Full text of "Patrologiae cursus completus sive biblioteca universalis, integra, uniformis, commoda, oeconomica, omnium SS. Patrum, doctorum scriptorumque eccelesiasticorum qui ab aevo apostolico ad usque Innocentii III tempora floruerunt .."

See other formats

Google 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  prcscrvod  for  gcncrations  on  library  shclvcs  bcforc  it  was  carcfully  scanncd  by  Googlc  as  part  of  a  projcct 

to  make  the  world's  books  discoverablc  onlinc. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  cxpirc  and  thc  book  to  cntcr  thc  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subjcct 

to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expircd.  Whcthcr  a  book  is  in  thc  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 

are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  cultuie  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discovcr. 

Marks,  notations  and  other  maiginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  flle  -  a  reminder  of  this  book's  long  journcy  from  thc 

publishcr  to  a  library  and  fmally  to  you. 

Usage  guidelines 

Googlc  is  proud  to  partncr  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  thc 
public  and  wc  arc  mcrcly  thcir  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  tliis  resource,  we  liave  taken  stcps  to 
prcvcnt  abusc  by  commcrcial  partics,  including  placing  lcchnical  rcstrictions  on  automatcd  qucrying. 
Wc  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  ofthefiles  Wc  dcsigncd  Googlc  Book  Scarch  for  usc  by  individuals,  and  wc  rcqucst  that  you  usc  thcsc  filcs  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrainfivm  automated  querying  Do  nol  send  aulomatcd  qucrics  of  any  sort  to  Googlc's  systcm:  If  you  arc  conducting  rcscarch  on  machinc 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  laige  amount  of  tcxt  is  hclpful,  plcasc  contact  us.  Wc  cncouragc  thc 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attributionTht  GoogXt  "watermark"  you  see  on  each  flle  is essential  for  informingpcoplcabout  thisprojcct  and  hclping  thcm  lind 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatcvcr  your  usc,  rcmember  that  you  are  lesponsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
bccausc  wc  bclicvc  a  book  is  in  thc  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countrics.  Whcthcr  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  wc  can'l  offer  guidance  on  whether  any  speciflc  usc  of 
any  speciflc  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearancc  in  Googlc  Book  Scarch  mcans  it  can  bc  uscd  in  any  manncr 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liabili^  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Googlc's  mission  is  to  organizc  thc  world's  information  and  to  makc  it  univcrsally  acccssiblc  and  uscful.   Googlc  Book  Scarch  hclps  rcadcrs 
discovcr  thc  world's  books  whilc  hclping  authors  and  publishcrs  rcach  ncw  audicnccs.  You  can  scarch  through  thc  full  icxi  of  ihis  book  on  thc  wcb 

at|http://books.qooqle.com/| 


PATROLOGItE 

CURSUS   COMPLETUS, 

SEU  BIBLIOTHECA  UNIVERSALTS,  INTEGRA,  UNIFORMIS,  COMMODA,  GECONOMIGA, 

OMNnil  SS.  PATRDM,  DOCrORDM  SCiUPTORIIMQllE  EGCLESUSTIOORDM, 

8IVB  LATINORUMy   81VB  ORJECORUIC, 

017  AB  MVO  APOSTOLICO  AD  TEMPORA  CONCILI!  TRWENTINI  [ANNO  1416)  PRO  LATiNiS, 
ET  CONCILIl  FLORENTINI  (ANN.  1439)  PRO  GR£CIS  FLORUERUNT  : 

RECUSIO    CIIRONOLOGICA 

OMNIUM  QUiE  EXSTITERE  HONUMENTORUM  CATHOLIC.C  TRADITIONIS  PER  QUINDECIM  PRIMA 

ECCLESliE  S^CULA  ET  AMPLIUS, 

JUXTA  BDITIONBS  ACCURATI8SI1CA8,  INTBR  SE  CUMQUB  NONNULLIS  CODICIBUS  MANU8CRIPTIS  COI.LATA8,  PBRQUAM  DILIORN- 

TER   CASTIUATA;   DISSERTATIONIBUSy  COMMENTARIISt    VARIISQUB    LECTIONIBUS    CONTINENTER    ILLUSTRATa;  OMinBIIB 

OPERIBUS  POST  AMPLISSIMAS  EDITIONES  QUiB  TRIBU8  N0VI3SIUIS  SiECULIS  DEBEXTUR  ABS0LUTA8  DETECTI8,  AUGTA; 

INDICIBUS  PARTICULARIBUS  ANALTTICIS,  8INGUL08  8IVE  TOMOS  SIVB  AUCTORES  ALICUJUS  MOMENTI SUBSBQUBNTI- 

BUS,D0NATA;  CAPITULIS  INTRA  IPSUM  TEXTUM  RITE  DISPOSITIS,  NECNON  ET  TITULI8  SINGULARUM  PAGINA- 

RUM  MAROINEM  SUPERIOREM  DISTIN0UBNTIBU8  8UBJECTAMQUB  MATERIAU  SIGNIFlCANTIBUS,  ADORNA- 

TA  ;     0PERIBU8    CUM     DUBIIS,    TUM    APOCRYPHIS,     ALIQUA    VERO    AUCTORITATE    IN    ORDINB    AD 

TRADITIONEM  ECCLESIA8TICAM  POLLENTIBUS,  AMPLIFICATA ; 

DUCBNTIS   ET   AMPLIUS   LOCUPLETATA   INDICIBUS   AUGTORUM    SICUT   ET  OPERUM,   ALPIIABETICIS,    CHR0N0L0GICI8,    8TATI- 

8TICIS,    SYNTHBTICIS,   ANALYTICIS,    ANALOOICIS.    IN  QUODQUE    RBLIGIONIS  PUNCTUM,    DOOMATICUM,     MORALB,   LITUil- 

GICUM,    GANONICUM,    DISCIPLINARE,    HISTORICUM,     ET    CUNGTA    ALIA    8INE  ULLA   EXCEPTIONB;    8ED  PRiBSERTIII 

DUOBUS    INDICIBUS    IMMENSIS    ET    GENERALIBUS,    ALTERO    SCILICET    REIIUM,    QUO    COXSULTO,    QUIDQUID 

NON   SOLUM    TALIS    TALISVE   PATBR,    VERUM    ETIAM   UNUSQUISQUE    PATRUM,    NB    UNO     QUIDEM    OMISSO, 

IN      QUODLIBET     THEMA       8CRIPSERIT,      UNO       INTUITU       CONSPICIATUR ;      ALTERO      SCRIPTUR.E 

SACRiG,    EX  QUO    LECTORI    COMPERIRE    8IT    OBVIUM    QUINAM    PATRES  ET   IN   QUIBUS    OPBRUM 

8U0RUM     LOCIS     SINGULOS     8INGUL0RUM     LIBRORUM     8.     SCRIPTURfi    VERSUS,      A    PRIMO 

GENESE08  U8QUE  AD  N0VI88IMUM   APOCALYPSIS,   COMMENTATI   8INT : 

EDITIO    ACCURATISSIMA,    CJETERISQUB    OMNIBUS     FACILE    ANTEPONENDA,     81    PERPENDANTUR     CUARACTEnUM     IflTIDITAS» 

CHARTilC      QUALITA8,      INTE0RITA8      TEXTUS,      PERFECTIO     CORRECTIONIS»      OPERUM      RECUSORUM       TUM      VARIBTAS, 

TUM   NUMERUS,   FORMA    VOLUMlNUM    PERQUAM    COMMODA    8IDIQUB   IN   TOTQ   PATROLOGIiB   DECURSU    CONSTAMTBII 

SIMILI3,     PRETII     EILIGUITAS,      PRiBSERTIMQUB     I8TA     COLLECTIO,     UNA,      METHOUICA     ET     CHRONOLOaiGA, 

SEXCENTORUM    FRAOMENTORUM    OPUSCULORUMQUE    HACTENUS    HIC    ILLIC    8PARS0RUM,    PRIMUM  AUTIM 

IN   NOSTRA   DIBLIOTHECA,   BX  OPERIBUS   ET  IISS.   AD   OMNES  iETATBS,    LOCOS,   LINGUAS   F0RMA8QUE 

PERTINBNTIBUS,  COADUNATORUM. 

SERIES   LATINAPRIOR. 

IN  QUA  PRODEUNT  PATRES,  DOCTORES  SCRIPTORESQUE  ECCLESLE  LATINiE 

A  TERTULIANO  AD  INNOCENTIUH  lU : 

AGGURANTE   J.-P.    MIGNE, 

Blbllothee«  derl  anlverMe, 

SIVE    CURSUUM    COMPLETORUM    IN    SINGULOS    SCIENTIif:    ECCLESIASTIGiE    RxVMOS    EDITORE. 


PATROLOGIjE  latinm   tomus  lxxxii 


SANCTI    ISIDORI    HISPALENSIS 


•     •   .  ■ 


.-     ; 


PARISIIS, 

APUD  GARNIER  FRATRES,  EDITORES  ET  J.-P.   MIGNE  SUCCESSORES, 

IN   VU   DICTA   AVENUE-DU-MAINE,  180,    OLIM   CHAUSSEE-DU-MAINE,   127. 

1878 


0 


•  •< 


••  • 

•  •  • 

•  •  •  • 

•  •  • 


•"•  •  • 

•  •  •  • 

•  •  •  • 

'•< 


•  • 

•  • 

•  •  • 


•  • 
•• 


•• 

•  • 

•  •  < 


>  •  •  • 

:••' 
»••  ••• 


SMCVLUM  VII.  ANNUS  636. 


SANCTI  ISIDORI, 

HISPALENSIS  EPISCOPI, 

OPERA  OMNIA, 


ROM£  ANNO  DOMINI  MDCCXCYII  EXCUSA, 


RECENSENTE   FAUSTINO   AREVALO, 


QUI 


ISIDORIANA  PRJ:MISIT  ;  VARIORUM  PRJEIFATIONES,  NOTAS,  GOLLATIONES,  QUA    ANTEA 
EDITAS,  QUA  TUNG  PRIMUM  EDENDAS,  GOLLEGIT ;  YETERES  EDITIONES 

ET  GODIGES  MSS.  ROMANOS  GONTULIT : 


NOVA   NUNC  ET  AGCURATIORI  EDITIONB  DONATA  PRBTI0SIS8IMISQUB  M0NUMBNTI8  AUCTA  l 


ACCl]RANTE  ET  DENUO  RECOGNOSCENTE  J.-P.  MIGNE, 

BIBLIOTHEGiE    GLERI    UXI¥EESiB, 

StVB 

CURSUUM   COMPLETORUM  IN  SINGULOS  SCIENTIiE  ECCLESIASTICiE  RAMOS  EDITORB. 


TOMUS  TERTIUS. 


.,»"••■•1      (tt  »11  »»     ,*i*#.  •* 

VENIT    SEPARlTkM  '  TO^US    TERTIUS    10    PRAIiaS 


PARISIIS, 

APUD  GARNIER  FRATRES,  EDITORES  ET  J.-P.  MIGNE  SUCGESSORES, 

IN    VIA    DIUTA    CHAUSSBE-DU-MAINE,    1S7. 

1818 


SMCVLm    Vll.   ANNVS    636. 


ELENCHUS    RERUM 


QUiE  IN  SANCTI  ISIDORI   OPERUM  TOMO   TERTIO   CONTINENTUR 


Col 

Dedicatio  Philippo  III.  auctore  J.  Grialio t 

Ejusdem  ad  lectoretn  Prafatio i; 

ViU  S.  Isidori 11 

Notitia  historica  in  S.  Isidorum 5' 

Testimonia  de  S.  Isidoro fi^ 

S.  Isidori  Etymologiamm  libri  XX 7: 


•  •  • 

•  • 


I^LICHT.  —  EX  TTPIS  PaUU   DuPONT,  12,  VIA   DICTA  BAG-D*AfeNIERKa.    (475,-78» 


PRiEFATIO. 


Paucis  lc  volo,  leclor  bcncvole,  sanclissimi  Patris  atque  clarissimi  Hispaniarum  doctoris  Isidori  Opera 
omnia  quotqnol  exstant,  qua^que  eruditorum  vironim  sententia  genuinus  ejusdem  sunt  foetus,  luaR  ac  pnblicte 
omnium  utililati  libcns  offero.  Neque  mcam  qualemcunque  operam  in  hac  editione  adomanda  cuivis  ingra- 
tam  futuraiii  puto.  Id  quod  vcl  inde  mihi  satis  persuasnm  habeo,  quoniam  per  duo  fere  sarcula,  ab  anno  sci- 
licet  1617,  nuUus,  quod  sciam,  recudenda  curarit.  Exigebat  sane  Auctoris  nobilissimi  omnigena  ac  prsecla- 
rissima  doctrina,  ut  quemadmodum  ab  omnibus  jure  merito  praedicatur,  ita  omnium  manibus  diu  noctaque 
tererclur.  Vcrum  id  qui  fieri  potcst,  nisi  ocmplaria  abundent?  Eapropteripsorum  desiderium,  quod  doctoris 
tolo  orbc  cclebratissimi  magnumnomcn  augebat,  adnovam  quamdam,  eamquc  accuratissimam,  elaborandam 
editioncm,  eruditorum  omnium,  Hispanorum  praesertim,  animos  sollicitabat,  pertenlabatque,  Nec  tamen 
proptcrca  fuit,  qui  opera  ct  industria  sua  publicis  votis  satisfaccrct.  Ha3c  autem  omnia  animadvertens  ego, 
simulque  vercns  nc  indc  Hispanorum  genti  dedecoris  aliquid  accederct,  hanc  editionem,  quanla  potui  dili- 
gentia  ac  sludio,  et  aggrcssus  sum,  ct  perficcre  curavi. 

Et  quidcm  vehcmenter  amabam  non  solum  Isidori  opera  jam  olim  excusa,  denuo  optimis  characteribus, 
aliisque  ornamcnlis  qu»  ad  typographum  spectant,  praedita  in  medium  producere ;  vcrum  etiam,  undique 
collaiis  vcieribus  manuscriplis,  emendatiora,  auctiora,  illuslrioraque  publici  juris  faccre.  Sed  animi  vim  re- 
pressil,  tum  rei  magnitudo  facultatcs  meas  superans,  cum  cjusdem  mei  conatus  spes  vel  omnino  jam  ex- 
plcia  vcl  non  nisi  aegre  nimis  explenda.  Nemo  enim  nescit,  quanta  cura  ct  diligcntia,  accedcnte  Philippi  II 
Hispaniarum  principis  augustissimi  speciali  mandato,  viri  cx  tola  Hispania  doctissimi,  conquisitis  hinc  inde 
non  per  totam  tantum  Hispaniam,  sed  etiam  pcr  universam  fcre  Italiam  antiquis  codicibus,  singuli  partcs 
singulas  ad  trutinam  rcvocantes,  omnia  tandem  sancti  Isidori  scripta,  qua:  inveniri  potuerunt,  et  emenda- 
runt,  ct  selcctis  annotalionibus  illustrarunt.  Hinc  prodiit  anno  1599  editio  regio  nomine  insignita,  quam 
Joanncs  Grialius,  vir  clarissimus,  aliorum  perfupctus  laboribus,  adjcctis  quoque  suis,  Philippo  III,  jam  tunc 
regnanti,  nuncupatam  in  vulgus  emisit.  Regiam  hanc  cdilionem  optimam  quidem,  atque  aliis  ctiam 
poslcrioribus  antcponendam  assemnt  eruditi ;  non  tamen  numeris  omnibus  absolutam  arbitranlur. 
Certandum  adhuc,  et  novo  labore  insudandum  clamant,  ut  Isidorus,  qua  par  cst  gloria  et  dccore,  pro- 
ccdat  in  publicum.  At  dicunt,  non  faciunt :  Isidorus  intcrim  pcnc  latct,  at']uc  in  dics  magis,  magisquc 
dc5.idcratur. 

Igilur  quod  pcr  me  licct,  quodque  a  me,  ct  obscrvantia  in  Isidorum,  et  publics»  utilitatis  amor  exigunt, 
id  pni'sto  ;  camdcm  ipsam  vidclicet  regiam  cditioncm  integram,  illustriori  forma  digestam,  elegaQtioribas 
charactcribus,  et  nitida  charta,  id  est,  optimis  typis  (qu%  typographi  sunt  partes)  consptcuam  iterum  ia 
mcdium  profcro.  Nequc  tibi,  lector  bcnevole,  aliud  a  me  exquirendum  putes.  At  forlassiSi  plura  sunt, inqaies, 
Isidori  nomine  in$cript<i  opuscula,  qu%  frustra  in  Regia  editione  quseras.  £x  his  nonnalla  sparsim  ab  ali- 
quibus  fucrc  in  lucem  cdita  ;  reliqua  adhuc  in  ecclesiarum  archiviis  vel  chartulariis  delitescunt.  Sunt  plane  ; 
cademque  tibi  nunc  exhibco  Appendicis  loco.  Qua  in  re  conjecturse  meae  effectu  ipso  comprobat»  luculentum 
habcs  tcstimonium.  Reveraenim  nec  labori,  nec  sumptoi  peperci,  nt  omnia  ca  requirerem,  quse  novam  edi- 
tioncm  ubcriorem,  locuplctioremque  redderent.  Acccepi  itaque  hinc  inde  apographa  variasancti  Isidori  no- 
minc  insignita.  Scd  ea  a  viris  doctisin  tratinam  revocata,  apocrypha  invcnta  fuerefereomnia.  Edidi  nihilo- 
minus  et  in  studiosorum  gratiam,  et  in  eruditorum  exercitationem.  Itaque  singulorum  seriem,  addita  brevi 
ccnsura,  contexam. 

Primum  obtinct  locum  Liher  qmrtus  SentcntiarumtqmhACiemshnOTittvWis  obaliquorum  codicum  Isidori 
nomcn  prasfcrentium  fidcm,  tanquam  ejusdcm  sancti  Doctoris  genuinum  opusfuit  habilas.  At  jam  ut  spuriam 
habcndum  dubitabit  nemo,  qui  libros  quinque  Scntentiarum  a  Tajonc  Csesaraugustano  eplscopo  collectos^ 
atquc  a  continuatorc  Hispanise  Sacrde,  tom.  31,  novissime  in  lucem  cditos  attcnte  legcrit*  Excerptus  namque 
indc  ea  quartus  hic  libcr,  ut  cuiqueconferenti  patcbit.  Atque  utid  facili  negotio  perspici  valeat,  singulisca- 
pitibus  annotatur  quodnam  ex  quonam  Tajonis  libro,  et  capite  sit  desumpium.  Observantur  prseterea  lectio- 
nesvarise,  ct  alicubi  non  perpetuse  Sententiarum  seriesalioquin  sibiutrinque  cohserentes.  Quseomnia  adSS. 
Patrum  Augustini  ct  Grcgorii  opera,  e  quibus  Tajo  libros  compilavit  suos,  illustranda  plurimum  conducent* 

Sequuntur  Duoalia  Sententiarumcapitula :  quorum  primum  cx  DivoGregorio  super  Ezechiclem  ad  verbum 
cst  dcpromptum;  altcram  ex  Juliaui  Pomerii  de  Vita  contemplativa  lib.  iii,  capitibus  3,  4,  9  et  10.  (  Vide  Pa- 
trol.  t.  XVL)  Invcnitur  hocce  opus  intcr  sancti  Prosperi  Aquitanici  scripta ;  eidemque  longo  tempore  a  pcr- 
multis  scriptoribus  fuit  asscrtum.  Nunc  ab  omnibus  Pomerio  vindicatur.  Videantur  hac  de  re  Isidorus  noster 
dc  Viris  iljustribus  cap.  25,  ctCU  Ceillerius  tom.  XV  Histoire  girUrale  des  Auteurs  Ecclesiastiq,^  de  Juliano 
Pomerio  disscrcns. 

Pathol.  LXXXU.  l 


«>•» 


* 


11  EPISTOLA  NUNCUPATORIA.  12 

Tertio  loco  subnexui  opusculum  hoc  titulo,  Exhortatio  humilitatis^  quod  sancto  Martino  Braccarensi  epis- 
copo  ascribitur,  editumque  est  inter  ejusdem  optra  tom.  XY  Hispaniae  SacrsB  a  doctiss.  Florezio. 

Abjudicandus  similiter  et  Isidoro  nostro  Sermo,  qui  sequitur,  De  Corpore  et  Sanguine  Domini  in  Pascha ; 
cum  idem  sit  omnino  cum  homil.  7  sancti  Caesarii  Arelatensis,!)^  Paschate.  Yid.  Biblioth.  PP.  toro.  11,  co- 
lumn.  277,  edit.  Paris.  1624. 

Adduntur  carmina  quaedam  Bibliotbecse  sancti  Isidori  appensa,  quae  tom.  IX  Hispan.  Sacr.  edita  fuerunt 
hac  inscriptione  ;  Titulus  Bibliotheco!  a  Domno  Isidoro  editus ;  nec  non  fragmcnla  nonnulla,  quibus  capita 
ibidem  indigitata  suppleantur. 

Sextoloco  edidi  Expositionetn  Missce  :  quae  etsi  non  indigna  videatur  Isidori  ingeuio,  eteruditione,veIex 
nomine  ab  ipso  est  ableganda,  quod  Isidori  aetate  alius  Miss^  ordo,  ritusqne  vigebat  m  Ecclesia  Uispana  ab 
eo,  qui  ibidem  exponitur,  quique  idem  est  omnino  cum  Romano  hodierno. 

Deinde  subjunxi  Lectiones  novem  in  Festo  Translationis  sancti  Isidori  alias  recitatas.  Desumptae  suni  ad 
verbum  ex  Actis  Translationis  ejusdem  tom.  IX  Hispan.  Sacr.  editis. 

Postremo  tandem  loco  supplendum  curavi  CaputTnyii  Quivstionum  in  Leviticuin  cx  Albomoziano  codice  a 
D.  Petro  de  Castro  transcriptum ;  cujus  apographum  in  Biblioth.  Floreziana  conventus  divi  Philippi  regalis 
Matritensis  ordinis  Sancti  Augustini  asservatur. 

Lamentum  poRnitentice  duplid  alphabeto  editum^  etc.,  cujus  meminit  V.  Cl.  Nicolaus  Antonius  tom.  I  Bi- 
bUoih.  Yeter.  lib.  v,  cap.  4,  pag.  265,  quodque  ab  eodem  ipso  Nicolao  acceptum  ediderunt  AA.  Actor. 
Sanctor.  tom.  I  Aprilis  ad  diem  iv,  editioni  huic  non  addidi.  quod  sero,  ea  nempe  fere  in  finem  perducta, 

admonitus  sum. 

Liber  autem  De  Ordine  Creaturarum  a  D.  D*Acheri  tom.  I  Spicilegii  pag.  225  editus,  et  quse  abb.  Cons- 
laatinus  Cajetanus  evulgavit  opuscula  sub  Isidori  nomine,  cum  a  viris  doclis  vel  ut  spuria,  vel  ut  nimium 
suspecta  traducantur,  non  talia  visa  sunt,  quse  hic  insercrentur. 

Habes  igitur,  candide  lecior,  Isidori  Opcra,  si  non  ea  snmma  diligentia,  quam  non  nisi  homines  doctis- 
simi  ei  eruditissimi  prsestare  poterant,  illustrata  ac  nativo  nitori  restituta  ;  aliquanto  tamen  defaecatiora, 
amplioraque,  quam  regia  exhibuit  editio.  Ipsis  itaque  perfruere,  ipsorum  lectioni  scdulo  incumbe,  meumque 
laborem,  studium,  conatum  libenter  amplectere.  Yale. 

PHILIPPO  III,  CATHOLICO  REGI 

J.  GRIAL. 

Sancti  Isidori  {cujus  tpse  a  stirpe  genus  duois)  Opera  ante  annos  jamplures,  conquisitis  undique  iotaex 
Hispania  Italiaque  manu^criptis  exemplaribus,  pater  tuus^  Catholicorum  Regum  maximus,  seleciis  gui- 
busdam  viriSj  quarum  nonnullis  nosM^g^  licei  imparesysuccessimus,emendanda  tradiderat.  Nam  tametsi, 
propter  Auctoris  prmtantiam  manserantt  ferebanturque  vulgo,  qui  nunc  prodeunt,  plerique  omnes  libri; 
tamen  postulandum  nonfuit,  in  tot  excellentibus  scriptoribus,  quibustemporis  longinquitas  fraudi  fuisset^ 
unus  uti  esset  Isidorus  eximius,  Ergo  contra  potius  accidit.  Cum  enim  tererentur  ommum  manibus  (ne^ 
que  enim  fuit  ullius,  aut  nomen  in  litteris  per  ea  tempora  clarius,  aut  auctoritas  in  rebus,  vel  Ecclesias' 
ticiSf  vel  civilibus  gravior)  faetum  est,  et  describentium  vitio,  et  legentium  sinistra  diligentiaf  vix,  ut 
ulli  pro  germanis,  et  sinceris  aliena^  atque  adulterina,  tam  multa  paulatim  inolescerent.  Ea  vero  tempora 
sunt  consecuta^  in  quibus  litterarum  honos  nullui,  cuUus  nullus.  Ut  non  tam  queri  debeamus^  quod 
hoRC  deformarint,  quam  quod  ad  nos  qualiacunque  transmiserint,  magna  potius  habenda  sitgratia.  Res- 
tituta  porro  iiac  nostra  a^tate  re  litteraria,  cum  lux  rebus  reddita  videretur,  tamen  majus  periculum 
adire  coeperant  sanctissimi  Patris  eyregii  labores,  tum  propter  ea,  qua:  diximus^intertrimenta;  tum  vero 
propter  prasposteram  quorumdam  hominum  eleganiiam.  Nam  majorum  disciplinarum  sivdia,  severiores- 
que  cura^,  qute,  vel  de  Religione  abeo  suscepta^  suntf  vel  in  formandis,  componendisque  moribus  versan- 
tur,ea,  velnomine  ipso  ianti  pastoris,  doctoris,  legislatoris^  saiis  tecta,  munitaque  videbantur.  Quas  vero 
non  tam  viiam  ipsam,  quam  viia',  cultum  attingunt,  etornatum;  ea,  nisi  rex  potentissimus  gentilis  sui 
\cripta,  quasi  subolem,  manu  asseruisset,  verendum  plafie  fuit,  ne  de  statu  dejecta,  vix  ullo  in  loco,  exi^ 
guo  certe  cum  honore  consistereni.  Fasiidiebant  enim  hwc^  et  abnutabant  delicati  homines,  quasi  inveniis 
frugibus,  glandes  ipsis  objicerentur,  Nunc  veronon  illamodo^  quoi  dignitatem  suam  per  se  tuebaniur  ipsa 
saiis,  iUusiriora^  honoraioriaque  officio  isto  reddentur^  sed  quas  criminaiionibus  obnoxia^  calumniisque 
(^ia  atque  exposiia  videri  poterani ;  ea  posthac,  ei  suis,  et  aliorum  viribus  /idere,  ei  iniquorum  voces 
contemnere  assuesceni.  Nam  quce  leviora,  minutioraque  eensebantur^  ea  robur^  pondusque  auctoritatis  ex 
antiquioribus  scriptoribus  bona  ex  parte  recipient.  Qua  in  re,  cum  nonnuUorum,  quibus  hasc  cura  com' 
missa  fuerai,  insignis  opera  exsHterit,  illorum  exennplo  speramus,  etiam  fore ;  ut  alii  non  nosiri  modo, 
sed  extemi  etiam  eruditione  prassiantes  viri,  in  id  jam  nobiscum  ceriatim  conspirent  ui  laboriosissima 
Hispani  docioris  excerpiastudio  suo  pervestiyare  porro  pergant,  fortunasque  nostras  opibus  ipsi  suis  con- 
stabiliant.  Quodautem  labor  hic,  qui^  te  necdum  nato,  susceptus  est^ad  cxitum  tamen perduci^cum  id  re- 


iS  AD  LECTOREM  ADMONITIO.  14 

ligi^msimus  parens  admodum  expetiisset)ante  regni  tui  initia  minime  potuerit ;  nos  hoc  divino  consilio 
factum  putamus.  Ut  cui  dies  natalis  in  sancti  Herminigildi^  Hispanice  regis^  martyris,  Isidorianique  ex 
sorore  nepotis  natalem  fuerat  prasstitutus ;  iisdem  omnino,  eademque  casli  de  parte  oblatis  auspiciis^  im- 
perium  inires,  quibus  primordia  vitce  conseQrasses.  Atque,  uta  nepote  constituendce  exemplum,  iia  ab 
(uunculo  tuendm,  propagandceque  religionis  adjumenta  acciperes,  atque  documenta  ;  eaque  non  a  ma- 
jaribus  solum,  vel  etiam  a  tali  parente  tradita ;  sed  a  te  quoque  ipso,  nisi  te  tuimet  meminisse  pigeat, 
satis  tibi  insigntte  commendata. 

AD  LECTOREM 

J.  GRIAL. 

Quibus  emendatio  librorum  sancti  Isidori  Hispalitani  {sic  enim  cum  Gregorio  Magno,  ut  et  analogm  ex^ 
poscit,  appellare  malumus,quam  Hispalensem)  ante  annos'ampliusviginti  Majeslatis  Catholicce  jussu  com- 
missa  fuerat;  |t  ita  rem  gessere,  ut  quidam  nihil  priushabuerint,quamut  se  totos  ^tatim  huic  laboriad- 
dicerent  ;alii  ab  suis  se  studiis  et  occupationibus  ad  hanc  operam  traduci  permoleste  ferrent;  nonnuUiety- 
mologiarum  correctionem  {spissum  sane  opus)  exspectantes,  itaretndistulerunt,utpartim  re  imperfecta^ 
partimneincepta  quidem,e  vita  excesserint :  ita  ut  alii  pro  aliis,  neque  id  semel  fuerint  sufficie7idi,Donec 
regeadmonito,/inem  nullum  fore,nisi  quidquid  plures  refecissent,atque  idinsuper,quod  sarciendum  rfnUk- 
ret^  ad  unum  omne  deferretur  :  ad  id  operis  ego  {cui  ne  abnuere  quidemfas  esset)  maxme  idoneus  visu^ 
sum;  non  quidem  ingenii,  doctrinoeve  facultate  prascoiteris  aliqua  (quiessem  infra  omnium  censum),  sed 
cui  fortasse  tantum  esset  ab  re  mea  otii  mihi  aliena,^  ut  curarem ;  sive  adeo  certe  cum  pluribus,  ut  con^ 
flictarer^  ea  lege  atgue  omine,  ut  bene  gestce  rei  laus  solida  ad  alios,  noxarum  omnium  ad  me  unun^ 
summa  summarum  rediret,  Quod  ne  accidat,  hoc  est,  ne  in  me  solum  culpa  omnis  derivetur,  ita  mihi 
cautio  erit :  ut  ne  quis  debito  laboribus  suis  testimonio  fraudetur,  potior  multo  cura  sit,  Quod  facturus 
fui  aliquanto  uberius  :  nisi  is,  qui  editionem  hanc  a  principio,  usque  pietate  magna,  soUicitudine  assidua 
solus  prope  curarat  Joannes  Lopius  Velascus  ,  regius  secretarius^  probUsimus  vir,  nequs  ab  ullo  litteron 
rum  genere  alienus,  sub  ipsum  hujus  laboris  finem  nobis  prcereptus  esset.  Cujus  obitu,  neque  de  manu- 
scriptorum  exemplarium  numero,  neque  de  tu,  a  quibus  missa  fuissent,  satis  nobis  constare  potuit.  Ergo 
inemendandi  labore,  quidquisque  quantumquecontulerit  {quod  sciero^  poieroque)quam  verissime  referam, 

Etymoloiparum  emendatio  Alvaro  Gomezio  Toletano^  viro  in  primis  erudito  credita  est,  traditaque  ipfi 
veterum  codicum  magna  copia,  quorum  bona  pars  Gothicis  {seu  mavis  Longobardicis),  characteribus  erat 
Mcripta.  Quo  ipse^  varietate  notata^  ad  Antonium  Augustinum  Tarraconensem  archiepiscopum,  et  Petrum 
Chaconem  Romm  jam  tunc  commorantem  singulis  de  rebus  referret.  Quorum  utrique  id  etiam  a  rege 
fuerat  injunctum  :  ut  et  ipsi,  collatis  suis  exemplaribus,  quid  sensus  sui  esset  ad  eumdem  Alvarum  ns- 
mitterent.  Constat  autem  amnes  triginta,  aut  eo  pluribus  manuscriptis  libris  in  hoc  opere  emendandq 
fuisse  usos.  Sed  Antonium  Augustinum  sanctissimum  antistitem^  deque  suis  libris  toto  orbe  notissimuni, 
cum  ad  duodecimum  librum  perventum  esset,  hoc  est,  Opere  prope  in  medio,  mors  occupapit.  Petr^s 
Chacon  (  sic  enim  ipse  se  nosiro,  non  Ciaconum,  aut  Ciaconium  Ifalorum  more,  scribebat  :  ut  qui  His- 
panum  se^  et  Toletanum,  id  quod  erat,  quam  Romanum^  atque  Sabinum  haberi  mallet),  is  igitur^  quod 
multos  annos  in  antiquis  auctoribus  etnendandis  versatus,  de  hoc  opere  restituendo  in  primis  cogitarat ; 
dici  vix  potesty  qtuintum  opis  attulerit,  vir  ingenio,  industria^  conjiciendi  arte  quadam  singulari.  Sed 
huic,  quam  dico,  conjiciendi  solertice  nos  perparum,  minusque  fortasse,  quam  cequum  fuerat,  tribuimus : 
libros  veteres,  quos  ut  antiquissimi  quique  erant,  ita  minus  auctos,  minusque  corruptos  invenimus,  fon^ 
tesque^  e  quibus  hax  hausta,  (U> eodem  bona  exparte  indicatos,  eos  sumus  secuti,  Alvarus  ergo,  et  duorum, 
quos  diximus,egregia  opera,  et  aliorum^inprimisque  Antonii  Covarruvice  nostrorum  omnium,  quot  sunt, 
quotque  fuere  undecunque  doctissimi,  atque  elegantissimi  viri  cammunicatione  adjutus,  cum  et  pietate 
erga  Isidorum  eximia,  et  Majestati  CathoUcce  satisfaciendi  studio  plurimum  duccretur,  annotationum  in 
omnes  viginti  libros  magna^  molis  corpore  relicto,  defunctus  est.  Quod  cum  gravissimi  viri  inspexissent^ 
studium  quidem  diligentiamque,  ut  cequum  fuit,  valde  probarunt^  totius  rei  formam,  modumque  incudi 
reddenda  censuere,  Idque  visum  tum  alias  ob  causas  necessarium;  tum  vero,  quod  cum  enumeranda  scrip- 
turarum,  conjecturarumque  varietate  multus  ubique  esset,  tamen  contextum  ipsum^  cujus  gratia  labor 
omnis  susceptus  fuerat,  in  emendatum  reliquerat,  Huic  latifundio  {quoad  genus  hoc  telluris  ferret)  per' 
purgandOfConserendoque  ego  sum  colonus  datus.Quando  meocum  laborenihil  attinetdicere.  Nam  et  si  tnH- 
bus  uiris  {utpar  fuit)  satis  fidebam,  tamen,  quin  veteres  librosipse  quoquerursus  evolverem,  identidem' 
que  in  singulis  prope  cunctarer ,  efficere  non  potui.  Vt  mittam  interim  conquisita  meo  {ut  ait  ille)  du^^ 
eique  reperta  lahore.  Qua:,  quamvis  paima  cdmodum  non  sint^  mihi  tamen  videri  sane  solent,  quampau- 
eissima  :  dum  cogito^  quam  multa  adhuc  restent^  quce  nova  aliqua  cultura  indigeant,  In  notis  consilium 
noH  fvit  de  quarumdam  minime  malorum  hominum  sententia  qtuestiones  pertexere,  aut  eveterum  scrip- 
tis  in  eumdem  sensum  ptura  congerere,aut  eorumy  quos  nostra  hasc  astcks  ingenio^et  eruditione  prasstan" 


15  AD  LECTOREM  ADMONITIO.  16 

tesplurimos  lulit^  scrinia  compHare.  Nam  quismodus  futurus  essct  cunctarum  artium  disciplinarumque 
bibliothecas  omnes  exhauriendi  f  Ergo  in  veteribus,  e  quo  desumptum  aliquid  comperimus,  ei  quin  sua 
redderemus,  vix  aliquem  prastermisimus,  Alios  vero  non  nisi  cum  necesse  fuit,  ac  raro  et  perparce  ci- 
tavimus ;  placuitque  non  hoc  fieri^  itidem  ut  in  comasdiis,  omnes  omnia  ubi  resciscunt.  E  recentioribus 
vix  quemquam  nominavimus,  nisi  si  quis  forte  loci  alicujus  curationi  medicam  manum  applicuerat. 

Differenliarum  librum  priorem  P,  Pantinus,  regius  capellanus,  e  duobus  manuscriptis  libris  correxit, 
quceque  essent  e  veteribus  grammaticis  accepta,  vel  cum  iis  consentirent,  indicavit.  Visum  vero  nobis  est 
Parisiensis  editionis  addere  differentias,  partim  quidem  easdem,nonnunquam  etiam  divcrsas,nullo  tatnen 
ordine  digestas,  ut  qua  conditione  Isidori  scripta  fuerint,  vel  ex  eo  libello  appareat. 

Posteriorem  Hbrum^  qui  de  Theologicis  Differentiis  est  doctor  Rolandus  Wicelius ,  regius  quoque  capel- 
lanus^  e  duobus  item  manuscriptis  libris  emendavit, 

Librum  dc  Natura  Rcrum  ad  Siscbutum  scholiis  bene  longis  ab  eo  cui  fuerat  cojnmissus  aucium  offen^ 
dimus»  Qua^j  quia  emendationi  parum  serviebant,  placuit  iis  qui  hasc  regio  jussu  curabant^  illis  procul  re- 
jectis,  librum  ex  quatuor  manuscriptis  codicibus,  inter  quos  erat  ex  Ovetensi  Ecclesia  Longobardicus  per- 
vetustus^  per  nos  refortfiari,  notasque,  quas  ex  um  essenty  affigi  :  quod  est,  neque  frustra  factum, 

GhronioOD  vir  clarissimus  Garsias  Loaisa,  serenissimi  postea  principis  magister,  Toletanas  nunc  EcclC" 
sia:  dignissimus  antistes,  praster  emendationem,  indicatosque  fontes  e  quibus  confluxit,  multa  insuper 
historiarum  cognitione,  variaque  eruditione  collocupletavit,  Cui  propterea  lib.\ Etymologiarum,ubi  eadcm 
omnino  tempora  resque  aliquanto  brevius  describuntur ;  locus  integer^intactusque  reservatus  est,  Hlud  mi» 
rari  nemo  debebit,  sique  temporum  descriptio  interdum  discrepet ;  ille  enim  suos  codices,  nos  nostrorum 
ccnsensum  repra^sentavimus, 

Idem  illustrissimus  antistes  SentCDtianun  libros  tres  e  manuscriptis  xin  condicibus  {equibusduo  Longo- 
bardici)  emendatos  et  notis  illustratos,  Taurinique  antea  cum  Chronico  non  satis  probe  excusos,  longe 
nunc  emendatiores  dedit,  totamque  hanc  editumem  favore,  industria,  beneficioque  suo  provexit. 

Ubrum  de  Yiris  llIustrU)us  Joannes  Baptista  Perezius,  episcopus  postea  Segobriccnsis,  e  manuscriptis  vi 
emendavit,  locosque  illius  quosdam  illustravit. 

Idem  Gotthorum,  Suevorum  et  Wandalorum  Historiam  correxit.  E  quot  manuscriptis  libris,  non  liquet. 
Ineo  quod  asra  464,  anno  imperii  Justinianii^  edidimusy  non{ut grauissimis  virisplacere  videmus,)anno 
Justini  9  secuti  sumus,  non  tantum  hujus  Eistorice,  sed  etiam  Hbri  v  Etymologiarum  vetera  exemplaria : 
quce  magno  consensu  Justino  octo  tantum  annos  assignant :  utrovis  autcm  modo  Amalaricus  (quod  ilH 
volunt)  in  eumdem  annum  inddii.  Quod  item  verba  de  S.  martyre  Herminigildo  asra  606  :  Herminigildum 
deinde  filium  imperiis  suis  tyrannizaatem  obsessum  exsuperavil,  quosdam  offendunt  :  nos  quidem  vocis 
tyrannizAn  insolentia  nihil  movemur :  eadem  namque  esi  usus  Rodericus  Toleranus  lib,  ii,  cap,  44  :  Hermi- 
nigildum  deindefilium  contra  imperium  tyrannizantem,  obsessum  Hispali  dolo  cepit:  et  quia  nefandis  riiibus 
nolait  consentire»  tormentis  variis  cruciavit.  Demum  secnri  percussum  parricida  impius  dignum  Deo  marty- 
rem  consecravit.  Hujusmodi  aliquid  de  martyrio  in  Isidoro  deesse  suspicamur,  Nam  quin  nepoti  idem  cum 
Leandro  fratre  testimonium  tribuerit,  non  fit  verisimile.  Atque  eo  magis,  quod  iisdem  propemodum  ver- 
bis  in  eadem  re  esi  usus  Alphonsus  Carthagena  Anacephalasosis  cap.26,  Ut  utrumque  iUa  ex  Isidoro  des- 
cripsisse  plane  non  dubitemus. 

Idem  Epistolas  collegit  atque  correxit. 

Ubrum^t  Ortu  ct  Obitu?atrumP«trtt«  Fontidonius,Salmanticensiscanonicus,e  veteribus  viii  excmplaribus 
emendatum  reHquit.  Quod  vero  is  liber  gravissimis  quibusdam  viris  suspectce  auctoritatis  videtur :  nobis, 
prmier  toi  exemplarium  nosirorum^  extemorum  que  consensum^  sanctorum  Ildephonsi  et  BrauHonis  cum 
Sigeberto  auctoritas  omnibus  illorum  argumentis  potior  esse  debuit, 

Mysticorum  ExpositionesSacramentorum  nuHocerto  tiiulo  prcescriptasaccepimus :  quodsepieni  manuscrip- 
iorum  Hbrorum  singuH  singulas  prorsus  diversas,  prorsusque  ineptas  prasscripHones  pra^ferebani,  qua- 
rum  nulla  cum  Parisiensi  editione  conveniebat,  Notarat,  selegeratque  per  totum  hoc  opus  vir  doctissimus 
lecHonum  varieiates  quasdam.Sed  cui  fucum  fecerant  ium  codices  quidamnonsatisattenteconsideraii; 
tum  Eucherii  Lugdunensis  editio  fallax,  e  quo  credidit  bonam  partem  desumptam  :  cum  conira  potius 
deprehenderimus^  ex  Isidero  iHa  omnia  ad  Eucherium  fuisse  transfusa,  Mquius,  vcriusque  fuerat^  eos 
Auciores,  quibus  hcec  accepia  refert  Isidorus^  Origenem^  Victorinum,  Uieronymum,  Ambrosium,  Augusti' 
num,  Cassianum,  Gregorium  evolvere  :  ni  res  esset  laboru,  ia^diique  muUi,  quceque  hominem  minus  oc- 
cupaium,  quam  ille  plane  fuerat,  posiulareni,  In  ea  re  nos,  quod  quivimus,prasstitimus.  Atqueintitulo 
resiiiuendo,  opus  ipsum  prope  jam  abalienatum  auciori  suo  resHtuisse  videmur.  Quod  ejus  mapna  pars^ 
Genesis  sciHcei  ioia,  ei  Hbri  Regum  apud  Eucherium  leguntur  :  opus  etiam  universum  Venerabilis  Bcdce 
libris  aitexium  sit»  Sed  Eucherio  tam  multa  non  Isidori  modo,  sedaHorum  inseria,  velassutapoiius  suni, 
ui  pudeai  illorum  qui  Bomance  ediUoniprasfueruni.Nam  {Augustinum  ct  PauHnum  mitto,inquorum  scrip- 
ta  an  Eucherius  inciderit,  aHi  viderint)  Gregorium  ei  Cassiodorum  non  poiuisse  ab  Eucherio  nominari, 
cujus  fuii  negligenti(e  {an  stuporis  poHus  dicam)nonvidisseUnieger etiamde  Templo  Salofnonis ,  siveBeda, 


il  AD  LECtORBM  ADMONITIO.  *  iS 

sive  alterius  liber,inquo  Cassiodorus  citatur,inlibri  tertHRegumcommentariumeonjectusest.^d  Isidorum 
EucherioadjungereiUius  fuisse  videtur.qui  kistoricum,mysticumquesensum  simulhaberevoluit.Bedaivera(M 
modoisBedaest)cumediversisAuctoribusqu(estumesin  Vetus  Testamentumconcinnarepropositumfueritfn&' 
que  td,  nisi  usque  ad  Exodi  initium  perduxerit  ;  tamen  per  totam  Genesim,  cum  aliquid  ex  hoc  opere 
proponit^  vel  Isidomm  disserte  nominaty  vel  recapitulationem  subtegmen  hoc  appellat.  Quautionum  porro 
titulus  in  uno  Olivensis  camobii  codice  legitur,  in  quo  singulis  expositionibus  surn  sunt  percunctatiomee 
prcepositof,  Neque  tamen  hujus  codicis  quasstiones  easdemputocumiis^  quarum  Ildephonsus  menUnit  in  Ubro 
dc  Yiris  Illustribus.  Nonenim  ulla  in  re  opus  immutatum significat,  nam  nequeid  necesse  fuit,  ut QwBstio^ 
num  liber  Hieronymiet  Augustiniexemplodiceretur,  Quapropter  nec  vertti  sumusnos  quoque  Quasstionum 
etiam  titulum  retinere.Apparet  etiam  e  Braulione  has  qua;stiones  in  libros  duos  fuissedisHnetas.  Sic  emm 
i  lle  in  pramo/a^ton^.^Qusestionum  I  ibrosdaos^qaos  qui  legil,  veteram  iraclatomm  supelleetilem  reeogno8cit.iV(iMi 
respexuse  videtur  adverbaipsius Isidori  inpra;fatione:m  quibas  leetor  oon  nostra  1^^,  sed  veterum  relegel# 
Fueruntautem  codices,  quibus  tisi sumus;  octo:Palentintis,  Valentinus,Complutensis^Guadalup.Oxonie»' 
ses  dtio,  et  cujus  antea  meminimus,  Olivensis  :  nullo  ita  vetusto,  ut  Longobardicis  litteris  essetnotatttu 

Allegorias  Cypriantis  Stiareze  SocietateJesu  emendatas  cum  scholiis  reliquit.  Quot  mantucriptis  libris 
adjuttis  sit,  non  constat. 

Idem  emendavit  etiamlibellum  deConflictu  Vitiorumet  Virlutum.  Neque  item  constare  potuit,  qttoi  i^- 
teres  Codices  acceperit.  Sed  non  advertit  doctissimtts  vir,  hunc  tractatum  cum  Operibus  sancti  AmbrotU 
Romoi  nuperediium,in  qtw  tam  multaanostris  discrepant,ut  nos  ea  singillatim  referenda  non  duxerimut. 
Tantum  h(gcnostra  qualiacungtie cum  Angitstinianaeditione,propemodum  cong/uentia,simul  cum  illis  legi 
maluimtis.  Isidoriautem  esse  optisculum  {ut  ipsescriptum  reliquit)  et  codices  illius  nomen  proiferentes^ 
et  styltis{haudmultum  fortasse  asynonymisabltidens)et  Sigeberti  iestimonium  optimo  viro  perstiaserant.  , 
Nos(nequid  dissimulemtis)  hoc  fuisse  opus  illtid  credimtts^  quod  Isidori  ipsius  aitate  Joan.  Chrysostomino- 
mine  ferebatur.  Sic  enim  ille  de  Chrysostomo  in  Ubro  de  Viris  Illustribus :  Ad  personam  quoque  cujusdam 
nobilissimae  matrona  Gregoriae  reperitur  opus  ejus  insigne  de  Conversalione  Vitae  el  Institutione  Morum,  sive 
de  Compugnantia  Virtutum  et  Vitiorum.  Ergo  scripturarum  varietates,  tam  multas  interpretibus  potitis, 
quam  librariis  ascribemus.  De  Epilogovero,  quiaptid  Ambrosium  brevior,  in  nostris  aliquanto  prodtictior ^ 
apud  Atigtistinum  multo  est  longior^non  est  qtiod  laboremus^  nam  constat  esse  alienum,  haud  minus  quam 
inscriptionem  ad  SimpUcianum  in  Ambrosiana  editione.  Neque  ex  additamento  conjecturam  de  aucton^/a' 
cere  Lovanienses  theologi  debtierunt. 

Idem  Expositionem  in  Ganticum-Salomonis  tn  uno  tantum  manuscripto  libro  repertam  correxit  ex  Bedm 
Commentariis,qtws  illeex  hoc  fonticulo  exuberasseautumabat.  Catisamqueaddiditxur  Isidoro  recte  ascripta 
sit.Reperisse  enimse  inveteri  qttadam  BraulionisFramotatione  Operumlsidori  verba  hofcqtim  vtUgo  deside-^ 
rentur.  Moralium  libros  beati  Gregorii  papae  rogata  compendiose  abbrcviavit ;  Caniica  Caniicorum  facuada 
expositione  elucidavit ;  quartam  editionem  Psalterii  edidit;  super  libros  Moysi,  et  Psalterium,  et  quatoor 
Evangelia  expo«itioni  non  minimo  insudavit  stadio.  In  canonico  quoque  et  Civili  jure  pcrmaximacompoaaii 
instrumenta.  Sed  ne  hcec  quidem  verba  brevissinue  expositioni  satis  conveniunt.  Est  enim  multo  bremor 
eaJusti  UrgeUitani  exposiUone,  qtuB  Isidoro  ipsi  valdebrevisvisa  est.  Quid  siexBeda  excerptaf  Hos  duo$ 
libellos^  quod  de  Atictore  non  satis  liqueret,  extremos  fecimus. 

Contra  Judaeos  Ubros  dtws  ex  vii  manuscriptis  codicibtis  emendavit,  annotationesque  addidit  Joannes 
Mariana  e  Societaie  Jesu ;  idem  in  Prooemiorum  Ubro  ex  totidem  mantiscriptis ;  idem  in  Synonymis  exd&' 
cem  exemplaribus  restitt^endis  et  iUtMtrandis  praaUtit. 

De  Eoclesiaalicis  Officiis  libros  nos  ex  vettistissimo  codice  AlbaUdensi  (qtwd  conciUa  plura,  aliaqtu  non^ 
nuUa  contineat),  ab  aUis  jam  nobiUtato,  probe^  ut  speramus,  refecimus.  Neqtie  tamen  optimtis  codex  noB 
saspe  juvandtis  nostro  labore  fuit,  conqtusitis  auctorum  locis,  e  quibus  fuerat  id  optts  concinruUum.  Ha* 
buimtis  prceterea  exemplar  aUud  e  collegio  Complutensi. 

Regulain  Monachorum,  incodicetantumunoprius  repertam^  admodum  depravatam  P.  Chacon  exSma- 
ragdOi  et  Ubro  Sententiarum  Patrum  bona  ex  par.te  direxerat  ;  cujtis  operam  nos  alterum  codicem  nacti^ 
et  quidem  Longobardicum,  sed  et  ipsum  tamen  tnendis  oppido  deformem,  permuUum  proveximus. 

Atqtie  hcec  de  singuUs  Ubris.  In  universis  vero  id  pras  ocuUs  habendum,  excerpta  essepleraque.  Idenim 
proi  se  tuUt  sancHssimus  vir  ;  cavit  etiam  aUqtiando,  ne  ad  culpae  suae  titulum  referrentur»  de  qoibos 
testificatio  adhiberetur  auctorum.  Qtue  testificatio^cum  neque  ab  ipso  tamsaspe,  qtiam  nunc  esset  necesu^ 
neque  a  nobis  fuerit  adhibita,  aut  adhiberi  etiam,  ereptis  atictoribtis  nonnuUis,  quibtis  ille  est  ustu,  ufh 
modo  pottierit:  cohibebU  se  {si  me  audiet  lector)  nec  dum  diUgentissimum  scriptorem  negligentia  alicujus 
arguit^  audacice  temeritatisqtie  crimen  incurrat^  de  qtio,  et  ab  aUis,et  a  se  ipso  fortasse  non  muUo  post 
sit  ipse  condemnandus.  Nam  sunt  etiam^  qtue  proposuisse  tantum,  non  etiam  dytidicasse  (neqtie  id  nuUo^ 
sed  Hieronymi,  atque  aUorum  exemph)  sit  existimandus.  Cujusmodi  sunt  in  Historia,  qua^  de  triumca^ 
pitulorum  defensoribus  in  Theodoro  Mopsuesteno,  m  Facundo,  in  Jtistiniano  imperatore^  atque  in  Victore 
Tunnensi  ex  ipso  Victore  narravit.  QuaUa  fortasse  fuerint,  quas  in  Ubro  de  Ortu  et  Obitu  Patrum  a  gravis^ 


1»  YITA  SANGTI  ISIDORI.  ^ 

Mknii  virii  notata  iuHi^  ut  Uidoro  indigna,  Quorum  auctor  alius  qucerendus  potius  fuit  quam  libtr  abji- 
oiondust  qUi  SS.  IldephonH  tt  Braulionis  auctoritate  niteretur.  Quihus  addas  licet^  me  lubentet  qua  de 
Mi  Oardubensis  exitu  ex  Marcellino  refert*  Neque  td  mirum  videri  debebit  ei  qui  libro  Y  Etymolo^ia- 
mm  cap*  uliimo^  tetate  iv,  sub  David  Carthaginem  conditam^  eamdemque  multis  post  annis  sub  Amasia 
rursui  canditam  aspiciat^  Qua  tamen  de  re  in  Chronico  sibi  cavit,  Subjecit  enim  in  Amasia  :  Carlbagi* 
D«m  hoc  ttmpord  qaidam  asserunt  condilam  :  alii  vero  auperius. 

Quo  de  genere  sunt  etiam  alia  qtuedam  in  Etymologiis:non  illaquidem  magni  momenti^  sed  interdum 
ttiam  secum  ipsa  pugfiantia :  ut  quod  exsul  scribendum  sit,  non  exul ;  at  contra  exultat,  non  eisultat. 
Atqui  illud  e  Terentio  Scauro  hoc  e  Velio  Longo  sumptum  videri  possit^  quod  satis  esse  dsbebit. 

Malitiose^  et  impie  adjecta  credimus,  quiB  de  prcefinitixme  extremoi  diei  cap.  6  Expositionum  in  GeneHm 
abesse  prorsus  a  quibusdam  exetnplaribus^  in  aliis  importune  repeti  admonuimus»  Nisi  hwc  quoque  non 
de  sue^sed  de  aliorum  sensu  relata,  propositaque  cum doctissimo  viro  mavis.  Sed  hujusmodi  vix  aliudrepe- 
rias :  ut  libros  omnes  inoffenso  pede  possis  decurrere. 

Detraeta  etiam  qua^dam  suspicamur,ut  quodpaulo  ante  de  sancti  Herminigildi  martgrio  dixifnus. 

Typographorum  culpas  omnes  prmtare  vix  ejus  sit,  qui  (etatem  in  hoc  uno  labore  contriverit^  praslo' 
que  affixus  perpetuo  ha^serit,  Nos  hujus  rei  inexperti,  aliisque  difficultatibus  impediti  obniii  tantum  non 
potuimus.  Quod  superest^  ne  qua  majoris  negotii  restent,  in  quibus  labi  aut  hasrere  possis,  quin  de  iii  ad- 
monere,  sedulo  curavimus, 

VITA  SANCTI  ISIDORI, 

AUCTORE  CANONICO  REGULARI  COENOBlt  LEGIONENSIS  SANCTI  tSIDORt, 

Forte  Luca^  poste^  episcopo  Tudensi 
(Edicta  in  Actls  Bolland.,  ex  manoscripto  Codice  Toletano  a  vird  oiarisiimo  Nicolao  Antonio  ftHbffllM.) 

PROLOGUS.  A  eftt  qni  post  g loriosissimum  apostolorum  Jacobum 

i.Prfeclarabeatfssimidoctoris  HispaniarUm,Christi  hatie  tibi  eontniit  gratiae  excellentiam,  ttt  populis 
coDressoris  tsidori,  archiprsRsu]isHispalensis,Hispa-  (sis)  fecnnda,  religione  conspiena,  triumphis  claris- 
niae  primatis  merita,  fratres  charissimi,  sacrosancta  sima.  Sane  Ab  Hispati  civitate,  6anctissimi  Isidori 
pef  orbem  Eeclesia  dignis  efTerenda  laudibus  pnae-  sede,  certissitno  seouturi  erentns  prsesagio  *  Hispania 
dictt,  et  feativum  per  omnia  virum  celebris  sem-  cognomlnatft,  ditior  emines  debriatiotte  diviDA,  quam 
per  et  ubiquefamacommendat.Verumtamen  praeter  felicitaie  terrena.  Llcet  enim  victorlosa  irophfleis, 
conilhUDem  illam  hotiorlBcentiae  gloriam,quam  sibi  gratiosa  delicils,  laudis  tuse  titulos  cuuetarum  na- 
merilOrum  magnalibus  in  omnium  comparatic  ODU-  tiODum  in  fihe^  ettuleris ;  multo  timefi  sp^ctabiUus 
tuberuiis  fidelium,  prsecipnis  in  Hispania  snstollitut*  imultoque  gloriosins  est,quod  te  Uuiii  toniduls  tamque 
praeeoDiis,  queiu  alterumiu  terns  post  apostolos  snte  ofBciosts  obsequiit,  tum  uottri  Salvatoris  revefintia, 
fldd  meruit  intercessorem.  Hic  est  enim  splendidis-  tutti  gloriosissimi  apostoli  Jacobi  prttseDtta,  tum 
simus  Solit  Justitise  radius,  per  qnem  tibi  praecipue,  fctiam  rectissimi  patris  Isidori  pnesentia  simul  et 
Iberia,  lumen  veritatis  illuxit ;  et  qnse  multis  fUenut  clariflua  doctrina,  omnis  te  colit,  omDis  ad  te  eon- 
Arianorum,  Acephalorum ,  Mahometi  et  aliorum  fluit  religio  Ghristiana,  quoniam  (supra  id)  quod  tibi 
pseudoprophetarum  seducta  erroribus  vel  faliaciis,  B  ^^  obtnlit  aut  vi^  indulsit  naturse,  apostolie»  di- 
lieatt  Isidori  mediante  doctrina  dux  effecta  es  sequi'*  guitas  prserogativje  non  immerito  obtinnit,  ui  sicut 
tatls.  Hic  est  insigni^  ille  pastor  tuus,  egregius-  fcittgttlaris  privilegio  gratie,  ^  alte^  Romtt  Petro 
que  pontifex,  qui  te  summis  prseficiendam  sedi-  apostolo  successit  6regorius;ita  noflimparG^egorio 
bus,  setemisque  nscnndandam  divitiis,  iam  copiosis  alter  in  Hispania  llMsobo  suecedat  Isidorus.  Semina 
ditinarum  soriptnrarum  *  debriavit  augmentis,  ut  tiamque  Terbi  Dei,  que  beatus  JacUbus  eemlnavit, 
i>  altu  in  Buccefsum  transsumpto,  jam  non  sis  in  quasi  pervlgil  agricola  Isidorus  coelestium  imbrium 
regionibus  ultimis  uUima,  sed  in  primis  prima.   Hic      prsedicatione  saluberrima  irrigavit,  ei  spinaa,  tri- 

l^  tta  mox  debriatio  divina  dicitur.  Sic  B6da  in  nius  NebrissensiSy  nec  improbat  Florianus  de  Campo 

Yita  sancti  Cnthberti  episeopi  Lindisfamensis,  20  lib.  i  historias  Bispance,cap,  16,  et  dlii^  quos  laudat 

Martii  illusirata,  num.  46,  asserit  sanctos  Cuthber-  Rodericus  Carus  in  Historia  Hispalensis  urbiSf  sive 

Uim  ejl  Herebertum  presbyterum  sese  alterutrum  antiquitatumillius^  lib,i^cap  i.  Hi  autem  sanctum 

coeleslis  sapientise  poculis  debriare.  Galbertus  in  Isidorum  sunt  secuti,  qui adSisenandum regem Hi- 

Vita  beatiCafoli  Boni,  2  Martii,   num.  47,  dicit  hu-  (J  storiam  Gothorum^  hoc  est  librum  ii  Chronici^  diri- 

jus  occisores  Ira  etfurore  debriatos.   Similia  passim  gens,  ita  eenset ;  quamvis  lib,  iv  Originum^  cap,  4, 

alibi  habentur  ;  unde  apparet  debriare  accipi,  pro  Hispaniam  ab  Hispano  rege^  non  ab  Hispali  cogno- 

potare  seu  satiare.  minatam  credat,  Lucas  vero  Tudensis,  in  p  roiogo 

»  Lttcas  Tudensis,   in  prsefatione   ad  Chronicon  sui  Chronici,  aliud  prorsus  etymon  kispantfe ,  viro 

mundi,   ita  habet :    Hispania,  situ  in  successum  tali  indignum  prodtt, 

transmisso,  non  est  in  uUimis  regionibus  uUima,  ^  Gonatantiuus  Cajetanus  de  sauclo  IsidOro  pro» 

sed  in  primis  prtma.  fert  partem  sermonis  sancti  Braalionis,  in  qno  se- 

«  Nicolaua  Antonius  ista  adnotat :  Ab  urbe  Hispali  queniia  leguntur. 
nomenintegrasHispania*inditumsensuit  olim  Anto- 


Si  YITA  SANCTI ISIDOEU.  22 

bulosi  et  *  ziianiam  pravoram  dogmtlum,  ab  ini-  A  fallacium  divitianim  quantum  felicium  morum  suo* 


luieis  bseretids  supersemiaatam,  atrcnlo  spiritus 
evellendo»  ad  fr^ictus  vitx  excolendos  usque  per- 
duxit.  Gregorinm  revera  in  beatissimi  apostolum 
prtncipis,  loci  simnl  et  meriti  principatu,  universi 
orbis  praefecit  auctoritas;  Isidorum  autem  Romanse 
ceosura  curi»  alterum  profiteri  Gregorium  meriio- 
nim  efiecit  parilitas*  Et  quidem  singula  qusi  non 
tantum  cursu  naturse,  verum  etiam  ea  quae  divina 
Providentia  miraculoae,  senescenti  mundo,  per  eum 
roirabililer,  ad  illuminationem  Ecclesiee,  dignata  est 
operari,  debitis  prosequi  officiis,  vires,  ingenium, 
et  scientiam  nostram  excedit.  Yerumtamen  de  san* 
ctissimo  peccator,  de  maximo  parvus,  de  sapien- 
tissimo  imperitus,  de  mttltis  ejus  mirabilibus  pau- 


rum  snccessivum  exoptabat  hseredem,  summopere  vl- 
gilabat,  ne  illa  setas,  quse  prona  consuevit  devenire 
in  malum,  locum  reperiret  quo  in  corruptionem  la- 
beretur  peccati.  Non  parcebal  virgiB,  et  ^  laudatus 
est  in  illo ;  docuit  eum  et  misit  zelum  in  inimicum,  et 
in  medio  amicorum  gloriatus  est  in  illo.  In  vita  sua 
vidit  et  laetatus  est,  et  in  obitu  suo  non  est  contrista- 
tus  coram  inimicis.  Reliquit  enim  similem  sibi  post 
se;  defensorem  domus  contra  inimicos,  et  amicis 
reddentem  gratiam.  0  sanctissime  Pater  Leander, 
venerandus  iste  puer,  quem  dlligis,  quem  nutris, 
quem  doces,  quem  erudis,  quem  corrigis,  quem  cu- 
stodis ;  coelestis  sponsi  paranymphns  est,  sanctorum 
angelorum  amicus,  patriarcharum  ac   prophetarum 


cula  ad  futttronim  eniditionem  (ne  tanti  Patris  opera  B  compar,  apostolorum  civis,  martyrum  consors,  prae- 


labentibtts  annoram  carriculis  a  corde  quoque  Bde- 
lium  dilabantar),  brevitate  qua  potero»  chariiatis 
gratia,  fidelis  styli  subnotatione  perstringam.  Tanta 
quippe  tamque  bona,  de  tanto  tamque  bono  viro, 
beoe  dicere,  non  nisi  bonitatis  ejusdem  viri  ascri- 
bcndttm  esi  meriUs ;  quorum  profecto  tenus  hoc 
(td  eitf  haclenns)  excrevit  eminentiae  magniiudo,  ut 
rerum  fidei  sermonis  subsidat  elegantia,  et  clegan- 
tisecultum  veritatis  commendet  materia. 

CAPUT  PRIMUM. 
Sanctilsidort  prosapia  illustriset  sancta. — Institu- 

tio  in  litteris, 
2.  Igitur  utegregitts  confessor  Isidorus  egregiis  ve- 
tustaretur  exordiis,  et  insignem  futurum  insignis 


sulum  splendor,  et  sanctoram  omnium  gradibus  pro- 
portionaiiter  conferendus,  quod  eventas  rei  oppor- 
tuno  tempore  declarabit. 

3.  Igiturcumessetinfantulus,  sicat  de  beato  Ambro- 
sio  legitur,  et  a  nutrice  ad  hortum  duceretur,  anus, 
capta  oblivione,  eum  iuter  olera  dimittens  discessit. 
Post  aliquot  autem  dies,  lugens  filium,  solarium  Se- 
verianus  pater  ascendit,  atque  sedens  contra  virida- 
rium  aspexil,  viditque  '  innumeram  apum  multitadi- 
nem  cum  ingenti  murmure  super  paeram  certatim 
descendere,  atque  inde  ad  coelos  volare.  Qui  in  stu- 
porem  versus,  ad  hortum  concite  descendit,  vocatis- 
que  servientibtts,  festinavit,  ut  rei  gestse  videret 
miraculum.  Accedentes  autem  viderunt  alias  apum 


praesignaret  origo,  civitatis  »  Garthaginensis,  et  pro-  Q  in  os  pueri  intrantes  et  exeantes,  alias  vero  super 


viocise  Hispaniae  dnx,  Theodorici  regis  Gothoram 
proles,  Severianas,  pater  (ejas  fuit),  mater  vero, 
<  Turtora  vocitata  :  viri  cUrissimi,  viri  eraditissimi, 
viri  etiam  tam  moram  quam  ingenii  singularitate 
pnediti  confessores  Ghristi,  Leander  archiprsesul 
Hi!*palensi8,  et  Fulgentios,  qui  fulgore  sanctarum 
Scriptararam  et  operum  universalem  inradiavit  Ec- 
clesiam,  almus  doctor  et  praesul  clarissimus,  ana 
cum  sanetissima  Yirgine  '  Florentina,  virginum  prae- 
posita,  fratres  ac  nutritii  fuere.  Horum  *  serenissimis 
instractttsdocumentis,  orationibus  proficiens,  morum 
gravitate  venustns,  patriam  religione,  patrem  pra- 
dentia,  discipUna  fratres,  cognatos  cttlta,  pares  gra- 
tia,  afftnes  prsemio,  proximos  illastravit  affectu. 


faciem  et  totum  corpus  mellis  et  favi  operimenta 
texentes.  Patre  vero  filium  cum  clamore  et  lacrymis 
amplectente  apes  in  tantam  se  altitudinem  aeris  ex- 
tulerunt,  utoculis  corporeis  non  possent  videri.  Haec 
de  multis,  quse  cum  eo  taliter  gesta  sunt  pauca  pro- 
posui,  ut  prudens  advertere  possit,  a  quanta  virta- 
um  incoeperitperfectione. 

4.  Gum  igitur  revereodus  paer  Isidorus  fuisset  stu- 
diis  lilteraram  traditus,  atque,  ut  sibi  videbatur,  inge- 
nii  minus  existeret  capacis,  puerili  permotus  timore, 
verbera  magistri  metuens^  divino  nutu  haud  procul 
fugit  ab  Hispalensi  civitate.  Gamque  ex  itineris  fati- 
gatione  juxta  marginem  cujusdam  putei  sitiens  rese- 
disset,  ^  aspexit  prsegrande  saxum  tortuosis  forami- 


Gloriosisslmus  diligebat  puerum  doctor  et  archiprse-  Q  nibus  perforatum.  Quod  diligenter  inspiciens,  coepit 


sul  Leander,  tanqoam  onicttm,  et  specialius  extra 
patriam  ettm  habens  aolatiam ;  et  qttia  non  tantum 

^  Ita  zizaniam  dixit  sanctus  Ambrosius,  lib.  vii  in 
Locam  :i4/iud  est  fermentum  tritici,  aliudzizaniee, 

t»  Ms. ,  civitas  Carthaginensisprouincice  Eispanice^ 
T.  R.  G.  proles^  dux  Severianus ;  quae  visum  est, 
primi  verbi  correctione,  et  alterius  transpositione, 
resiittti  saoo  sensu  posse,  conformiter  ei  quo  Lucas 
Tudeosis  in  citata  praefatiooe  Severianum  Garthagi- 
nensem  dncem  nominat.  An  vero  hic  a  Theodenco 
rege  Gothorum  prognatus,  aut  saltem  frater  ejus 
Ttterii.  disputent  alii. 

«  Tlieodora  dicitur  LucaeTudensi  loco  citato.  Qum- 
taoadvenas  hanc  Theodorici  regis  filiam  facit,  in 
Tita  aanctiPttlgentii.fratris. 

'  In  Martyrologio  Romano,    Florentta;  colitur 


volvere  intra  se  quis  istoramf  oraminum  vel  ad  quid 
exstiteritoperator.  Similiter  in  oreputei  erat  quoddam 

20  Junii. 

«  Nicol.  Antonitts  mallet  legi  severissimis. 

f  Paululum  haec  varint  Vulgata  Editione. 

e  Adnotat  Nic.  Aotonias  isla  :  Referunt  ostensum 
hoc  in  Isidoro  contigisse  hi  qui  a  sceculis  duohus  res 
ejus  gestas  in  litterasretulerunt.  Antonius.  Morales 
fih,  XII,  cap.  4;  Padilla^  cent,  7,  cap.  22;  Vascsus, 
ad  an,  649  ;  Mariana,  lib.  vi,  cap.  7  ;  Marietta^  lib. 
V  de  Sanctis  Hispanice,  cap.  23 ;  omnes,  ut  suspicari 
possumus^  hinc  edocti.  Ita  ille. 

^  Idem  adnouit  hujusce  quoque  rei  auclores  esse 
quos  ante  laudaveral,  at(me  item  Laurentium  de  Pa- 
dilla  in  Vitis  sanctorttm  Hispanorum. 


23  TITA  SANCTI  ISIDORI.  24 

lignoniycontmoischordarumsectionibosinaqiiishaa- n  secundum  qoalitatem  sermonis  omuibns,  videlicct 


riendis  canalatum,  et  dum  secum  tacitus  af^eret,  ad 
aquas  hauriendas  venit  quaedftm  mulier;  quse,  super 
pulchritudine  pueri  admodum  mirata,  interrogavit 
quid  hic  ageret,  aut  cur  tam  parvus  puer  solus  huc 
advenisset.  Erat  enim  mirae  pulchritudinis,  splendidus 
facie,  decorus  forma,  hilaris  aspectu,  laiius  vultu, 
humilis  visu,  verecundiam  semper  in  moribus  prse- 
tendens.  Ad  quam  puer  humiliter  convcrsus,  inquit : 
0  domina,  ut  mihi  digneris  disscrere  rogo  quis,  vel 
ad  quid,  lapidis  hujus  foramina  vcl  istias  ligni  cana- 
les  facti  fucrunt.Gui  mulicr :  Lapis  iste^  ait,  frequenii 
instiUationeguttarumfuiiperforatuSfCi  lignum  hoc 
frequenti  chordarum  ductuinaquis  liauriendis  exsti" 
tit  canalatum.  Pucrautcin,divino  replclusSpiritu,ad 


Latinis,  Grsecis  et  Hebrs^is,  sapieniibus  ac  minus 
intelligentibus,  in  eruditionc  existeret  aptus,  et  in- 
comparabili  eloqnentia  slrenuus.  Gnm  igitur  beatus 
Isidorus  omnibus  fere  morlalium  pra*fu1geret  scicn- 
tiis,  quod  nostris  temporibus  contigisse  recolitur 
inauditum,  non,  ut  illa  juvenilis  seias  assucvit,  dc- 
lectationem  amplexus  est  mundi,  sed  totus  in  logi- 
cali  contemplatione,  vcl  aclualium  insligatione,  aut 
divinarum  theoriaram  mcditaiione  et  studio  insisle- 
bat.  Deniquc  in  tantum  hunc  insignivit  natura,  gra- 
tia  ditavit,  exlulere  mores,  studia  provocarunt,  ut 
Piatoncm  ingcnio,  Arislotelem  studio,  eloquentia 
Tullium,  copia  ^  Chalccnterum,  eruditione  Orige- 
nem,  gravilate  Hieronymum.  Augustinum  doctrina, 


sereverstiB  dixli:  Et  siUipis  durissimusmollisaqitm  D  Gregormm  sane  prosequerelur  excmpUs.  Qui  cum 


frequentiinstHlationecavatur.et  lignum  chordarum 
sectionibus  cedit  secatum;qua7itomagis  ego  homo^Dei 
gratia  pr(eveniente,discendo  quotidie  parvissimis  in- 
crementis.valeo  adaugmentumscientias  pervenirelO 
veacrandeIsidore,hujusevolutioni8cogitationoapueri 
est  junioris,  sed  viri  perfecti  et  sapientissimi  senio- 
ris.  Quis  ille  qui  etiam  ante  litterarum  disciplinam  in 
teneris  annis  sic  le  ducuit,  nisi  ille  Spiritus  veritatis, 
qui  tibi  suggerens  omnia,  etiam  vas  sanclificatum 
elegit,  ut  portes  nomen  filii  Dei  coram  regibus  et 
principibus  ct  iiliis  Israel  ?  Post  hoc  puer  concilo 
gressu  revertiturHispalim,  scquc  magistrorum  disci- 
plinis  subdidit  cum  humili  dcvotione. 

5.  Tantadenique  gratia  coclitus  ei  infusa,  quidquid  a 
magistris  proponebatur  ex  Scripturis,  sitibundo  pec-  C 
tore  avide  retinebat ;  et  non  auditor  obliviosus  fac- 
tus,  armariolo  memoriae  multis  profuturum  fidelibus 
reservabat ;  et  ipsos  doctores  suos,  quasi  praescio  in- 
tellectu,  praeveniebat;  qua  novitate  miraculi  tam 
magistri  quam  omnes  qui  adcrant,  stupore  admira- 
tionis  reddcbaniur  attouiti.  Sic  namque  divino  in- 
flammatus  Spiritu,  Latinis,  Graecis  et  Hebraicis  lit- 
teris  instructus,  omni  locuiionis  genere  formatus, 
*  in  trivii  eruditione  conspicuus,  in  quadrivii  instiga- 
tione  perfectus,  in  doctrinis  philosophorum  prjecla- 
rus,  divinis  et  humanis  legibus  erudilus,  suavis  elo 
quio,  ingenio  prsestantissimus,  vita  quoque  atque 
doctrina  pro  temporis  setate  in  multorum  admira- 
tionem  exstitit  clarissimus.  Sic  namque  de  virtulein 


eidem  beato  Grcgorio,  jussu  fratris  ac  nutrilii  sui 
Lcandri,  epislolam  quamdam  dc  beatitudiae,  tam  de 
philosophorum  sentcntiis  quam  sanclarum  Scriptu- 
rarum  floribus,  miro  studio  decoralam,  delegasset, 
ac  bcatus  Grcgorius  perlegissct  eamdem,  tam  dc 
sermonum  diserlitudine  quam  dc  scntentiarum  con- 
nexione  ac  scienliarum  exuberatione  admirans, 
eumquc  in  Spiritu,  qualis  fulurus  erat,  intuens, 
fertur  dixisse  :  Ecce  alier  Daniel ;  et  quidam  alius  : 
Ecce  plus  qunm  Salomon  hic. 

CAPUT  11. 
Nolitia  cumsanclo  Gregorio  ^fayno  .'-Liber  Eiymo- 
logiarum  conscriptus. —  Scientia  sacra  advcrsus 
hoireses^  imprimis  Arianam,  e^reriu. 
6.  Ex  luuc  itaque  bealus  Gregorius,  aiiiore  visen- 
di  bcatum  Isidorum  deleclatus,  sunctisbiino  antisiili 
Leandro,  charitatis  vinoulis  sibi  annexo,  sui  animi 
voluntatem  certis  indiciis  declarabat.  Ilarum  amici- 
tiarum  causa  exsliterat,  ^  cum  Arianae  hseresis  fer- 
vorem  tempore  Leovegildi  confutarc  Leandcr  radi- 
citus  non  posset,  pro  coniirmandis  sanctae  et  imma- 
culatae  Trinilatis  capilulis,  ad  Conslantinopolitanuni 
prsesulum  ^  coetum  transmeavit.  Ibi  aderat  Grego- 
rius,  tunc  cardinalis,  vicemRomanianlistitis  agcns, 
cum  quo  ipse  Leander  amicitia?  fcedus  pepigit,  et  ab 
eo  postulavit  ut  Moralia  Job  sibi  exponeret,  quod 
postea  in  apostolatu  ille  devota  menle  complevil. 
Cum  autem  Gregorii  desiderium  venerabilis  Isidorus 
comperisset  (quod  mirabile  est  auditu),  nocte  Nati- 


virtutem  proficicns,  refulsit  doctor  ita  eximius,  ut  D  vitaiis  Domini,  •  ut  ferlur,  in  ecclesia  Hispalensi 

•  De  hoc  trivio  et  quadrivio  ista  indicat  Nic.  Anto- 
nius  :  Trivium  olim  dictas  tres  artes^  grammatica, 
rhetorica  et  logica  ,  sicut  quadrivium  quatuor  aliai\ 

arithmetica,geometria,astrologiaetmusica;qucBOfn' 
nes  chorumseptem  liberalium  artiumcomponunt  ut 
Vossiusait  in  Hb.  i  de  Vitiis  sermonis,  cap.  26  ' 

b  iierum  ista  observat  Nic.  Anionius:  /w/W/wi7  Z>i/- 
dimum  Alexandrinum  grammaticum,  qui  inter  alia 
cognomina.teste Suida,  dictus  sitChalcenterus,hoc 
est  oereorum  viscerum^  ob  studiorum  et  scribendi 
patientiam;  eo  entm  nemo  alius  plures  libros  scrip- 
sit.utaitFab.  Quintilianus  lib.  i,  cap.  8.  ipseoue 
litdorus,  Itb.  VI  Etymol..  cap.  7,  si  pro  Caliterus 
{auod  est  tnvulgatu  Editiombus  ante  Matritensem) 
Chalcbntbrds  legens,  de  quo  Hesichius,  de  Yirts 
tllustribus^  Suidas  et  sanctus  Hieronymus.  Hanj  ille. 


c  Quse  sec^uuntur  edidimus  ad  Vitam  sancti  Lean- 
dri  15  Marlii,  num.  3,  ct  ex  antiquis  Breviariis  de- 
sumpta  et  ex  ipsius  Isidori  Chronico. 

^  Nulium  tunc  dixiiuus  Constantinopoli  fuisse  con- 
cilium,  sed  veram  causam  qua  istic  convenerunt 
Leander  el  Gregorius,  ex  nosiri,  non  sui,  icmporis 
usu  cardinalis  hic  dictus,  contineri  in  ipsius  sancti 
Gregorii  epistola,  expositioni  libri  Jobi  pra^fixa. 
Plura  lege  m  utraque  Yita  sancti  Gregorii,  ad  diem 
12  Martii  elucidata. 

'  Nicolaus  Antonius  ista  adnotat :  Miraculum  hoc 
non  facile  probaverunt  aliqui  exnostris:  maxime 
MoraleSf  lio.  xii, cap.  5 ;  Mariana.lib.  vi,  cao.l.  Alit 
nec  referre  id  voluerunt,  Vasasus^  uaribajust  Marietta 
et  Morgadusin  Historia  Hisp.  lib.  i,  cap.  9  ;  sed  con- 
cessisse  Rofnam^  ut  viieret  GteiOrium  etabeo  mdere- 


25  VITA  SANCTl  ISIDORI.  2(( 

prima  lcctione  perlccta,  exlra  ecclcsiam  cgressns,  A  sapicnlissimtis  illc  Salomon  omnes  illos  Um  scien- 


uesclo  a  quo  ductas,  in  parvissimo  tcmporis  inter- 
vallo  ad  Romanam  devenit  nrbem,  alque  beatum 
papam  Gregorium  in  matutinis  laudibus  Deo  psal- 
ientem  iuvenit.  Tiso  autem  eo  bcatus  Grcgorius  i)i« 
mium  laeius,  protinus  agnovit ;  et  ideo  gratias  agens, 
amicissimum  sibi  Leandrum  in  Isidoro  amplexatus 
cst.  Post  evaugelicam  vero  expletionem,  vale  fa- 
cicns  sancto,  ab  ccclesia  egrcssus  Ilispalim  in  ipsa 
noclc  rcdiit,  ct  clcricos  quos  dimiscrat  easdem  ma- 
tulinas  hudcs  rcpcrit  celcbrantcs.  Quod  vero  hoc 
sanctissimi  Gregorii  obtentu,  vel  Isidori  meriiis,  aut 
aliquo  alio  modo  factum  fucrit,  fatcor  mc  ambigerc; 
mclius  cst  cnim  non  cloqui  magna,  ubi  sine  menda- 
cii  pcriculo  uon  erratur,  quam  conlraria  definire ; 


tia  quam  exccllentia  praecedere  comprobatur ;  et  sic 
omnibus  filiis  hominum  scientiarum  varietate  post 
apostolos  incomparabilis  est  creditus. 

8.  In  hoc  libro  in  trivii  eruditiooe  Isidorum  praedl- 
tum  cernes  eloquentia,  hic  in  quadrivii  investi^atione 
perfectum  admireris  in  mathescos  discipiina,  hic  cor> 
poris  salutem  tueri,  ac  restaurare  docendo  theoricum 
praciicumque  reperies;  hic  meihodicam,  empiricam 
logicamque  %  discemendo  ApoIIinem,  lSscuIapian>et 
Hippocratem  novissime  perpendes;  hic  ^  Phoronei, 
Trismegisti,  Solonis  et  Pompilii  instituta  retra- 
ctando,  jiiris  invenies  peritissimum ;  hic  jura,  leges 
edictis  et  decrctis  inferendo,  inslruxisse  putabis 
Jusiiniannm ;  hic  Ephemerides,  epactas,  Idus  et  Ka- 


sed  firmiicr  teneo  bealum  juvenem  scieniiae  expe-  B  lendaria,  Annales  et  Historias  distinguendo  «  Phe-  • 


rienlia  plurima  attentasse,  et  ulililati  Ecclesia;  et  fi- 
delium  commodis  retulisse.  MultimoJc  namque  pra- 
vorum  dogmatum  assertores  haereticos  persequeba- 
tur,  quia  his  temporibus  plurimno  baereses  emersc- 
ruttt,  vineam  bsereditatis  Domini,  scilicet  sanctam 
dcmolientes  Ecclesiam ;  et  divina  Providentia  factum 
non  ambigimus,  quod  talis  tunc  temporis  fulgeret 
Isidorus,  qui  eoruni  proterviam  non  solum  sanctarum 
Scri[>turarum  testimoniis  reprobaret,  verum  etiam 
pliiiosopliicis  syllogismisei  obtestationibus  annularet. 
7.  Etcnim  tanto  culmine  scientiarum  perfectus  exsti- 
tit,  quod  nulius,  ut  reor,  antiquorum  philosophorum 
recti  examinis  judicio  ei  fuerit  comparandus.  Hoc  ex 
cautelic  industria  prsetcrirem,  si  liceret,  ne  ethnico- 


recidem  ct  Josephum  ebibisse  probabis ;  hie  chroni- 
cam  perscquendo  Euscbium,  Hieronymum  et  Oro- 
sium  lectitasse  clamabis.  Et  quia  de  Salomone  legi- 
tur  (lisputasse  de  cedro  quae  est  in  Libano,  usque  ad 
hyssopum  qui  nascitur  in  pariete,  de  beato  Isidoro 
hic  reperiiur,  de  prima  causa  usque  ad  extremam 
fcre  crealurarum  mirabiliter  pertractasse ;  et  nego- 
tia  ct  officia  singularum  modosque  discutiendo,  po- 
stremo  rerum  omnium  /naturam  el  circumstantias 
describendo,  non  solum  hausisse,  verum  etiam  ex- 
cessisse  putabis  Salomonem  :  hic  aetberis,  aeris, 
aquarum  terrseque  discrimina,  cunctorum  viventium 
naiuras  et  vocabula  perscrutando  consulnisse  credes 
primum  hominem;  hic  Rachelis  amplexibus  totum 


rum  studia  aulhenticis  aut  praeferri  aut  comparari  C  stupebis  delectatum,  dum  in  antiquorum  experien- 

tiis  studio  videris  occupatum;  hic  ^  mali  mandrago- 
rici  fragrantia  ad  Liae  gremium  gaudebis  revocatum ; 
dum  supernorum  delectatus  amore  in  sacrse  Scri- 
ptunc  fecunditatcm  pie  senseris  implic&tum;  hic 
cum  Maria  vesiigiis  assidentem  Dominicis  partem 
optimam  elegisse;  hic  cum  Mariha  sollicitam  fre- 
quenti  in  ministerio  institisse ;  hie  cum  Paulo  ele- 
ctionis  Yase  usque  ad  tertium  coelum  raptum ;  hic 
cum  eodem  plus  omnibus  laborantem,  ut  omnes  1u- 
criraceret,  omnibus  omnia  factum;  hic  cum  Paulo 
circumcisionem  praedicanti  Petro  in  faciem  resti- 
Hsse;  hic  cum  Petro,  enecto  Simone,  nec  Neronem 
timuissc;  hic  hsereticorum  omnium  sigillatim  expu- 
gnasse  dogmata;  hic  sancta  quatuor  sUscepisse  ac 


possent  ullatenus  documenlis ;  cum  sicut  exaltaatur 
coeli  a  tcrra,  sic  exallatie  sunt  viae  nostrae  a  viis  eo- 
rum  ct  cogitationes  a  cogitationibus  eorum ;  el  quan- 
lu  n  exccllit  spiritus  camem,  ratio  sensum,  fides 
opidionem,  intelligenlia  fidcm,  pax  Dei  omnem  scn- 
sum,  postrcmo  creator  omoem  creaturam,  sic  theo- 
logia  omncm  mundi  sapientiam,  sic  philosophi  om- 
ncm  philosophorum  genlilium  transcendcrunt  do- 
cinnam.  Quia  vero  hoc  multo  magis  Isidorus,  qui  et 
anliquorum  philosophicis  claruit  perfectus,  et  mo- 
dcrnorum  theologicis  emicuit  summus  :  tamen  (at 
alia  hujus  illaslris  viri  ad  praesens  omittam  copiosis- 
sima,  in  quibus  miro  desudavit  ingenio,  volumina) 
illc  Elymologiarum  qui  inscribitur,  omnium  admi- 


ratione  plenus,  omnium  susceptione  dignus  liber,  D  vencrari  conciiia ;  hic  ^  cum  Chalcedonensi  synodo 
sollicitat,  contesUtur,  exclamat,  ne  etiam  hoc  san-  Dioscorum  enervat  et  Eutychem  haereticos;  hic  cum 
ctissimi  et  eruditissimi  viri  desit  laudibus,  quo  vel  Ephesina  prima  Nestorii  quassat  impietatem ;  hie 
philosopborum  primi  ac  peritissimi  sunt  elati,  vel      cum    Gonstantinopolitana    cum    Eunomio    confodit 


lnr^  vero  similius  est.  Tamajus  Salazar,  etsi  allenat 
Lncatti  Tudensem  et  Breviarium  Segobiense  pervetu- 
stiun,  tamen  merum  arhitratur  commentum,  cum 
Qnintanadvenas,  Et  haudquaquam,  inquit,  est  cre- 
dibile  tam  insigne  facinus  antiquiores^  Brautium  et 
Uildephonsumj  reticere.  Ideo  auctor  bene  pra^fatur 
hac  formula^  ut  fertur,  sub  dubio  rem,  ut  acce- 
perati  narrans, 

*  Explicat  hsec  Isidorus,  lib.  iv,  cap.  4,  et  vocat 
tres  haereses  medicoruni. 

^  Idem,  lib.  v,  cap.  i,  agit  de  auctoribus  legum, 


iisque  iuterserit^Lycurgum,  hic  omis&um. 

c  Pbxrecidem  Syrum,  lib.  i,  cap.  37,  dixit  pri- 
mum  apud  Graecos  soluta  oratione  scripsisse;  et 
cap.  41,  addit  daruisse  iis  temporibus  quibus  Es- 
dras  legem  conscrlpsit.  Yide  Yossium  de  scriptori* 
bus  Grseds,  lib.  iv,  cap.  4. 

<>  Lib.  XVII,  cap.  9,  de  herbis  aromaticis  agens, 
vuU  mandragoram  dictam,quod  habeat  malasuaveo- 

leniia. 

«  Refcrunlur  retrogrado  ordine  concilia,  de  quibos 
recto  ordinc  agit  ipse  lib.  vi,  cap.  15. 


27  YITA  SANGTI  ISIDORI.  88 

Macedonium;  bic  cam   Nicena  versalissimum   ac  A  lenieado,  modo  lerroribus  propalsando,  modo  di- 

sputationibus  agitando,  modo  munera  offerendo, 


omni  insania  condemnat  obcsecatum  Arium. 

9.  Bic  Arius  fuit  quidam  presbyter  Alexandrinus; 
qui  diversas  in  Trinitate  substanlias  menliendo  asse- 
ruit,  et  Gbristum  non  verum  Deum,  nec  in  Patre 
essentialiter  permanentem,  procaci  falsitate  astruxit 
Sed  qui  tantum  miser  desipuit,  et  in  sua  assertione 
mendaz  fult  et  perfidus;  quia  Ghristum  verum 
Deum  esse  negavit,  idcirco  justo  judicio  Dei  crepuit 
raedius,  et  effusis  omnibus  visceribus  ejus,  cecidit 
10  faciem  prostratus,  et  quibus  Ghrislum  negaverat 
focda  ora  poUutus  dignam  pro  impielate  sua  poenam 
ab  eodem  Deo  et  homine  etiam  in  hoc  seeculo  est 
conseculus;  et  in  tartareo  igne  aetemaliter  crucian- 
dug  multos  suos  sequaces  prsecessit,  suo  nefario  tam 


modo  tormenta  imponendo,  modis  quibuscunque 
poterant,  a  sancto  proposito  ipsum  permutare  sata- 
gebant.  Magnum  quippe  suis  dogmatibus  credebant 
augeri  cumulum,  si  Isidoro  superalo  (qui  tam  scien- 
tise  claritate  quam  generis  nobilitate,  corporis  pul- 
chritudine,  morum  gravitate  et  eloquii  suavitate  ful- 
gebat),  possent  eum  suis  assensibus  inclinare.  Eia 
fortissime  athleta  Isidore,  ecce  nunc  tempus  accep- 
tabile,  in  his  crgo  diebus  ihesaurum  incomparabilem, 
quem  in  puerltia  congregasti,  ut  audivimus,  non  tibi 
soli,  sed  et  fidelibus  reserandum,  profer  in  medium ; 
lempus  est  loquendi  et  divinarum  sententiarum  la- 
pides  spargendi,  ut  frontes  obstinatse  inimicorum 


depravatos  quam  depravandos  errore.  Hujus  etenim  %  conterantur,  el  fides  Ecclesiae  catholicae  roboretur. 


inanitas  sceleris  cum  fideles  toto  orbe,  toiius  orbis 
persequeretur  exsiliis;  post  conventuum,  Athanasio 
8U0  expulso,  subversionem ;  post  Italiu)  lugubres, 
exterminato  Yercellensi  episcopo  Eusebio,  planctus; 
post  Galliarum  damnosas,  Hilario  *  proscripto,  rui- 
nas  :  b  Leovegildus  Hjspaniarum  rex,  cum  omnibus 
pene  regni  sui  principibus,  hujus  haeresis  errore  se- 
ductus,  in  taotam  venit  dementiam,  ut  clarissimos 
quosque  et  in  lege  Dei  eruditos  Ecclesiarum  prsela- 
tos  ab  Hispanise  confinibus  persequendo  exsularet ; 
atque  plurimos  eorum  gladlo  caniendo,  carcere  de- 
tradendo,  fame  cruciando,  ac  diversis  poenarum  ge- 
neribus  afficiendo,  non  solum  in  Hispaniae  partibus, 
yei;um  etiam  in  Grallia  et  atiis  regionibus  per  feralem 


Ecce  enim  navicula  Petri  in  mediD  quatientibus  flu- 
ctibus  undique  agitatur,  Ecclesia  Ghristi  demergi- 
tur,  nisi  divinse  succursionis  manu  ad  portum  oplati 
littoris  deducatur.  Inter  hsec  robustissimus  athleta 
Isidorus  in  tormentis  laelabatur,  et  Deo  gratias  refe- 
rebat,  quia  dignus  est  habitus  pro  nomine  Domini 
Jesu  cootumeliam  pati ;  et  inter  oblatrantes  undique 
Arianorum  frequentias  nec  minis  terretur,  nec  blan- 
ditiis  demulcetur ;  sed  magis  ae  magis  fervore  cha- 
ritatis  succensus,  inter  gladios  haereticorum  lecurus, 
tam  de  touitruis  divinarum  sententiarum  quam  de 
coruscatione  philosophicarum  propositionum,  ftil- 
mina  divini  oraculi  ardentia  emittebat  intrepidus, 
quibus  inimicorum  saevientium  obtenebrabat  aspe- 


insaniam  dignos  Deo  martyres  consecravit :  et  quia  Q  ctus.  Quasi  unus  de  quatuor  paradisi  fluminibus,  ex 


strenuus  in  armis  fuit,  multos  populos  suse  ditioni 
suliyugatos  impie  oppressit,  catholicis  odio  fidei  per- 
secutionem  intulit,  Ecclesiarum  privilegia  fregit,  di- 
vites  cupiditate  caecus  damnavit,  et  in  omnibus  per- 
niciosus  exstitit.  Inter  onrnia  autem  mala  quae  ges- 
siti,  sanctissimum  <  Masonam  Emeritensem  episco- 
pum  exsilio  relegavit;  atque  clarissimum  doctorem 
archipraesulem  Hispalensem  Leandrum,  qui  ad  con- 
versionem  gentis  Golhorum  speciali  contra  nefarias 
hffireses  cura  infatigabiliter  insistebat,  multis  affe- 
ctum  injuriis,  ut  oves  sine  pastore  a  seductoribus 
circumventae  luporum  hiatibus  facilius  claudereotur, 
a  regno  Hispanise  expulit,  et  se  cum  suis  principibus 
Arianorum  haeresi  miserabiliter  subjugavity  et  Ro- 


ore  suo  flumina  gratise  cum  impetu  emanabant,  qui- 
bus  fidelium  aridam  irrigando  ad  viriditatem  fidei 
perducebat ;  et  hsereticorum  perfidiam,  in  garrulita- 
tis  ac  loquacitatis  audacia  confidentem  fluctibus  elo- 
quentiae  demergebat.  Hebetescunt  miseri,  et  obmu- 
tescunt;  sseviunt  et  confunduntur,  qui  dum  se  pu- 
tant  adolescentem  superare,  ab  eodem  turpiter  su- 
perantur ;  atque  fidem  Ghristi,  quam  putant  penitus 
exslirpare,  hujus  juvenis  instantia  coetestibus  incre- 
mentis  dolent  quotidie  pullulare. 

GAPUT  m. 
Orthodoxa  fides  per  sanctum  Isidorum  propagata. — 
Ejusdem  cellula.  —  Clausi  vita. 
1 1  •  Audieos  autem  reverendus  doctor  Leander  fortis- 


mano  pontifici  comminando,  ad  destructionem  Ro-  Q  simi  juvenis  Isidori  consiantiam,  in  Domino  gavisus, 

maose  urbis  et  Ecclesise  demolitionem  venturum  se  '"- ?   .._  %x-    .  •.  . 

sponsione  juramenti  firmavit. 

10.  Venerabilis  autem  adolescens  Isidorus,  cuncta- 
rum  scientiarum  dlsciplinis  eruditus,  fervore  martyrii 
accensus,  pro  defensione  Ecclesiae  mori  pronus,  ar- 
mis  fidei  prflemunitus,  contra  turentes  Leovegildi  re- 
gis  ac  principum  ejus  rabies  athleta  fortissimus, 
Christi  comitanle  gratia,  processit  imperterritus. 
MiniBtri  ergo  multiformis  seductoris  modo  blanditiis 

*  Goluntur  hi  pugiles,  Athanasius  2  Maii,  Euse- 
bius  1  Augusti,  et  Hilarius  13  Jaouarii. 

^  De  Leovigildo  seu  Leuvigildo  rege,  consule  Acta 
sancti  Hermenigildi  filii,  ejus  jussu  martyrii^  coronam 
adepti  13  Aprins. 


orationibus  conimuis  Dominum  precabatur,  ut  ipse, 
quid  in  servi  sui  tenera  juventute  incoeperat  mira- 
biliter,  coelesti  eum  robore  confortaret,  atque  per 
eum  Ecclesiae  suse  optatum  dignaretur,  prostratis 
inimicis  hffirciicis,  annuere  benigne  triumphum.  Mi- 
sit  ei  itaque  epistolam  in  qua  praemonet  mortem  pro 
fide  catbolica  quidquam  non  esse  timendum.  Bea- 
tus  vero  juvenis,  tam  orationibus  praelati  et  fratrls, 
quam  exhortaiionibus    et   epistolarum    adminiculo 

<  Paulus  Diaconus  Emerilensis,  libro  de  Yita  et 
miraculis  Palrum  Emeritensium,  iatissime  deducit 
res  gestas  sancti  Masouse,  aui  inscriptus  est  Marty- 
rol.  Hispanico  Tamaji  ad  Kalendas  novembris. 


29  yiTA  6ANGTI  ISIDORI.  30 

eonforUtus»  neque  in  ad?ersis  frangdMlur  neque  k  perfidia.  Revocaotur  itaque  ezenkntes  prmides,  ec- 


levabatnr  in  prosperis»  sed  in  iis  omnibos,  ac  si  in 
eputaram  delectatione,  Jsetus  ei  hilaris  apparebat 
I>ebellata  itaque  Arianorum  insania,  unum  et  verum 
Deum  Piliam,  cam  Patre  et  Spiritu  sancto  in  unitate 
essenti»  sempitemaliter  permanentem,  sanctamm 
scripturamm  auctoritatibus,  et  septem  liberalium  ar- 
tiam  rationibus,  nec  non  philosophorum  conventio- 
nibus,  apenissime  declarabat,  et  Romano  pontifici, 
loco  beati  t^etri  a  fidelibus  substiluto,  ac  universis 
Bcclesiarum  prselatis  ab  eodem  ccelesti  instilutore 
missis,  divinse  pagine  testimoniis  approbando,  fide- 
libus  populis  obedire  suadebat.  Hic  etiam  prselati 
sai  fratrisque  Leandri  sic  est  exsecutus  viees,  sic 
onera  levigabat,  sic  vestigiis  inhaerebat  constantise. 


clesie  adomantur,  fideies  devotissimi  cam  patribas 
gratulantur,  omnipotentis  Dei  clementia  magnifice 
coUaudatar,  qui  tantae  virtutis  eonstantia  Isidoram  ro- 
boravit.  Beatus  aatem  Leander,  operibus  charitatb  et 
verbo  praedicationis,  Ghristianissimo  regi  Recaredo, 
qai  loco  patris  eumdem  Leandrum  tibi  prteposae- 
rat,  gentibus  Gothomm,  quibus  semper  patrio  inlm- 
serat  affectu,  et  popalo  Hispalensi,  quorum  earis  in- 
vigiiabat  specialius,  in  sollicitudine,  in  charitate  non 
ficla  devotissime  insistebat;  et  at  Patrem  et  Filiam 
et  Spiritum  sanctum^  trinum  secundum  persona^ 
rum  distinotionem,  et  unum  secundum  majestatis 
divinitalem,  Deum  esse  crederent  saadebat;  qaibas 
credentibus,  prior  iostituit  illis  preecepta  et  ^  ec< 


ut  carcere,  minis,  tormeotis  el  gladio  persecutomim  B  clesiastica  officia.  Ipso  etiam  tempore  Suevi,  unda 


spretis,  serenissimi  principis  Recaredi,  impiissim 
regis  Leove^ldi  filii,  secums  adiret  prsesentiam ;  el 
potula  verbi  Dei  assidue  propinando,  ab  Ariana  hse- 
resi  revoearet,  et  fidei  catholicse  documentis  red- 
deret  obseqa.entem.  Formldolosi  autem  regis  Leo- 
Tegildi,  qui  se  cunctis  vitiis  mandpaverat,  et  aures 
saas  spinis  diMbotid  erroris  obturaverat,  ne  audi- 
ret  bonnm;  non  solum  est  nisus  debeilare  proter- 
viam;  vemm  ad  boc  usque,  totius  regni  primates 
gladio  spiritus  exasperando  commovit,  ut  eorum  in- 
sistente  perfidia,  in  necem  piissimi  ac  serenissimi 
principis  Hermenegildi  filii  sui,  pro  fide  caiholica 
vincalis  mancipati,  hujus  Isidori  amicissimi  (quia 
eum  beatas  Leander  a  faece  Ariana  erutum  in  fidem 


baptismatis  per  «  eum  jam  loii«  Gaileciam  obtinent. 
Gernens  igitur  Leander  admirabiiem  Isidori  constan- 
tiam  tantis  fulgurare  virtutum  aagmentis«  nescio  si 
quo  prseventus  prsesagio,  ne  se  dimisso,  praedicatio- 
nis  causa  aut  ob  aliud  aliquid  exteras  peteret  regio^ 
nes;  vel  quia,  ut  credimus,  se  ab  infantia  mente  et 
corpore  virginem  Domino  consecraverat,  ne  saltem 
levi  inter  tarbas  posset  famine  maculari,  aut  ne 
^ui  exstiterat  persecutionis  tempore  robustissimaSf 
levis  aurse  humana  favoris  elatus  jactantia,  in  tran- 
quillitate  positus,  frangeretur;  in  cella,  ut  fertur, 
ab  eodem  Isidoro  constructa,  bonse  indolis  adoles- 
centem  reclusit.  Hoc  autem  factum  tam  piissimus 
rex  Recaredus,  quam  ptures  Bcdesiarum  pnelali 


catbolicam  confirmaverat)  impiissimus  pater  et  ty-  Q  segre  ferentes,  cum  animi  molestia  sustinebant;  in- 


rannus  parricida  insurgeret ;  et  ad  exsequias  gloriosis- 
simi  regis  et  martyris,  ministerio  angelico  ceiebra- 
tas,  manlfestae  perfidiae  culpam,  exemplo  Judse  pro- 
ditoris,  non  poenitens,  sed  poenitentia  ductus  agnos- 
ceret.  Teniens  namque  Toletum,  coelesti  urgente 
judicio,  atrocissima  percussus  infirmitate,  inter  tor- 
siones  et  ejulatus  simul  cum  ipsis  interaneis  mise- 
rabilem  evomoit  *  animam,  atrocissimis  flammis  et 
vermibus,  ut  credimus,  setemaliter  cruciandus;  quo 
praecessit  seductor  suns  nefandissimus  Arius. 

12.  Mortuo  igitur  rege  Leovegildo,  factum  est  ut  re- 
vertentem  a  Gartbagine  triumphatorem  suum  Le^iJ-;;; 
drum  laeta  susciperet  EGspania,  et  substitulo  in  regno. 
catholico  Recaredo,  Hermenegildi  regis  et  marlyris 


justum  enim  censebant  tanti  patris  placitis  contra- 
ire.  Murmurabaut  clerici  mussitando,  obsisiit  popu- 
lus  conclamando,  lucemam  clarissimam  Isidomm 
non  debere  sub  modio  cellule  vel  etiam  unius  civi- 
tatis  poni,  qui  splendore  scientiamm  et  corascatione 
bonorum  operum,  ad  totius  orbis  sufficeret  iUami- 
nationcm  ;  et  qui  tanquam  aurum  in  foroaoe,  ab  im- 
piis  poeuarum  tunsionibus  probalus  exstiterat;  non 
in  cellula  includendum,  sed  in  mulurum  gentium 
iucem  proferendum,  querulis  vocibus  ciamitabaat. 

13.  Revcrendus  autem  Pater  Leander,  ut  gravitatis 
pondlore  prijjivs,  ^non  pio^regi  Recaredo,  non  Ec- 
s^lQ^i^&fjifni  pj^jatis*  ndh^rej|nl  principibus,  non  mus^ 
silationibus  clericorum  nec  populorum  vocibus  ces- 


fratre,  forlis  Isidori  victoria  redditur,  nuntiJita  E-iJ-.pf  Hi>,.3pintu?  ficira^  saoclj  i:ra»ia  praeventus  ipse, 
desiae  pace  cum  fidelium  tripudio;  exte?minali  a  >-'^-.  -"''--"• '-♦"--^  "^^— ''''"- -  «.«^;.;--:-.-- 
totius  nsgni  confinibus,  eum  debito  dedecore,  Ariana 


desiae  pace  cum  fidelium  tripudio;  exte?minali  a\  .sciejai  jjuid.eV^l  factu^us^D^^^ 

.       /.  .^  ,  . .     ,   .  .  .  providit  magistros,  a  quibus  audiendo,  cum  quibus 


^  Nicolaos  Antonius  adnotat :  De  morte  Leovigildi 
consulendum  Ambrosium  Morales,  lih,  xi,  cap!  11, 
H  qu€B  eongerit  ^ioarius  ad  Maximi  Chronicon  anno 
Christi  587.  Nos  noonulla  attigimus  ad  Yitam  sancti 
Hennenegikii  13  Aprilis. 

*  Idem  Leandrum  primum  auctorem  agnoscere  vi- 
detar  EccUnoitici  officii,  quo  dehinc  Gothi  usi  sunty 
quod  vulgo  liidoro  tribui  solet.  Porro,  teste  Mariana, 
lib.  VI,  cap.  5,  io  coneilio  quarto  Toletano,  decre- 
tum  erat :  Missale  et  Breviarium  unum  esto  in  His- 
pania;  ejus  rei  per/icienda  cura,  quoniam  IsidorOf 
qui  primas  partes  in  eo  concUio  tenuit^creditur  esse 
demandaia;  usus  obtinuit^  ut  Missale  et  Breviarium 


Mozarabum,  hoc  est  ex  antiquo  Gothorum  more  con- 
servatutn^  sacronim  precumque  diumarum  et  noc- 
turnarumritus  Isidoro  tribuantur^tametsi  nonnulla 
Leander  invenit,  plura  progressus  temporis  addidit, 
<"  Illustravimus  ad  diem  80  Mariii  acta  sancti  Mar- 
tini  Dumiensis,  archiepiscopi  Bracarensis;  et  os- 
tendiinus,  auctoritate  Grregorii  Turooensis  et  sancti 
Isidori,  Suevos  in  Gallsecia  degentes  cum  rege  Theo- 
dcmiro  ad  fidem  orthodoxam  conversos.  An  aliquid 
eo  contulerit  sanctus  Leander,  alibi  non  legimus. 
Potuit  tamen  fecisse,  quando  regnum  Suevomm  de- 
letum  sub  Leovigildo  et  in  Gothos  translatum,  per- 
mansit  sub  R^redo  rege  catholico. 


3i  VrrX  SANCTI  ISIDORI.  32 

eliam  dispuiando,  conferendo,  quibos  opponendo  et  A  lamen  mentibas  ct  ignobiles  moribus,  Ganvistan,  vi- 


respoadendo,  qnosqoe  interrogando,  si  qnid  minos 
didicerat,  posset  addiscere  corrigendo.  Mira  resl 
omnis  quippe,  qoi  docturi  eom  de  soa  scientia  prse- 
sumdoani,  ab  eo  mirabiliter  docti,  de  incrementis 
doctrinsB  copiosios  gaodebant.  Yenerabilis  vere  rex 
Recaredus,  joxta  cellolam  beati  viri  assidoe  asside- 
bat;  et  a  fontibus  Salvatoris  almo  Isidoro  effluente, 
sanotae  Trinitatis  iidem  piis  hostibos  per  fenestram 
hauriebat;  et  non  immemor  auditorum,  cupiens 
Filio  Dei  duplicatum  reportare  talentum,  populis  sibi 
subjectis  pocola  vitse  aelernse,  qo8e  acceperat,  fideliter 
effundebat.  *  Erat  namque  culto  religionis  prseditos, 
et  patemis  moribos  longe  dissimilis  :  nempe  ille  ir- 
religiosos,  et  bello  promptissimos ;  hic  fide  pius  et 


delicet  et  Vulgernun,  una  cum  Atiano  cpiscopo 
«  Athalco  nomine,  contra  regem  Recaredum  concita- 
vit :  qui  congregata  multitndine  Francorum,  ob  vin- 
dictam  Arianae  vesaniae,  urbis  Narbonse  circum  ad- 
jacentcs  rcgiones  devastanles,  et  innumerabilem 
clericorum,  rcligiosorum  et  catholicorum  trucidanies 
multiludinem,  ctiam  piissimo  regi  Recaredo  regnum 
prseripere  nitebantur.  Gontra  quos  gloriosissimos  Re- 
caredus,  misso  ^  Glaudio  Emcritensi  duce,  glorioso 
triumphavit  eventu.  Nam  prostratis  consternatisque 
dc  inimicis  fere  ®  sexaginta  millibus,  in  Hispaniam 
cum  gloria  magna  regressus  cst.  Post  hoc,  remotis  ab 
onmi  parte  tempestatibus,  desideratam  Dominus  po« 
pulo  suo  largiri  dignatus  est  pacem.  Dum  hsec  itase 


pace  prsBclaros;  ille  armorum  artibus  gentis  imperium  B  gererent,  et  multa  catholic»  Ecclesiae.  favente  Domi- 


dilatans;  hic  gloriosos  eamdem  gentem  fidei  trophseo 
soblimans.  In  ipsis  enim  regni  sui  exordiis  catholicam 
fidem  adeptos,  totius  gentis  populos,  inoliti  erroris 
labe  detersa,  ad  coltom  rectee  fidei  revocavit.  Syno- 
dom  b  deinde  omnium  episcoporum  ad  condemnatio- 
nem  Arianse  hseresis,  de  diversis  Hispaniae  et  Galliae 
proyinciis  congregavit;  cui  concilio  idem  religiosissi- 
mus  princeps  interfuii,  gestaque  ejos  praesentia  sua 
et  sobscriptione  firmavit.  Hic  virlutibus  adomatus, 
omnes  quos  Deo  charos  faciebat,  honoribus  extolle- 
bat;  quos  vero  superstitiosos,  coram  omnibus  argoe- 
bai,  ut  caeteri  timorem  acciperent;  qui  non  patrem 
perfidum,  sed  Ghristum  Dominum  sequens,  horrebat 
et  eisecrabator  Arianam  insaniam,  et  a  toto  regno 


no,  tranquillitas  reddcretnr,  et  Arianae  haeresis  cala- 
milas  ab  omnium  pene  mentibos  discoterelor,  atqoe 
orbs  Hispalensis  una  cum  sanctissimis  confessoribus 
pro  iantae  tranquillitatis  gratia  congaoderet,  et  Do- 
mino  indesinentcr  gratias  referret  innomerabiles, 
eomdem  vcnerabilem  antistitem  Leandrum,  Domino 
vocante,  contigit  aegrotare.  Gumque  diem  extremum 
sui  felicissimi  laboris  in  proximo  venturum  agnosce- 
ret,  venerabilem  fratrem  suum  Isidomm,  solatii  ac 
benedicendi  gratia  et  ut  se  cjus  oraiionibus  commen- 
daret,  a  cellula  educit,  et  sibi  praesenlari  precatur. 
Quod  cum  beato  Isidoro  relolisseni,  cujus  jam  tola 
mens  coelis  iohaerebat,  et  parvam  cellulam  omnibus 
temporalibus  divitiis  praeponcbat,  repulit  eos  a  se  di- 


suo  iufpiter  expellcbat.  Tantam  in  vultugratiam  ha-  Q  (^^^  '  Scitote,  fratres,  me  ab  hac  ccllula  minimc 


buii,  iantam  in  animo  gessit  benignitatem,  ut  in  om- 
nium  menlibus  infloens  etiam  malos  ad  affectum  amo- 
ris  sul  attraberet;  adeo  liberalis  exstiiity  ut  privilegia 
et  Ecclesiarum  praedia,  qua;  pater  sous  fisco  associa- 
verat,  jure  proprio  reslauraret;  adeo  clemens,  ui 
popali  iribuia  saepe  indulgentiae  largitione  laxaret, 
opes  suas  in  miseris  et  ihesaoros  soos  in  egenis 
recondens,  sciens  ad  hoc  illi  foisse  collatum  regnum, 
ui  eo  salubriter  fraeretur.  Haec  ad  laudem  Dei  nos- 
iri  et  confessorum  ejus  Leandri  et  Isidori,  qui  talem 
a  Domino  discipulum  obtinere  meruerunt. 

GAWJiJ^e^-: 


•  • 


cgrcssurum,  quamdiu  frater  meus  in  hu]us  peregri- 
nationis  corpore  superstes  stcterit :  ipse  enim  hoc  pro- 
posito  sacramenti  firmavit.  Beatus  autcm  Leander, 
pastoralibus  jugiter  curis  expletis,  post  reccptionem 
Dominici  corporis  ei  sanguinis,  felicissime  in  Domino 
obdormivit.  Hoc  autem  praetermittere  jamdudum 
non  existimo,  qnod  hic  clarissimos  doctor  Leander 
'  fuit  ab  eodem  patre  Severiano,  quo  et  Isidorus, 
geniius,  professione  monachus,  et  ex  slrenuissimo 
monacho,  multo  populomm  conamine,  ipso  rcnuen- 
te,  Hispalensis  Ecclesise  constitutus  est  episcopus. 
:::yii*liiic  suavis  eloquio,  ingenio  praestantissimus, 


S.  Leandri  episcopl  ^*Jj?at^«i.<^i<<ls;4^**/ferr  •  •vfia  quoque  atque  doctrina  fulsit  excellentissimus; 
scripH,  —  Successio  S.  Isidori,  ^  ul  ctiamfide  cjus  atque  industria,  populi  gentis  Hi- 

14.  Yidens  itaque:  ^J^fin  ^^iFfrj^'^toim\qttsricJj  jpajotrfmjper  eumdem  beaium  adolcsceniem  fralrem 
soosqoe  a  sanctis  ^jifcs9fioVitfu>,^w*AecareAim*re-^'  •  sutfm^sftfcrum  (ut  supcrius  scriptum  est)  ab  Ariana 
gem,  quem  anie  subditum  habuerat,  persequi;  duos  insania  ad  fidem  catholicam  revcrterentur.  Hic  nam- 
comites  inclytos  opibus  ei  nobiles  genere,  profanis      que  in  exsilii  sui  percgrinatione  composuii  duos  ad- 


■  Sequentia  ex  Isidori  Ghronico  transcripia  sont. 

^  Goncilium  Toleianum  iii  aera  687,  Recaredi 
anno  4,  Ghristi  580  celebratum. 

c  GregoriusTuronensit  lib.  ix  Hist.  Franc,  cap.  i**, 
appellat  Athalocum,  Arianm  sectce  episcopum,  qui, 
cum  ad  conseniiendum  eipaucorum  faveretadulalio, 
commotus  felUy  ingressus  in  cellulam  suamj  incli- 
nato  super  lectulum  camte,  nequam  spiritum  exha^ 
lavit,  Huic  episcopo  viaenlur  adhaesisse  Ganvisian  ei 
Vulgemusy  licei  alii  eorum  non  meminerint,  et  ab 
illis  exciiati  Franci  in  Narbonensem  seu  Gothicam 
provinciam  irruisse. 


(t  Joaooes  Biclarcensis  Claudium  Lusitanias  ducem 
appeilat.  Isidorus,  Claudium  ducem. 

0  Biclarcensis.  Sexaginta  millia  ferme  Francorum 
noscitur  infugasse,  et  maximam  eorum  partem  gla^ 
dio  trucidassc.  Isidorus  tot  advenisse  aii;  addeas, 
nullam  unquam  in  Hispaniis  victoriam  Gothorum 
vel  majorem  vel  similem  exstitisse. 

'  Haec,  paucis  hinc  inde  additis  aut  mutatis,  iran- 
scripta  suni  ex  elogio  Isidori  de  S.  Leandro,  in  li- 
bro  dc  Scriptoribus  Ecdcsiasticis ;  ex  quo  nonnuUa 
perperam  hic  scripta  correximus.  Ba  antem  ad  S< 
Leandri  Yiiam  illustravimus. 


33  VITA  SANCTl  ISIDORI.  34 

versus  haereticorum  do^niala  libros,  eruditione  san-  A  dorum  episcopatu  essc  dignissimum,  qui  tam  cxem- 


ctarum  Scripturamm  ditissimos,  in  quibus  vehe- 
menii  stylo  Arianam  impietatem  confodit  ac  detegit; 
graviter  ostendens  scilicet,  quid  contra  eos  habeat 
cathoUca  Ecclesia,  vel  quantnm  distet  ab  eis  religio- 
ne  vel  fidei  saeramentis.  Exstat  et  aliud  landabile 
cjns  opnsculum,  adversus  instituta  Arianorom,  in 
quo  propositis  eorum  diclis  suas  responsiones  oppo- 
nit.  Pneterea  cdidit  Florentina)  sorori  suae,  de  insti- 
iutione  virginum  et  contemptu  mundi,  libellinn,  tiiu- 
lonim  distinctionibus  praenotatum;  siquidcm  et  cc- 
clcsiastieis  officiis  idem  non  parvo  laboravit  studio  : 
in  toto  aniem  psalterio  duplici  cdiiione  orationcm 
conscripsit :  in  sacriGciis  quoque,  laudibus  atquc 
psalmis  multa  dulcisonocarminccomposuit.  Scripsit 


plo  boDi  operis  quam  sermone  sancia!  praedicationis 
totam  erudiret  Hi8paniam,testabantnr :  et  ad  beatum 
Isidorum  accedenles,  cum  humilitalc  et  reverentia, 
communem  omnium  insinuant  voluntalem ;  suaden- 
tes  eum  onus  archipnnsulalns,  ad  lolius  Hispanise  sa- 
Intem,  subire;  sed  ille,  qui  omne  sublime  haudsecns 
quam  suum  prfficipilium  dcclinabat,  nulla  ratione 
eorum  desidcriis  praebcbat  assensum.  Ad  hoc  reve- 
rendus  princcps  ct  alnii  pontifices,  vidcntcs  se  sua- 
sionibus  nil  posse  proficcre,  non  fcrentcs  ultra,  con- 
vocatis  civibus  uno  spirilu,  ad  cumdem  convencrunt 
Isidorum,  pacaii  vim  facere.  Goncurrentcs  itaque 
populi,  concitalo  clamore  bcali  viri  ccllulam  diri- 
munt;  atque,  prout  poterat,  rcluctantem  in  vocejubi- 


ctiam  epistolas  multas  ad  papam  Grcgorium,  ct  dc  B  laiionis  ad  Ecclcsiam  pcrduxerunt.  Clamabat  e.minus 


bcatitudine  unam,  in  quibus  ab  co  archiepiscopale 
pallium  et  libros  de  expositionc  bcati  Job  librumquc 
Pasioralis  Regulae  poposcit;  et  ut  pro  ejus  fieret 
ad  Dominum  intercessio,  pro  morbo  podagrico,  quo 
admodum  vexabatur,  frcquentissime  exoravil.  Quae 
omnia  a  beato  papa  Gregorio,  qui  eum  tcncrrime 
diligebal,  impelravit.  Alteram  vero,  ut  in  ante  diclis 
prselibavimos,  ad   fratrcm   suum   Isidorum  direxit 
epistolam,  in  qua  praemonet  cuiquam  morlem  esse 
timendam.  Ad  caeteros  quoqne  episcopos  plurimas 
promulgavit  familiares   epistolas,   et  si   non  satis 
splendidas  verbis,  aculas  tamen  sentenliis.  Sub  Re- 
caredo  regc  catholico,  Romani  pontificis  vicibus  in 
Hispaniis  fungens,  floruit :  eujus  ciiam  tcmpore  mor- 
talis  vilae  terminum  clausit,  •  pridie  Idus  Martii. 

15.  Translato  igilur  intcr  angelos  beato  Lcandro, 
Hispalcusis  metropolis  tanto  destituta  patrono,  die 
noctnque  preces  Domino  effundebat,  quatcnus,  po- 
pulo  SQO  miserlus,  eis  pastorcm  fidelissimum  provi- 
derct,  qui   non  solum   cathedrali   digniiatc,  verum 
etiam  morum  sanctitate  beato  Leandro  succcssor 
existeret.  Huic  vero  petitioni  eorum  pius  Dominus 
minime  dcfuit,  misericorditer  eis  annuens  postulata. 
De  tanti  etiam  palris  decessu   adjacentium  ^  paro- 
chiarum  episcopi  admodum  condolentes,  convenerunt 
in  unum,  cum  clericorum  ci  religiosorum  convoca- 
tione,  ut  secnndnm  sanctomm  Palrum  instituta  cidem 
Ecdesi»  idoneum  prsesulem  eligendo  providerent. 
Horum  siquidem  electioni  confirmandae  rex  serenissi 


Dei  scrvus,  vol^ns  cxcusationis  praeiendere  rationem : 
sed  incassum,  quia  continentium  aurcs  suas  populo- 
rum  laetantium  voces  invalcscebant. 

16.  Perpendcns  ilaquc  Christi  pra^co,  se  nulla  posse 
ralione  resislere,  coactus  cessit;  atque  in  Hispalcn- 
sem  antistitcm  cum  veneralionc  magnifica  est  ele- 
ctus,  tolus   insigni?,  totus  signatus,  tolus  celebcr, 
totus  pulcher,  totus  ainabilis,  totus  desidcrabilis,  in- 
signis  origine,  honestatc,  honore  et  majestaie ;  signa- 
tus  naiura,  dignitale,  gratia   et  disciplina;  celeber 
doctrinis,  cloquiis,  praemiis  et  praeconiis;  pulcher 
habitu,  aspectu,  delectu  et  cultu;  amabilis  obse- 
quio,   alloquio,  conciliis,   patrocinio;  desiderabilis 
specie,  desiderabilis  bonitatc,  innoccntia  vel  justitia; 
C  dcsidcrabilis  pcrfecta  charilate.  Talis  eligitur,  talis 
deligilnr,  tnlis  cogilur,  trahitur,  adoptatur;  talis  in- 
fulatur.  Diriguntur  praelcrea  nuntii  ad  gloriosissimum 
Gregorium  vcncrandu;  urbis  romanae  papam,utconfir- 
mata  eIectione,debenedictione  beali  Pctri  apostolipal- 
lium  Isidoro  sibi  amicissimo  archiepi«copaIe  traasmit- 
tere  dignaretur.  Sanctus  vero  Gregorius  papa,  deele- 
ctione  sibi  dilecti  Isidori  admodum  gavisus,  Deo  gratias 
egit,  et  nuntils  honorifice  susceptis  electioncm  confir- 
mavit;  ^  pallium  cum  postulatis  dirigens,  etiam  ut 
primatiaehonorem  in  Hispaniis  exsequerctur,concessit. 
Decoratus  igitur  infula  pjraesulari  quantus  vixerity 
quantus  exstiierit,   quantum  profeccrit,  quantaque 
fecerit,  pontifex  asserat,  praesul  affirmet,  probet  an- 
listes,  episcopus  testetur :  dedaret  virtus  pontificem. 


rous  affuit  Recaredus,  nna  cum  principibus  ct  Hispa-  D  prodat  scientia  praesulem,  doetrina  fatealur  antisti- 


niarum  nobilibus  viris.  Sed  populus  civitatis,  quod 
conceperat  animo  non  valens  subticerc,  majorum 
vota  praeveniens,  interim  conclamabat,  dignum  Dei 
famulnm  cpiscopatu  Isidorum,  qui  in  juvenilibus  an- 
nis  pro  lege  catholica  virilitcr  egit,  et  innumcras  pro 
ejnsdem  fidei  defensione  ab  impiis  sustinuit  poenas. 
Regis  autem  et  episcoporum  et  principum  eadem  erat 
volmitas,  una  concordia,  eademqae  senteniia,  et  Isi- 

•  Imo  tertio  Idus  Martii,  ad  quem  dicm  Vilam  de- 
dimus. 

*  Parochiam  pro  diwcesi  usurpari  in  Vitis  Sancto- 
mm  ei  apud  S.  Hieronvmum  monuimus  cap.  1.  Ita 
praecipitur  in  Capitnlis  Garoli  M  agni,  u^  nullus  episco* 


tem,  mores  eloquantur  episcopum.  Erai  enim  semper 
pmdens,  semper  constans,  semper  modcstus,  semper 
justus;  prudens  discernendo,  prudens  eligcndo,  pru- 
dens  diligendo,  prudens  inhaerendo  :  eonstans  tole- 
rando,  constans  resistendo»  constans  caedendo,  con- 
stans  persequendo ;  modestus  appetendo,  modeslus 
inquirendo,  modestus  atendo,  modestus  pareendo  ; 
justus  meditando,  justus  loquendo,  justas  operando, 

pus  in  alterius  parochia  ordinationes  faciat. 

^  Lectiones  in  Breviariis  Hispanicis  et  Romano 
cardinalis  Quignonii,  eique  pallium  misit  in  Hispa' 
niam. 


35  VITA  SANCTI  ISIDORI.  36 

justasperseyerando^probQSubique,  devolusubique, /1  pauperibus  Gbristi  temporalia  subsidia  provide  ad- 


utilis  ubique,expertus  ubique ;  promplus  ad  iucipien- 
dum,  promptus  ad  obediendum,  promptus  ad  agen- 
dum,  promptus  ad  iusislendum ,  devotus  ad  medi- 
tandum,devotus  ad  proloquendum,  devotus  ad  oran- 
dum,  devoius  ad  posiulandum,  devotus  ad  obedien- 
dum,  devotus  ad  impetrandum;  utilis  ad  persuaden- 
dum,  ad  dissuadendum,  ad  dispensandum,  utilis  ad 
compensandum ;  expertus  ad  evellendum  et  aedifi- 
candum,  expertus  ad  plantandum,  prae  oculis  semper 
habens  passiones  Filii  Dei,  non  inani  gloria  elevaba- 
tur  :  nam,  omnium  se  servum  exhibens,  plus  amari 
appetens  quam  timeri,  atque  magis  prodesse  quam 
pr8eesse,cunctisamabilemet  benignum  se  praebebat; 
jejuniis,  orationibus,  et  sanctarum  Scripturarum  me- 


ministranda,  episcopi  dignilate  se  vocatam,  non  poi- 
nus  operibus  qiiam  sermonibus  fatebatur, 

CAPOT  V. 

Cura  in  imtitutiones  clericorum^  fnonachorumt  lai" 
corum,  —  Jter  Romanum,  —  Pluvia  impetrata. 
—  Mortuu  resuscitata, 

17.  Circa  clcricorum  vero  et  scholarium  curam  ita 

sollicitus  erat,  ut  ex  ipsa  vehementi  invigilantiam  sin- 

gulorum  patrem  probarent.  Parum  enim  sibi  vide- 

batur  vicinis  clericis  scholaribus  providere,quin  etiam 

undique  vocaret,  ul  magis  haberet  quibus  sua  impar- 

tiretur  beneficia,  quos  per  se  ipsum  in  sanctarum 

Scripturarum  paginis  erudiret,  et  temporalibus  ali- 

moniis  provideret.  Concurrebant  ergo  clerici,  tantum 


ditationibus  insistens;ex  vilissimis  cibis  non  ad  cu-  B  PA^i*^"^»  °on  solum  audire,  verum  audire  sitientes; 


piditatem,  sed  ad  necessitalem  parum  sumens ;  sibi 
parcus,  aliis  largus  nominabatur;  eamdem  morum 
gravitatem  quam  prius,  eamdem  sectabatur  humili- 
tatem.  Idem  enim  constantissime  perseverabat,  qui 
prius  Aierat;  et,  crescente  dignitaie,  augebaotur  ei 
Spiritus  sancti  dona;  atque  ita  plenus  auctoritate  et 
gratia,  ubique  lans  sanetitatis  ejus,  et  lucema,  inde- 
ficienti  lumine  accensa,  jam  non  sub  modio  posita, 
sed  super  candelabrum  constituta,  ubique  cunctorum 
laudibus  ferebatur;  ita  ut  etiam  multorum  doctorum 
pneelarissimae  lucemae,  suo  splendidissimo  lumine 
de  bono  in  melius  magis  ac  magis  accensa^,  igne 
sancti  Spiritus  conglobato,  splendiflue  redderentur. 
Cunctorum  etiam  se  debitorem  astruens,  praiter  alios 


qui  benignissime  patrio  susceptos  affectu  horUbatur, 
ne  ab  eo  prius  discederent,  quam  in  lege  Dei  edocti 
sibi  et  catholicae  Ecclesiae  profuturi  clarescerent ;  et 
ut  removeret  ab  eis  materiam  vacandi  otio,  extra 
Hispalensem  civitatem  mirae  pulchritudinis  exstru;(it 
monasterium,  a  quo  nulli  scholari  exeundi  ante  qua- 
driennium  licentia  pra^bebatur.Quosdam  autemeorum 
qoi  ditiores  vldebantur,  et  inesse  recusabant  minis- 
terio,  quos  veritatis  spiritu  demonstrante,  in  Eccle* 
sia  Dei  opere  et  sermone  potentes  futuros  esse  prae- 
vidcbat;  ne  occasione  comperta,  vana  quaeque  per 
gyrovagationem  meditando,  mentem  a  studio  revo- 
carent,  ferreis  aslringebat  compedibus.  De  quorum 
cdllegio  sanctissimus  quasi  Lucifer  emicuil  ®  Ilde- 


hocdono  radiantes,  inerat  ei  quasi  proprie  proprium,  Q  fonsus,  nec  non  et  gloriosus  Braulius  Caesar  Augus- 


scilicet  gaudere  cum  gaudentibus,  flere  cum  flenti- 
bus  :  el  miseromm  aerumnas,  compassione  pia  in  se 
transumptas,  poiius  ipse  quam  illi  sentiebat ;  et  ele- 
emosynarium  largiflua  donatione  pietaiis  studio  de- 
tergeHat.  Tanta  siquidem  aderat  illi  copia  largicndi, 
et  eontinua  hilaritas  tribuendi,  ut  in  multomm  ad- 
miraiione  nullus  valeret  percipere,  neque  etiam  ipsi 
•familiares  ejus,  unde  tantomm  censuum  sibi  largi- 
tas  proveniret.  Quantum  vero  largus  per  omne  vitae 
sutt  tempns  exstiterit,  soli  Dco  reservatum  est  nosse. 
Didicerat  enim  serenissimos  mores,  plus  in  tribuen- 
do  qnam  in  accipiendo  gaudere ;  sibi  parcus  et  quo- 
dam  modo  avams,  cunctisvero  affluens,  ditabat  mu- 
nificentiis  universos.  In  prosperis  et  adversis  uuus 


tanus  episcopus.  Et  quia  nop  semper  personaliler, 
pluribus  emergentibus  curis,  prout  optabai,  poterat 
eis  continuare  doclrinam,  ubicumque  in  lege  Dei  se- 
dulos,  et  ad  bella  spiritalis  certaminis  aptos  specu- 
labatur  magistros,  multis  honoribus  attollendo  humi- 
liter  precabatur,  ut  sui  optati  laboris  non  immemo- 
res,  in  scholaribus  docendis  continuarent  operam 
efBcacem.  Non  enim  sibi  videbalur  nefarias  haere- 
ses  a  vinea  Domini  radicitus  posse  evellii  nisi  cle- 
rici  et  quique  religiosi,  fama  sancliiatis  et  instantia 
praedicationiSy  populis  insisterent.  Fomes  namque  et 
occasio  totius  mali  et  haeresis,  morum  lapsus  cleri- 
corum  et  religiosorum,  et  segnis  contemptus  scien- 
tia;  Scripturarum  exstitit.  Super  religiosos  quoque 


vultus  ejus  semper,  clara  hilariiate  praeventus  cun-  q  monachos,  eremitas,  atque  secundum  palrum  regu- 
ctis  laelior  occurrebat.  Non  illum  cunctis  virtutibus      las  sa.>cuIo   renuntiantcs  summo  opere  invigilabat. 


inimica  eiatio  asserebat ;  sed  in  omnibus  placidam 
praetendens  humilitatem,  potentissimis  et  pauperibus 
charissimus  habebatur  in  tanto  etiam  apostolatus  cul- 
mine  snbllmatus,  non  ad  cathedram,  sed  ad  curam ; 
BOB  ad  honorem,  sed  ad  onus ;  non  ad  principandumy 
sed  ad  serviendum ;  non  ad  subditomm  marsupia 
evaeuanda,  sed  ad  facinora  exstirpanda;  non  ad 
quietem,  sed  ad  laborem ;  non  ad  diversomm  sapo- 
ram  fereula  vel  pocula  exquirenda,  sed  ad  divina 
precepta  populis  demonstranda  ac  suadenda,  et  ad 


ne  qnis  eorum  inopia  mergeretur,  aut  verbi  Dei 
inedia  deperiret,  necessitate  compulsi,  per  diversa 
quaeritando,  lapides  sanctuarii  dispergerentur ;  et 
color  auri  optimus,  scilicet  propositum  sanqtoram 
viroram,  mutaretur,  et  pervagatione  medianie  san- 
ctae  conversationis  obliviscerentur ;  et  concupisceittiis 
illecti  et  abstracti,  saecularibus  curis  implicarentur ; 
et  regularibus  frenis  laxatis,  sc  diaboli  subderent 
servituti.  Sicut  mater  unicum  amans  filium,  ita  om- 
nibas  charitate  anneius,  pandebat  umeiii^ut  Mram 


*  Goluntur  S.  Ildefonsus  23  Jan.  et  S.  Braulius  seu  ^riulio  18  Martii  :  ad  qttonun  Vflas  haBO  latins 
indicantur. 


37  VITA  SANCTI  ISIDORI.  38 

beaevolentise  sinnin.  Sicut  gallina  congregat  pulloa  A  qoid  defonne,  sed  maxinie  legi  Dei  contrarium  h^- 


800«  f  ub  alis,  itn  protegebat  eos  a  facie  malorom  : 
ne  adversis  pulsi  incursibus  vel  egestatis  pressi  an- 
gusUis ,  paterao  sublato  praesidio ,  extra  quam 
Qorma  poseit,  affligerentur.  Sicut  aquila  provocat  ad 
volandum  pnllos  suos,  ita  ad  coelestia  desideria  piis 
monitis  animabat;  ipse  prius  coelestibus  operibus 
iohaerendo  saper  eos  voiitans,  illius  sancUssimi 
apostoJi  Paoli  exemplar  secutus,  ne  forte,  cum  sine 
exageralione  operum  aliis  praedicaret.  judicio  depre* 
bensus  evangelico,  dieens  et  non  faciens,  reprobus 
effioiretur«  Quis  namque  sanetarum  congregationum 
frater,  molestia  animi  vel  corporis  pressus,  infirma- 
bator,  ipso  noa  ad  sanitatis  remedia  succurrente? 
Quis  inimici  tentationibus  scandalizatus  urebatur, 


bnisset  obvium,  non  parcebat  oculus  ejus;  et  ne 
crescendo  augmentaretur  sollicitus^  quam  celerrime 
principiis  obsistendOy  delere  de  populo  Christiano  et 
exstirpare  nitebatur.  Sed  et  Apostolicas  sanctiones 
atque  decreta  sanctorum  patrum,  sanctseque  Romanai 
Ecclesiae  prsecipue  instituliones,  in  cunclis  Hispania- 
rum  ecclesiis  instituebat.  Tradebat  ccelestia  et  hu- 
mana  jam  strenuus  legislator ;  leges  dabat,  modestiie 
et  honestati  convenienles,  prsebens  se  ignem  uren- 
tem,  in  consumeodo  nemora  criminnm;  ct  aquam 
frigidissimam,  in  frigidando  ardores  tentaiionum. 
Denique  quae  civitas,  quae  soliludo,  quae  b  marka.quse 
hujus  doctoris  non  seaserit  beneficia  ?  Peragrans  ita- 
que  Dei  servus,  fidelium  mentes  verbi  Dei  pabulo 


illo  non  studio  pastorali  aquam  sanctae  preedicatio-  B  reficiendo,  pauperes  Chrisii  in  eleemosynis  recrean- 


nis  desuper  effundente?  Poriabat  onera  subditorum, 
digoum  ducens  ipse  solus  in  sollicitudinibus  saeculi 
tribulari,  ut  sancti  viri  perturbatione  submou,  ha- 
bentes  victum  et  vestitum ,  soli  Deo  studerent 
plaeere ;  credens  se  eorum  intercessionibus,  si  quid 
ei  deerat,  promereri.  Quamvis,  etiam  suae  et  aliorum 
coDSulendo  saJuti,  mnliepum  pro  posse  vitaret  prae- 
seoliam,  quaseunque  tamen  moniales  vel  religiosas 
in  Dei  laudibus  cemeret  permanenies,  mira  venera- 
batnr  aiTectione;  et  ne  temporalium  spiritualiumve 
aibi  deesset  copia,  assiduis  largiiionibus  providebat. 
Per  Hispanis  igitur  regiooem  plurima  nec  non  et  pul- 
chra  aedificavit  monasteria  :  in  quibus  utriusque  se- 
zoa  religiosemm  tormas,  ad  laudem  et  gloriam  di- 


do,  haereticorum  dogmata  sollicite  persequendo,  in 
universis  Hispaniarum  provinciis ;  ad  inclytam  per- 
venit  urbem  Romanam,  summo  pontifice  id  humililer 
postulante;  qui  quanto  honore  et  reverentia  a  ro- 
mano  antistite  et  cardinalibus  fuerit  receptus,  non 
es  mostrae  disserere  valeludinis;  sed  ex  officiis  et 
dilectionis  obtemperantiis  erga  eum  exhibitis  per- 
facile  lector  conjiccre  potest.  Onere  namque  totius 
£cclesiae  sibi  imposito,  omnes  se  ei  quasi  patri  pio, 
salva  apostolica  exccllentia,  offerebant  benigae,  ut 
etiam,  si  liberet,  genere  nobillissimi,  moribus  famosi, 
dignitate  praecipui,  famulorum  vices  sopplerent,  ei^ 
humililale  quae  poterant  ministrarent  :  dignum  du- 
centes  prudentissimi  viri,  ut  quia  pro  fide  catholica 


vioi  nominis  congregavit.  Tradidit  etiam  eis  «  regu-  C  ^^  Ecclesiae  Romanae  honore  ipsum,  despectis  tor- 


lam,  quam  ipse  secundum  apostolorum  insiitula 
ediderat,  quam  pro  loci  varietate  et  Dei  servorum 
viribus  deoentissime  temperavit,  docens  unumquem- 
que  stare  io  gradu  et  gratia  qua  vocatus  est;  et  in 
officio  qoo  in  saeculo  fungebatur  (dum  modo  sit  ho- 
nestom),  in  monasterio  quoque,  secundum  praepositi 
sai  imperium,  si  oecesse  fueri^  humiliter  deservire. 
18.  lode  non  cooteotus  (prodesse)  uoi  soli  pro- 
viociae,  qni  omninm  fidelium  ulilitati  se  natum  cre- 
debat;  per  civitates  ei  regiones  egressus,  in  sacris 
tubis  novi  et  veteris  Testamenii  clangendo,  ad  coe- 
lestia  desideria  animabat  electos;  vel  contra  mundi 
rectores  teoebrarum  harum,  ad  spiritalia  (bella) 
hortabatur.  Ubique  tuba  personat  Evangelii,  ubique 


mentis  principum,  morti  exposuerat^  et  multis  scri^ 
pturarum  senlentiis  matrem  Ecclesiarum  omnium 
comprobaverat ;  ab  eisdem  Romanis  condigno  vene- 
rarelur  honore  :  placuit  etiam  cunctis  ut  ecclesiae 
praelati  ad  sanctam  «  synodum  convenirent,  ut  s1 
quid  inhonestum  reperiretur  aut  ambiguum,  cum 
eodem  sanctissimo  corrigeretur  Isidoro  :  quem  sum- 
mo  desiderio  in  Romana  curia  ad  sui  decorem  deli- 
nuisseot,  nisi  in  Ecclesiae  detrimento,  ipso  insi- 
nuante,  hoc  cessurum  agnoscerent.  Dimissa  iiaque 
synodo,  quidquid  voluil  in  romana  curia  ordinavit, 
et  omnibus  affeciis  mcerore  dimissis,  cum  maximo 
honore  et  apostolicis  muneribus  in  Hispaniam  regres- 
sus  est.  Experti  siquidem  erant  eum  inter  caeteras 


annonUatur  Gbristus,  ubique  sanctae  Trinitatis  lau-  D  virtutes  prophetiae  spirilu  clarescere,  et  ita  multa  de 


des  resonani,  et  oon  est  qui  se  abscondat  a  calore 
ejus;  quoniam  io  omnem  terram  confessoris  sonus 
exivit^  Nam  quos  pnesentia  sui  corporis  illuslrare 
non  valebat,  missis  epistolis  et  nuntiis  roborabat. 
Quidquid  iodecorum,  quidquid  incompositum,  quid- 

•  Regula  S.  Isidori  exstat  inter  opera  ejus,  et 
seonsim  parte  iiCodicis  Regularum  a  Luca  Holstenio 
editi.  Citant  eum  Benedicius  Anianensis  abbas,  in 
Concordia  Regularum  et  Smaragdus  monachus,  in 
eommenurio  ad  Regulam  S.  Beoedicti. 

«»  Marcka^  seu  marcha  pro  limile  provinciae,  aut 
inl^gra  limitanea  provincia,  accipitur  passim  in  ac- 
tis  sanclorum.  Coosule  dicta  6  Februar.  ad  Yitam 
metricam  S.  Amandi  per  Milonem  c.  2,  litt.  6. 

«  Fnisse  anno  601  Romae  diio  concilia  habita  tradit 


futuris,    tanquam  essent   hislorialiter  acta,   magis 
evangelizare  quam  praedicerc  videbatur.  Revertcnte 
autem  eo  factum  est  gaudium  magnum  et  tripudium 
in  ccclesia  Hispaniarum. 
19.  Cnm  aulem  sanctus  doctor  ad  Galliarum  fines 

in  synopsi  sua  Conciliorum  Labbaeus,  quorum  aliud 

Sro  monachis  constitutum  edidit,aliud  adversusAn- 
ream  Graecum,  sub  monachali  babilu  impostorem. 
Quidui  aliqua  similis  synodus  praesente  sancto  Isidoro 
habita  fuerit?  Ejus  mentio  fit  in  breviariis  Hlspani- 
cis.  At  publicum  aut  solemne  illud  conciiium  non 
fuisse,  arbitramur,  cum  Ambrosio  Morales,  lib.  xu, 
cap.  21;  Mariana  lib.  vii  c.  7;  Padillat,  ceot.  V|i, 
c  22,  et  aliis. 


39  .  VITA  SANCTl  ISIDORI.  40 

appropinqaaret,  iiarc  luagniticavil  Dominus  agereAcia;   scilicet  sanilas   corporis,  acris  lcmperics,   ct 


cum  sancto  suo.  Gum  enim  Galliarum  et  Hispaniarum 
provincise  siccitate  aeris  nimia  laborarent,  et  ex 
pluvise  defectu  fruges,  arbores  atque  herb%  aresce- 
rent,  et  homines  ex  ipsa  inlemperie  gravem  corporis 
sustinerent  molestiam;  sancli  anlistitis  audientes 
advcntum,  laeti  et  alacres,  dc  solita  Domini  pietate 
oonfisi,  qui  in  servo  suo  semper  operabatur  insignia, 
cum  crucibus  ct  lampadibus  de  singnlis  civilatibus 
ei  obviam  procedcbaut,  postulantes  ut  pro  cis  ad 
Dominum  preces  fundere  dignaretur.  Narboncnses 
vero,  prope  eo  veniente,  clamabant  dicentes  :  0  pie 
Hispaniamm  doctor  Isidore,  tuis  sanctis  orationibus 
fusis  ad  Dominum,  ab  imminentibus  periculis  erue 
nos  :  advenisti  desideratus,  per  te  ubique  a  Domino 


exttberans  frugum  ac  fructuum  abundantia  :  pi*«- 
terea,  quod  sanctius  ac  carius  amplectendum,  si  illi« 
batam  fidem  servabitis,  peccatorum  indulgentiam 
conscquimini  et  bravium  remuerationis  setem»^. 
Nunc  igitur,  confirmatc  corda  vestra  in  charitate 
Christi  Filii  Dci,  ct  nullatenus  circumveniamini  a 
scductoribus,  qui  circuerunt  mare  et  aridam  ul  fa- 
eiant  unum  prosclytum,  aetcmis  flammis  horribiliter 
concremandum.  Lupi  sunt  infiusta  edacilate  vora- 
cissimi,  qui  non  veniunt  nisi  ut  mactcnt  ct  perdant, 
cxterminantes  facies  suas,  ut  apparcant  jejunantes 
hominibus,  et  per  hoc  facilior  ejus  decipiendi  aditus 
repcriatur.  Haec  et  his  consimilia  perorans  sanctus 
venit  ad  hospitium,  ut  defcssa  membra  rcfoveret. 


solita  praestentur  beneficia.  Bealissimus  vero  doctor,  B  Populus  intcrim  per  vicos  et  plateas  Dci  nostri  ma* 


ut  erat  compassione  promptus,  imperat  silentium; 
et  verbi  Dei  cibaria  esurientibus  apponit  populis, 
admonens  eos,  ut  una  secum  Domini  invocantes  mi- 
sericordiam,  sanctse  Trinitatis  fide  praeambula  ct 
omni  haesitalione  postposita,  filii  Dei  poscereot  be- 
neficia.  Inde  vir  sanctus,  clevans  manus  ad  coelum, 
Dominum  precabatur,  quatenus  ad  gloriam  sancti  sui 
nominis,  populo  suorum  peccatorum  rcmissionem, 
corporis  sanitatem,  aeris  temperiem,  pluviarum  lar- 
gitionem,  atque  fructuum  abundantiam  dignaretur 
impertiri  optatam.  0  mira  virtus  orationis  sancto- 
ruml  Cum  enim  aeris  serenitas  nimia  esset  ei  solis 
ardore  a^sluarent  universa,  post  touitruorum  repcn- 
tinos  mugitus  ac  fulguris  contiguos  ictas  tanta  subsc- 


gnalia  collaodante,  maledicentes,  detcstantes  eos, 
qui  Dci  et  virginis  Filium  Dominum  nostrum  Jesum 
Christum,  vel  sola  cogitationc  Dcum  essc  verum, 
cum  Patre  et  Spiritu  sancto  permanentem  in  seter- 
num,  ncgarcnt  '^. 

20.  Gum  appropinquasset  almus  doctor  ad  Hispa- 
lcnsem  civitatem ,  obviam  ei  processit  utriusquc 
sexus  populorum  multitudo,  clericorum,  scholariam, 
monachorum  et  laicorum :  qui  in  hymnis  et  laudibus, 
in  voce  jubilationis  et  tripudii,  eum  susceperunt  cum 
gaudio  magno.  Concurrentibus  itaque  omnibus,  ut 
saneli  Patris  tangerent  fimbrias,  ex  compressione 
turbarum,  quapdam  mulier  pracgnans  prspfocata  spi- 
ritum  exhalavit.  Quod  Sanctus  ceraens,  ut  crat  mise- 


cuta  est  aquamm  inundanlia,  ut  quis  non  vidit  tcm-  C  ricordia3  visceribus  afflucns,  ubcrtim  flevit,  verba 


poribus  r^tro  actis  hujus  pluviie  comparalionem. 
Beatus  vcro  confessor,  iclibus  fulguris  undique  agi- 
tatus,  totus  ardere  videbatur.  At  omncs  timore  mor- 
tis  cxterriti,  sancto  rclicto,  adecclesiasconfageruni* 
Qui  autcm  aegroli  humeris  bajulanlium  subsidia 
beati  patris  cxpctentcs  advcncrant,  sua^  immcmorcs 
imbecillitatis  ctiam  caeteros  fugiendo  prcecurrebant 
cum  merito  :  omncs  enim  B.  Isidori  obtentu  pri- 
stinie  erant  redditi  sospitati.  Caeteri  vero,  in  infirnio- 
mm  sanitalc  pcrpendenies  a  Deo  facium  miraculum, 
animati  viribus  ad  sanctum  accedcrc  cupicbant ; 
scd  nullus  erat,  qui  pne  foribus  auderet  progredi, 
coruscaiionc  simul  et  pluviarum  inundintia  prohi- 
bcnte.  Supcrsedens  itaquc  Christi  praeco  usquc  quo 


orationis  ad  Dominum  tacitus  fundens.  Post  aliquan- 
tulum  vero  spatium  mulier  surrcxit,  voce  magna  di. 
cens  :  Benedictus  tu,  pater  sancte  Isidore,  ct  benc- 
dictus  scrmo  oris  tui :  sacris  namque  orationibus  tuis 
cgo,  et  qnem  gesto  in  utero,non  solum  praesenti  vitae 
redditi,  verum  ctiam  de  manu  snmus  emti  inimici. 
Populus  ad  mulierem  convcrsus,  sciscitabantur  qua- 
liter  cvenissct  ei.  Ad  quos  illa  :  Egrediente,  inquit, 
anima  mca  et  filii  mei,  qui  in  utero  est,  de  corpore, 
caterva  da^monum  affuit,  qui  nexihus  igneis  nos  ad 
poenarum  loca  rapcre  parabant;  ct  gloriosissimo  pa- 
trc  nostro  pro  nobis  oranlc,  audita  est  vox  dicens  : 
Revcrtantur  anima?  horum  in  corpore  suo,  quoniam 
amicus  Dci  Isidorus  orat  pro  illis.  Quo  audito,  unus 


imbres  cessarcnt,  concurrit  ad  eum  universa  multi-  D  aogeloram  sanctomm  qui  scmper  sunt  cum  beatis- 


tudo,  laudantes  in  sancto  mirabilia  noslri  Salvatoris. 
Bcatus  vero  pontifex  cos  blande  exhortatur,  dicens  : 
Eccc,  fratres,  quantum  obtinet  sanctissima^  Trinita- 
lis  fides  intemerata.  In  nomine  individuae  Trinitatis 
petistis  a  tribus  vel  pluribus  erui  pcriculis,  et  tria 
vobis  a  Domino  et  etiam  plura  sunt  collata  bcnefi- 

■  Sequcbantur  nonnulla  inserla  de  Mahomelis 
pncdicatione  in  Hispania.  et  quomodo  a  diabolo  mo- 
nitus  sit  recedcre  m  Arricam  propter  adventum  S. 
Isidori  :  qua;  falsa  et  adscitilia  ccnsct  Nicolaus  An- 
tonias.  Disputat  dc  iis  Tamajus,  qui  opinionem  unam 
et  sine  apice  veritatis  adstructam  vlamitat  cum  Mo^ 
rales,  Padilla,  Mariana  et  aliis.  Quare  nos  ea  ex  hac 
Yitft  diminamus,  maximc  quia  compcndium  hic  rc- 


simo  doctore  Isidoro,  nos  ad  corpus  rcduxit.  Elevans 
itaque  omnis  populus  vocem  in  coelum,  laudes  cla- 
rius  Altissimo  pcrsonando,  eum  in  urbcm  dexerant. 
Tantam  siquidem  paccm  per  cum  Dominus  contuHi 
Ecclesiae,  atque  tanium  intulit  terrorem  universis  su- 
perstitionis  filiis,ut  funditus  ab  Hispaniis  onini  exstir. 

latorum  legi  potest  apud  Lucam  Tudcnscm  lib.  iii 
Chronici  sub  Sisehuto  rege  el  lera  674 ;  item  apud 
Maximum,  in  Chronico,  ad  annam  606 ;  Luitprandum, 
ad  annum  607 ;  ct  similcs  auctorcs  nuper  excogitatos, 
quasi  exinde  Hispanise  accedcrct  aliqua  gloria.  Quid- 
ni  tamen  Mahometicae  pravitatis  seminator  aliquis, 
temporc  Isidori  ex  Africa  in  Hispaniam  trajecerit, 
matureque  detccius,  coactus  sit  sibi  faga  consuicre. 


41  VITA  SANCTl  ISIDORI. 

paU  haerelica  pravitale,  uullus  reperirctur  qui  vel-  h 


42 


CAPUT  VI. 


let  vel  auderet  haeresim  nomiDare.  Et  ne  aliquod 

miaericordia;  opus  vir  sanclissimas  inexpertum  pra^ 

termitlerei,  si  qua  de  pueilis  ssecularibus  pr»  iuopia 

infamem  cogeretur  ducere  vitam,  Dei  minisler  celcr* 

rimc  prsveniendo,  miserabilia  rescindebat  vola,  nu- 

piui  vel  mooaslerio,  pro  ejus  electione,  tradendo.  Si 

quem  etiam  de  laicis  in  lege  Domini  volantarium 

reperisset,  nimia  venerabatur  dilectiooe,  et  inter 

suos  secretarioA  amicabiliier  annolabat.  lonnmerabi- 

les  fere  squalore  carceris  maceratos  vel  etiam  capti- 

vos,  large  daiis  muneribas,  liberavil;  et  alicno  aere 

illaqaeatos,  creditoribus  data  pecunia,  utrosque  gau- 

dentes  effeeit.  Reformandae  etiam  pacis  inter  discor« 

dantes  erat  illi  maxima  cara;  et  nunc  eedesias  con- 

struendo,  nanc  monasteria  restaurando,  nanc  pontes  B 

innovando,  veritatis  operarius  soliicitus  permanebat ; 

illad  Salomonicum  ssepius  suis  proponendo,  mulla 

mala  docuit  otiosi^.  Tanla  erga  eum  reges  et  prin- 

eipes  vincti  tenebantnr  dilectione,  propter  apostoli- 

cam  qua  fungebatur  auctorilatem,  ut  eum  palrem 

humiUter  venerarenlar  sanctissimam,  et  quaeque  ab 

€H>  sibi  imperata  perficerent  cum  summa  devotione. 

Hinc  in  prindpibus  florentem  obedientiam  cerneres 

monacborum,  dam  qui  regis  vel  alicujus  principis 

incurrissei  offensam,  et  per  aha  ei  reconciliari  nequi- 

vissei,  ad  extremum  refugium  securus  accedebat  Isi- 

dorum.  Quis  unquam  ad  eum  peccator  moestus,  tur* 

bulentus,  vel  desperatione  suffossus  accessit,  et  non 

in  verbis  gnuia',  qu»  mellifluo  ejus  ore  effluebant, 

statim  viribusresampiiSfSpe  venise  et  gratia^  anima-  ^ 

iu9y  laetus  ei  bilaris  et  ex  animi  contriiiooe  justus 

effectus,  gratias  agens,  repletus  bonis  discedebat  ? 

Quicuuqoe  ad  eom  cujuscuaque  professionis  acce- 

debaut,  sue  aasidaiiate  visioois  ei*usu  locmionis  at- 

que  exemplo  boni  operis  ab  ambitione  teraporalium 

quiescebaniy  ei  veritaiis  lumine  succensi,  in  deside- 

rium  sterme  lacia  inardescebant.  Quantse  autem  ex- 

stiierit  virtuiit  ei  miracolorum  vibraiione  coruscus, 

si  omoes  bomaoi  eorporis  artos  vertereotur  in  lin- 

goam,  proloqui  noa  auderent.  Prseterea  futurorum 

providens  utilitaii,  iooumerabilibus  fere  seotentiis  ct 

verbis  praeclaroe  edidii  libros,  quos  enumerare  loo- 

gum  est,  tamen  eosbeatusRrauIiusCaesaraugustanus 

epiftcopus  m  parte  enimerat.  Scriptis  postquam  edi- 

dii  aJphabetum  «  papite  judicum,  alphabetum  verba-  D 

iium,  aiphabetum  tbeologicaram  disiinctiooum,  atque 

a/pbabeium  librorum;  oratione  fioem  faciens,  oralio- 

ois  scripsit  Alphabetum,  futuros  plangens  Gothicae 

goiiiis  errores,  simul  eversionem,  in  quo  quotidie 

Doxnino  psaUebat,quod  io  hoc  opcrc  duximusanno- 

l^odum. 


b(^ 


Ad  pairi(gf  Nicolans  Antonius  annoiat  mendum 
•    emeodari  oon  posse,  quod  indicati  alphabeti 
"***iis  roeminerit. 

, .        Bsi  ea  sijnodus  Hispalensis  n  apud  Loyasam,  ha- 
»**^  aono  regni  8!,  Sisebuti  9,  Christi  619  aut  se- 

Patrol.  lxxxii. 


Alphahetum  Orationis  ad  tentamenta   rcpellenda 
Adversarii  et  Dei  gratiam  promercndam. 
Audi,  Chrisle,  elc.  ( Vidc  infra  inter  Opera  sancti 
Patris.) 

CAPUT  VIL 
EpistoUe  ad  varios. 
Praeterea  epislolam  quam  ad  S>  Masonum  Emcri- 
tenscm  archiprffisulcm  dc  rcparationc  pia;htorum 
post  carnis  lapsuni,  S.  Masono  cum  inslantia  humili 
postulante  scripsit  in  hoc  opere  ampliamus ;  eo  quod 
sit  perutilis,  non  solum  episcopis  et  personis  eccle- 
siasticis,  veram  etiam  cunctis  ad  Deum  per  poeniten- 
tiam  redeuntibus. 

§  1 .  Ad  sanctum  Masonum  Emeritensem  archiepis' 
copum.  (Vide  infra  ad  epistolas  S.  Palris.) 
Piures  eliam  multarum  qua.*slionibu8  promulgavit 
episiolas,  quas  si  non  ad  plenum,  tamen  ex  parlc  du- 
ximus  adnolandas,  ut  Sancli  virtus  ct  potestas  in 
eis  innotcscat  mundo  et  Christi  fidelos  erudianlur. 
fi  2.  Ad  Braulium  discipulum  suum.  (Vide  infra  ad 

epistolas  S.  Patris.) 
§  3.  Braulius  Cassaraugustanus  episcopus  ad  Isi" 

dorum.  (Ibid.) 

§  4.  Ad  sanctum  Braulium.  (Ibid.) 

§  5.  Ad  sanctum  Eugenium  Toletanum  archiepisco" 

pum.  (Ibid.) 
§  6.  i4(/  Leodefredum  Cordubensem  antistitem.{lhi6.) 

CAPUT  vm. 

Synodus  Hispalensis.  Hmreticus  conversus,  ccecus  il' 
luminatus.  —  Epistolx  ad  varios. 
27.  Hccc  de  innumerabilibus  fere  sufficiat  ad  prav 
scns  :  si  enim  cuncta  quae  occurrunt  de  eo  pra;sfrin- 
gcre  voluerimus  scriptis,  tempus  nos  facilius  quam 
copia  deseret.  In  his  namque  sanctis  operibus  omnc 
vilae  suai  tempus  exercitalus,  fama  scieniiaB  el  viria- 
tum  ejus  universas  regiones  complevit.  Multi  itaque 
nobiles  et  peritissimi,  desideratum  cupientes  videre 
Isidorum,  alterius  audire  sapienliam  Salomonis  a  fi- 
nibus  lcrra)  veniebant.  Veniebant  alii  ut  doctrinam 
ab  eo  salutarem  percipcrent;  alii  vero  ut  vidcrent 
mirabilia  in  nomine  Domini  facientem  :  veniebant 
iniirmi  ut  saoarentur  a  languoribus  suis,  quia  virtus 
Dei  de  illo  exibat  et  sanabat  omnes,  alii  autem  ten- 
tantes  accedebant  erronei^  de  seipsis  praesumentes, 
si  forte  possent  eum  capere  in  sermone.  Quorum 
prava^  semulationis  tempore  quo  ad  ^  synodum  His- 
palim  conveniebant  episcopi,  advenit  <"  Gregorius,  re 
suo  couirarius  ^  nomini,  haeresis  Acephalorum  an- 
tisles,  verbis  garrulus,  lingua  disertus ;  paralogicis 
syllogismis  promptissimus,  in  disputationibus  acutis- 
simus,  qui,  quasi  fluvius  rapidissimus,  multos  sibi 
cbsistentes  fidelium,  qui  electi  videbantur,  ab  sanctae 
ecclesia3  horto  evellcbat,  et  in  mortis  exitium  secum 
infallibiliter  pertrahebat.  Negabat  enim  in  Cbristo 

qucnte,  cui  profuit  ipse  S.  Isidorus  metropolitanus, 
intcrfuere  septem  cpiscopi  suffraganei  ejus. 

«  Grcgorius  Syrus  natione  et  ipse  episcopus,  cujus 
factiouis  hisloria  exstat  indicta  synodo  can.  42. 

'  Gregorius  Grsecc  vigilem  aut  vigHantem  significat. 


43  VITA  6ANCTI  ISIDORI.  44 

daas  csse  substaotias,  et  non  verum  Deum  ex  Deo  /1  phetice  spiritu,  quo  clarissimus  refulgebat,  obitis 

sui  diem  longe  ante  discipulis  prassignavit.  AttolIilQr 


Patre  ante  tempora  permanentem,  sed  pumm  tantum 
hominem  asserebat.  Hicad  B.  Isidorum  cum  yenisset, 
pctcbat  ut  in  conimuni  audientia  sibi  cum  eo  inire 
disputatioois  certamen  audendi  tribueretur  facultas ; 
sperans  se,  elsi  eum  non  superare,  tamen  nec  ab  illo 
superari  ullatenus  posse;  et  hoc  deveniret  in^multo- 
rum  cVcrsionem,  si  ita  succedcret,  sicut  haereticus 
praenotaverat.  Beatus  autem  confessor,  praevidens  hoe 
ad  utilltatem  catholicse  Ecclesiae  a  Domioo  dispensariy 
ejus  petitioDibtts  benigne  annuens,  statnit  dicm.  Gon- 
vocat  fideles,  judices  eligunlur,  qui  partibus  auditis, 
contra  succumbentem  dignam  pro  obtinente  ferrent 
sentcntiam.  Quid  plura?  Initur  ceriamen,  et  diversa- 
rum  Scripturarum  concurrentibus  testimoniis,  cedit 


clamor  scholarium,  monachorum  luctus  substruitur, 
mooialium  singuUns  erumpit,  atque  popnli  gandiam 
convertitur  in  moerorem.  Beatas  aatem  confessor 
eamdem,  quam  semper  habuerat,  de  Boclesie  Dei 
grege  sollicitudinem  gerens,  jussit  omnes  Hispaniae 
cpiscopos,  et  abbates,  et  principes,  ad  Toletanum  syn* 
odum  convocari;  exoptans  summo  opere,  quatenus 
antequam  migraret  de  corpore,  clericalem  ordinem 
iu  fraterna  concordia,  laicalem  vero  in  perpetoa  di* 
mitteret  pace.  Ad  quam  *  synodum  cam  ventum 
fuisset,  in  primis  ut  in  fide  saoctae  Trinitatis  perma- 
nerent  exhortabatur,  banc  de  unitatis  esaentia  ac 
penionarum  varietate  proponens  distiDCtionem,  unum 


h»Teticus  episcopo,  quia  non  poterat  resistere  sa-  B  scilicet   essentia  et    natura,   indivisibilom,   verum 


pientiae  et  Spiritui,  qui  loquebalur.  Admirans  ergo 
super  docirina  domini,  non  exspectatut  sententia  jn- 
dicum  proferatur,  ipse  proprio   ore  se  acclamans 

victum. 

28.  Populis  vero  cum  episcopis  et  clero  pia  devo- 
tione  Deum  laudantibus,  eo  quod  prostratus  sil  Chri- 
stianorum  praedo,  qni  seducebat  iilos  die  ac  nocte, 
csecus  quidam  astitit,  importunis  vocibus  conqueren- 
do :  Heu»  inquit,  alme  doctor  Isidore,  diu  est  quod  de 
tua  sanctitate  percepi  famam;  sed  nunc  assistens, 
booitate  tua  privatus,  te  videre  non  mereor.  Intulius 
aatem  eum  Gregorius,  B.  Isidorum  dissimnlantem 
precabatur  ut  pontificalem  chirothecam,  quam  manu 
tenebat,  sibi  porrigeret.  Qua  impetrata,  in  coospectu 


Deum,  de  qao  Moyses  dicit  :  audi,  Israel,  Domiiiua 
Deus  tttus,  Deus  unus  est  :  qui  nequaquam  vei 
cogitatione  a  fidelibus  est  divideodus  ut  non  in  laby* 
rintho  erroris  volvantur  :'qai  ubiqae  totus  et  integer 
est,  per  essentiam  sive  per  praesentiam  mtgestatis, 
quod  idem  est;  intraomnia,  sed  non  inclasus;  extra 
omnia,  sed  noo  exelusns ;  nec  loctliter  tamen  :  qui  cum 
sit  simplioisBimas  seeundum  majestatia  divinitatemt 
cst  tamen  trinus  secandum  personarum  distioctioDem; 
Pater  ingenitas,  semper  omnipoiens ;  Filtus  anigeni- 
tus  de  Patre,  semper  inseparabiliter  natus ;  amboram 
autem  Spiritus,  inseparabiliter  a  Patre  Pilioque  leffl- 
per  proeedens ;  unde  et  unum  sunt.  Prasterea  in  una 
Ghristi  persona  doas  profitemur  nativitates  atqne  ua 


omnium  fidus  surrexit;  et  cseci  oculos  ea  tangens,  C  Lura8;anam8cilicet8empiternamexPatre»aecandam 


clara  voce  dixit,  Dominus  Jesns  Cbristus,  qni  per  B. 

Isidornm  ocolos  mei  cordis  illuminavit,  sanctis  ejus 

meritis  oculos  corpoHs  tui  ad  coofirmationem  fidei 

dignetor  illumioare.  Quo  dicto*  de  palpebris  caeci  san- 

guine  erumpente,  visum  recepit,  vociferantibus  in 

laudis  jubilo  exinde  populis.  Beatus  antistes,  vix  si- 

lentio  impetrato,docuit  Christum  JesimiverumDeum 

et  verom  homioem  esse  colendum,  atque  io  una  ejus- 

dem  persona  duas  esse  substantias,  divinam  scilicet 

et  huinanam  :  divinam,  quia  Deo  Patri  semper  manet 

cosetemum;  hamauam,  quia  ex  intemerata  matre 

virgine  coepit  ease  hodiemus. 

§  i.  Epiitola  beati  Isidori  ad  Braulionem.  (Vide  in- 

fra  ad  Epistolas  S.  Patris.) 

§  2.  AHa  epistola  ad  eumdcm,  (Vide  ibid.) 

g  3.  Epistola  BrauUonis  ad  S,  Isidorum,  (Vide  ibid.) 

§  4.  Responsum  S,  Isidori.  (Vide  ibid.) 

CAPUT  IX. 

Synodus  ToUti  habita.  —  Prceclara  in  morbo  prm' 

paratio  ad  felicem  obitum, 

32.  Cum  igitur  gloriosus  doctor  Isidorus  diversis 

coruscaret  miracolorum  signis,  et  fama  sanctitatis 

ejus  per  universum  fere  orbem  diffnnderetur,  pro- 

*  Ha^  est  quarta  synodus,  sub  Sisenundo  rege  ce- 
lebratat  sub  ^uo  et  ipse  diem  suum  obiit  Isidorus,  ut 
Ildephonsus  tnnuit,  Sed  nihileorum  qucepostea  huic 
synodo  tribuuntur,  diserta  scilicet  fidei  confessio  in 
ea,  nisi  aliis  verbis  legitur,  Quare  auctoris  licentia 
ha^  fuerit  non  laudanda,  suo  potius  quam  synodi 


quam  Deo  Patri  tequalis  maoens,  est  immortalis  et  im- 
passibilis,  alteram  vero  temporalem  ex  matre,  cum 
anima  aesumptam,  secundum  qoam  pro  nobis  pati  at* 
que  mori  dignatus  est ;  unde  veru8  Deas  et  Terus  bomo 
in  ona  persona  est.  Quid  aatem  sit  gtgnere,  nasci  vel 
procedere,  hoc  si  non  capimus  aina  mentis,  eapiamos 
sinu  fidei  ct  salvi  erimus.  Omnes  nefariat  baere^es, 
pon  minos  quam  suum  prsecipitiam  exhortans,  ener- 
vavit  et  anathematicavit,  maxime  exsecrabilem  et  odi- 
bilem  Arii  sectam,  neenon  et  Aeephalitaram  nefa- 
riam  saperstltionem  :  quas  ipse  a  tota  Hispania  et 
Galliis  vehementi  invigilatiooe,  firatris  soi  prsedeees- 
sorisque  Leandri,  sanctitate  et  doctrina  perspicui, 
ftilciente  stadio,  gladiis  verbi  Dei  perseqaendo  eli« 
B  minavit,  eonfodit  ac  penitus  enervavit.  Romano  etiam 
pontifici;  loco  beati  Petri  apostoli  substitato,  eo 
quod  sit  Ecclesise  Dei  caput  in  his  quae  ad  Deum 
pertinent,  a  fidelibus  omnibus  debere  ot>edire,  cla- 
rissimis  sanetamm  Scriplararum  testimoniis  appro- 
bavit  :  >»  quibus  eliam  contestando  prohibuit|  ne 
unquam  membra  a  suo  capite  sejungerentur ;  volmti- 
bus  prsesumere,  maledictum  iuientans.  Regibus  et 
principibus  leges  instituit ;  Ecclesise  Christi  sacerdoti- 

sermone  pronuntiare  maluisse,  Ita  Nicolaus  Anto- 
nias  :  sed  in  Toletana  synodo  strictius  dida»  latius 
explicantur  in  synodo  Hispalensi  n,  can.  13. 

b  Idem  observat  nihil  tradi  de  Romauo  pootifice  io 
dieta  syiiodo  Toletana  iv^ 


45  VrrA  8ANGTI  ISIDORI.  4« 

bug  catbelicain   fidei  refuitm  trndidit;  •  officit  et  A  monAchoram»  sanctimoDialium,  quoram  saDCtas  coqp 


frtii»  cuneCorum  orriinum  expoauit,  aacrorum  jura 
attendil  dTibaa,  et  cunctis  domesticit  fidei  populia 
diaciphBafli  Gbriatianffi  religionis  insinutTit.  Ad  ulti- 
mim  TefOy  eum  omnia  biec  easent  ab  universia  ap- 
probalB»  aiter  Moyaes  atqne  nostris  temporibus  le- 
glalator,  ore  propbetioo  proaecatus  eat  diceos  :  Gum 
la  bis  traditionibua  permanaeriiia  puro  corde,  in 
pneaenta  Tita  pace  fruemiDi  et  bonia,  el  in  setern 
gioria  congratulabimini  laude  perpelua;  cum  aotcm 
b8E>o  pneoapia  dereiiqaeritia,  apprebendent  tos  mira 
ma)a,  et  cadet  gens  Gothorum  fame  et  gladio  inimi- 
eortm  tt  peaie.  Gum  autem  eonverst  ad  Dominum 
Deam  Teatrom  fueritis  perquirentes  ea,  possidebit 
semei  Testrum  portas  inimicorum  suorum  et  erit  to- 
bis  gloria  major  quam  fuerit  unqnam.  Poet  hsec  ae^ 
eepta  btnedictione  Talefacientes  Saacto,  omnea  ad 
propriaaoDl  reTtrti* 

39.    Bettos  tulem  Isidorus  primas,  per  aliquot 
ilm  Toleti  mortm  facisaSy  verbo  staot»  prsBdicttio- 
nit  lidbtigtbilit  persistebtl.  Et  licet  plurt  montstO' 
rim  ttrrit  Dti  construeret  miro  opere,  dum  essel 
Toleti»  ptTTissimt  ertt  eellt  eooientut.  Inde  regres- 
sut  Hii^Mlim,  cum  ^  fttigatum  >eorptts  egritudine 
ataidat  tninae  nttart  subtiliter  proTideret  •  (licet 
in  maltomm   tdmirttionem   Itrgt  eleemosyntrum 
distnbatione  temper  f^rit  usus),  tanta  eleemosyna 
cominuls  dlebnt,  per  sex  menset  seu  tmpKus,  plus- 
qatm  enl  solilus,  montehis,  tcholtribtts  et  ptape» 
rilmt  tb  to  ett  erogttt,  ut  tb  oriente  sole  ueque  td 
Tetpemm  m  dittribaendo  ptuperibus  tubstantiam  ^ 
milttm,  mtnerel  occuptlns.  Post  bsec  infirmittle 
a>friladiiiis  fsstat»  dam  ftbris  in  eorpore  conTtlesee- 
rtl  el  eibam  ejioerel  debilitttus  siomtohus  (ut  suis 
exemplam  relioquerel  poenitendi),  td  pcenitentitm 
conTtlmit(at  qtodtaitsemp^rdocuertt  verfois,  opere 
qaoqoft,  ptltm  eanetitexptoret,  et  cum  Apostolo  di* 
cerel,  Imiuiofee  raei  eslote  sicul  et  ego  Ghristi. 
GonTOCtto  tlaqae  dero  et  omni  pepulo,  fecit  se  t 
disBlpalit  tnis  td   eeclesitm   leeto  deferri);  atque 
reTtreBdse  TiUe  taaeltm  ioannem   episcopum,  et 
pnBttarom  Tinun  Kpartium  antistitem  beatissimum 
(qaot  tibi  Tiue  ttnctilts  Tinealo  tmieitiarum  tnne« 
xaertl)  Jatsit  suikt  tl  esaent  prsesentes.  Bt  dum  t 
oetlutt  tut  td  eeeimitm  stncli  Yincentii  mtrtyris 


fessor  doctor  exstiiertt  et  sustenUtor)  cuoctarumque 
illius  civiUtis  plebium»  cum  clamoribus  et  magno 
ulnlatu,  eum  sutceperunt  (rumpentes  ctpillos  capi- 
ti8,barbas,  faciet  et  Teslesscindentes);  ut  si  ferreum 
possideretquitpitm  pectas,  solveretur  mox  in  itcry- 
mts  et  lamentum  totus. 

34.  Et  dum  in  predieti  mariyris  ecdesia  juxu 

allaris  cancellum,  in  medio  ponereiur  choroy  mulie- 

rum  turbts  longitts  stare  pnecepit ;  ut  in  acoipieodo 

ipse  poenitentiam,  Tirorum  Uni^m,  nou  moliertmi 

circa  eum  prsMentia  cerneretur.  Et  dum  a  praedictit 

suis  episcopis  qui  cum  cseteris;  qui  ad  boe  irislei 

licet  sanctumf  conTonerant  speotaculum,  insoiabili» 

bua  resolTcbantur  lamentis,  in  cincre  ^  involveretur 

B  el  dliciOf  expandens  manua  auaa  ad  coelum,  iu  ex* 

ortua  est  dicens  (Tu  Dets,  qui  nosti  cordt  homi» 

ntm,  et  publictno  longe  posito,  dum  pectns  per* 

cuteret,  dimittere  peccaU  dignaius  es,  et  Abrabm 

patriarchflB  sinu  recipere  Toluisti,  suscipe  hanc  con- 

feationem  metm ;  el  pecctu,  quae  innumertbililer 

contrtxi,  tb  ocnlis  differ  tuis.  Non  reminisctrit  mtltf 

et  juveututisdelicU  ne  memineris) :  Tu,  DomiDe,non 

posnitti  poeoitentitm  justis,  qui  non  peecaTerant  tibi ; 

sed  mihipeeeatori,  qui  peoeavi  super  numerum  arenm 

raaris.  Non  invenUt  in  me  hostis  antiquus  qnod  pu- 

nial.  Ta  scis  quit,  postquam  infelix  ad  onns  ittod 

poiint  qutm  ad  honorem  in  hanc  sancUm  Bcole- 

siam  hidigne  perTimi,  peceare  nunquam  finiTi ;  sed 

ut  prtTO  tgerem  Itbortvi.  Sed  qnit  tu  dixisli :  Ib 

quteanqne  hort  peccator  se  a  viis  suis  conTorUril» 

omnes  iniqtiutet  sutt  traderes  obliTioni ;  bajos  prm 

ceptl  memor  tui,  elamo,  utique  cum  spe  el  fidaclti 

td  te,  cttjus  coBlum  non  sum  dignus  aspicere  prm^ 

muliitttdine  peocatomm  que  oonTersantur  in  mOh 

Adesto  etsuseipe  orationem  meam,  et  mihi  peocalorl 

da  Ttniam  posiulaiam.  Quod  si  cobH  non  sant  mttndl 

in  oonspeetu  tuo»  quanto  magis  ego  homo,  qui  bibi 

iniqaitalesquasi  aquas,  tt  sumpsi  claustra  *  peccall; 

Hiseonsummatis  TiTificum  corporis  et  sanguinis  Do« 

mini  saerificium,  cum  profhndo  gemitu  cordis  indi* 

gnum  se  judicans,  ab  iptis  suscepit  pontificibus. 

35.  Deinde  eorumdem  episcoporum  ei  qticunqat 
de  clero  ertnt,  cancUrumque  plebium  (per  omirit 
nobis,  prsebens  humiliuiis  exemplum)  Teuiam  prect* 


addaeeretnr,  cancu  agmint  clericorum  (tcholarium,  P  btlur,  dicens :  Deprecor  tos,  sanctissimi  domini  mei 

•  Qosedatn  de  his  habentur  can.  39  et  40. 

b  Hine  transcribitur  Redetnpti  clerici  (dnem  ar- 
chiditcotnm  tppeMtt  6.  Isidorus  in  epistolt  ipsi  in- 
scripu)  de  obitu  S.  Isidori  relaiio  cum  hoc  exordio 
hic  omisso :  Visum  e$t  mihi  ui  iu<B  sanciitati  brevi 
exponerem^  quomodo  honm  recordationis  dcminus 
meus  Isidorust  Hispalensis  Ecclesimmetropolitanus 
epise^piU.pofHitmfiamaeceperitjSuamqueconfessiO' 
nem  erga  Beum  vel  homines  ndlmerft ;  til  quomodo  de 
hoe  snleeulo  ad  cmlum  mi^ratit,  fidelis  prJmotationis 
memstfflo  ftiar  ditectiont  notescerem.  Quce  resfne  prf- 
tnntii  compulit  pro  hac  soUicitudine,  quam  ex  amore 
m  eum  offertis,vestr(g  charitati  gratias  agere:deinde 
^uia  vera  supprimere  negueOy  et  auod  de  eo  pauca  de 
multis  coUigerepotuit,  te  omnte  iicere  eogor,  Dnm/l- 
fsem  suum^  nesdo  qua  sortejam  prospiceret,  et  fati' 


gatum  corpus,  etc. 

•  Parentnesi  inclusa  sunt  addiu,  ut  hinc  inde  noB* 
nalla  alia.  Quae  ()  inclusimus,  velnt  ab  auctore  Yitm 
origiiiariam  relalionem  interpolante  inseru. 

Mn  editis,  o^  uno  ciliciumf  abaUero  super  semiiU 
exposceret  cineres.  Puerunt  autem  hi  duo  episcopl, 
Joannes  Uipas^  qus  hodie  Penna-flor;  et  Evartius 
Italicce^  vulgo  SeviUa  ia  Vieja ;  ambo  conciuo  Toie- 
Uno  IV  subscripti  ;etpostmeiropoliUm  Hispalensem 
priml,  secundum  ordmem  sedium,  apud  Carolum  a 
S.  Mariino  in  Geographia  sacra  enumerauritm. 

•  Idem,  ui  colostra  peceatum  :  ouod  magis  ptrO' 
barim  t  est  enim  colostrum  fios  pnmi  laciis  :  ci  uc 
continuau  metaphora  jungitur  priori  non  absiHiln, 
qua  ib  didl  Sanctus  quasi  aquas  bibisse  iuiqiii- 

WlWWMI. 


47  VITA  6ANCT1  ISIDORI.  4a 

sacerdotes,  sanctamque  congrcgaiionem  clericornm  A  moribus;  dum  eamdem  osculo  dato  singulis  circum- 


el  populi,  ut  pro  me  infelice  et  pleno  sorde  pcccati, 
Testra  ad  Dominum  dirigatur  oratio  ;  ut  qui  meritis 
mm  sum  dignus,  merear,  vestro  saltem  intercessu, 
oblinere,  impelrata  clemcntia,  meorum  Teniam  delic- 
ionim.  Dimitte  mihi  indigno  quod  In  unumquemque 
vestrum  commisi,  si  qucm  contempsi  odio,  si  quem 
Isesi  iraseendo.  *  (Vides  yirtntuni  exemplar,  a  quo 
omnium  patema  sollicitudine  necessitas  dependebat, 
dum  magistrum  sic  oonspicis  a  sibi  subjectis  veniam 
postulare :  quia  hoc  gratiosius  est^  simplici  amore, 
qnibas  prodest  offensos  aliqua  timere  oecasione.  Imi- 
tari  labora  pro  viribus  ad  tanti  doctoris  humilitatem 
sectandum  :  est  enim  BHmma  humilitatis  species  sub- 
jlcere  se  minori ;  et  castus  Dei  timor  sive  sanctns, 


staniibus  imitalor  auctoris  relinquit,  dicens :)  i>  Siez 
toto  corde  dimiseritis  ea  quae  in  vos  adyersa  vel 
prava  hactenus  intuH,  dimittit  vobis  Greator  Omni- 
potens  omnia  delicta  vestra,  ita  ut  sacn  fontis  uida, 
quam  hodie  devotus  populus  est  percepturos,  sit 
vobis  in  remissionem  peccalornm :  et  hoc  osculnm 
inter  me  et  vos  maneat  in  testimonium  futuronim. 
Gomplctis  his  omnibus,  ad  cellulam  reversus  est  «. 

GAPUT  X. 
SancH  Mdori  obitus,  sepultura^  epitaphium ;  varia 

encomia. 
36.  Aliis  etiam  continuis  tribiis  diebus»  similitar  a 
clero  et  innumerabili  plebium  exercitu  (qut  quotidie 
nuniero  augebatur,  sancti  Patris  exitum  sibi  lamen- 


qui  permanet  in  sseeulum  ssculi,  est,  se  non  elato  B  tabilem,  ccelesti  autem  curi%  delectabilem,  videre 


oorde  prseferre  alicui.  Deinde  beatus  confessor  sub- 
jecit :)  Dimittite,  obsecro,  nnne  saltem,  domioi  mei, 
mihi  instanter  petenti,  imo  et  si  quid  deliqui,  pceni- 
tenti.  Et  dum  omnes  voce  magna  pro  eo  indulgen- 
tiam  enm  lacrymis  poetulassent  (licet  ab  aliquibus 
objiceretur  quod  illequi  sanctitatis  fulgebat  culmine, 
non  peccatorum  precibus,  sed  e  conyerso  illi  ejus 
juvarentur  obtentu,  qni  mentis  et  corporis  integri- 
tate  ab  ineunte  aetatc  se  Domino  consecrarat.  Dum- 
que  universi  singulares  viri  virtotes  narranl,  cir- 
cumstantes  admonuit  iterum,  dicens  :  Sanctissimi 
dominiepiscopi  et  omnes  qui  adsunt,  rogo  et  obsecro, 
Qt  charitatem  invicem  vobis  -exhibeatis,  non  reddeo- 
tes  malum  pro  malo,  nec  velitis  esse  susurrones  in 


cupientes)  similiter  ad  ecclesiam  ducebalur,  et 
sanclse  praedicationis  verba  sitientibus  infundebat, 
et  revertentem  a  nuptiis  Dominnm  gaudens  excipere 
gestiebat,  quasi  optata  obyiam  Ghristo  et  coelesti 
curiic  invitanti  ad  tam  celebre  epitbalamium  proce- 
deos,  epitcoporum,  clericorum,  principum  et  popu- 
lorum  caterva  vallatus.  Postdiem  eutem  confessionis 
vei  poenitentiffi  quartum,  in  ecclesia  stans,  pcracto 
sermone  ad  populum,  expandens  manus  ad  coelum 
ac  beoedieens  omnibus,  Deo  sibi  bactcnus  traditum 
gregem  commendans,  sanctum  Domino  tradidit  spi- 
ritum ;  nobis  sui  corporis  preiiosissimam  margaritam, 
digna  veneratione  amplectendaro,  relinquens.  Ponti- 
ficis  antem  animam,  a  corporis  theca  resolutam. 


populo ;  ut  dilectionis  vinculo  conncxi,  non  reperiat  C  populi  ut  ceraunt,  emitlunt  voces  et  ululatus  ad 


a  vobis  kpus  rapax  relictum  quem  auferat.  Dum  igi- 
tur  unicuique  debitorum  vincula  Vel  chirographa 
condonasset  (quse  fere  innumerabiiia  videbantur, 
quod  etiam  ad  eximise  bonitatis  ejus  excrevit  indi- 
cium,  coepit,  resumptis  divina  virtule  viribus,  tam 
(Nrofusis  coelestis  pabuli  insistere  dapibus,  tam  co- 
piosa  divini  mysterii  populis  apponere  fercula,  atque 
diem  qua  ad  viiam  nasceretur,  qua  cum  Apostolo 
GUpiebat  dissolvi  et  esse  cum  Ghristo,  cunctis  Isetus 
insinuare,  ut  indubitanter  asseras  eum  spiritu  eter- 
nis  semper  interfuisse  conviviis  :  atque,  quamvis 
gravi  correptus  morbo,  sed  quo  magis  infirmalus 
fortior  et  potens,  verbo  exemploque  praedicare,  tam 
constanter,  tam   prudenter,  tam  afflucbter,  ut  ad 


ooelum,  taniiPatrisdecessum  amarissimis  singuUibus 
plangentes.  Inundat  civitas  Uispalenais  fletibus; 
episcopi  pastorem,  principes  pneceptorem ,  clerici 
doctorem,  monachi  et  moniales  rectorem  et  susten- 
tatorero,  pauperes  patrem  et  defensorem,  vultu  lu- 
gubri  cordis  amaritudinem  praetiiiidenies,  insolabi- 
liter  plangebant.  Non  mullo  post  luctus  convertiiur 
in  gaudium,  anuuritudo  in  dulcedinem,  vox  plangen- 
tium  in  laudem,  desperatio  in  consolationem,  eo  quod 
Sanctus  non  fuerit  ^assus  adeo  eos  diu  tristari : 
nam  deoorporeejustantaeffluxitfragrantia,  omnium 
aromatum  vincens  odorem,  ut  omnes  qui  aderant 
coelesti  vidcrentur  perfrui  beatitudice.  Diycrsarum 
segritudinum  convenerunt  infirmi,  qui  non  solum 


coelestia  fcslioans  ipse,  assistentes  quoque  festinare  Q  sancti  corporis  tactu,  vernm  etiam  solo  odoratu. 


compellebat.  Uis  itaquc  gcstis),  residuam  egenis  et 
paup^ribus  mox  dari  jussit  pecuniam.  (Sed  etiamhoc 
quatn  prsecipue  laudis  illius  clarificat  titulum,  quod 
dominicse  pacis  prseco  latorque,  ab  omnibus  studuit 
osculari,  et  pacem  (accipere)  quam  ore  prsedicabat  et 

*  Hsec  animadversio  nonhabeturapud  Rederoptum, 
sicut  etiam  infra  alia  qusedaro  puncla,  quse  verosi- 
militer  adjecta  sunt  ab  auctore  nostro,  mulia  ampli- 
ficatione  ubique  uso ;  nisi  dicere  quis  malit  ipsum 
Redemptum^  abbreviaturo  duntaxat,  a  nobis  haberi. 

I»  Brevius  apud  Redemptum  :  Interea  se  ab  omni- 
hus  osculari  studuitf  dicens. 

« Additur  apud  Redempium:£^  postdiemconfessio- 
ms  vel  pxnitentia^  quartum,  pastoralem  xugiter 


pristinae  redduntur  sospitati.  Ad  tam  insignia  singu- 
laris  viri  meritonim  dona  uberius  cumulanda,  ac 
cumulatius  exaggeranda,  quadragenarius  accedit 
annorum  numerus,  [multiplici  sacramento  dicatus ; 
quorum  in  spatio  funcius  ac  defunctus;  Dei  in  se  ple- 

curam  et  finen  suum  consummavit  in  pace,  pridie 
Nonas  Aprilis^  luna  xix,  mra  dglxxiv,  hoc  est  anno 
Ghristi  636,  quando  Pascha  agebatur  pridie  Kalendas 
Aprilis :  adeo  ut  appareat  hanc  confcssiooem  factam 
esse  ipso  sabbato  sancto  :  quando  celebrandus  erat 
solenms  catechumecorum  baptismus,  quod  ipsum  in* 
dicanl  verba  immediate  pnc^ressa  :  et  sic  mortuus 
fuerit  serie  4  Paschalis  heodomadir. 


49  VITA  SANCTI  ISIDORT.  ftO 

Dissim&  inhabiUnte  et  cooperante  gratia  evidenter  k  Qain  paratus  sum,  omnibus  pro  me  Christi  aaxiliniii 


ostenderet,  qnod  perfcctionis  sibi  eolmen  mystici 
sacramentum  nnraeri  eonsif  naret.  Advertat,  dilee- 
tissimi  fratres,  charitatis  vestr»  intaitus,  attendat 
quantus  fnerit  m  sanctis,  quam  admirabilit,  quam 
iaudabilis,  quam  ma^Aificas,  quamque  gloriosus  iste 
Sanctus.  Alins  namque  sanctorum  caecos  illuminat, 
alius  leprosos  mundat,  alius  mntin  organa  solvit,  alius 
surdis  auditnm  restitnit,  alius  claudo  gressum  fir- 
mat,  alius  defunctom  cadaver  ad  vitara  revocat,  alius 
a  tactn  haustuque  lethifero  eonservat  illaesos,  alins 
quovis  morbo  sanat  attritos  :  nnicuique  enim,  sicut 
ait  Apostolus,  dator  manifestatio  spiritus  ad  otilita- 
tem.  Alii  quidem  per  spiritom  datur  sermo  sapientiae, 
alii  scrmo  scientiae  secondum  eumdem  spirilam. 


imploranlibus,  fcrre  subsidium.  Qua  visione  laetus 
semper  et  hilaris  videbatur,  sed  taroen  quodamraodo 
anxius  semper,  pro  patris  saspirans  prseseutia.  Sed 
perfectissimi  viri  quid  miracula  notem,  quid  virtulea 
magnificem,  quid  scienliam  praedicem,  quid  doctri* 
nam  commendem,  quid  mores  extollam  ?  Nam  in  apo* 
stolico  viro,  imo  post  apostolos  Christi  aposlolo» 
virtulum  consonaotiam  quid  quseras,  cum  in  eo 
prudentiam  Noe,  fortitudinem  Abrahse,  t^mperantiam 
Isaac,  jusiiiiam  Jacob,  patieniiam  Job  evidcnti  ratione 
conspicias.  Uode  in  Isidore  scientis  laudes  eminen- 
liam,  cum  in  eo  Moysi  et  Eliae  mireris  prsesentiam? 
Quid  doctrinse  praeferas  gratiam,  in  quo  doctoris 
genlium   veritatem   exuberare,    disciplinam    spirito 


alteri  fidesin  eodem  spirito,  alii  gratia  sanitalum  in  B  fervere,  zelum,  scientiam  abundare  reperies?  Qoid 


nno  spirito,  alii  operatio  virtutum,  alii  prophetia, 
alii  discretio  spirituum,  alii  gratia  linguarum,  alii 
interpretatio  sermonom :  hsee  autem  omnia  operatur 
unus  atque  idemspiritus :  cujos  dono,  cujus  munere, 
cdjus  gratia,  cujus  largitate,  cujus  instinctu,  cujus 
inapiratione  repletns  electos  Dei  eonfeasor  Isidorus 
his  omnibos  gratiarum  moneribos,  his  charismatnm 
donis  itarefdlsitad  plenum,  ot  cum  heee  eoumerando 
Aposlotos  deacriberet,  in  Isidoram  mentis  conspee- 
tnm  direxiMe  videretor,  in  qoem  conetorum  pne- 
cedeniiom  dona  jostorom  eonfluerent,  et  a  qoo  in 
seqoentes  derivata  decrescerent. 

37.  Dormivit  anlem  B.  Isidorus  *  sera  dglx,  anno 
ab  incamatione  Domini  Dctxii,  sana  doctrina  saDoqoe 


morum  gloritices  claritatem,  in  quo  Stcphaoi  tor- 
menta,  ceeterorumque  Christi  sequacium  cernes  prin- 
ciparc  constantiam? 

38.  Sed  quia  in  his  non  est  supersedendum  ad 
pnesens,  ne  protracta  lectio  fastidium  geoeret  am- 
dienti,  ad  propositum  rodeamus.  Fuere  intcrea  CiC- 
rici  et  scholares  peritissimi  quamplnres  in  versibos 
ct  carminibus,  agnoscentes  doctorem,  de  accepto  ab 
co  munere  pii  Pairis  magnalia  extollentes ;  inter  quos 
honor  cleri  B.  lidefoosus,  archiprsesul  Toletanus  in- 
clyiae  saoctitatis,  qui  dc  pectore  magisiri  doctrintt 
lalices  hauserat  purissiinos,  ad  magistri  decorem  in 
parte  Bcclesiae,  qua  sancti  doclorcs  quiescebanl, 
corum  gesta   miro  facit  opere  depingi,  et  in  cruce 


consilio  pnestantior  cunctis,  et  copiosus  operihns  C  argcntea,  quse  sanctorum  snpcrjaccbat  monumentis, 
charitatis  dierom  bonomm  seoior :  non  caligaveront      ^oc  carmcn  signavit. 


ejos  oeoli,  et  dentet  ejus  nou  sunt  moti  de  ioco  suo. 
Deniqne,  ol  aancti  corpus  com  bonore  debiio  sepeli- 
retnr,  omninm  foit  una  voluntas,  eadem  vota,  idem- 
que  desideriom.  Et  quia  sanctissimos  doctor  Leander, 
antequam  migraret  ex  corpore,  fratrem  suum  hunc 
beatissimom  jnxta  se  sepeliri  expetiebat,  et  gloriosa 
▼iigo  Florentina,  eorum  soror,  idem  de  se  summo 
exoptaverat  desiderio,  sepolcrom  sanctissimi  corpo- 
ris  bidor!  medinm  honorifice  locaverunt,  S.  Leandri 
et  S.  Florentinae  scpulcro  illud  hinc  inde  jungentes, 
auroque  et  argento  plnrimo  cffilati  operis  decorantes. 
Interea  plures  ftiere  divino  illuminati  dono,  qui  vide- 
Tunt  SancU  animam  in  sobiime  ab  angeloram  multt- 
tudine,  in  voce  laudis  et  jnbilationis,  deferri;  et  » 
Cbristoin  Dei  Filinm,  cum  innumerabili  sanctorum 
eaterva,  obviam  ei  procedentem.  Qnidam  etiam,  cu- 
jns  vita?  continentia  satis  imitabilis  videbatur ,  qni 
eomdem  confessorem  super  omnia  diligebai,  cum 
casn  emergente,  tristitia  nimia  consolari  renuens 
anxiaretur,  se  raptum  in  exstasi  testabatur,  atque 
hnnc  egregium  pastorem  inter  innocentium  turbas, 
qnos  Herodes  pro  Christi  nomine  trucidavit  cum  mar- 
tyrii  palma;virginitalis  aurcola,  confessionis  corona, 
primatum  tenere  se  vidisse  falebator,  dicentem  sibi, 

•  Supra  cx  Redemplo  retulimus  cBram  dlxxiv,  et 
annom  Christi  636,  qur  uhhos  mox  e  regno  Cintilani 
confirmator. 


b  BPITAPHIOM. 

Crux  hsec  alma  gerit  geminomm  corpora  fratrum, 
Leandri,  Isidori,  pariumque  ex  ordino  vatum. 
Terlia  Florentina  soror,  devota  perennis, 
0  quam  composita  oonsors  !  hic  digna  quiescit : 
Isidorus  medius  disjungit  membra  doorom. 
Hi  quales  fucrint^  libris  inquirito,  lector : 
Cognosces,  et  eos  bene  cuncta  fuisse  iocutos, 
Spe  certos,  pienosque  fide,  super  omnia  charos. 
Dogmatibus  cernas  horum  crevisse  fideles, 
Ac  reddit  Domino  quod  impia  jura  tenebeaDt. 
Ulque  viros  credas  sublimes  vivere  aemper, 
Aspicicns  sursum  pictos  cootende  videre. 

TTEM  ALIUO. 

In  laudem  Bcclesise,  Christo  regi  glorise 

Concinamus  jugiter : 
Et  virgiuis  unico,  carmine  Davidico, 

Canamus  solemniter. 
Gloriam  Isidori,  meritorum  memori 

Yocc  sonent  cantici : 
Crcscat  laudum  comolos,  graiuletur  populus, 

Et  chori  angelici : 
Nostria  in  tcmporibus  praefulgens  hic  moribuSi 

In  verbis  Dominicis  : 

*  Hoc  carmen  edidit  ad  24  Oecemb.  Tam^jus  Sa- 
lasar« 


•I 


VITA  9ANCTI  ISIDORI. 


52 


Fidus  fidem  extulit,  fide  labem  expulit 

Brroris  hsBrelici. 
N^lvs  de  Garibaipne,  nihil  ab  origine 

Paerile  iapiens, 
Per  fines  HitpaDts  fonlem  sapientiaB  fudit, 

Mira  faciens. 
HttpaH  dum  pr8Bf\iit  primas»  legem  docuit, 

Hispanus  Hiapaniam ; 
In  doctrina  praBmieans,  crocifixum  pmdleaos, 

ITugans  *  idolatriam : 
Stcmmate  prenobilis,  perstiiit  inimobilis 

In  Dei  magnalibus ; 
Affectans  eoelestiuai  gaudiorum  preemium, 

Spretis  temporalibus. 
Fer  fulgorem  operum,  exempiar  fructiferum 

Seseclero  tribuit; 
Nil  a  certo  variaas,  totus  coelis  inhians, 

Vilia  perdomuit; 
Ronianorum  dogmaia  Cosmi  hic  per  olimata, 

Reparavit  largius; 
Hesperus  Hesperiam,  lucifer  Beciesiam 

Decoravit  clarius. 
Ortbodoxus  Arium,  dirum  adversarium, 

Rationis  caJculo 
GoQfundit  hic  malleus ;  cessit  hostis  felleus, 

Yictus  in  propatulo. 
Iberl  devotio  cleri,  pleno  gaudio, 

Golat  patrem  patriae. 
GontemplaQdo  dogmau  Gosmi  laudent  climata 

Doctorem  Bccles^se. 
Decos  arcbiprsBsulum,  sacerdotum  speculum, 

Scripsit,  docte  modulans, 
Dc  fide  catholica  carmina  mirifioa, 

Libroa  iibris  cumulaos* 
i>  Mahometi  caecitas,  perdens  gentes  perditas, 

lilius  miraeula 
Nequiens  refellere,  moBsta  fuit  cedere, 

Viro  sine  macnla. 

Ot  sincere  credidit,  sincore  sic  edidit 

Pormam  poenitudiais ; 
In  discendis  perspicax,  in  cxemplis  efficax, 

Doctor  multiludinis, 
Quis  ad  plenum  promere  possei  vel  prescribere 

De  gestorum  titulis  ? 
Lingua  non  sufficeret,  dextera  deficeret, 

In  scribendis  singulis. 
Exoremus  igitur  hunc,  de  cujus  craditur 

Sanctitate  firmiter; 
Hostis  ab  insidiis  ut  nos  ct  a  viUis 

Defendat  pereoniter. 
0  depressor  crimioum,  lua  nobis  DomimuB 

Prece  reconcilies: 
In  spe  nos  confoveas,  noxia  submovtas 

Sordes  cunctas  expies ; 

*  Miolairiam  pro  idololatria  passim  medii  sevi  seri- 
ptores  habent. 

>>  Rejecimussupraaliquorum  sensumde  Mahome- 
tit  in  His(>aiiiam  adveuiu :  quem  dum  luijiis  epitaphii 
auctor  recipitut  indubilatum,  satis  indicat  longe  ju- 
niorem  se  esse  S.  Udefonso,  cui  primum  epitaphium 


A  Quem  tecum  excolimnt,  fratris  tui  poscimus 

Leandri  suffragia, 
Preoes  nostrat  audial,  aodiens  snteipiat, 

JBtema  memoria : 
Doctorit  Fnlgentii,  borum  fratrum  tocii, 

Recordari  voiumus; 
Qucm  per  vit»  meritum,  salutis  sollicitum 

Esse  nostrae,  qufesumus. 
Virginem  egregiam  Florentiaam  sociam, 

Gum  fratribtts  potimut, 
Ut  adjntrix  veniat,  et  offentat  leniat 

In  quat  oos  eecidimot; 
El  loniri  Dominus  velit  nihilominus, 

Amen  elerus  eonoinat. 
Intorventu  Yirginis,  labe  mundet  oriminis, 
B  Quos  pecoatum  inquinat. 

Pro  nobis  tam  celebris  Yirgo,  pulsis  tenebris 

Yitiorttm,  advocet, 
Ut  qni  regit  omnia  miranda  poteutia, 

Nos  in  eoelis  colloeot. 
Amen! 
40.  Obiit  beatus  prbfessor  •  sub  die  Nonarum  Apri- 
lit|  temporibus  Gbristianissimi  ^  Cintilani,  Hispanise 
regis,  et  Heraclii  *  imperatoris  Roinanorum,  illius 
videlicet  HeraeUi  qui  erucem  PominieaQi,  quam  im- 
piusrexGosdroeaaporiaverat  loco  suo,  Hierotolymit 
restituit  atque  exallavit.  Tettamonium  ouUum  eoo- 
cludit;  quia,  licet  facultatibut  abundant  in  Cbritto, 
tamen  cum  pauper  tpiritu  etiet,  omnia  qn»  poaaide- 
bilt,  priusquam  de  muodo  migrarel,  distrttNiit  pan- 
C  peribus  et  egenis.  Sed  boo  qnoque  vera»  eunelorum 
erga  patrem  notavit  dileptionem,quod  doat  toeemas 
fere  perpetim  ardentes  ot  peno  inexttinguibllet,  que 
ab  oodem  naturali  arte  factse  feruntur,  unam  ad  eapui 
et  unam  ad  pedet,  in  locit  abditis  posuerunt,  i)ode 
corpus  tanctistimum  quati  continuo  lumine  frueretur. 
4i .  loterea,  fratres  cbarissimi,  dignum  est  ut  bunc 
sanctissimiim  doctorem  iaudibus  et  prseconiis  vene- 
reiur  omnisEccletia;  sed  maxime  Hiapaniarum,  qnse 
tpeciaJins  prse  cseteris  saluberrima  ejus  refulsit  doc- 
trina.  Quis  enim  extoUat  virum  in  inbntia  oiQBi 
laude  venerandum,  in  poeritia  omnium  veneratione 
Iaudandum,in  adolescentia  tot  virlulibus  plepum,  in 
juveotute  tanta  bonitate  conspicuum,  in  episoopatu 
tot  miraculis  clarissimum,  in  senectute  tam  lapdabili 
9  prsedicationc  perfunctum,  in  senio  tam  imitabiUetita 
perornatom,  atque  in  fine  tam  mirifico  tivntitB  glo^ 
rificatum?  Quit  bnnc  non  praedicet  seter^i  regis  con- 
spectibus  acceptistiinum,  qui  vita,  et  moribot  pne- 
sulatus  officium,  virtutibus  famam,  signis  gratiam, 
profectibus  discipUnam,  scienUam  laudibus,  dies  in- 
cremenUs,  et  finem  tanta  gloria  decoravit?  Nimirum 
cum  adbuc  vir  beatissimus  corpore»  molis  taedio 
gravaretur,  et  sitiens  ad  fontem  yivum  spirituS|  nil 

tribttitur. 

"  Imo  fridie  Nonarum. 

^  Cinitla^  seu  Cintilanus  regnavit  annos  tres,  men- 
aes  octp,  ab  anno  636  usque  640, 

•  HeracUus  impenivil  ab  anno  610  usquead  annum 
64i. 


53  YITA  SANGTI  ISIDOai.  54 

iD  mio,  ail  in  tem  prseter  ipaum  deetdertret ;  qiiaB-  A  iAlfilUf  ere  poierit.  Oeniqae  de  hia  quae  ad  noatnmi 


tus  in  oevlii  divinse  nuijestatis  fuerit,  qoam  Deo 
chams,  qiuun  angelis  aeceptas,  quam  amabilis  homi- 
nibaSfqnam  miracnlis  olarns,quam  virtutiboa  splen- 
didns,  quam  signis  magnificua,  quam  glorifiea  laude 
dignua,  qnanta  meritorum  apud  Deum  iargiiate  mn- 
nificus,  quanta  apud  homines  munerum  magnifieentia 
conspicuns,  in  exanimi  eorporia  rediviva  omnibusque 
stnpenda  ssBCulis  yirtutum  gratia  orbis  expertus  est 
universua.  Quantum  enim  qualemque  transeuntium 
genitriz  altrixque  terra ,  nihil  tamen  terrenum,  Dihil 
cidncum  sapientem,  Isidorum  produxerit,  foyerit, 
lennerit,  imo  nt  expressius  loquar,  mente  et  opera- 
tione  jngiter  in  eoelis  iniiaerentem  dettnuerit;  ipsum 
testatnr  eelum,  sensit  terra,  aer  exclamat,  aquarum 


notitiam  venerunl,  ista  commemoravi.  Edidit  libros 
Diffcrentiarum  duos,  in  quibus  subtili  discretione,  ea 
quse  oonfttse  usu  proferuntur,  sensudiscrevil;  Proo^ 
miorum  librum  unum,  ij\  quo  quid  quisque  liber 
saoctsB  contineat  Scripturae,  brevi  subooiatione  dis- 
tinxit;  de  OrtuetObitu  Patruro  librum  unum  in  quo 
gesla,  dignitatem  t|uoque  et  morlem  eorum  atque  se- 
puUuram  sententiali  brevitate  subnotavit ;  ad  germa- 
num  suum  Fulgentium  episcopum,  Officiorum  libros 
duos,  in  quibus  origines  officiorum,  cur  unumquod- 
que  in  Bcclesia  Dei  agatur,  interprete  stylo,  non  sine 
migorum  auctoritate,  elicuit ;  Synonymorum  libros 
duos,  quibus  ad  consolationem  animae,  et  ad  spem 
percipiende  veniae,  intercedente  rationis  ordine,  ex- 


probat  ntiliuSfSaniUtes  produnt,  dum  ad  divini  nu-  B  borutionem  erexit ;  de  Natura  Rerum,  ad  Sisebutum 


tus  imperia  Isidori  semper  placaU  meritis,  et  preci- 
bns  prompu,  pie  petentium  votis  et  obsequiis  favent, 
ei  commodiutibua  obaequuntur  ad  eruditionem  Eo- 
clesie,  ei  laudem  lesu  Christi  Domini  noatri,  qui 
vivit  et  regnat  in  sadeula  saeculorum.  Amen. 

CAPUT  XI. 
*  AbhrmfiaHo  Braulu  Ca^saraugustani  episoopi  de 
viia  samti  Istdorif  Hispaniarum  doctoris. 
ii.  Isidoms,  vir  egregius(natione  Gartbaginensis, 
a  patra  Sevariano  nobilissimo  ejusdem  patriaB  duoe 
geoitnaX  Hiapalenais  Eeelesiae  arohipraesul  (Hispaniae 
primaa,aaaetiaaimia  epiaeopia  et  confessoribus  Lean- 
dro  et  Fnigentio,  ac  sanctissimae  Flerentinae  virgini 
praeposite  virginum,  exstitit  germanus)  et  saneto 


regem,  librum  unum,  inquo,tam  de  eoelesiastioo- 
rum  doctomm,  quam  etiam  de  phiiosophorum  inda- 
gine,  obcura  quaedam  de  elementis  absolvit ;  de  Nu- 
meris  librum  unum,  in  quo  arithmeticam  propter 
numeros  ecdesiasticis  in  Scripturis  insertos,  tetigit 
discipiinam;  de  Nominibua  Legis  et  Evangeliorum 
librum  unumi  in  quo  oatendit  quid  memoratae  per- 
sonae  mysteriaiiter  significent;  de  H^reticis  ei  Haere. 
sibus  librum  unuin,  in  quo  majorum  seeutus  exem- 
pla,  breviUte  qua  potuit,  diffusa  collegit ;  Senten- 
tiarum  libros  tres,  quos  floribus  papae  Gregorii  ex 
libris  moralibus  decoravit ;  Ghronicornm  a  prinoipio 
mundi  usque  ad  tempus  suum  librum  uuum,  nimia 
brcvitate  collegit;  contra  Judaeos,  postulante  Floren- 


Loandro  snceeaaor  sanctisaimus.  Vir  isU  iieatissimus  C  tina  germana  suapraep^^iu  virgiuum,  libros  du03,in 


a  pueritia  studiis  liturarum  traditus,  Latinis,  Graecis 
et  Hebraicis  littoria  insiructus,  omnium  locutionis  ge- 
nere  formatus,  in  trivii  eruditione  consfncuus,  in 
quadrivii  instigatione  perfecius,  divinis  et  humanis 
iegibns  ad  plenum  emdiius ;  suavis  eloqHio,  ingenio 
pr8Baianii8aimua«  viu  quoque  atque  docirina  fuit  ela- 
riasiinus,ei  merito  a  cuneiis  Hiapaniarum  doctor  no- 
sninaina.  Sienamqaedevirtttte  in  virtuUm  proficiena, 
refniait  doetor  eximius,  ut  seeundum  qualiUtem  ser- 
nonis  omnibua,  videlieei  Latinis,  Graecis  et  Hebraeis, 
sapienlibus  ae  minua  inUliigeniibus,  in  emditiona 
exikterei  apius  atque  inoomparabili  eloquentia  stre- 
nnua.  Nam  tantae  juenndiUiis  alfluenUm  copiam  in 
eleqnendo  promemti,  ut  ubertas  admiranda  dicendi 


quibus  omnia  quae  iides  catholica  credit,  ex  Legis  et 
Prophetaram  tesiimoniis  apppobavii ;  (de  ^  NativiUU 
Christi  sempiterna  ex  Paire  et  temporali  ex  matre,  ex 
Isaiae  Ustimoniis,  librum  unum  ;  moralium  libros, 
B.  (Yregorii  papae  rogatu,  compendiose  abbreviavit : 
Gantica  canticoram  secunda  expositione  elucidavit) ; 
de  Yiris  Illustribus  librum  unum.  Deinde  nos  istos 
soggessimus  ;  Religiosorum  Regulae  librum  unum, 
qucm  pro  patriae  uau  el  regularium  vlribus  decen- 
tissime  temperavit ;  de  origine  Gothorum  et  regno 
Suevoram  et  Yaadalorum  Historiac  iibrum  unum ; 
Quaestionum  libros  duos,  quos  qui  legerit  veUrum 
tracUtuum  supelleciilem  recognoscit.  (Bibliothecam 
compilavii.  '  QuarUm  Psalurii  translationem  edidit ; 


ex  eo  ia  siuporem  verUrei  audientes ;  quod  audiu,  Q  ^uper  libros  Moysi,  et  Psalierium,  et  quatuor  Evan- 
13  qni  andjasei,  non  repeiiU  saepius  memorisB  com-  gelia  Exposilionem  non  minimo  inaudavit  stuilio ;  in 
mendaret.  cauonico  quoque  et  civili  jure  permaxima  composuii 

43*  Jam  vero  quaniua  sapientia  fuerit,  ex  ejus  di-     instrumenU) ;  Etymologiarum  etiam  codicem  nimiae 
versisaiudiiaeieiaboratisopusculisperfacileprudens     magnitudinis^  distinctum  ab  eo  titulis,  non  libris; 


"  BxsUt  haec  S.  Braulionis  anU  Opera  S.  Isidori  ct, 
appellaiur  pramotatio  librorum  ejus  apud  Tam^ium 
Salazar  ad  hunc  diem  et  alios ;  sed  nusquam  illis 
exsui  Um  laxe  dcducU  quam  hlc ;  ut  non  videatur 
ahbreviatio  dicenda,  sed  paraphrastica  elucidatio ; 
sicui  supra  etiam  in  Redempti  clerici  recensione  de 
obita  Isidori  observavimus  :  et  uncis  similiter  inclu- 
dimns  quae  videntur  inUrpolando  adjecu.  Nam  lo- 
Uiffl  boc  principinm  iu  breviur  complexus  esi  Brau- 
fio  ilaidorus  egregius,  Hispalensis  ej)iscopus,Leandri 
episcopi  successor  ei  germanu'3,  floruil  a  iempore 


Mauritii  imperatoris  et  Recaredi  regis  :  in  quoquid- 
dam  sibi  antiquitas  vindicavit^  imo  npstrum  Umpus 
antiquiutis  in  eo  scientiam  sibi  imagiuavit  :  vir  in 
omni  locutionia  genere  formatus,  ut  imperiio  docto- 
que  secundum  qualitaiem  sermonis  exisieret  apius, 
eongrua  vero  opportuniute  loci  incomparabiii  elo- 
quentia  clarus. 

b  Higus  opuscnli  et  duorum  sequentium  non  fit 
mentio  in  jam  ciutis  editis. 

^  Aiiquoi  sequeniium  non  meminerunt  libri  cditi- 


55  VriA  SANCTI  ISIDORI.  56 

quem  quia  rogatn  meo  fecit,  qnamvis  imperfectum  A  rum,  defensor  civium,  attritor  superborum,  perse- 
reliquerit,  tamen  in  viginti  libros  divisi,  quod  opus 


omnimodre  philosophiae  conveniens  qpiisqnis  crebra 
visitatione  perlegerit,  non  ignotus  divinaram  huma- 
narumque  rerum  merito  eril.  Ibi  recluditur  diversa- 
rum  artium  elegantia,  et  quaecunque  fere  sciri  de- 
bent,  restricte  coliiguntur.  Sunt  et  alii  sancti  viri 
mulli  libri  et  in  Ecclesia  Dei  multo  cum  ornamento 
inscripti,  quibus  eam  liquide  praemunivit ;  quem 
Dens,  post  tot  defectus  Hispanise  novissimis  tempo- 
ribus  suscilavit,  credo,  '^  ad  rcstaurandam  antiquo- 
rum  sapicntiam,  quso  prae  nimia  antiquitate  fere  in 
humanis  mentibus  defccerat,  ne  diutius  ignorantia 
aut  rusticitate  veterasceret  populus  Christianus.  Tem- 
porum  igitur  spries,  et  stpculi  setales  nescienti  populo 


cutor  et  malleus  haereticorum  ;  et  quid  plura  ?  Spc* 
culum  bonoruni  omnium  factus  esl  mundo,  et  ideo 
jam  sine  fine  regnat  cum  Gbristo.  Quo  vero  flumine 
eloqnentise  etquibus  jaculis  divinarum  Scripturarnm 
seu  Patrum  testimoniis  omnium  nefarias  hiereaes  de- 
struxerit  et  enervaverit,  synodalia  gesta  coram  eo 
Hispali  vel  Toleti  acta  declarant :  in  quibus  et  Ro- 
mano  pontifici  a  fidclibus ,  loco  beati  Pelri  apostoli 
substituto,  debere  obediri;  et  uni  Deo  in  trinitate 
personamm  serviri,  clarissiaus  Scriplurarum  testi- 
moniis  approbavit.  Obiit  teniporibus  Heraclii  impe- 
ratoris  et  Christianissimi  Sointillani  Hispaniae  regis, 
iliius  videlicet  Heraclii  qui  cruceni  Dominicam, 
quam  impius  rex  Gosdroe  asportaverat.loco  suo  Hie- 


aperuii,  sacrorum  jura  ostendit,  sacerdotibus  cccle-  B  rosolymis  restituit  atque  exaltavit.  Dormivit  autem 

siastica  officia  et  gradus  cunotorum  ordinum  expo- 

suit)  regibus  et  principibus  leges  inslituit,  judicibus 

avaritiam  intcrdixit,  civibus  et  cunctis  domesticis  fi- 

dei  populis  disciplinam  Ghristianae  religionis  insinua- 

vit,  spurcitiam  Arianae  haeresis  a  tota  Hispania  gla- 

diis  verbi  Dei  persequendo   eliminavit,  malignam 

Acephalitarum  ha^resim  confudit  ac  destruxit :  Gre- 

gorio  namcfue  prsefatae  hsercsis  antistite  superato,  et 

sanctorum  testimoniis  Scripturarumque  auctoritalc 

convicto,  docuit  duas  in  Ghristo  esse  naturas,  divi- 

nam  scilieet  et  humanam.  Adnltimum  vero  sedium, 

locorum,  regionum,  omnium  divinarum  humanarum- 

que  rcrum  nomina,  genera,  officia,  causas,  et  quse- 

que  obscura  atque  ab  humanis  mentibus  ferc  jam 


beatus  Isidorus  cum  patribus  suis  sera  660,  sana  doc 
trina  sanoque  consilio  pnpstantior  cunctis,  el  copio- 
8U8  operibus  charitatis,  ac  diversis  refulgens  mira- 
culorum  signis;  in  quo  qusedam  sibi  antiquitas 
vindicavit,  imo  nostrum  tcmpus  antiquitatis  in  eo 
scientiam  ct  miracula  imaginavit :  cui  quasi  quadam 
apposita  laudc  non  immerito  illud  phiiosophicum  a 
nobis  aptatur  ;  Nos,  inqnit,  in  nostra  urbe  extraneo- 
rum  morc  tanquam  hospites,  tui  libri  quasi  domum 
reduxerunt,  nt  possimus  aliquando,  qui  et  ubi  esse- 
mus  agnoscere.  Tenuit  episcopatum  quadraginta  an- 
nis,  et  sepuUus  est  in  senectute  bona,  angelorum  80- 
eiatus  choris.  Afficitur  taedio  et  moeroris  inundatione 
civitasHispalensiSfdum  tanto  patre  orbaia  in  sortcm 


remotn,  scribendo  patefecit.  Tanta  debriatione  scicn-  C  voracissimi  deducitur  pnedonis.  Interea,  fratres  cha- 


tiarum  claruit  praeditus,  ut  non  solum  nostris  tem- 
poribus,  verum  etiam  a  tempore  apostolorum  vclan- 
le,  primo  homine  et  Salomone  exceptis,  inscieniia- 
rum  varietate,  ut  credimus,  nemo  exstitit  illiprimus. 
Floruit  lemporibus  >»  Recaredi,  Luibani,  Witterichi, 
Gundcmari,Sisebnti,  Suintilliani  et  Sisioandi  regum, 
quos  ipse  ab  insania  Ariana  eruit,  etin  fidecatholica 
confirmavit. 

44.  Fuit  pneterea  spiritu  prophetiae  clarus,  in  elee- 
mosynis  largus,  hospitalitaie  praecipuus,  corde  seve- 
rus,  in  scntentia  verax,  in  judicio  justus,in  praedica- 
lione  assiduus,  in  exhortatione  laetus,  in  lucrandis 
Deo  animabus  sludiosus,  in  expositione  Scripturarum 
cautus,  in  consilio  providus,  in  habiiu  humiiis,  in 


rissimi,  dignum  est  ut  hunc  sanctissimum  confesso- 
rem  Isidornm  omnis  laudibus  attollat  Ecclesia,  sed 
maxime  Hispaniamm,  qua*  prie  ca^teris  specialibus 
ejus  saluberrima  rcfnlsit  doctrina.  Nam  sieut  Gre- 
gorius  doctor  Romae  successit  Petro,  ita  B.  Isidorus 
in  Hispaniamm  partibus  doctrina  Jacobo  successit 
apostolo.  Semina  namque  viUe  seternap,  quie  beatis- 
simus  Jacobus  seminavit,  hic  beatissimus  Isidorus 
verbo  prspdicationis,  quasi  unus  ex  quatuor  paradisi 
fluminibus,  sufficienter  irrigavit,  atque  universam 
Htspaniam,  tam  exemplo  boni  operis  quam  fama 
sanctitatis,  velut  splendidissimus  solis  radius  illumi- 
navit.  Igitur  hunc  sanctissimum  confessorem  atten- 
tius  exoremus,  quaienus  pro  nobis  miseris  peccatori- 


mensa  sobrius,  in  orationc  dcvoias,  honestatc  pra;-  D  bus,  qui  adhuc  in  periculis  hujus   vit»  constiluti 


clarus,  semper  pro  Ecclesia  ac  vcritatis  defensione 
mori  pronus  et  omni  bonitaie  conspicuus.  Pra*lerea 
pater  exstitit  clericoruni,  doctor  ct  sustentalor  mo- 
nachorum  ac  monialium,  consolator  moerentium,  tu- 
tamen  pupillorum  ac  viduarum,  Icvamen  opprcsso- 

*Ineditis,  Ad  restauranda  antiquorum  monumen 
ta...  quasi  quamdam  opposuit  destinam ,  id  est  /*«  lcrum 
seu  columnam,  nti  ca  voce  ulunlur  SS.  Augustinus, 
Fulgenlms,  Bcda  cum  Aroobio  :  quae  porro  sequun- 
lur,  brevius  ct  nervosius  sic  habentur  in  editis.  Cui 
nonimmerito  istud  philosophicum  a  nobis  aptatur: 
Nos,  inquit.innostra  urbe  peregrinanteserrantesque 
tanquam  hospites^  tui  libri  domum  reduxerunt,  Tu 
astatem  patnas;  tu  descriptiones  temporum;  tusacro- 
rumjura,  tu  sacerdotum,tudomesticampublicamque 
diseiplinam ;  tu  sedium,  regionum,  locorum;  tu  om" 


sumus,  apud  Deum  intercessor  assistat  assiduus,  ut 
qui  cjus  sacram  doclrinam  pio  amore  aniplectimur, 
in  prH*senti  ab  instantibus  pcriculis  eruamur,  et  post 
Lanc  vitam  ad  societatem  electorum  Dei  sacris  cjus 
intercessionibus  pervenire  mereamur. 

nium  divinarumhumatiarumque  rerum  genera.of/i' 
cia,  causasaoeruisti,  Quo  vcro  flumine  eloquentive  et 
quotjaculis  divinarum  Scripturarum  seu  Pairum  tes- 
timoniis  A  cephalitarum  hceresim  confoderit,  syno- 
dalia  gesta  coram  eo  Hispnli  acta  dcclarant,  in  qui- 
bus  contra  Gregorium,  prasfatm  hceresis  antistitem. 
eam  asseruit  veritatem.  Obiit  temporibus  Heraclil 
imperatoris  et  Christianissimi  Chintilaniregis,sana 
doctrina  prcestantior  cunctiSy  et  copiosior  opcribus 
charitatis. 
»»  Regnarunl  hi  septeiwab  anno  B36; 


NOTITIA  HISTORIGA  IN  S.  ISIDORUM, 


AUCTORE  FABRIGIO. 

(Ex  bibliotheca  mcd.  et  inf.  a>tatis.) 


Isidorus  Hispalcnsis,  stirpe  Gotbica  %  Severiano 
patro  Cartlia<^incnsis  provinciae  gcnitus,  viregregius, 
et  paucis  superiorum  &SBCulorum  inferior,  Hispalen- 
sis  Ecclcsia;  post  Leandrum  ^,  gcrmanum  fratrem, 
A.  G.  600defunctum  episcopus,m  omtii  locutionum 
genere  formatus^imomparahili  eloquio  clarus.cujus 
ubertas  admiraftda,  ut  verbis  Hildetonsi  utar,  instU' 
porem  verteret  attr//Vn/e5;grammaticus  nccessarius 
judicio  etiam  corum  qui  illi  dctrabunt  <",  diem  obiit 
A.  636.  De  quo  ne  pluradicam,  faciunt  qusB  copiose 
de  eo  Lucas  Tudensis  aliique  apud  Mabillonium 
Saec.  II  Benedictin.  atque  in  Aclis  Sanctorum  tom.  I 
ApriL,  IV,  pag.  327  seq.et900  seq.  De  obilu  sancti 
viri  Rcdemptus  Clericus  in  relatione  id.  pag.  349. 

D^  scriptis  Isidori,  iS.  Braulio  Augustanus  in  prie- 
fatiooe  ad  libros  Isidori  (quam  repelit  auctor  Vitae 
loni.  I  Act.  Sanctor.  April.,  pag.  351 ,  et  su%  de 
iisdem  dissertationi  integram  praemisit  Oudinus  tom. 
I»  pag<  1583),  S.  Hildefonsus  de  Yiris  llluslribus 
cap.  9,  Sigeberlus  cap.  55,  Honorius  III,  40  ;  Ano- 
nycnus  Mdlicensis  cap.  26 ;  Yincentius  Bellov.  Spe- 
culi  HisL  lib.  xxiii,  31 ;  Trithcmius  cap.  232,  ct  c 
receolioribus  prseter  Labbeum  eique  laudatum  Ar- 
noldum  Wionum  tom.  I  Ligni  Yita^  pag.  244  scq., 
aliosque,  turoCaveuin,  Oadinum,  consulendus  impri- 
rois  Nicolaus  Antonius  tom.  I  Bibl.  veteris  Hispanse, 
lib.  V,  cap.  4^  pag.  250  seq.Videor  autem  mihi  actum 
non  aeturoSySi  et  ipse  scripta  ejus  breviter  retulcro. 

Ediliones  Opcrum  Isidori  hactenus  exstaot  quatuor : 
una  Margarini  Bignaei,  Paris.  1580 ;  altcra  longe 
melior,  Madritensis,  Jo.  Griali,  1599  ;  tertia  Jacobi 
Breulii,  monachi  S.  Gcrmani  Parisiensis,  Ord.  Be- 
ned.,  Paris.  1601,  in  qua  praefationes  Madritcnsis 
cditionis  omissas  aegre  feruul  Colomcsius  ct  alii. 
Haec  recusa  est  Colon.  1617,  cujus  ordinem  scquar 
in  scriptis  Isidorix  recensendis.  Novam  edilionem 
quam  exspectare  iussit  Y.  C,  Jacobus  Homracy,  fala 
ejus  pr«everterunt. 

I.  Origtnum^veiElymologiarwn  libri  XX,  praemis- 
sis  tribus  ad  Brauliouem  episcopum  Cacsaraugusla- 
num  Isidori  epistolis,  et  duabus  Braulionis  ad  Isido- 
rum,  quo  defuncto  deinde  Braulio  ullimam  manum 
a Jdidit  operi,  inque  libros  digessit  utilissimuiu  sanc, 
ia  quo  ex  optimis  scriptoribus,  ecclesiaslicis  cliam 

^  Yoss.  de  Hist.  Lat.  p.  263. 

*>BlondeIlus  de  Bpisc.  p.  73. 

«  Vidc  Tliomas  Pope  Biount  Censuram  Scriptorum 
p.  336. 

«*  Inde  Isidorus  de  Arlc  Rhetorica,  in  antiquis  rhe- 
toribus  Franc.  Pilhcei  p.  356,  358. 

e  Symphoriani  Gamperii  commentarium  in  libnitn 
iT  Isidon,  de  B«  Medica,  memorat  Nic»  Antonius  t.I» 


A  non  paucis,  collegit  breviterque  cxposuit  de  omni 
ferme  argumcnto  plcraque  digna  scitu  ,  t^t  mulla 
bona^  nota;  vix  alibi  reperiunda  :  lib.  i,  de  Gram- 
matica  ;  ii,  de  ^  Rhetorica  et  Dialeclica;  iii,  de  qua- 
tuor  Disciplinis  mathematicis ;  iv,  de**  Mediclna  ;  v, 
de  Legibus  et  temporibus,ubi  breve  Chronicon  cap. 
ult.  desioens  in  anno  decimo  Heraclii;  vi,  de  Libris 
el  Officiis  Ecclesiasticis ;  vii,  de  Dco,  Angelis  et  Fi* 
dclium  Ordinibus;  viii,  dc  Ecclesia  et '  Seclis  di- 
versis;  ix,  dc  Linguis,  Socictatibus  et  Cognatione ; 

X,  Yocabula  ordine  alphsLbcti,  eorumque  Origines  ; 

XI,  dc  Homine  etPorlenlis;  xii,  de  Animalibus ;  xiii, 
de  Mundo  et  Partibus;  xiv,  de  Tcrra  et  Partibus  ; 
XV,  de  iEdificiis  ct  Agris  eorumque  Mensuris  ;  xvi, 
de  Lapidibus  et  Mctallis ;  xvii,  de  Bebus  rusticis  ; 

B  xviii,  dc  Belloct  ludis;  xix,  de  Navibus,  ^Edificiis, 
et  Ycstibus ;  xx,  dc  Ponu,  Instrumenlis  rusticis  et 
domcsticis.  Subjungunlur  ctiam,  pag.  178,fragmenta 
tria  de  Ponderidus,  de  Mensuris,  variisque  Vocabu- 
lis.  In  notatione  originis  vocabulorum  non  semper 
rem  taogit  acu,  uti  nec  Yarro  apud  Latioos,  ncque 
apud  Gr»ecos  Plalo,  vel  Philo  apud  Judaeos  :  unde 
acerbior  Christoph.  Becmanni  censura,n//  nisi  nugas 
agere  et  risum  movere,  ct  Salmasii  nd  Ilist.  Augu- 
siam  pag.28  :  Isidorum  more  suo  ineptumi7i[etym0' 
logiis  trailendis  improbantis,  qucni  lameti  in  muUis 
dcfcndendum,  alii  eruditi  docuere.  Vide  Nic.  Aoo- 
nium  lom.  I,  pag.  251  set.  Prodiit  hoc  opus  Isidori 
in  Italia  sex  veleri  editione  sine  loco  ct  anno  ;  lum 
Augusiaj  Vindcl.   U72 ,  per  Gintherum  Zainer  ex 

C  Rcullingen,  qua}  cxstal  apud  Vencrandum  nostrum 
Woltium,  et  Venei.  1483,  el  Basil.  1489,  Paris.  1509, 
1520,  ncc  non  Haganoa.',  apud  Secerium,  1529,  et 
cum  Marciano  Capella,  cx  emendatione  Bonavcnliirse 
Vulcanii,  Basil.  1577,  fol.;  tum  intcr  Isidori  Opcra, 
curanle  Margarino  Bignano,  Paris.  1580,  fol.,  alque 
ex  Dionysii  Golhofredi  rccensionc  inter  scriptores 
Lalinae  lingua^  Gene^.  1595,  1602,  1622,  4«» ;  deni- 
que  cum  nolis  praeclaris  Joannis  Griali,  qui  observa- 
lionibus  Alvari  Gomezii,  Antonii  Auguslini  ct  Pelri 
Ciacconii  usus  est,  in  cditione  Operum  Isidori  Ma- 
drilcnsi  1599,  rccusa  Paris.  1601,  et  Col.  1617,  fol. 
Eximii  Codiccs  antiqui  Msli  Lugd.  Batavorum  inler 

Q  libros  qui  fuerc  Isaaci  Vossii. 

p.255. 

'  Catalogus  ha^resium  ex  Isidoro  rcpctilur  a  Gra- 
tiano  parte  n  Decrcti,  causa  24,  qu.  3,  edilus  ciiam 
ab  Hieronymo  Gebwilcr  Argeuior.  1523,  4*,  cum  S. 
Augustiirrdc  Fide  alquc  operibus  cl  S.  Hicronymo 
contra  Hclvidium  el  Vigilantium  :  et  sparattm  a  J. 
Quinlino,  jurisconsuUo,  Paris.  1560. 

B  Vide  Gesneri  Bibl.  p.  568. 


59  NOTITIA    HISTORICA  IN  S.  ISIDORUM.  60 

2.  De  Differentiis  sive  Proprieiate  Verborum  ■  li-  A  lia  vidclur  Joanni  Morino  lib.  iv  de  Poenitentia,  cap. 


ber  I,  pag.  179,  exAgraelio  *»  nliisqueantiquisdehoc 
argumenio  scriptoribua,  de  quibut  dixi  in  Bibl.  La* 
tina,  IV,  6.  Llber  iiyde  Differentiis  spiritualibus  ver- 
borum  sacri  et  moralis  argumenti  pag.  185.  Aueto- 
res  cilat  Lactantium  et  Fulgeniium:  Liber  tertius, 
primo  longe  plenior,  digeslus  ordine  litterarum,  at- 
que  notis  eruditis  illustratus  ex  edit.  Madritensi 
i^99,iQ\,tqniDifferentiarum  sive  de  Proprietate  Ser^ 
nwnum  inscribitur  pag.  194,  prsemissa  praefatione  in 
qua  Isidorus  notat  veteres  subtilius  verba  ei  verba 
di^iqxiase,  sed  po<ilis  necessitate  metrica  termonum 
proprietates  confundentibus,  consuetudinem  obli- 
nuisae  ut  pleraque  ab  auctoribus  indifferenier  acci- 
perentur.  De  his,  ioquit,  apud  latinos^  Cato  primus 


15,  §  6 ;  quod  pluribut  probat  Oudinus  tom.  I,  pag. 
1586  seq. 

40.  De  Natura  Rerum  Iiber  ad  Sisebutum  regem, 
pag.  346.  Hic  est  Liber  Rotarum  in  Chronico  Fonta- 
nellensi;  Trithemio  cap.  232,  Cosmographia ;  aliis, 
deMundOj  vel  Asironomicus  sive  de  Astris  et  in  edil. 
Augustana  1472,  ioX.^de  Responsione  Mundi  et  Ordi- 
natione  Astrorum,  Yide  Nic.  Antoninm  tom.  I  Blbl. 
vet.  Hispan.,pag.253.  Sane  non  contemnendum  opu- 
sculum,  inquit  Scriverius  adYegetii  v,  11.  «/  dignum 
viri  docticensuraMulta  indidem  fragmenta  IHgidiit 
Varronis,  Suetonii  Tranquilli  et  aliorum  haurienda. 

11.  Chronicon  ab  origine  rerum  usque  ad  annum 
quinlum  imp.  Heraclii,  et  principis  Siaebuti,  cum 


scripsitffid  cujus  exemplum  ipse  paucissimas  diffe'  B  notis  Gardoe  de  Loaisa,  ex  edit.  Madrilensi. 


rentias,  partim  edidi,partim  ex  auctorum  libris  de- 
prompsiftibique^  lector^  pro  delectatione  subnotavi, 
Non  alius  fuit  liber  quem  Ms.  habere  se  iesUitu8,eder<; 
voluit  Barthius  xxxii,  1,  Adversar.  Addexxxix,  14. 
Cilat  Isidorus  in  hoc  libro  etfam  grammaticos  Melis- 
sum  et  Palsemonem. 

3.  Synoni/morum  sive  SolUoquiorum  libri  duo  pag. 
216,  prsemissa  epistola  ad  Braulionem  archidiaco- 
num.  Meditationes  et  prseceptionea  morales  sunt, 
quae  soliloquia  vocantur,  quia  homo  solus  plangens 
sccum,  vel  rationem  suam  in  consilium  yocans  indu- 
citnr  :  synon^fma  vero,  quia  eadem  res  aliis  aliisque 
verbis  repetita  inculcatur.  Prodierant  Antuerp. 
1488,  4».  Atque  Itallcae  versionisa  Joaepho  Alchaino 


Prseter  rem  hoc  Chronicon  alli  ad  Isidorum  Pa^ 
censefn  auctorem  retulere  :  hnjoa  vero  auctor  Chro- 
nici  pcrinde  ut  Isldorus  Hispalensis  Y.  ull.  Etymolo- 
giar.  profttetur  se  vestigtis  insistere  Julii  Africani, 
Eusebii,  Hieronymi  et  Yicloris  Tunnunensis.  Prodic- 
rat  A.  1477  sub  tit.  de  temporibus;  et  cum  Gcrhardi 
Mercatoris  et  Matthaei  Beroaldi  Ckronologia^  Baail. 
1577,  8\  per  Thomam  Guarinum.  In  Ms.  Yossiano 
Bibl.  Leidensis  Inscribitur  Chronica  de  sex  Mundi 
a^tatibus ;  et  in  ipsis  pa|;iais,  Imago  Mundi,  Abbre^ 
viationem  temporum  vocat  Anonymus  Mellicensis 
cap.  26. 

12.  Historia  sive  Chronicon  Gothorum,^p^^,  274, 
ab  aera  Hisp.  214  (A.  C.  176)  usque  ad  mortem  Sisc- 


compositse»  editseque  Yenetiis  A.  1570,  meminit  Nic.  C  ^^^i  rcgi8,8era666  (A.  C.  628),  sabjoncta  appendice 


Aotonius  tom.  I,  pag.  263. 

4.  De  contemptu  Mundi  libellus  pag.  227,  quem 
ait  se  scripsisse  imitatione  libri  Ciceronis,  illius  sci- 
licel  quo  consolationem  de  obitu  Tullisc  suse  fuit 
complcxus.  Lucem  viderat  Venet.  1523,  8°. 

5.  De  Norma  vivendi,  pag.  230. 

6.  Kxhortatio  posnitendi^cum  consolatione  ex  fni- 
sericordia  Dei^  ad  aniinam  futura  judicia  formi- 
dantem,  pag.  233. 

7.  Lamentum  pa^nitentios  rhythmis  lrochaicis,al- 
phabelo  dupUci  pag.  234.  Incip. :  Audi,  Chrisie^tri- 
stem  fletum,  amarumque  caniicum.  Confer  Lucam 
Tudcnsem  in  Isidori  Vila  cap.  6  toni.  I  Act.  Sanclor. 
April.)  111,  pag.  340  seq. 


de  Vandalis,  quseadem  ferelegiturinlhninehistoriae 
Rodericl  Tolelani,  et  de  Suevis^^  p.  277.  Prodiit  in 
libro  secundo  Chronicl  Luca;  Tudensis  tom.  IV  Hi- 
spaniae  illustralae,  et  integrior  cum  Codice  sive  XH 
librls  legum  Wisigothorum  ex  Bibl.  Petri  Pithoei, 
Paris.  1579^  fol.  et  in  Hispania  illustrata  Andreae 
Schotli  t.  in,  pag.  847;  et  cum  scholiis  Garciae  de 
Loaisa,  Taurini  1693,  4<^;et  cum  Bonav.  Vulcanii 
notis,  subjunctum  Jornandi  pag,  201,Lugd.  B.  1597, 
8*;  ct  cum  Jornaude  ac  Paulo  Wamefrido  Frid. 
Lindenbrogii,  p.  181.  Bt  Vulcanius  p.  235,  ct  Lin- 
denbrogius  Hamb.  1611,  breve  Chronicon  Regum 
Wisigothorum^dlunxere.  Longe  emendatior  etauctior 
historia  illa  exstat  in  Hugonis  Gretii  collectione  re~ 


8.  Oratio  pro  Correptione  Vitce,  /lendasemper pec-  D  runi  Gothicarum,  Amstelod.  1655,  8®,  pag.  767;  el 


cata,  pag.  239;  Oratio  contra  Insidias  Diaboli,p2Lg. 
244. 

9.  Epistola  ad  Massanum  sivc  Massonem  Emeri- 
tcnsem  episcopum  de  Lapsu  Sacerdotis  et  Repara- 
tione  data  A.C.  609,  pag.  245.  Edidii  ei  Canisiust.I, 
parl.  II  antiqnar.  Lecl.,  pag.  300  (edit.  nov^Basna- 
giana?  tom.  H,  partc  ii,  pag.  1 47),  ei  Octavianus  Ca- 
jeianus  Rom.  1616,  4«.  Exslat  et  in  Actis  Sanctor. 
tom.  I  April.,  pag.  342.  Vide  Nic.  Antonium  tom.  I, 
pag.  263  seq.  et  268.H8ec  Epistola  plane  commenti^^ 

^  Vide  Goldasitnm  ad  Valerianum  de  bono  disci- 
plinse,  inter  paraenetifos  veterea  p.  54. 
^Perperam  deproprietatererum  apud  Sigebertum 


in  Philippi  Labbel  Bibliotheca  novaMstomm  pag.  61 
aeq;  etin  Aguirrii  Concillis  Hispanise  tom.  II,  pag. 
183  seq.  Vide  Nic.  Antoninm  1. 1,  pag.256  seq. 

13.  Liber  Proa*miorum  de  Libris  quos  in  Canone 
recipit  Ecclesia.Catholica,  Veteris  pag.  278,  et  Novi 
Testamenti  pag.  282.  Quae  fuerit  eo  tempore  senten- 
tia  Ecclesiae  Occidentalis  de  Canooe  librorum  sacro- 
rum,  ex  hoc  aliisque  Isidori  scriptis  bepe  potest 
inlelligi,  ut  notavit  Richardus  Simon  in  Cenaura 
Bibl.  Ecclesiaslicae  Dupinianse  tom.  I,  pag.  85fl.  teq., 

cap.  55. 

«  Habel  eiGoldaatiM4a  •eriplMihiit  r^riia  Suevi- 
carum  Prancof.  1605»  el  Ulm.  Ilti,  fel.,  p,  3. 


61  NOTITIA  HISTORICA  IN  S.  ISIDORUM.  62 

qui  eiiam  pag.  259  ^eq,  notai  Latinam  versionem  li-  A  lus  dc  Yiris  lilustribus  duodecim,  deoujus  aliis  edi- 
bromm  Biblicorum  non  semper  Hieronymianam  se-      tionibusdixi  supra  tom.  UI»  p.  259« 


qoi,  sed  aliam  subinde,  uti  in  Psalmis  Romanum 
sire  Italicum  Psalterinm»  de  quo  vide  Bonam  ii,  3, 
Rernm  Liturgtcar.,  et  Nic.  Antonium  1. 1,  pag.  262. 
14.  Cofnmentaria  allegorica  et  vicina  iis  qua3  inter 
Eucberii  et  Bedse  opera  leguntur,  sive  Qucestiones  ei 
mysticorutn  Expositiones  Sacramentorum  in  Vetus 
Testamenium ;  in  quibus  auctor  ait  se  sumpsisse  di- 
eta  ab  Origene,  yictorino,  Ambrosio,  Hieronymo, 
Cassiano.AugustinOi  Fulgentio,acnostris  insigniter 
iemporibus  eloquenti  Gregorio.  In  Genesin  pag.283, 
Exodum  pag.  305,  Leviticum  pag.  315,  Numeros 
pag.  320,  DenteroDomium  p.  326,  Josue  p.  330,  Ju- 
dicum  pag.  333,  Ruth  pag.  336,  Regum  librum  pag. 


il.De  Vita  vel  06tYttProphetarum  et  Apostolorum, 
siye  Scinctorum  qui  Deo  placuerunt  LXV  Veteris,p. 
359,  et  XXU  Novi  Test.,  p.  364.  Prodierat  in  Or- 
thodokographis,  Basil.  1569,  foL,  parte  ii,  p.  1736, 
et  ex  veteri  ediiione  in  4%  sine  loco  et  anno  ;  tum 
Haganoae  1529,  apud  Jo.  Secerium,  4.  Usserius  al- 
legat  Ubellum  de  festis  Apostolorum  ia{Martyrologio 
Hieronymiaao,  ex  quo  ait  Isidorum  bau8i6se  quffi  de 
Sanctis  N.  T.  scripsit. 

18.  Adf7{)r^n^iam,sororem  B\X2im,de  nativitate  Do- 
minUpassione  et  resurrectione^Regno  atque  Judicio. 
p.  367.  Fragmentum  insigne  versionis  antiquaeTheo- 
tiscae  ex  Codice  Golbertino,  quem  illustris  Baluxius  ei 


337  (II,  pag.  342 ;  III,  pag.  344  ;  IV,  pag.  345) ;  In  B  commuuicaverat,  cum  Tatiani  harmonia  vulgavit  at- 


Esdram,  et  de  Maccabaeis  pag.  347,  ex  edit.  Colon. 
i530,8*.Expo8it!o  in  Canticum  canticorum  pag.503. 
Tolnm  Yetus  Testamentum  simpiiciter  cxponendo 
pereorrisse  Isidomm  testatur  Sigebertus  cap.  55. 
Hoe  est  quod  Isidoms  ipse  mysticam  expositionem 
traditnms  :  Et  quia  jam  pridem  juxta  litteram  a 
nolns  sermo  totus  contextus  est,  Sed  illum  hodie 
desidenmus. 

15.  AllegorioB  Veteris  pag.  248,«/  Sovi  Testamenti 
pag.  351,  prodierant  Haganose  apud  Jo.  Secerium 
1529,  4®.  Notse  Cypriani  Suarez  sive  Soarii  in  edi- 
tione  Madritensi  Opemm  Isidori  A.  1599.  In  codice 
Cotelerii  inscribitnr  hic  Isidori  liber  :  de  SignificA' 
tionibus  Yeteris  etNovi  Tesiamenti,  Wde  ad  Patres 


quo  insigni  glossario  auxit  et  iilustravit  vir  egregius 
Jo.  Philippus  Palthenius,  Ghryphisvirald.  1706,4*.  Re- 
pciitum  etiam  in  ccleb.  D.Jo.  Scbilieri  t.  1  Thesauri 
Anliquitatum  Teutonicaram.  Uim.,  1727,  fol. 

i9,  De  Gentium  Vocatione,  ad  eamdem  Florentiam 
p.  379.  Hoc  cum  superiore  scripto  absoivit  libros 
duos  contra  Judasos,  Yenet.  1485,4,  sive  contrane- 
quitiam  Judasorum,  edxioi  apud  Jo.Secerium,  Haga- 
noae  1529,  4®  Venet.  1584,  atque  in  Oceano  Juris 
sive  Tractalu  tractatuum,  tomo  XIY,  p.  23.  Inscribi- 
tur  etiam  de  Fide  Catholica  ex  veteri  et  Novo  Testa- 
mentOy  vel  testimonoriumde  Christo  et  Ecclesia.  Yide 
Nic.  Antouiuni  t.  I,  p.  262. 

20.  De  Ecclesiasticis  Officiis  ad  Fulgentium  episco- 


Apostolicos  tom.  I,  pag.  738,  Braulioni  de  Nomini-  C  pu"^  Astigitanum  libri  U,  p.  391.  Editi  primum  a 


bus  Legis  et  Evangeliorum. 

16.  Liber  de  Scriptoribus  Ecclesiasticis  xxxin, 
p.  355.  Prodiprat  cnm  Hieronymi,  Gennadii,  Hono- 
rii,  Sigebertl  et  Henrici  Gandavensis  scriptis  simili- 
bus,  oditore  SuffKdo  Petri,  Colonise  1580,  8<* ;  et  in 
Conciliis  Uispanicis  GarsiaB  Loaisae  A.  1593 ;  et  in 
Andrae  Schotti  Hispania  illustrata  t.  I,  Franc.  1603, 
fol.  ;  et  in  Auberti  Mirei  Blblioth.  Ecclesiastica, 
Antuerp.  1638,  Hamb.  1718,  fol.;  et  in  Conciliis 
Hispanicis  Loaisae  et  Aguirrii  t,  III,  p.  71.  Non  di- 
versus  hic  liber  a  libro  de  Viris  illustribus  XLVI,qui 
p.  511,  ex  Garsiae  Loaisse  Conciliis  Hispanicis,  Ma- 
drit.  1593,  fol.,  exhibetury  tantum  addita  "  capita 
XIII :  1.  de  Sixto  Papa^  i,  de  Macrobio  Diacono,  3. 


Joanne  Cochleo  Lips.  1534.  4*^ ;  deiode  ex  Cocbleo 
Parisiis  apud  Yivantium  Gautherot  1542,  forma  mi- 
nore,  et  1564«  8<^;  et  in  Orthodoxographis ,  Basil. 
1569,  fol. ;  atque  in  Melch.  Hitlorpii  sylloge  scripto- 
rum  de  Catholicis  Ecclesise  ofhciis,  Colon.  lo68.,foI., 
ubi  dosunt  duo  postrema  libri  secundi  capil  i  de  suf* 
fragiis  Ecclesim^  eiquonm  suffragia  prosunt :  atquo 
eornm  ioco  haec  legitur  clausula  p.  36  :  Hoic  sunt 
pauca  ex  multis^  quce  probabilium  virorum  novimus 
percepisse  doctrinis^  quorumque  eloquia  perinde  qui- 
busdam  in  locisanobis  interesse  noscuntur^  ut  sermo 
noster  patenis  sententiis  firmetur.  Exstaot  hi  libri 
etiam  in  sylloge  scriptorum  de  Officiis  Ecclesiasticis 
Romana  1591,  fol.,  Paris.  1610.  fol.;  et  in  Biblio- 


Philastrio,  4.  Theodoro  Mopsuesteno,  5,  de  Ossio  D  thecis  Patrum  Paris.  1644,  tom.  X;  et  in  auctario 


(primum  est  in  li^ro  de  S.  E.),  6  Rufino,  7.  Ver- 
guado  sive  Vereenndo,  8.  Yictorino  episcopo,  9.  Ida- 
cio  Chronici  scriptore,  10.  Eusebio  episcopo  Dorilae- 
lano.  11.  Cereali,  12.  Ferrando  Afro,  13.  Petro 
Berdensi,  et  14.  de  Marcellino  presbytero.  Inde  cap. 
15,  de  Idacio.  Prisci  llianistarum  adversario,  est  ca- 
put  secundum  in  libro  de  S.  E.,  atque  iu  deinceps 
capita  conspirant  omnia  ad  extremum  usque,  quod 
mrobique  est  de  Maximo  Caesaraugustano  episcopo. 
Sttbjunctna  ibidem  p.  519.  Hildefonsi  ToleUni  libel- 


A.  1624.  Exstat  et  in  Act.  Sanctor.  t.  I  April.  p. 
343.  Ex  hoc  Isidori  opere  petita  dicta  in  Anonymi 
tractalu  de  benedictione  Dei  ad  Bathericum  episc. 
ab  A.  816  ad  842,  Ratisbonensem  edito  a  Stevartio 
p.  799  seq.,  et  inedit.  Sectionum  Canisianarum  Bas- 
nagiana  t.  H,  p.  38,  Isidori  exegesis  in  Miss(e  Ca- 
nonem  Paris.  1548,  8°. 

21  Ad  Ludifredum,  sive  Leofredumt  Cordubensem 
episcopum,  quodnam  episcopi  et  caeierorum  sit  offi- 
cium  in  Ecclesia,  p.  413,  ex  Ivone  et  Gratiano,  ubi 


*  nia  XHI  capita,  appendieis  more  subjiciuntur      editione  Minei,  et  apud  Aguirrium  t.  1(1  Concil.  Hi- 
Isidoro,  HUdefonso,  Juliano,  ac  Felici  ToleUno  in      span.  p.  84. 


63  NOTITIA  HISTORrCA  IN  S.  ISIDORUM.  64 

deesl  pars  poslrema  qufe  ex  Ms.  offertur  p.  486.  A  alioruin,  ex  recensione  BoHav.  Yulcanii,  Lugd.  B. 


De  PraslatU  fragmenlam  cum  Goldasti  notis  editum 
i60r,  80,  cum  Yaleriani  Cemeliensis  sermonc  de 
foono  disciplinap. 

22.  Sententiarum  Thcologicarum  libri  III,  cx  Gre- 
gorii  M.  Moralibus  magnam  partem  cxcerpii,  p.  414, 
cnm  DOtis  Garciffi  Loafsae  p.  427,  452,  478,  ex  edi- 
tione  Taurinensi  1593,  4^  In  illiserudila  multa,  illud 
yero  prorsus  destitutum  naso  critico  quod  p.  483  scri- 
bil  Loaisa :  Nostris etiam  exulceratissimis  tempori- 


1600,  fol.  ;  atque  inter  scriptores  Latina^  linguae, 
recensilos  a  Dionysio  Gothofredo,  Genev.  1595, 
1602,  1622,  i^\  et  cum  annotationibus  Joannis  Lu- 
dovici  de  la  Gerda,  in  cjus  Adversariis  sacris,  Ludg. 
1626,  fol.,  capite  141,  p.  317  seq. ;  et  novissime  illu* 
stratae  eruditis  Jo.  Georgii  Gra^vii  observalionibus,  cl 
Auctario  GlossarumdLlque  colIectaneisThcodoriJans- 
sonii  ab  Abmeloveen,  una  cum  Lexico  philologico 
tertium  edilo  Matthia?  Martinii,  Trajecti  ad  Rheo. 


bus^  OEcolampadii  volumen  adversus  Sacramentum    •  1698,  fol.  (exempla  quaedam  referunt  Amst.  1701). 

Eucharistio!^  Bertramio  presbytero  ad  Carolum  Ma- 

gnum  ascribitur :  Carolostadii  opus  adversus  imagi^      ^^*P'«  ^?'*^  ^*«  novissima  Opemm  Isidon  editione 

nes  ipsi  Caroli  Magno :  Calvini  quidam  Hber  Alcuino  desiderantur. 

CaroHM.  prosceptori,  Isidorilibriinanliquioribusedi-  Chronicon  breve  Begum  Wisigothorum.  Vide  su- 

lionibus  inscribuntur  de  sumfno  ^ono,  quia  incipiunt  B  pra  n.  12. 


a  verbis:  Summum  bonumDeus  est^  Lovanii  1486, 
4^  per  Joannem  dc  Wcsphalia,  ct  Lipsiae  1493,  atqne 
sine  loco  et  anno,  in  12.  Vide  Theophilii  Sinccri  iVa- 
chrichten  von  alten  undrarenBuchern^,  163,Prodiit 
ot  Paris.  1519,  12 ;  1538.  Hic  videtur  esse  liberEc- 
clesiasticorum  Dogmatum  Sigeberio  cap.  55:nam  qui 
in  edilione  Bignseaua  Parisiensi,  A.  1580,  Isidoro 
hoc  titulo  tribuilur,  anclorem  habet  Gennadium 
Massiliensem.  Isidorus  in  fide  Catholica  laudatur  ab 
jEnca  Paris.  contra  Grsecos ;  sed  intelligii  libros  de 
((uo  supra  n.  i9.  Ex  libro  primo  Sentcntiarum  cap. 
7.  10  et  38  scq.,  pctilus  liber  de  Conversis  ad  Mona- 
chos,  qucm  vclut  incdilum  vulgavit  Ganisius  tom.V, 
II,  Antiq.  Lect.,  p.  305  (tom.  II,  ii,  edit.  novae  p. 
153),  ul  Conslantino  Cajetano  observatum. 

23.  Epistola;  sex  p.  486,  duae  ad  Braulionem,  ar- 
chidiac(mum  una,  aliera  jam  episcopum,  tertia  ad 
HcIIadium  aliosquc  episcopos,  quarla  ad  Claudium 
ducem,  quinta  ad  Redemptum  archidiaconum ,  et 
sexta  ad  Eugenium  episcopum  Toletanum.  Exstant 
et  in  Aetis  Sanclor.  t.  I,  April.  p.  343  seq.  Ex  his 
quintam  de  usu  panis  azymi  in  Occidenlali  Ecclesia, 
suspectam  habent  viri  doctissimi.  Vide  Nic.  Anto- 
nium  t.  I,  p.  264.  Quarlam  sextamque  refutat  Ou- 
dinus  tom.  I,  p.  1592  seq.  Dallseus  III,  ii,  decultibus 
Latinor.  religiosis  p.  296.  W.  E.  Tentzelius  de  Sym- 
bolo  Athanas.  pi  53  seq. 

24.  Regula  Monachorum  capita  XXHI,  ad  Coeno- 
bilas  Honorianenses,  p.  490.  Eadem  quse  in  Codicc 


Sententia  de  regula  Devotarum,  SnprB.  n.  24. 

De  Prcelatis  fragmentum,  supra  n.  21, 

Exegesis  in  Missce  Canonemy  supra  n.  20. 

Sermones  plurimos  diversis  temporibus  hahitos, 
stylo  egregio  scriptos  Isidorum  transmisisse  ad  po- 
steros.  scribit  Anonymus  Mellicensis  cap.  26.  Sermo- 
ncm  in  natali  S.  j€miliani,  episcopi  Vcrcellensis, 
nis.  in  tal)uIario  Ecclesise  Vcrcellensis  vidit  Jo.  Sle- 
phanus  Ferrorius. 

Sanctorum  trium  episcoporum,  Religionis  Benc- 
diciinae  luminum,  Isidori  Hisp.,  Ildephonsi  Tolelani 
et  Gregorii  R.  E.  cardinalis  episc.  Hostiensis  Vita  ct 
actioncs  scholiis  illnstratae.  Accesserunt  opuscu^a 
qua^dam  ejusdcm  Isidori  antea  non  edita,  Rom.  1616, 
C  4°,  curante  Conslantino  Cajetano,  Syracusano  :  ni- 
mirum  Sermo  brevis  in  die  Nativitatis  Domini,  alius 
de  sanctis  Angelis,  Fragmenta  commentariorum  in 
Regulam  S.  Bcncdicti,  de  quibus  vide  Nic.  Anlonium 
tom.  I,  p.  268.  De  conversis  ad  Monachos,  supra  n. 
3.  Oratio  sive  ConfessiOy  quam  iterum  edidil  Jo.  Ta- 
maius  Salazar  tom.  H  Martyrologii  Hispani. 

Hymnus  duplex  in  laudcm  S.  Agatha^  exslat  in 
Actis  Sanctor.  tom.  I,  Febr.  v,  p.  596.  Unus  in- 
cipit :  Adesto  plebs  fidissima.  Aller  :  Fesium  insigne 
prodiit. 

Explanatio  Danielis  prophetae,  ct  de  Susanna  ms. 
in  Bibl.  Leidensi.  Vide  Catalcgum  p.  329.  Commen- 
tarius  in  Cantica  canticorum  qui  legitur  inlerGrego- 
rii  M.Opera,  Isidoro  in  quibusdam  Codd.tribuilur.Li- 


Regularum  Holsteniano    Rom.  1661,  4^  p.  118,  cl  D  her  de  Ordine  creaturarum,  ad  Braulium  cpiscopum 


Paris.  1663,4^.Caput  ultimum,  S«n/^n^/arf(?  Reguta 
devotarum,  in  Edmundi  Martene  lom.  IX  Monumen- 
torum  vetcrum  p.  160. 

25.Z)e  Conflictu  Vitiorum  et  Virtutum  liber  p.497, 
qui  aliono  loco  lectus  inter  opera  S.  Ambrosii,  Au- 
gusiini,  Lconis  Magni.  Vidc  Nic.  Anlonium  tom.  I, 
p.  265,  qui  malit  tribuere  Ambrosio  Autperto,  quod 
Oudiuo  etiam  piacet  tom.  I,  p.  1596. 

Nota'  vivorum  doctorum  in  Isidori  opcra  pcr  Joan-^ 
nem  Grialum  colleclae  et  auciH?  p.  523,  618. 

26.  Liher  Glossarum  ex  variis  glossariis,  qua»  sub 
Isidori  nominc  circumferunlur  collccius  p.  618,631. 

Frodierc  ct  cum  glossis  Grieco-Iatini^  Philoxcniet 


urbis  Romse  (Csesarauguslse)  editus  a  Dacherio  t.  I. 
Spicileg.  p.  268  (cdiL  novae  tom.  I,  p.  225).  Vide 
Nic.  Antonium  lom.  I,p.  266,  ubi  disquirii  quomodo 
Romae  potuerit  nomine  Ca^saraugusta  vcnire. 

Liber  de  Miraculis  Christi,  Nic.  Anlonius  p.  267, 
ex  Monastico  Anglicano  p.  223. 

De  S.  Trinitate,  Trithem. 

De  corpore  et  sanguine  Domini,  id. 

De  institutionejejunii  Quadragesimalis  fragmen- 
lum  edcrc  promisit  Boxhomius  notis  ad  Clodium  Al- 
binum  Spartiani.  Sed  fortasse  idcm  fuit  cum  lib.  i, 
cap.  36,  de  Officiis  Ecclesiast. 

Departibus  Ordtionis^  Ms.  in  Bibl.  Caroli  de  Mont«> 


65  T£ST(MONIA  D£  S.  ISIDORO  HiSPALEKSI.  66 

chal ;  foriasse  non  diversum  a  capitibus  quibasdam  k  nempe  Y  ultra  numerum  quem  ediii   prijbferunt.  Id 


libri  primi  Originum.  Similiter  de  Numeris  quod 
Braulioni  memoratur  ex  iibra  tertlo,  e|i  de  Hasresibus 
ex  libro  octayo.  Etiam  iibrum  de  Nominibus  Legis 
et  Evangeliorum  et  librum  de  Mysteriis  Salvatoris 
puto  latere  in  num.  43,  14,  15. 

Librum  PropheUarum  Isidori,  pseudo-LuitpranduSt 
p.  486»  adversariorum  ait  se  viditise  scriptum  iingua 
Latina,  Gothica ;  vulgari  Hispana  et  Arabica. 

Lucas  Tudensis  in  Vita  cap.  5,  p.  340,  nescio 
quod  ejus  Alphabeium  PapimJudicum*  memorat,  et 
alphabetum  verbalium^  Theologicarum  distinctUh 
ftttfn,  alphabetum  librorum,  orationis, 

De  oratione  Synodali  in  synodo  Hispalensi  A.  636, 
pauio  ante  obitum  habita,  in  qua  Arii  bseresin  ct 


vero  discrimen  non  inde  provenit,  quod  addita  aint 
qusedam  supra  edita,  sed  ex  diversa  tantummodo 
disponendi  operis  raUone.  Ita  ergo  distribuitur.  Qua- 
tuor  priores  libri  sunt  ut  in  editis  excepto  quod  libri 
IV,  cap.  13,  de  initio  medicin»  deest.  In  iib.  v 
variat  nonnihil  Chronicon  Isidori,  quod  iocipit  in 
hoc  codice  :  Ordinem  Temporum,  Reliqui  dein  iibri 
usque  ad  cap.  26,  lib.  xviii  pari  passu  cum  editis 
procedunt,  sed  initium  capitis  27  in  editis  est  in  co« 
dice  initium  libri  xix.  Tum  caput  20  lib.  xviii  in 
editis  est  ibi  liber  xx.  Liber  xxi  incipit  a  cap.  52 
lib.  xvui.  Liber  xxii  est  caput  60  libri  xvin.  Li- 
ber  xxui  exorditur  a  cap.  7  iib.  xix.  Liber  xxiv  a 
cap.  20  iibri  xix.  Denique  totus  iiber  xxv  libro  xx 


Acephalitarum  supcrstitionem  condenEmavit,  menUo-  B  editorura  cohseret.  Additamenta  ilia,  qua*  in  edito 


nem  facit  Braulio,  et  scriptor  Yiiai  cap.  9,  tom.  I 
Act.  Sanctorum  April.  p.  347. 

Missale  et  Breviarium  Hispanicis  Ecclesiis  pra^scri- 
ptnm  ab  Isidoro  non  satis  constat,  atqiie  dubitant 
viri  eniditi  Liturgiam  Mo^arabicam  sive  Mixtarabi' 
cam  ad  Isidorum  auctorem  referrc.  Confer  W.  E. 
Tenszelium  de  ritu  Lectionum  sacrarum  g  54.  Legum 
etiam  Wisigoihicarum  libros  XII,  a  Petro  Pithoeo, 
Paris.  1579,  fol.,  et  in  Frid.  Lindenbrogii  Codice 
Legum  anUquarum,  atque  in  tomo  tertio  Hispania» 
illustralse  editos,  post  Isidorum  demum  coilectos 
docent.  Confer  Nic.  Antonium  tom.  I,  p.  269,  270. 

De  Collectione  Canonum^Conciltorum  eiEpistola- 
rum  Decretalium  adhuc  ut  ferunt  inedita,  certe  di- 
versa'  ab  illa  Isidori  Mercatoris^  vide  quae  notavi  C 
lom.  XI  Bibi.  Gr^c^  p.  13  seq.  et  66,  et  Nic.  An- 
tonium  tom.  I,  p.  270  seq. 

Interciderunt  commentarii  (Ulegorici  in  plures  ii-* 
bros  Vet.  Test.  et  litterales  universi.  Yide  supra 
n.  14. 

Yeniam  pelo  ab  sequis  lectoribus,  si  eorum  sub 
oculis  hic  repraesentem  omiiium  quotquot  unquam 
audierim  vcl  iegerim,  vetustissimum  codicem  Ety- 
mologiarum  S.  Isidori,  quem  servat  Bibliotlieca  Ma- 
iatestarum  Ca^natensis,  iibrum,  quem  credo  scri- 
ptum  saeculo  vii.  Continet  vero  ille.  iibros  XXV» 

*  An  Patronymicorum? 


Parisiensi  1601,  p.  269,  seorsum  dantur  hic  etiam, 
sed  non  omuia  comparent  ad  marginem  descripta,  ut 
ialentumf  etc,  mina^  etc.,  obolus^  eic,  siclus,  etc. 
Sunt  vero  haic  addititia  alterius  ct  paulo  recentioris 
manus,  quam  reliqua  omnia.  Variantes  queedam  oc* 
currunt  nou  coniemnendae,  quas  tamen  ego  majori 
diligentia  annotare  ex  temporis  angusUa  prohibitus 
sum.  Unum  hoc  tantummodo  non  neglexi.  Quo  loco 
inedito  lib.  xix,  cap.  19,  legitur  Canterium,  Gallaia, 
Gavia;  ibi  est  Cauteria  Lingulina.  Denique  in  fine 
iibrieadem  ac  caetera  manu  versus  isti  leguntur  : 

Ut  est  iabor  agricolis  Isie)  vomere  prosoindere  terras 
Est  mibi  arandineos  {iic)  eaiamns  suicare  novaies. 
lile  etiam  tostas  congandet  cernere  messes, 
Sic  et  ego  finem  iecto  concludere  versum  {tic). 

Libros  de  officiis  nactus  sum  in  altero  ms.  codice 
Luccnsi,  saeculo  viii  scripto,  aique  in  illo  postrcma 
duo  illa  capita  dcaiderari  animadverti,  qua;  et  in  Hit- 
torpii  editione  desunt ;  sicut  et  ibi  pariter  iisdem 
vcrbis,  quibus  et  editus  Hittorpianus  totum  opus 
concluditur. 

Denique  praetereundum  haudquaquam  duco  col- 
lectionem  canonum  Isidorianam  evulgasse  Romae  an. 
1741  virum  el.  Cajetanum  Cenni,  qui  et  adductis  in 
Praefatione  argumentis  sincerum  illum  Isidori  Hi* 
spalensis  fctum  esse  demonstrat. 


TESTIMONIA  DE  S.  ISIDORO  HISPALENSI 


Sancti  Braulionis,  Cmsaraugust,  episcopi,  Pramo*  D 
tatio  Ubrorum  D.  Isidori. 
IsidoruB  vir  egregius,  Hispalensis  Ecclesiae  epi- 
seopus,  Leandri  epiacopi  auccessor  et  germanus, 
iloruit  a  tempore  Mauritii  imperatoris,  et  Reccaredi 
regis;  in  quo  quiddam  sibi  antiquitas  vindicavit, 
imo  nostrum  tempus  antiquitatis  in  eo  scientiam 
iniaginavit :  vir  in  omni  locutionis  genere  formatus, 
iit  imperito  doctoque  secundum  qualitatem  scpmonis 
existeret  aptus,  congrua  vero  opportunitate  loci  in- 
eomparabili  eloquentia  clarus.  Jam  vero  quantus 


sapieotia  fuerit,  ex  ejus  diversis  studiis  ct  elaboratis 
opusculis  perfacile  prudens  lector  intelligere  poterit. 
Denique  de  iis  quae  ad  notitiam  nostram  venerunt, 
isia  commemoravi.  Edidit  libros  Differentiarum  duos, 
in  quibus  subtili  discretione  ea  quae  confuse  usu 
proferuntur  sensu  discrevit;  Prooemiorum  librum 
unum,  in  quo,  quid  quisque  liber  sanctse  contineat 
Scripturae,  brevi  subnouitione  distinxit;  de  Ortu  el 
Obitu  Patrum  iibrum  unum,  in  quo  eomm  gesta,  di- 
gnitatem  quoque,  et  mortem  eorum,  atque  sepulturam 
aententiali  breviute  subnoUvit;  ad  germanum  auum 


67  TBSTIMONIA  DE  S.  ISIDORO  HISPALENSI.  68 

FaIgetitiain,episcopamA8tigitaDQm,Officiorumltbro8  A  Ghintllfluii  regis,  sana  doclriDa  praestanlior  cunctis, 
dvos,  in  qnibas  orifioem  Offlciorum,  car  anamqaod*     et  eopiosior  operibus  cbaritatis. 


qoe  in  Eocldsia  Dei  agatur,  interprete  suo  stylo  non 
sine  Majorum  auctoriiale  elicait;  Synonymoram 
libros  duost  qnibas  ad  Gonsolaiionem  animfie,  et  ad 
Spem  peitipiendae  venise,  intcroedenle  raiionis  exhor- 
titionot  erexit ;  de  Natora  Rernm  ad  Sisebatam  re- 
gem  libram  anam,  in  qao  tam  de  Bcclesiastieoram 
Doctoraai  quam  etiam  de  Pliilosophorum  indagine 
obscnra  quedam  de  elcmentis  absol? it ;  de  Namerla 
librumanum,  in  quo  Arithmeticam  propier  Nameros 
Ecclesiasticis  Scriptaris  insertos  ex  parte  tetigit  disci- 
plinam ;  de  Nominibus  Legis  et  Bvangeliorum  librum 
annm,  in  qno  ostendit  qaid  memoratse  personsB  my- 
sterialiter  significent ;  de  fleresibas  libram  annm,  in 


Ex  sancH  Mephonsi,  Tbletani  episcopi,  lihro  de  Vi' 

ris  Illustribus. 
Istdonis  post  Leandrum  fratrem  Hlspalensis  sedis 
provincisB  Bethic%  cathedram  tenait;  yir  decore 
simul  et  ingenio  pollens :  nam  tanlae  jnconditatis 
afflaentem  coplam  in  eloqnendo  promerait,  ot  aber- 
tas  admiranda  dicendl  ex  eo  In  stoporem  verteret  aa- 
dientes,  ex  qno  audita  bis,  qui  andisset  non  nisi 
repetita  saepius  commtfndaret.  Scripsit  Opera,  et  exi- 
mia,  et  non  panra,  id  est  libram  de  Orta  et  Obitu 
Patrum ;  librum  Lamentationis,  quem  ipse  Synony- 
mornm  vocavit;  libellos  duos  ad  Florentlnam  soro- 
rem  contra  neqnitiam  Judaeorum ;  librum  de  Natura 


qno  Majoram  secutus  exempla,  breyitate  qoa  potuit,  B  Rerum  ad  Sisebatam  prindpeni ;  librum  DifferenUa- 

ram ;  librum  Sententiarum.  Collegit  eliam  de  diversis 
aucloribus,  quod  ipse  cogaominat,  Secretonim  Ex- 
positiones  Sacramentornm,  quibus  in  unam  congestis, 
idem  liber  dicitur  Quaestionum.  Scripsit  quoque  in 
ultimo  ad  petitionem  Braulionis  Caesaraogustani  epi- 
scopi  librum  Etymologiarum,  quem  cum  muUis  annis 
conaretar  perficere,  in  ejus  opere  diem  extremum 
visus  est  conclnsisse.  Floruit  temporibus  Reccaredi, 
Liavanis,  Witterici,  Gundemari,  Sisebutis,  Suinthi- 
lani,  et  Sisenandi  regara  :  annis  fere  qaadraginta 
tenens  pontificatus  honorem,  iosignemque  doctrinae 
sanets  gloriam  pariter  et  decorem. 
Bx  Sigeberti  Gemblacensis  libro  de  Viris  lllustribus. 
Isidorus  Janior,  Hispalenais  episcopus,  malta.scri- 


diffusa  Gollegii ;  Sententiarnm  libros  tres^  qnos  flo- 
ribus  ex  libris  papse  Gregorii  Moralibas  decoravit ; 
Chronicorum,  a  principio  Muodi  usque  ad  tempus 
suumv  librum  unum  nimia  brevitale  collectum  ;  con- 
tra  Jndfleoa,  postalante  Florentina  germana  sua  pro- 
posito  virgine,  libros  duos  in  quibas  omnia  qnse  Fides 
Gatholioa  credit,  ex  Legis  et  Prophetaram  testimoniis 
approbavit ;  de  Yiris  Itlnstribus  librum  «nnm,  cai  nos 
ista  aubjunximas  :  Monastieae  BegulsB  libmm  unam, 
quem  pro  Patrise  asa  et  invalidorum  animb  decen- 
lissime  temperavit,  de  Origine  Gotthorum,  et  Regno 
Suevorum,  et  etiam  Wandalorum  Historia,  librum 
unum;  Qoflestionum  libros  duoa,  qaosqui  legit,  vete- 
rum  tractatorum  multam  supcllectilem  recognoscit ; 


Etymologiarum  codicem  nimia  magnitudine,  distin-  C  psit.  Scripsit  ad  Braulionem  episcopum  vigintt  libros 


ctum  ab  eo  titulis,  non  libris,  qucm  quia  rogAtn  meo 
fecit,  quamvis  imperfectuni  ipse  reliqucrit,  ego  in 
viginti  libros  divisi  :  quod  opus  omnimodo  philoso-? 
phiee  conveniens  quisquis  crebra  medilatione  perle- 
gerit,  non  ignotUs  divinarum  humanarumque  rerum 
scientia  merito  erlt,  Ibi  redundans  diversarum  artium 
elegantia,  ubi  qasecunque  fere  sciri  debentdr,  restri- 
cta  collegit.  Sunt  el  alia  ejus  viri  multa  opuscula,  et 
in  Ecdesia  Dei  mutto  cum  ornamento  inscripta.  Qucm 
Deus  post  tot  defectus  Hispaniae  novissimis  tcmpori- 
bus  suscitans  (credo  ad  reslauranda  antiquorum 
monomenta,  ne  usquequaque  rusticitate  veterasce- 
remus),  quasi  quamdam  apposuit  destinam.  Cui  non 
immerito  illnd  philosophicum  a  nobis  aptalur :  Nos, 


Btymologiarum.  Scripsit  librOm  Prooemiomm  de  li- 
bris  Yeteris  et  Novi  Testamenti,  quo^  in  Canonem 
recepit  Ecclesia  calholica;  de  Boclesiasticis  Offi- 
ciis,  ad  Fulgentium ;  de  Ortu,  Yita  et  Obitu  sancto- 
rum  Patrum,  qui  in  Scriptura  laudibus  effemniur ; 
ad  Orosinm,  libmm  de  Significationibus  Nominum ; 
ad  Sisebntum,  librum  de  Natura  Rerum.  Scripsit  et 
libram  de  Differentiis  Yerborum ;  libmm  de  Proprie- 
tate  Remm;  libmm  Sermonum;  libmm  Bccleaiastl- 
comm  Dogmatum.  Scripslt  Synonyma^  ubi  inducun- 
tur  dttse  personae :  una  bominis  plangentis,  altera  ra- 
tionis  admonentis.  Scripsit  et  Lamentum  Poenitentis, 
distinctum  alphabeto,  addita  oratione.  Scripsit  de 
Conflictu  Yirtutum  et  Yitiomm  librum  unum ;  de 


inquit ,  in  nostra  urfoe  peregrinantes  errantesque  D  Mysteriis  Salvatoris  libram  unura.  Totum  Yetus  Te- 


tanquam  hospites,  tui  libri,  quasi  domum  rcduxe- 
runt :  ut  possimus  aUquando  qui  et  ubi  essemus 
agnoscere.  Tu  etatem  patriae,  tu  descriptiones  tem* 
porum>  ttt  sacromm  jura,  tu  sacv  rdotum,  tu  dom&* 
slicam  pablicamque  disciplinam,  tu  sedium,  regio* 
num,  locorami  ta  omnium  divinarum  hamanaramqoo 
reram  nomina,  genera,  offleia,  causas  aperuisti.  Qio 
vero  flumine  eloqaentiae»  ei  quot  jaculis  divinaram 
Scripturarum,  aeu  Patrum  testimoniis  AcephaliUram 
bsereaim  confoderit,  synodalia  gesta  coram  eo  His- 
pali  acta  declafant.  In  qna  oonira  Gregorinm  pra^- 
fiits  bsereais  aatistitem  eam  asserait  veritatem.  Obtit 
i6»|MNribtta  Heraclii  imperatoria,  ei  Gbrisiianisaimi 


stamentum  simpliciter  exponendo  percurrit.  Scripsit 
et  alia  sseculari  litteraturse  competeaiia,  quse  com- 
memorare  nihil  ad  nos. 

Obitus  beati  Isidori  a  Redempio  Clerico  recensitus, 
Visam  eai  mihi,  ui  ttt»  sanctitati  breviter  expo- 
nerem,  qualiter  bonae  recordaiionis  dominua  me as 
Isidoms  Hiapalenaia  Bodesiee  meiropolitanaa  episeo- 
pus  poeniteniiam  aoceperit,  suamque  confessionem 
erga  Deum,  vel  homines  haboit;  vel  quomodo  de 
hoc  ssecttlo  ad  ecslam  migrarit,  fideli  prsenotailoaia 
meae  atylo,  iae  dileciioni  noiesoerem.  Que  res  me 
primum  corfipaiii  |^  hac  aotticitudine,  qaam  ex 
amore  in  eum   ^fferiiB,  veeirsB  eharitaU   gratiAa 


69  AD  BTTMOLOGIARUM  UBEOS  ADMONITIO.  70 

agere;  deiode,  quiaverasapprim6reneqtteo,elqaod  k  oonspectu  tuo,  quanto  magis  ego  honio,  qui  bibi, 


de  eo,  pauGa  de  multis  colligere  potui,  te  orante, 
dicere  cogor.  Dum  finem  suum,  nescio  qua  sorte, 
jam  prospieeret,  et  fatigatum  corpus  aegritudine  as- 
sidaa  sobtilitef  aninife  natara  prsevideret,  tantam 
eleemoeynam  quotidianis  diebus  per  sex  pene  men- 
ses,  seu  amplius,  plusquam  erat  solitus  pauperibus 
-ab  eo  est  erogaia,  nt  oriente  sole  usque  in  vespe- 
mm  mnitis  iUis  in  aoeipiendam  maneret  snbsten- 
tiam.  Post  hsc  vulnere  percussus  est,  ita  ut  dum 
fdi)ri8  in  corpore  convaledcerct,  et  cibum  rejiceret 
debilitatus  stomachus.  Ad  piBuitentiam  convaluit« 
alque  snos  foepiscopos,  Joannem  scilieet  et  Apar- 
tinm  beatissimos,  mox  adesae  fecit  prsesentes.  Bt 
dmn  a  cenula  sua  ad  basilicam  sancti  Vincentii  roar- 


quasi  aqua»,  iniquitatem,  et  sumpsi,  ut  colostra, 
peccatum.  His  igitur  consummatis,  corpus  et  san* 
guinem  Domini  cum  profundo  gemitu  cordis,  indi- 
gnum  se  judicans,  ab  ipsis  si^soepit  pontificibus. 
Deinde  eorumdem  saeerdotum,  et  quiounque  de 
clero  erant,  dvium  cunctarumque  plebium  veniam 
precabatur,  dicens  :  Deprecor  vos,  sanctissimt  Do- 
roini  roei  sacerdotes,  sanctamque  congregationem 
dericorum  et  populi,  ut  pro  me  infelioi  el  pleiio 
omni  sorde  prccati  ad  Dominum  vestra  porrigatar 
oratio  :  ul  qui  meo  merilo  Dei  non  sum  dignus  im- 
petrare  clementiam,  iotcrcessu  vestro  merear  conso* 
qui  meorum  veniam  delictorum.  Dimittite  mihi  ob* 
secro,   indigno,  quod  in  unumqnemque  commisi 


tjris  adduceretur,  cancta  agmina  pauperum  cleri-  B  vestrum  :  si  quem  contempsi  odio,  si  quem  rejeci  im- 


eonun,  rdigiosorum  omnium,  cunctarumque  hujus 
dvitalis  plelHum  cum  vocibus  et  magno  ululata  eum 
snseeperunt,  ut  si  ferreum  possideret  quispiam  pe- 
clnsy  solveretur  mox  in  lacrymas.  et  lamentum  to* 
toa.  El  dum  in  prsBdidi  martyris  basilicam  juxla  al- 
tui»  eraeeUum  in  medio  poneretar  choro,  mulie- 
mm  tarbas  longius  stare  pnecepit,  ut  in  acdpiendo 
ipae  peenitentiam,  virorum  taotum^  non  illarum, 
dna  eum  eemereuu:  prsesentia.  Bt  dum  a  prsedictis 
aaeerdoUbas  ab  uno  cilido,  ab  altero  super  se 
mitti.....  ^ponere  dnerem,  expandens  manum  ad 
cfldum,  ita  exersua  est,  dicens  :  Tu  Deus,  qui  nosti 
eorda  beminim,  et  Poblioano  longe  posito,  dum  pe- 
clQ8  persnteret  saom,  dimitti  peccata  dignatas  es ; 


pie  charitatis  consortio,  si  quem  maculavi  consilio, 
si  quem  laesi  irascendo  :  dimittiie  nunc  peteoti, 
imo  et  poenitenti.  Et  dum  una  voce  omnes  pro  eo 
indulgentiam  postulassent,  et  unicuique  debiti  sua 
vincnla,  vd  chirographa'  condonassent,  circamstan- 
tes  ilerum  admonnit,  dicens  :  Sanctissimi  Domini 
mei  episcopi,  et  omnes  qui  adsunt,  rogo  et  obsecro 
ttt  charitatem  invicem  vobis  cxhibeatis^  non  redden- 
tes  malum  pro  malo,  ncc  vditis  esse  susurro  in  po- 
pulo,  non  inveniat  in  vobis  hosiis  antiquus  quod  pn- 
niat,  non  reperiat  a  vobis  relictum  lupus  rapax 
quem  auferat,  sed  poUus  ereptam  ab  ore  lupi  ovem 
pastor  suis  bumcris  congaudens  reporlet  ad  haoc 
caulam.  Igitur  post  hano  confesdoaem,  vd  oratio- 


qui  Lazamm  dormientem  de  monumcnto  post  reso-  C  nem,  residuam  egenis  et  pauperibus  mox  dari  jusdt 


latiooem  camis  die  quarta  dignatus  es  resusdtare, 
el  Abrahse  patriarehe  sinus  eura  recipere  volui- 
ati;  lasdpe  hi  hae  hora  confesdonem  meam,  et 
peccala,  qoae  innumerabiliter  eontraxi,  ab  ocalis 
diffsr  toia :  aoD  reminiscaris  mala  mea,  cl  joventutis 
detiota  ne  nMfluaeria.  Tu,  Domine,  non  posuisti  poeni- 
tentiam  Jaslla,  qai  non  peccavemnt  tibi;  sed  mihi 
peecatori,  qoi  peccavi  super  numemm  arense  maris. 
Non  inveaiat  in  me  hostis  anliquus,  quod  pimiat. 
Ta  sds,  qaia  postquam  infdix  ad  onus  istud,  po- 
lios  quam  ad  bonorem,  in  hane  sanctam  Ecclestam 
indigne  perveni,  peocare  nunqu^m  sinivi ;  sed  nt  ini- 
que  aferam,  laboravi.  £t  quia  tu  diiisti  :  In  qua- 
canqne  hora  peccator  a  viis  suis  reverterit,  omnes 
hiiqnitates  suas  Iraderes  oblivioni :  hujus  prsecepli  D 
iDeroor  snm  tw*.  Clamo  utique  cum  spe  et  fiduda  ad 
le,  cajas  ccelos  aspieere  non  sum  dignus  prse  multi 
ladine  peecatomm,  quee  coaversantur  in  me.  Adeslo 
ei  sttsdpe  orationem  meam,  et  mihi  peccatori  dona 
veniam  postulatam.  Quod  si  coeli  non  sunt  mundi  in 


pecuniam.  Gui  tamen  fideli  sit  dubium,  ut  non  sta- 
tim,  dimisso  omni  facinore,  assodaretur  societatibus 
aDgeloram?  Interea  se  ab  omnibns  osculari  studuit, 
dieens  :  Si  ex  toto  corde  dimiseritis  ea  quie  in  vos 
adversa  vel  prava  usque  haclenus  intuli,  dimittet 
vobis  Greaior  Omnipotens  omuia  delicta  vestra;  ila 
ut  sacri  fontis  unda,  quam  hodie  devotus  est  popu- 
Ins  percepturu»,  sit  vobis  in  remisdonem  peccato- 
rum,  et  hoc  osculum  inter  me  et  vos  maneat  in  lc- 
stimonium  futuroram.  Completis  his  omnibus,  ad 
oellulam  reduetus  est,  et  posi  diem  eonfeasionis  vel 
poenitentiae  quartum  pastoralem  jugiter  eurAm,  et  fi- 
nem  suum  consummavit  in  pace.  Amen.  Sub  dic 
pridie  Kalend.  Aprii.,  luna  xix,  sera  dglxxiv. 
Ex  concHio  ToUtano  viii,  cap,  8. 
Nostri  quoqoe  sieculi  doctor  egregius,  Bcclesise 
catholicse  novisdmum  decus,  prsecedentibus  letale 
postremus,  doctrinse  comparatione  non  infimus,  et 
(quod  miyus  est)  in  saecuioram  fine  doctisdmus,  al- 
que  cnm  reverentia  nominandus,  Isidoras. 


J.    GRIALIS  AD   ETYMOLOGIARUM  LIBROS   ADMONITIO. 

Origines  verbomm  qui  tradunt,  dve  se  intra  granmiaticomm  fines  contineant,  sive  philosophandi  studio 
laHaa  evagentur,  dve  nlramque  ( quod  sanctus  Isidoriis  fecit )  sequantur ;  periculosae  tractant  ptenum  opus 
ale«.  Id  quod  non  modo  Plato,  et  Varro,  Stoicique  (  qnos  hujus  rei  persludiosos  fuissc  e  Clcerone  noti- 
fflna),  aed  gravisdmi  qnique  e  nostris  nimium  experli  sunt.  Neque  tamen  ipsoram  culpa,  scd  eoram 
ffiHo»  qoi  ^  ilU  apeetariat,  aoa  suni  satU  asseettti.  Gojua  rd  caput  illud  esl  prsedpuam,  qaod  cum 


71  AD  KTYMOLOGIARUM  LIBROS  ADMONITIO.  72 

uniuscujusquc  vcrbi  (  ul  ait  Varro  )  naiurse  sint  duae,  a  qua  rc,  et   in  qua  re  vocabulum  sil  impo^ituin, 
illudque  specUire  grammatici,  lioc  magis  sit  philosophi  :  priorem  illam  rationem  ingressis,  huicque  disci- 
plinae  (  qua:  '£TU|jLoXoYtx7)  dicitur  )  insistenlibus  mulli  difficilcs  se  ct  morosos  idcnlidem  cxhibent;  du'ti  ad 
syllabas  et  Jittcras  oronia  rcvocantes,  si  quid  paululum  dcerrarit,  id   ul  dissimulent,  impcrare   sibi   non 
possunl.  At  qui  altcrum  gcnus  (  quod  Tzzpi  (77)[xaivo[iiv(ov  idem  Varro  nomioat)  sibi  proponunt;  dum  rebus 
ipsis  edoccndis,  atque  ocuhs  subjiciendis  intenti,  occasionem  tantum  in  vocibus  captant,  ncquo  lam  vcrbis, 
qoam  rebus  lucem  inferre  student;  ii  vero,  dum  parum  grammaticos  videri  so  negligunt,  in  minus  erudito- 
rum  opinionem  incurrunt :  cum  sint  maxima  ex  partc  illis  ipsis,  qui  artem  hanc  unam  profitentur,  ea  in 
ipsa  longe  solertiores,  modo  aoimum  ad  eam  rationem  adhibc&nt,  quam  serio  sc  nosse  dissimulant.  Quis 
enim  credat,  quse  res  minutissimis  grammaiicis  obviae  sint,  eas  doctrinarum  onmium  parentes,  ac  re|>crtorfs' 
usque  adeo  fugisse,  ut  se  deridendos  levissimis  hominibus  tam  saepe  propinarintY  An  erit,  qui  Ciceroni 
tumultom  limorem  multum,  Sulpitio  tcstamentum  mentis  testaliooem,  TcrtuUiano  limum  liquorem  opimum 
fuisse,  persuasum  habcat?  Aut  qui  Sylvestrum,  et  Romanai  synodi  Patrcs  Guriam  a  cruore  diciam  existi- 
masse  arbitretur  ?  Nam  cx  Platone,  Varrone,  Hieronymo  exempla  congererc  supcrfluum.  Cum  duo  priores 
jam  olim  ea  de  re  vulgo  male  audiant :  Hieronymus  vero  culpam  hanc  (  si  modo  culpa  est  )  ila  agnoscat, 
ut  sibi  ipsc  ignoscat;  neque  enim  aliter  toties  illam  in  se  sdmitterct,  Graecis,  ct  Lalinis  nomioibus  Hebrai- 
cas  DOtationes  (ut  ipsius  utar  verbo)  tam  violentcr  assigoans.  Lusisse,  ioquies,gravissimos  viros?  Noo  nego. 
IUud  aio  assecutos,  ul  cum  lusisse  existimari  voluerint,  turpiler  labi  minus  prudcniibus  hominibus  videantur. 
Sed  rursus  eos,  sive  lusus,  sivc  ineptias  appellent ;  non  carere  fructu  cl  uttlitatc  dico.  Nam,  quin  res,  aut  in- 
volutas  explicent,  aut  obseuras  in  apertum  producant,  aut  quH;  notic,  manifestseqne  sint,  acrius,  ut  seosus 
irritent,  faciant,  a>qous  harum  rerum  aestimator  oegabil  nemo.  Mantum  (  quod  indumentum  Hispaoicum 
dicit  esse  Suidas  )  Isidorus,  quod  manus  tegat  taotum,  nomioatum  vult.  Qua  notatione  profusiore  nos  ea 
veste  nunc  uti  osteodit,  utpote  qnae  non   maous  solum,  scd  pedes  quoque  jam  teget.  Loricam  ooverat  e 
Servio  suo  (  neque  enim  librum  alium  tam  lcgendo  triverat )  tegmen  esse  de  loro  factum.  Loris  carentem 
dixisse  maluit ;  ut  a  lorica,  qoas  jam  olim  exolevisset^  ad  circulis  eonscriam  ferrcis  Lectoris  animom  ocn- 
losque  converteret.  Sexcenta  sunt  hujusmodi.  De  detinitionibus  qoi  scripsere,  cum  unam,  quae  rei  naturam 
proxime  attingat,  verae  definitionis  nomine  digncntur,  tamen  rehquas  ita  non  fastidiunt,  ut  carum  pluriroa 
genera  sedulo  conquirant  (  nam  quindecim,  aut  iis  etiam  plura  Victorinus  ct  Boetbius  prodidere )  nota- 
tionum,  quae  verborum  enodaliones,  descriptioncsque  sunt,  conccptiones  varias,  cur  tanloperc  avcrsentur, 
si  quaeras  :  causam  quam  aflerant  ?  Nisi  fortc,  id  se  indignari,  quod  aberrationes  hujosmodi  in  veri)orum, 
quam  in  rerum  lusu  magis  appareant.  At  minori  apparent  cum  periculo,  non  minori  interdutn  cum  fruclu. 
Ut  si  qua  in  re,  in  hac  plane  verum  sit,  quod  ait  Flaccus  :  Ridiculum  acri,  foriius  et  meltus  magnas  pie- 
nimque  secat  res.  Sed  ad  Isidorum  redeamus.  Qui  cum  omne  scriptorum  genusdiligCDtissimcpervoIularet  : 
optimum  ratus,  si  parum  erudili  saeculi  hominibus  brevem,  facilemquo  viam  ad  disciplinas  omnes  aperirel  : 
ut  simul,  et  rerum,  et  verborum  notitiam  traderet,  quaque  liceret,  in  ipsis  vocibus  hserere  omnia  osten- 
derct;  nihil  aptius  visnm,  quam  si  vocum  cnucieandis  notionibus,  et  proprius  earum  osus  osleoderetur,  et 
rerom  iisdem  sabjectirum,  audito  sono,  obversaretur  ante  oculos,  maneretque  veluti  spectrum  quoddam, 
atque  simulacrum.  Quod  cum  faccret,  plurimas  quidem  sive  origines,  sive  expiicaiioncs  e  vetcribus  scripto- 
ribus  desumpsit;  scd  neque  veritus  est  ipse  illorum  exemplo  (  quod  bonum  sibi  esset,  atque  commodum  ) 
novas  quoque  proferre,  consimilique  ludo  ludere.  Eorum,  inquam,  exemplo,  quoram  semulari  exoptavit 
negligentiam,  non  admodum  curans  levium  criticorum  obscuram  diligeotiam.  QQif  si  Mvk^  iQ  ^o  carperent, 
attendissent,  minus  sa^pe,  minusqoe  audacter  in  illum  sieyirent.  Ridiculi  enim   plane  ipsi  sunt,  cum  ca 
nmltoties  rident,  que  illorum,  quos  ipsi  venerantur,  quosque  hic  nostcr  auclorcs  habuit,  bona  ex  parte  fuisso 
reperiuntur.  Quos  spero  fore  jam  a^quiores,  cum  multa,  qua3  quasi  Isidoriana,  cachinno  excipiebant,  vctu- 
siioribus  auctoribus  reddita  videbunu  Quod  si  hoc  opus,  aut  perfecissct  D.  Isidorus,  aut  non  damnis  auxissent 
maximis  lectores  :  non  diffideremus  fortassc  omni  illom  propemodum  culpa  iiberare.  Testatur  enim  ex 
veteris  lectionis  recordatione  collectum  :  aliorum  autem  vitia  prseetare  nolle  se,  discrte  ipse  profitetur. 
Nunc  vero,  cnm  auctoris  summa  abfuerit  manus,  interpplaritque  liaBc,  et  digesserit  (  ut  quibusdam  vidctur  ) 
Braulio;  lcctores,  quod  inhoc  volumine  saiis  magoam, 'satisque  lauiam  librorum  supelleclilem  perid  tcmpus 
sibi  esse  ducereot,  (juidquid  aliunde  posscnt,  huc  congererent;  librarii,  quidquid  illitum  chartarum  margini 
ccmerent,  pro  sequisque  ccrtatim  in  contextum  infcrrent;  cujus  audaciae  (  an  impietatis  poiius  dicam  ?  ) 
tam  multts  aliorom  delictis  ad  Isidori  invidiam  abuti?  Sed  ut  quid  in  co  reprchendant,  videamus,  accusa- 
lionis  canita  proposuisse  fuerit  operae  preiium.  Vocibus  ( inquiunt )  Latinis  Graecas,  Graecis  Lalinas  origincs 
tribuil.  Ou^  priora  sunt,  e  posicrionbus  oriri  vult.  Orlographiae  rationem  nullam  ducit.  Quae  vcrborum 
productiones  sunt,  in  stirpibus,  et  radicibus  numerat.  Pro  certis  originibus  origines  alias,  qua^  signiiicptio- 
nibus  subserviant,  arbitrio  suo  supponit.  Ad  hanc  opinor  summam  orimiua  omnia  referri.  Quiv  nisi  com- 
munia  illi  cum  optimis  auctoribus  ostendero,  non  cansam  dico,  quin,  quod  meritus  est,  ferat.  Sed  pluribus 
exemplis  non  utar  :  quod  indicatis  locis,  fncile  sibi  quisquc  ingentcm  sylvam  comporlare  possit.  Artem  ct 
oratorem  Latinas  esse  voces  ambigit  nemo.  At  artem   Donatus  d^pE-cTjv^   oratorem   dpTjx^jpa  voluit  essc 
Festus.  Quam  mulia  codem    modo  Varro  ex   iis  etiam,  qua>  in  utroque  agro  (  ut  ait  ille  )  non  «erpunt? 
Qnid  ?  Qui  ex  nostris  Jesum  ?a<7iv,  Cephas  xe^oXijv  esse   dixcrunt,  quorum  numinum   certas  origines  et 
inlerpretationes  ex  Evangelio  noverant?  At  qui  viri?  Qoatuor  a  figora  quadrala  deduxil  Isidorus,  cum 
quadralum  e  quatuor  oriri  rectum,  simpiexque  videatur.  Noone  jus  codcm  modo  a  justitia  traxit  Ulpianus? 
Orthographiae  ralionem  nuliam  ducil.  Quid?  Qui  hortum  ab  oricndo,  aut  hedoraro  ab  cdendo,  aut  ab  hse- 
rendo  dictam  docet?  At  is  est  Fcstus  Pompeius.  Cui  vero  productioncs  pro  stirpibus  non  sinl,  ut  Sulpitio 
in  lestamento,  Aquillio  in   poslliminio;   corum,  qui   in   hoc  ludo  se  exercuerunl,  arbitror  omniuo  fuisse 
neminem.  Quid  illis  facias,  qui  de  originum  suppositionibus,  auo  significaliones  magis  appareanl,  quse- 
runtur?  Nisi  grammaticorum   intcr  jul^s  plorare  cathedras?  Nam   cum  sinistrum,  quanlum  ad  auguria 
attinet,  et  scuatorem,  quantum  ad    agendi  facullatem,  utrumquea  sincndo  trahit  Scrvius;   nonne   aliud 
vcriloquium  sciens,  prudensque  dissimulat?  Quid?  Quod  nonnunquam  ita  fieri  res  ipsa  cogit.  Germanum 
negatesse  Varro  de  codem  ^ermine,  scd  de  eadem  genitrice  manantem.  Quid  cum  dignitati,  vel  honestaii 
serviunt,  aut  mclius  aliquid  lonuunt;  quam  voces  prae  se  ferant?  Ignorabat  idem  Varro,  culinam^  quam  iu 
postica  domus  parte  fuisse  dixerat,  a  postica  aniofialis  parte  dictam?  A  colendo  ignem  doxisse  maluit. 
Obscurum  Isidoro  fuerat,  medicinam  a  mcdcndo  oriri?  A  modo  deflexit ;  ut  ejns  quaiis  usus  esse  deberet, 


13 


ETYMOLOGURDM  LIB.  l. 


74 


oslenderct.  Sed  insUnl  clamoribus,  atquc  urgent ;  ctymologias,  vcrilocpiiaque,  qua»  neque  etymoloffiae, 
neqae  veriloquia  sint,  appellari  nequaquam  debuissc  ',  ilaque  neque  elymologiarum  nominc  libros  fuisse 
prsscribendos.  Quasi  non  aXau>v  aipTus  ^  Ixm^loXo^Ioi  a  Galcno  dicia  sittSed  laborasse  i  lane  videtur 
sanctissimus  vir,  ut  opus  longe  ulilissimum,  el  (  ut  iila  fercbanl  tempora  )  immensi  laboris,  exigne  admo- 
dum,  ci  (  ut  ita  dixerim  )  cxilitcr  indicaret.  llaque  rerum  plurimarum  doclrina  referlcs  Commentarios, 
qaasi  nomina  sola  coniinerent,  Elymologiarum  libros  appellari  voluil,  aiil  c^rie,  cum  longius  progressus  est, 
opus  de  quarumdam  rerum  originc  ad  Braulionem  mitlere  se  scribit.  Qua  praescriplionc  quid  verecundius, 
aut  modestius  excogiUri  potuit?  Erg^o  id  iHe  conseculus  est,  ut  posteri  non  quarumdam,  sed  omoium 
(  prope  dixerim  )  rerum,  ac  verborum  ab  his  libris  liabere  se  cognitionem  ad  hapc  usque  tcmpora  perpeluo 
agnoveriot,  et  magna  voce  pra?<licav<  rint. 


SANGTI  ISIDORI 

HISPALENSIS   EPISCOPI 

ETYMOLOGLiRUM 

LIBRI  XX. 

*   Jprcefatio. 

Domino  meo,  el  Dci  servo,  Braulioni  episcopo,  Isidorus.  En  tibi,  sicut  pollicilus  sum,  misi  opus  de  ori- 
gine  quarumdam  rerum,  ex  veteris  lectionis  recordatione  collectum,  aique  ita  in  quibusdam  locis  adnota- 
tum,  sicut  exstat  conscriptum  stylo  majorum. 


CAPUT  PRIMUM. 

De  disciplina  et  arte. 

i .  *  Disciplina  a  discendo  nomen  accepit ;  unde 
et  scientia  dici  potest.  Nam  scire  dictum  a  discere, 
quia  nemo  nostrum  scit,  nisi  qui  discit.  Aiiter  dicta 
disciplina,  ^  quia  discitur  plcna. 

9  2.  Ars  vero  dicta  est,  «  quod  artis  prseceptis 
regulisque  consistat.  ^  Alii  dicunt  a  Grsecis  hoc 
tractum  esse  vocabulum  inh  -rijc  dtp£T^(,id  est,  a  vir^ 
tuie,  quam  scientiam  vocaverunt. 

3.  *  Inter  artem  et  disciplinam  Plato  et  Aristo- 
teles  differentiam  esse  voluerunt,dicentes  artem  esse 
in  iis  quae  se  et  aliter  habere  possunt ;  disciplinam 
vero  esse  quae  de  iis  agit  quae  aliter  evei^ire  non  pos- 
8unl.  Nam  quando  veris  disputationibus,  aliquid 
disseritar,  disciplina  erit;  quando  aliquid  verisimile 
atqne  opinabilc  tractatur,  nomen  artis  habebit. 

CAPUT  11. 
De  septem  liberalibus  artibus. 


LIBER  PRIMUS, 

DE  GRAMMATICA. 

A  ma,  grammatica,  id  est,  loqucndi  peritia.  Secund?, 
rhetorica,  quae  propter  nitorem  et  copiam  eloquenlise 
suae  maxime  in  civilibus  quaestionibus  necessaria 
cxistimalur.  Tertia,  dialectica  cognomento  logica, 
qua;  disputationibus  subtilissimis  vera  secernit  a  falsis. 

2.  Quarta,  arithmetica,  quae  continet'  numerorum 
causas,  et  divisiones.  Quinta,  musica,  quae  in  carmi- 
Bihus  cantibusque  consistit. 

Sexta,  3  Geometria,  quae  s  mensuras  dimensio- 
ncsque  complectitur.  Septima,  astronomia,  quae  con- 
tinet  legem  astrorum. 


B 


CAPUT   III. 

De  litleris  communibus. 

i.  Primordia  grammaiicse  artis  Uttcrae  communes 
existunt  ^  quas  librarii  et  calculatores  sequuntur, 
quorum  disciplina  vclut  quaedam  grammatica?  artis 
infantia  est.  Unde  et  eam  Varro  litteraiionem  vocai. 
Lilterae  autom  sunt  indices  rerum,  >  signa  verbo- 


1.  Disciplinae  liberalium  artium  scptem  sunt.  Pri-      rum,  quibus  tanta  vis  est,  ut  nobis  dicta  absentium 


Cap.  1.  —  *  Disciplina  a  disc.  Verba  sunt.  D. 
Angust.,  Soliloq.  cap.  2. 

^  Quia  discitur  plen,  Pleni  vis  in  disciplina  nulla 
est,  nam  plina  productio  est  sola  vcrbi.  Sed,  ut  hu- 
jusmodi  notationum  lusus  elvmologiarum  vera,  ac 
sincera  appellatione  commendari  se  minime  postu- 
lant,  ita  qui  haec  statim  quasi  inepta  aut  inania  pror- 
sus  fastidiose  respuat,  nimium  ipsc  durus  sit  praetcr 
aequumque  et  bonum. 

^  Quod  artis  prascept.  Artis  pro  arclis  antiquos 
scripsisse  constat.  Nam  Valerius  Probus  artus  pro 
angusto,  et  arctus  pro  mcmbris  intlexione  sola  distin- 
guit.Festus:  Artifices  quod  apte  opera  interse  artent, 
qua  ex  causa  etiam  artes  appellato!  sunt. 

*  Alii  dicunt,  Donatus,  in  Andr.;  et  Scrv.,inar- 
tem  secundam  Donati.  Varro,  lib.  iv  :  Nonnulla  (in- 
qpii)nominain  utraque  lingua  habentradices,  ut  ar- 
bores  quoe  in  confinio  natas  in  utroque  agro  serpunt, 

Patbol.  LXXXIL 


•  Inter  art,  et  disc,  Eodem  modo  distinguitartem 
a  scientia  Arist. 

Cap.  II.  — '  iVuwdToruw  caM5rt 5.  ItaGothicirecte, 
al.,  casus, 

K  Mensuras.  Soli  duo  Tarraconenses  habent  men- 
suras  terrce,  A  rehquis  ea  vox  abest.  Quod  si  non  tam 
ctymon,  quam  rcm  ipsam,  qua;magiscommunis  est, 
spectes,  non  incommode  illam  rcjicicmus.  Est  (in- 
quit)  hb.  II, c.  25,  Geometria  mensura  magnitudinis 
immobilis,  atque  formarum,  cum  lib.  iii,c.  10,  veram 
nominis  ratioucm  reddidcrit. 

Cap.  III. —  *»  Qiias  librarii,Xug.,  lih,  ii  dc  Ord., 
cap.  12,  cum  dc  littcris  cgissel,  haec  subclit  :  Ergo 
utilitas  numerandi  magna  necessitate  animadversa 
est.  Quibus  duabus  repertis  natn  est  illa  Hbrario- 
rum  et  calculonum  professio,  velut  qnasdam  gram- 
maticrn  infantia,  qunm  \arro  litterationem  vocat. 

*  Signa  verb.  liicron.,  dc  Notis,  epist34  :  et  /m- 

3 


7» 


S.  ISIDORI  mSPALENSIS  EPISCOPI 


16 


sine  voee  loquantur.  Verba  ■  enim  per  oculos,  non  m 
per  aurcs,  introducunt. 

2.  Usus  litterarum  repertus  est  propter  memoriam 
renim.  Nam,  ne  oblivione  fugiant,  litteris  alligan- 
tur.  In  tanla  enim  rerum  varietale,  nec  disci  au- 
diendo  poterant  omnia,  nec  memori&  contineri. 

3.  *»  Lilterae  autem  dictap,  quasi  legiterw,  quod  iler 
legentibus  praestent,  vel  quod  in  legendo  iterentur. 

4.  Lilterfle  Latinfle  et  Gra?C8B  ab  Hebrfleis  videntur 
exortse.  4''  Apud  illos  enim  prius  dicinm  est  al0ph^ 
deinde  ex  simili  enuntiatione  apud  Orapcos  tractum 
esl  alpha;  idem  apud  Latinos  a.  Translalor  cnlm  ex 
simili  sono  alterius  lingufle  litteram  condidii  ut  nosse 
possimus,  liiiguim  Hebraicam  omnium  liUf  uarum  ol 
litterarum  essc  matremi  Sed  Utbrsi  vigiliti  duobus 
elementis  litterarum  secundum  Veteris  Testamenli  g 
libros  utuntur;  Graeci  vero  viginti  quatuor;  I.atinl, 
inter  ulramque  linguam  progredienles,  viginli  tria 
elementa  habent. 

5.  •  Hebnporum  litteras  a  Lege  coeplsse  *  per 
Moysen,  Syrorum  autem  et  Chahlaporum  per  Abra- 
ham.  '  Unde  cum  Hebraeis,  et  numero,  et  sono 
concordant,  solis  characleribus  discrepant.  -^gy- 
pliorum  litteras  Isis  regina, «  Inachi  filia,  de  Grflecia 
yeniens  in  iEgyptum,  reperit,  et  iEgyptiis  tradidit* 
^  Apud  ^pyptios  autem  alias  habuisse  lilleras  sa- 
oerdotes  dicunt,  aliasvulgus;  8acerdotalestEpd(c,vul- 
gares  7cav8it(jiou(.  Grsecarum  iitterarum  usum  prim| 
Phoenices  invenerunt,  unde  et  Lucanus  : 

Pho^nices  primi  (famae  si  creditur)  ausi 

Mansuram  rudibus  vocem  signare  figuris.  Q 

guce  celeritatem  prcecederent  signa  verborum,  Et 
epist.  47  :  signa  ac  furta  verborum, 

•  Ycrba..,  introducunt.  Absuni  haec  a  quibusdam 
Goth.  libris. 

bLitterasautem^quasi  legiterce.^eqae  hoclegiturin 

ulloGolh.cod.  EsttamenapudPriscianumelSergium. 

^  Apud  illos...  Aleph.  Kx  lipiph.  hb.de  Ponderib. 

^  Ut  nosse...matrem.yeTh2iSuni  Hier.ad  Soph.,*^.3. 

•  Hebrceorum  litt.  Eadem  traduntur  cle  invcnior. 
litteranim  seplenariis  quibusdam,  quos  Crinitus  re- 
fert  lib.  xvii  de  Honesi.  disciplin. 

'  Unde  cum  Hebr.  Ex  Hieron.  prolog.  Galealo. 

8  Inachi  /ilia.  Secutus  est  Isidorus  Augustinum, 
xviii  de  Civit.,  cap.  3;  Augustinus  Ovidium,  Meta- 
morph.  I,  quod  etiam  Gr?ecorum  aliquos  sensisse 
Suidas  in  collcctaiicis  teslatur. 

^  Apud  JEgypt.  Nihil  nccesse  est  Graecarum  liUe- 
rarum  monstra  quae  in  Gothicis  Codicibus  visuntur  Q 
huc  proferri.  Salis  csse  debebit  ex  iis  Antonium, 
Aug.  Petrum  Chaconem  et  Vulcanium  eodem  modo 
conjecisse.  Cum  praescrlim  Herodoti  vcrba.  qufe  sub- 
scribam,ex  Iib,ii,(lubitandinullum  rclinquanl  locum: 


quc  cum  Plinio,  neque  cum  Gcorgio  Cedreno  satis 
convenit  Isidoro  in  hic  littcrarum  assignaiione. 

i  His  Palamedes  adjecit  tres  r),  x,  ««>.  Malim  e  Ser- 
vio,  Mn.  11,0,  9,  X»  Plinius  quoqueeasdem  tres  huic 
assignat,  quariam  addens,  ^. 

*  Hic  deessevidetur  verbum  aliquodin  modo  perso- 
nali.  Quam  ellipsim  non  scmel  usurpavit  Isidorus, 
ut  legenti  patebit.  Edit. 


6.  Hinc  est  quod  et  Phoeniceo  colore  librorum 
capita  scribuntur,  5  quia  ab  ipsis  littene  initium  ha- 
buerunt.  *  Cadmus  Agcnoris  filius  Graecas  litteras  a 
Pboenicc  in  Graeciam  septemdecim  primus  attulit  : 
«,  6,  Y,  8,  e*  ^,  i,  X,  X,  jt,  V,  o,  n,  p,  <y,  t,  f.  J  His  Pa- 
lamedes  Trojano  bello  tres  adjecit :  >),  Xi  "•  ^  P^*^ 
quem  Simonides  Melicus  tres  alias  adjecit  :8,  Y,  S. 

7.  *  X  litteram  Pythagoras  Samius  ad  exemplum 
vitfle  humanae  primus  formavit;  cujus  virgula  subte- 
rior  primam  9(at6m  significat;  incertam  quippe  et 
quae  adhuc  se  nec  vitiis  nec  virtutibus  dedit.  Bivium 
autcm,  quod  superest,  ab  adolescentia  incipit;cujus 
dcxtert  pars  ardua  est,  sed  ad  beatam  vitam  ten- 
(lens ;  sinistra  faoiiior,  se(|  ad  iibem,  interitumque 
deduoens.  De  qiia  sic  Pei*sius  aii  : 

Et  tibi  quae  Samios  deduxit  litlera  ramos, 

Surgentem  dextro  monstravit  limile  callem. 

S.  Quinque  autem  esse  apud  Graecos  mysticas  litte- 

ras.  Prima  T,  quae  humanam  vitam  significat,  de  qua 

nunc  diximus.  Secunda  6,  quae  mortem  significat.  Nam 

judices  eamdem  litteram  theta  apponebant  ad  eoruni 

nomina  quos  supplicio  afficiebant.  Et  dicitur  theta  oLTzh 

TotS  0«v4Tou,id  cst,a  morte.Unde,  ethabel  per  medium 

telnm,  id  est,  mortis  signum.  De  qua  quidam  sic  ait : 

0  multum  ante  atias  infeli.v  littera  theta  f 

9.  Terlia"  r,figuram  demonstrans  Dominicae  crucis: 

unde,GetHebraice  siONUMinlerpretatur;  de  qua  di- 

ctum  est,  in  Ezechiele,  angelo  :  Transi  per  mediam 

Jerusalem, et  signa  thau^in  frontes  virorum gemen* 

tium  et  dolentium,  «  Reliquas  vero  duas,  summam, 

et  ultimam  sibi  vindicat  Cbristus.  Ipse  enim  princi- 

^  Post  auem  Simonides  Melicus.  Qualuor  ilem  a 
Simonide  Melico  adjectas  vult  Plinius,  e  quo  sunt 
haec:^»  t),  vj»,  w.  P.  Chacon  cum  dissenlire  Isidorum  a 
Piinio  in  numero  videret,  et  in  Codicib.  Gothicis 
parlim  miles  **  tres,  partim  similiter  tres  reperisset, 
itemque  apud  Suidam  ct  Eustachium  Simonidcm 
8i3t  TO  IjW  MeXixipT^v  appcllatum,  existimabat  legen- 
dum  SiMONiDBs  Melicbrtes. 

1  Xlittera,  E  Ser.,  Mn,  vi,  in  iliud  :  latet  arbore 
opaca,  etc. 

^T  Figuram  demonstrans  dominicce  crucis.  Recte 
doctissimi  viri  putant,  propterca  apud  Latinos  Missa; 
canonem  ab  hac  littera  incipere.  Hieron.,  ad  Ezech., 
c.ix:  Antiquis  Hebra^orumlitteriSyquibushodieutun- 
tur  Samaritanif  extrema  ihau  Uttera  crucis  habet 
similitudinem.  ilivc  Hieronymus;  quod  non  perinde 
apparet  in  Samaritanorum  alphabcto,  quod  circum- 
fertur  Ambros.,  lib.  dc  Abrah.,  c.  2  :  £7  cum  tre- 
centis  decem  et  octo  viris  adeptus  victoriam.  Nume- 
ravit  (iMquii)  trecentos  decem  et  octo,  ut  scias  non 
quantttatemnumeri,  sed  meritum  electionisexpres- 
sum;  ens  enim  asciscit  quos  dignos  numero  fideUum 
judicavity  qui  in  Domini  nostriJesu  Cristi passionem 
crederent.Trecentos  enimrUttera  Gra^ca  significat; 
decemetoctoautem  summammexprimit.  Voccmip- 
sam  thau  signum  interpreiatisunt  LXX;  crccem  Ca- 
ninius,  haud  malus  auctor,  in  Insiit.  ling.  Syriacae. 

^  In  frontesvirorum.ltsi  omninolegendumexGolhi- 
ciSjCl  ex  LXX,qui  Inl  Ti  [jLljcwTra.  Vulgat.  ,supcr  frontes. 

^ReUquas  vero  duas.  Ex  Tertull.  lib.  de  Monogam. 

**  Forle  legendum  :  MeUc,  tres,  ita  ut  MeUc,  sit 
pro  MeUcus:  ouidquid  sit,sensus  est.  Ghaconem,  qua- 
tuor  his  vociDus  elementa  tou  Meliceries  latitare 
fuisse  suspicatum.  bdit. 


77 


ETYMOLOGURUM  LIB.  L 


78 


pium,  ipse  finis,  dicens  :  Ego  sum  alptui  et  tti  :  con-  m  les.  Communes  dicta},  quia  multi  eisutuntur  in  com- 

-t»  •  •  •         •  1     1  j  ^^    •  -       •  •■  j  -%  «<*'•«.• 


currentibus  enim  in  se  invicem  alpha  ad  ta  usque 
devolvitur,  et  rursus  co  ad  alpha  replicatur  :  ut  os- 
tenderet  in  se  Dominus,  et  initii  decursum  ad  fmem, 
et  finis  decursum  ad  iniiium. 

10.  Omnes  aulemlitteraeapudGraecoset  verbacom- 
ponnnt  et  numeros  faciunt.  Nam  alpha  littera  apud  eos 
Yocaturin  numeris  nnum ;  ubi  autem  scribunt^^^a,vo- 
cantur  duo ;  ubi  scribunt  gammay  vocantur  in  numeris 
ipsorum  tria;  ubi  scribunt  deltay  vocantur  quatuor, 
et  sic  omnes  litterse  apud  eos  numeros  habent. 

11.  Latini  autem  *■  numeros  ad  litteras  non  com- 
pntant,  ^  sed  7  sola  verba  componunt. 

CAPUT  IV. 
De  litteris  Latinis. 


muni,  ut  in  scnbendo  ct  legendo.  Liberales,  quia 
eas  tanlum  illi  noverunt  qui  libros  conscribunt  rec- 
teque  loquendi  diclandique  rationem  iioverunl. 

3.  Lilterarum  duplex  modus  est;  dividunlur  enim 
principaliter  8  in  duas  partes,  in  vocales  et  conso- 
nanles  :  •  vocales  sunt  quae  direclo  hialu  faucium 
sine  ulla  collisione  varie  emittuntur.  Et  dicioe  voca- 
les,  quod  per  se  vocem  impleant,  et  per  se  syllabam 
faciant,  nulla  adhaerente  consonantes.  Consonantes 
sunt  qua?  diverso  motu  Hnguae  vel  impressione  la- 
biorum  elticiunlur.  Et  vocalae  consonantes,  quia  per 
se  non  sonant,  sed  junclis  vocalibus  consonant. 

4.  Hae  in  duabus  partibus  dividuntur  :  in  semi- 
vocalibus,  et  in  mutis.  '  Semivocales  diclae,  eo  quod 


1.  Latinas  litteras  Carmentis  nympha  prima  Italis  n  quiddam  semis  de  vocalibus  habeant.  «  Ab  E  quippe 


tradidit  «.  Carmentis  autem  dicta,  quia  carminibus 

futura  canebat.  Caetenim  proprie  vocala  Nicostrala. 

8,  Litterse  autem  aut  sunt  ^  communes  aut  libera- 

*  Numeros  adlitteras  noncomputant.  Dubitandum 
non  fuit  de  hac  leclione  Gothieorum  omnium  Codi- 
cum,  mirumque  in  ea  haesisse  viros  eruditissimos. 

^  Sedsolaverba  componunt,  Posthaecin  plerisque  li- 
brissubdunturisia:  Exceptis  aliquibus,qtuB  numeros 
figura  demonstrant  ut  I,  pro  uno ;  C,  pro  centum ;  D, 
pro  quingentis;  L,  pro  quinquagi?ita;  M,  pro  mille; 
V,  pro  quinque;  et  X  littera,  quas  et  in/igura  cru* 
cem  et  in  numero  decem  demonstrat.  Ex  quibus 
tamen  in  Vet.  Langobard.  Garsise  Loaibse  v.  cL  etia 
Rom.  Cod.  tantum  haec  leguntur  :  Excepto  \,  quce 
unum,  et  X  littera,  aua^  et  in  figura  crucem  signi- 
ficat,  et  in  numero  aecem  demonstrat.  Quae  omuia 
aliena  esse  constat.  Nostri  enim  libri,  quin  aucti 


vocali  incipiunt,  et  desinunt  in  naturalem  sonum 
Mutae  autem  dictae,  quia  nisi  subjectis  sibi  vocalibus 
nequaquam    erumpunt.    *»   Si   enim   eis  extremum 

lib.  \\\  de  Summ.  Bon.,c.  13  :  Meliores  sunt  Cinquit) 
communes  litterce,  quia  simpliciores  et  aasolam 
humilitatem  legentium  pertmentes.  Eodem  etiam 
pertmere  videtur  quod  inlra,  cap.  9,  verba  quajdam 
grammaticorum  esse  dixit,  alia  rhctorum.  Sic  hodie 
Uispani  loquimur,  cum  lilteratos  dicimus,  non  iiioB 
qui  legendi  scribendique  periti  sunt  (quod  anliqui 
scire  htleras  appellabant),  sed  eos  potius  qui  majores 
discipimas  probe  callent. 

•  Vocales  sunt.  Aug.,  lib.  ii  de  Ordine.,  c.  12  : 
Animadvertit  oris  sonos  alios  esse,  qui  moderato 
varie  hiatu,  quasi  enodati,  ac  simplices  faucibus 
sine  ulla  coUisione  defluerent;  alios  diverso  pressUy 
oris  tenere  tamen  aliquem  sonum;  extremos  au- 


sint  ab  aliquo  qui   notarum  nullam  prseiermiserit  C  tem,  qui,  nisi  adjunctis  sibi  primis,  erumpere  non 


quse  litterae  speciem  praeberet,  haud  dubium  est. 
Frimum,  quia  quae  nunc  videntur,  aut  etiam  lilterae 
jam  sunt,  eae  sine  controversia  littcrae  olim  non  fue- 
rnnt,  sed  numerorum  tantum  notae ;  factseque  sunt 
ex  numerorum  noiis  liiterae,  non  contra  ex  hiteris 
notae.  Deinde,  auia  quae  mille  assignatur  littera,  si 
ea  est  T,  ut  Goihici  omnes  hbri  praelerunt,  ea  Latini 
nunquam  sunt  usi.  Sed  cix,  sive  81.  Scio  tamen 
ipsum  T  Gothorum  ex  i  Latina  nota  et  linea  impo- 
8ita  scribentiom  vitio  conjunctis  fluxisse,  quod  iiac 
quoque  nota  l  Romani  mille  significabant,  idque 
&dorum  ignorasse  non  fit  verisimiie.  Praeterea  cum 
paulo  ante  T  figuram  Dominicae  crucis  demonstrare 
dixerit,  nunc  X  soli  id  tribuere,  cum  T  quoque  me- 
minisset,  non  oportuit.  Et  T  quidem  figuram  crucis 
esse  etiam  Luciauus  vult  cum  Z  in  T  invehi  tacit. 
De  X  nihil  (quodiciam)  ab  ulio  Latinorum  proditum. 
Adde  quod  haec  eadem  de  X  quae  in  quibusdam  Go- 
tiiicis  sequenti  capite  repetuniur,  ab  aliis  atque  ab 
impressis  omnibus  libris  absunt.  Postremo  neque  id 
esset  numeros  ad  litteras  computare.  Id  quod  vidisse 
etiamvideturquisquis  hunc  lucum  tali  accessione  mul- 
tavit.Nonenimexcepitlitlerasiilasquod  adeas  numeri 
computarentur,  sed  quod  figura  numerosdemonsira- 
rent.  Alioqui  quomodo  unus  ad  I,  aut  centum  ad 
C,  aut  miinquead  V,  aut  decem  ad  X,  aut  utJaom- 
nino  ex  hic  exceptis  ad  numeros  computabitur  ? 

«  C4P.  IV.  —  Carmentis  autem.  E  Serv.,  JE>n.  viu. 

'  Communes  aut  liberales.  Uoc  est :  iiiterae  dicun- 
tar  tum  notae  et  signa  vocum  quae  scribuntur  et  le- 
guntur,  tum  res  ipsae  et  discipiinae  quae  scriptura 
contineptnr.  Ita  sequenti  capile  grammaticam  appel- 
labit  originem  liberalium  litterarum,  Nam  quod  ar^ 
tium  eo  loco  quidam  habeut  Codices,  inierpretatio 
plane  tvk  Utterarum :  in  plerisque  enim  et  vetuscio- 
rilms  litterarum  legitur.  Itemque  lib.  xiv,  c.  4;  et 


valerent;  itaque  has  litteras  hoc  ordine  quo  positce 
sunt  Vocales,  Semivocales  et  Mutas  nominaoit, 

'  SemivocaleSy  quod  quiddam  semis  de  v.  h.  Serg., 
in  Art.  primam  Donati  :  Quod  semis  quiddam  ha  • 
beant  vocis.  Idem  elegantibus  versibus  expressii  Te- 
rentianus.  Nobis  vero  vaide  probatur  lota  in  re  Pris- 
cianus.  Vocales  dicuntur  (inquitj  qux)d  per  se  voces 
per/iciunt,  vel  sine  quibus  vox  litteralis  proferri 
non  potest.  Semivocales  appellatce^  quod  plenofn 
vocem  non  habent,  ut  semideos,  ct  semiviros  dicir 
mus^  non  qui  dimidiam  partem  habent  deorum,  vel 
virorum,  sed  qui  plene  dei^  vel  viri  non  sunt.  Alutas 
ad  comparationem  bene  sonanlum  sunt  dictasy  ve^ 
lut  informis  dicitur^  non  qui  caret  forma^  sed  qui 
male  est  formatus;  sic  mutas^  non  quod  omnino 
carent  voce^  dicuntur,  sed  quod  habent  partem  vo^ 
cis  exiguam. 
H  ^  Abe  quippe  vocali  incip.  Id  a  mulis  ipsas  dislin- 
"  guit,  quia  (ul  ait  Priscianusl  lilterae  plus  sonant  cum 
eis  vocalis  praeponitur,  quam  cum  postponiiur  :  prae- 
ponitur  aulem  semivocalibus,  postponilur  mutis. 

**  Si  enim  eis  extremum  vocalis  detraxeris  sonum 
incl.  litt.  m.  s.  Male  quosdam  haec  habuere  verba; 
ita  ut,  vel  delenda,  vel  alio,  id  est  ad  scmivocales, 
transferenda  censuerint.  Si  enim  mutae  (inquiunt) 
diclae,  quia  nisi  subjectis  vocalibns  nequaquam  crum- 
punt,  quomodo  iilis  detractis  inclusum  murmur  so- 
nabit?  Quibus  ita  responsum  sit  :  vix  potuissc  com- 
inodiusloqui  Isidorum;  non  enim  editum  aut  prola- 
tum,  sed  inclusum,  ac  ne  sonum  quidcm,  sedmurmur 
(iixit.  Quod  autem  sonabit  addidit,  aut  vocc  dcstitu- 
tus  est,qua  melius  quod  volebal  enunliarct;  aut  certe 
periculuin  non  fuit  ne  non  saiis  quod  veliet  oslendereti 
cum  Qon  prpl^tum  sed  mclusum  murmur  id,  quid-^ 
quid  est,  appeliasset.  Esse  autem  id  ariquid  negari 
non  potest,  cum  paulo  post  dicat  mutas  a  suo  sono 


79 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


80 


nium  yocansdetraxeris  sonum,  inclusnm  littera^  mur-  ■ 
mur  sonabit.  ■  Vocales  autem,etsemivocales,cl  nmtap, 
a  vcteribus  sonap,  et  semisonae,  el  insonae  dictap. 

5.  *»  Inter  vocales  autem  apud  grammaticos  i  et  tt, 
«  varias  habent  significationes. 

9  6.  Nam  modo  vocales,  modo  semivocales,  modo 
mediae  sunt.  Yocalcs  ideo  sunt,  quia  soI«  positae 
syllabas  faciunt,  ct  aliis  consonantibus  conjunguntup. 
*  Consonantes  habentur  ideo,  quia  interdum  habent 
post  se  vocales  in  eisdcm  syllabis  conslitutas,  ut 
luuo,  vates,  et  habentur  pro  consonaniibus. 

7.  Mediae  autem  idcirco  dicuntur,  quoniam  natu- 
raliter  solap  medium  sonum  habent,  uiiUiuSy  unius, 
Conjunctse  aliis  pinguius  sonanl,  ul  lanus,  vanut.  Solae 
enim  aliter  sonant,  aliter  junctaj.  /  vero  propterea  in- 
terdum  duplex  dicitur,  quia  quotiescunque  inter  duas  n 
vocales  invenitur,  pro  duabus  consonantibus  habe- 
tur,  ut  Troia.  Geminatur  enim  ibi  sonus  ejus. 

8.  •  (/  quoque  littera  proinde  interdum  est  nihil, 

quia  alicubi,  nec  consonans  est,  ut  quis,  Vocalis  enim 

non  est,  quia  t  sequitur;  consonans  non  est,  quia  q 

praecedit.  Ideoque  quando  nec  vocalis,  nec  conso- 

nans  est,  sine  dubio  nihil  est.  '  Eadem  et  digamma 

a  Grsecis  vocatur,  quando  sibimet  aliisque  vocalibus 

jungitur;  quse  ideo  digamma  dicitur,  quia  duplex  est 

jnstar  Flitterse,  quae  duplex  gamma  habet;  ad  cujus 

similitudinem  conjunctas  vocales  digamma  appellari 

grammatici  voluerunt,  ut  votum,  virgo> 

incipere,  et  in  vocalem  desinere;  est  igilur  aliquid  a 
quo  incipiant  antequam  ad  vocalem  perveniant. 

*  Soncp^  seinisoncey  et  insonce,  Ex  Victorini  Gram* 
matica.  C 

*»  Intervocales  autem i^^  u.  Omnia  ex  Donalo. 

^  Varias  habent  signifi,cationes,  Assignationes 
legebat  Chacon. 

^  Consonantes  habentur.  Nigidius  apud  Agell.,lib. 
XIX,  c.  ull. :  Si  quis  putat  prceire  in  his  verbis.  Va- 
erius,  Vennonius,  Volusius  aut  iin  his,  iampridem, 
iecur,  iocum,  iocundum.  errabit,  quod  hce  litterce 
cum  prceeuntt  ne  vocales  quidem  sunt, 

•  \j  quoque  littera,  E  Sergio. 

'  Eadem  et  digamm,  Cujus  tiguram  quidam  F  re- 
ctum  esse  volunt  (quae  nomini  convcnit),  alii  inver- 
sum  j,  qualisinmarmohbus  etiam  cernitur.  Sed  hanc 
inyersam  ii^ram  a  Claudio  inductam  opinor,  cum 
digammon  ipsum  multo  ante  Claudium  Varro  usur- 
paverit.  Videturque  Ciaudius  obtinere  potuisse  ut 
setate  suaea  figura  in  usu  esset;  at  posterioribus  sae- 
culis  antiqua  restituta  est.  Quare  apud  Priscianum  et 
Donatum  perpetuo  F  rectum  pro  digammo  scribitur.  |. 

«  Deficiunt.  Id  enim  est  4iquescere.   Graeci  uYpi  0 
Ypi|X[iaTa,et  Terentianus  idem    exprimens,  udas  lil- 
teras  nominat. 

^  Eta  metro  excluduntur,  Nam  cum  tempus  con- 
sonantes  (ut  ait  Terentianus)  dividant  unum  duae, 
tamen  liquida  mulae  subdita  parlcm  temporis  non 
ministrabit.  Ut  idem  Tcrentianuselegantissimedocet: 
Si  mediam  vocalis  habet,  quam  consona  et  uda 
Excipiunt,  nequeunt  geminae  vexare  priorem. 
Causam  reddlt : 

Nam  mediam  nil  uda  juvat,  quae  subdita  currit. 

'  Heliquce  M  ^ ^  N  apud  Gr,  lia.  Sic  eiiam  pleriq. 
alii.  Contra  Sergius  :  Si  Hquidce  (in(|uit)  sibi  prcepo' 
nantury  liquidarum  jura  deperdunty  ut  Alncstheus. 

J  Vnde  et  legitim(e.  Sic  Gothici  omnes  libri ;  sed 
YU  atam  iectioiiem  unde  et  Latince  retinebat  Chacon 
ex  Donati  vcrbis  :  UTide  fit  ut  quidam  putent  Lati- 


9.  Inter  semivocales  autem  quaedam  liquidae  di- 
cuntur,  quia  1 0  interdum  in  una  syllaba  postpositae 
aliis  consonantibus  *  deficiunt,  ^  et  a  metro  exclu- 
duntur.  Ex  quibus  duae  apud  Lntinos  liquescunt,  l 
et  r,  ut  fragor  et  flatus.  '  Reliquae  m  et  n  apud 
Gnecos  liquescunt,  ut  Mnesiheus. 

10.  Decem  ct  septem  autem  Latinis  lilteris  vetus 
scriptura  constabat.  J  Unde  ct  legitimae  nominantur, 
illa  ^  ratione  scilicet,  vel  quod  ab  e  vocali  incipiunt, 
et  in  mutum  sonum  desinunt,  ut  sunt  semivocales ; 
vel  quod  a  suo  sono  incipiunt,  el  in  vocalem  e  desi- 
nunt,  ul  sunt  mutae. 

i  1 .  //autem  littera  pro  sola  aspiratione  adjecta  esl 
postea.  ^  Unde  et  a  plerisque  aspiratio  putatur  esse, 
non  littera  :  quae  proinde  aspirationis  nota  dicitur, 
quia  vocem  elevat.  Aspiratio  enim  est  sonus  uberius 
elatus,cui  contraria  est  prosodia,sonus  aequaliter  flexus. 

12.  "^  /if  litteram  Salvius  ludimagister  prius  Latinis 
adjecit,  ut  in  sono  discrimen  faceret  duarum  littera- 
rum  c  et  q;  quae  ideo  ^  supervacua  dicitur,  quia 
exceptis  kalendis  superflua  judicatur  :  per  c  enim 
universa  exprimimus. 

13.  ®  Q  litteram  nec  Grapci  resonant,  necHebraei; 
exceptis  enim  Latinis,  hanc  nulla  alia  lingua  habet. 
Haec  prius  non  crat.  Unde  et  ipsa  supervacua  est 
vocata,  quia  per  c  cuncta  veteres  scripserunt. 

It  14.  P  X  littera  usque  ad  Augusti  tempus  nondum 
apud  Latinos  erat;  sed  pro  ea  c  et  5  scribebant;  unde 

nas  litteras  non  plures  esse  quam  xvii. 

^  llla ratione  scilic...  quod  ab  e  voc.Recte  rationem 
reddit  Isidorus  cur  tantum  xvii  litlerae  Lalinae,  sivc 
legitimae  sint,  omissisquc  vocalibus  de  quibus  con- 
troversia  esse  nulla  poterat.  Nam  consonantes  (in- 
quil)  aut  ab  e  incipiunt,  et  in  suum  sonum  desinunt, 
quales  sunt  omnino  semivocales  sex,  /*,  /,  m,  n,  r,  s; 
aut  contra  a  suo  sono  incipiunt,  et  in  e  desinunt, 
quales  sunt  muise  totidem  ^,  c,  d,  g,  p,  t,  Vid.  Do- 
nat.,  Artem  primam,  c.  2,  et  Serg.,  c.  6. 

^  Unde  et  a  plerisque  aspiratio..,  Ex  Hier.  in  no- 
minib.  Heb.  ex  Deuler. 

™  K  Litteram  Salvius  /tic^/ma^.  Al.Sallustius.Salvii 
Rhetoris  meminit  Plinius  in  epistolis,  el  Suetonius  in 
Vespasiano.  Sed  ante  hunc  Kaisones  Fabii  fuerunt, 
cujus  praenominis  nota  K  fuit,  ut  apparet,  ex  fastis. 
Item  KalarCy  et  Kalendx  in  omnib.  veterib.  libris. 

°  Ideo  supervacua.  ItaHicronym.,Donatus,  Priscia- 
nus,  et  Terentianus.  Sergius  tamen :  K,inquit,  et  Q, 
quce  nonnullis  superfluas  videntur,  hanc  habent 
rationem,  ut  K  tunc  prceponatur,  quando  eam  A 
sequitur.  Q  antigui^  quoties  V  sequebatur,  prcepo- 
nebant,  Eadem  fere  Diomedes,  nisi  quod  K^  non  nisi 
A  brevi  praeponi  vult. 

o  Q  Litteram  nec  Grasd.  Ex  Hieron.,  in  nominib. 
ex  Jesu  nav. 

p  X  Littera.  Constat  anle  Au^usti  tempora  X  litt^ 
ram  in  usu  fuisse,  ex  antiquissimis  nummis,  et  co- 
lumna  Rostrata  Duilii  ante  mdccg  annos  posita,  et  ex 
aencis  legum  tabulis  Augusto  longe  superioribus,  ac 
postremo  ex  Cicerone,  qui  in  Oratore  ad  Brut.  : 
Quomodo  (inquit)  vestrum  axilla  ab  ala  factum  est, 
nisi  fuga  littera:  vastioris  ?  Quam  litteram  etiam  e 
maxillis,  taxillis,  vexillo,  paxillo  consuetudo  elegans 
Latinis  sermonis  evellit.  Eamdem  tamen  Nigidium  re- 
pudiasse,  neque  unquam  ea  in  libris  suis  usum,  sed 
antiquitatem  secutum  fuisse,  refert  Victorinus  in  Arte 
grammatica.  (juae  hoc  loco  sequuntur :  Et  digne  hoc 
tempore,  quo  Christi  nomen  innotuit^  quddper  eam 


81 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  I. 


82 


et  dnplex  vocalur,  quia  ipro  c  ei  s  ponitur;  unde  et  .  oclo,  vox  arliculala,  litlera.  syllaba,  pedes,  accen- 
ex  eisdem  litteris  comDOsitum  nomen  hah^t  "  tuc   «/.o;t.,r«>   «/x«^   ^-.u^ u:« i-_:-    


ex  eisdem  litteris  compositum  nomen  habet. 

15.  A  Graecis  duas  lilteras  mutuavit  Latinitas,  y  et 
z,  propter  nomina,  scilicet,  Gneca.  Et  hae  apud  Ro- 
manos  usqne  ad  Augusti  tempus  non  scribebantur; 
sed  pro  z  duo  ss  ponebant,  ut  hilarissat;  pro  y  vero 
u  scribebant. 

i6.  *  (Jnicuiqne  autem  litterae  tria  accidunt  :  no- 
men,  quomodo  vocetur;  iigura,  quo  charactere  si- 
gnetur;  potestas,  quae  vocalis,  quse  consonans  ha- 
beatur.  A  quibusdam  et  ordo  adjicitur,  quae  praecedat, 
quse  sequatur,  ut  a  pnor  sit,  sequeiis  b.  A  autem  in 
omnibus  gentibus  ideo  prima  est  litterarum,  pro  eo 
quod  ipsa  prior  nascentibus  vocem  aperiat. 
1 7.  Nomina  autem  litterarumgentes  ex  sonoproprise 


tus,  posiluriB,  not»,  orthographia,  analogia,  elymo- 
logia,  glossae,  differenli»,  barbarismi,  soloecismi, 
vilia,  metaplasmi,  schemata,  tropi,  prosae,  metra, 
fabulae,  hislorise. 

13  CAPUT  VI. 

De  partibus  orationis, 

l.Partes  orationis primus  Aristoleiesduastradidit, 
nomen  et  verbum.  Deinde  Donatus  octp  definivit.  Sed 
omnes  ad  illa  duo  principalia  reverluntur,  hoc  est,  ad 
nomen  et  verbum,qu8esignificant  personam  et  actum. 
Reliquse  appendices  sunt,  et  ex  his  originem  trahunt. 

2.  Nam  pronomen  ex  nomine  nascitur,  cujus  ofB- 
cio  fungilur,  ut  orator  ille,  Adverbium  de  nomine 
nascitup,  ut  doctus,  docte.  Participium  de  nomine, 


lingu*  dederunt,  «^notatis  oris  sonis  atque  discretis.  d  T      ''    \  ,         '  n  ^^'^""T*^'"  "^  "^'"'"^' 

Nam  Dostaaam  eas  animadv«rtPnmL  m  nnn,Jn,  niu  ^  ^^  ^^/"^^'  "^  ^^^^'  ^'9ens.  CoLjuncUo  vero,  et  pr»- 


Nam  postquam  eas  animadverterunt,  ct  nomina  illis 
et  figuras  imposuerunt :  figuras  autem  partim  ex  pla- 
dto,  partim  ex  sono  litterarum  formaverunt,  ut  19 
puta  t,  et  0,  quarum  uni  sicut  exilis  sonus,  ita  tenuis 
yirgula;  alterius  pinguis  sonus,  sicut  et  plenafignra. 
«  Potestatem  autem  natura,  voluntas  ordinem  dedit. 

iS.  Inter  figuras  litterarum  et  apicem  veteres  di- 
stinxerunt  :  apicem  dictum  pro  eo  quod  longe  sit  a 
pedibus,  et  in  cacumine  iitterarum  apponitur.  Est 
enim  linea  jacens  super  litteram  aequaliter  ducta. 
Figura  autem,  qua  tota  littera  scribitur. 

CAPUT  V. 
De  grammatica. 

i.  Grammatica  est  scientia  '  recte  loquendi,  et 


positio,  vel  inlerjectio  ^  in  complexum  istarumca- 
dunt«  Idco,  et  nonnulli  quinque  partes  definierunlt 
quia  istae  superfluae  sunt. 

CAPUT  Vil. 

De  nomine. 

i.  Nomen  dictum  ^  quasi  notamen,  quod  nobis  vo- 
cabulo  suo  res  notas  efficiat.  Nisi  enim  nomen  scie- 
ris,  cognitio  rerum  perit.  Propria  nomina  dicta,  quia 
specialia  sunt  :  unius  cnim  tantum  personam  signifi- 
cant.  Species  propriorum  nominum  quatuor:  praeno- 
men,  nomen,  cognomen,  agnomen.  Praenomen  dic- 
tum,  eo  quod  nomini  praeponatur,  ut  LuciuSy  Quintus. 

2.  Nomen  vocatum,  quia  notat  genus,  ut   CoT" 


X w      —  '»  «J  ' 

origo  et  fundamentum  « liberalium  litterarum.  Haec  r  nelius;  Cornelii  enim  omncs  in  eo  genere.  Cog- 

m  di<U*inlinift  r\t\^t  Uttt^rao.  p/\mnniinno  invant'i    oet    nt        nnmpn        nnifl       nnmini       Anninncritnp       nt       .^rini/i* 


in  disciplinis  post  litteras  communcs  inventa  est,  ut 
jam  qui  didicerunt  iitteras  per  eam  recte  loquendi 
rationem  seiant.  Grammaiica  autem  a  litteris  no- 
men  accepit  :  -^^d^^kaxa  enim  Graeci  litleras  vocant. 

2.  Ars  vero  dicta  est,  quod  artis  praeceptis  regu- 
lisque  consistat.  Alii  dicunt  a  Graecis  hoc  tractum 
csse  vocabulum  tkb  Tij?  «Jpcxii?,  id  est,  a  virtute^ 
quam  scicntiam  vocaverunl. 

3. '  Oratio  dicta  quasi  oris  ratio;  ^  nam  orare  est 
loqui,  et  dicere.  Est  autem  oratio  contextus  verbo- 
rum  cum  sensu.  Contexlus  autem  sine  sensu  non  est 
oratio,  quia  non  est  oris  ratio.  Oratio  autem  plena 
est,  sensu,  voce  et  littera. 

4.  Divisiones  autem  Grammaticae  artis  a  quibus- 


nomen,  quia  nomini  conjungitur,  ut  Scipio; 
agnomen  vero,  quasi  accidens  nomen,  ul  Metellus 
Creticus,  qma.  Cretam  subegit.  Extrinsecus  enimvenit 
agnomen  ab  aliqua  ratione.  Cognomenlum  autem 
vulgo  dicium,  eo  quod  nomini  cognitionis  causa  su- 
peradjiciatur,  sive  quod  cum  nomine  est. 

3.  Appellativa  nomina  inde  vocantur,  quia  com- 
munia  sunt,  141  et  in  muUorum  significatione  consi- 
stunt.  •!  Haec  in  viginti  octo  species  dividuntur,  ex 
quibus  corporalia  dicta,  quia  vel  videntur,  vel  tan- 
guntur,  ut  coslum,  terra. 

4.  Incorporalia,  quia  carent  corpore;  unde  nee 
videri  nec  tangi  possunt,  ut  veritas,  justitia. 

5.  Gcneralia,  quia  multarum  rerum  sunt,  ut  ani-' 


dam  (rigfnta  dinumeranlur,  id  est  :  partes  orationis  n  mal;  nam  et  homo,  et  equus,  et  avis  animal  sunt. 


^uas  crucis  siynum  figurat  scriptitatur,  ea  licet 
in  Gotbids  quibusdam  legunlur,  quia  in  melioribus 
Codicibus,  et  in  Editis  nulla  sunt,  et  Isidori  erudi- 
tione  non  sunt  satis  digna,  niinime  rccepimus. 

*  Unicuique  littercs  tria.  Ex  Donat,  et  Sergio. 
»»Aotoii5ori5  5om5.VcrbaAuguslini,ndcOrd.,c.l2. 

*  Potestatem  natura  dedit.  Tot  enim  figuris  arl  no- 
tandos  sonos  opus  fuit.  Scd  placebal  Chaconi  Tole- 
tanus  Codex,  in  quo  non  sunt  hK'C  verba.Quod  mihi 
quoque  valde  probatur;  nam  neque  in  Goih.  Ovet. 
eoUegii  sunt,  nequc  ubi  sint  collocanda  consenliunt 
libri,  sed  alius  alio  ea  rcjicit. 

Cap.  V.  —  ^  Recte  loq.  In  Editionibus  veleribus 
addilur,  scribendique  ratio;  id  non  est  in  Gothicifl; 
est  vero  apud  Victorinum. 


•  Liberalium  litterarum.  Ita  vetcres  Cod.,  non 
artium.  Ei  supra  litteras  in  communes  et  liberalcs 
divisit. 

'  Oratio  oris  ratio.  Eod.  modo  luserunt  in  hac  vocc 
Hier.,  in  epist.  139,  ad  Cyprian.,  Victorinus,  et  alii. 

K  Nam  orare  est  /ogui.  Verba  Servii,  iEn.  x. 

Cap.  VI.  —  ^  !n  complexum  istarum  cadunt.  Vel 
easconjungenles,veI  pneposilae,veI  interjectae,unde 
et  nomina  acccpcrunt. 

Cap.  VH.  —  *  Nomen...  quasi  notamen.  Ila  Boe- 
thius,  et  Priscianus.  E  Graeco  8vo(ia  traclum  putant 
alii.  Nos  ex  noscimen  nomen  abcissum  putamus,  ut 
ex  NosciBiLis  nobilis. 

j  Hasc  in  viginti  octo.  xxvii,  Sergius.  laidorus 
ipse  XXVII  percenset,  ut  deesse  videatur  aliquid. 


83 


S.  ISIDOEI  HISPALfiNSIS  £PISCOPI 


84 


6.  Specialia,  quia  partera  demonslrant,  ut  homot  1 
spccies  cnim  animalium  homo. 

7.  ^  Principalia,  quia  primam  positioncm  habent, 
nec  aliunde  nascuntur,  ut  mons,  fons. 

8.  Derivativa,  co  quod  ex  aiio  nomine  deducun- 
tur,  ut  a  MONTE  montanus. 

9  b  Diminutiva,  quia  minuunt  sensum,  ul  Cr«- 
culus,  scholasticulus. 

10.  ^  Sono  diminutiva,  quia  sic  sonant  sicut  dimi- 
nntiva,  sed  intellectu  principalia  sunt,  ut  fabula,  ta- 
bula. 

11.  Tota  Graeca,  quia  ex  toto  Grapce  declinantur, 
ut  Callisto.  Sic  enim  et  Gnecas  et  Latinns  dicit. 

12.  *  Tota  Latina,  quia  ex  toto  iii  Latinum  ver- 
lunlur;  Graecus  dicil  Odysseus,  Latinus  Ulysses. 


21.  Cielita,  id  ost,  possessiva,  a  possessione,  ut 
Evandrius  ensis. 

22.  Epitbcia,  quiB  Latine  adyectiva,  vel  superpo- 
sita  appellantur,  eo  quod  ad  implendam  sui  significa- 
tionem  uominibus  adjiciantur,  ut  magnus,  doctus. 
Adjicis  ea  personis,  nt  magnus  Philosophus^  doctus 
homo^  et  pienus  est  sensus. 

23.  '  Actualia  ab  actu  descendunt,  ut  rex,  dux, 
cursoTy  nutrixy  orator. 

Geniis  a  gente  veniunt,  ut  Groicus,  Romanus, 

24.  Patriae  a  patria  descendunt,  ut  AtheniensiSt 
Thebanus. 

s  Loci  a  loco,  ut  suburbanus. 

25.  Verbalia  dicuntur,  quia  de  verbo  nascuntur, 
ut  lector. 


13.  Media  dicta,  quia  ex  parte  Graeca  sunt,  et  ex  g     Participaiia,  qu»  sic  sonant,  sicut  participia,  ul 
parte  Latina.  Eadem,  et  nolha,  quia  corrumpunt  ul-      clemens,prudens. 


timas  syllabas  manentibus  prioribus,  ul  apud  Grav 
cos,  Alexandrosy  Menandros;  apud  nos  vero  Alexan- 
der^  Mena7ider.  Dicta  autem  notha  quemadmodum 
nolhus  dicitur  quisquis  de  dispari  genere  nascilur. 

14.  Synonyma,  hoc  est,  plurinomina,  eo  quod  sit 
ip  pluribus  nominibus  significatio  uoa,  ut  terra,  hu^ 
mus,  tellus.  Idem  enim  sunt  omnia. 

15.  Uomonyma,  hoc  est,  uninomina,  eo  quod  sit 
in  uno  nomine,  significatio  plurima,  ut  tumulus, 
nunc  mons  brevis,  uunc  tumens  tellus,  nunc  sepuU 
crum.  Est  enim  in  uno  nomine  significatio  diversa. 

15  16.  Relaliva  dicta,  eo  quod  ad  aliam  referantur 
personam,  ut  magister,  pater^  dominus. 

17.  Illa  autem  «  quae  dicuntur  ad  aliquid  aliquali-  Q     88. 
ter  se  h  liontia,  a  contraria  significatione  dicta  sunt,      sculin 
ut  dexter.  Dici  enim  dexter  non  potest,  nisi  sinister 
fuerit. 

18.  Porro  qualitatis  nomina  ex  eo  dicta,  qui  per 
ea  qualis  quisque  sit  ostenditur,  ut  sapiens,  for^ 
mosuSf  dives. 

19.  Quanlilatis,  quia  mensura  trabuntur,  ut  10^" 
gus^  brevis. 

20.  Patronymica  dicuntur,  eo  quod  trahuntur  a 
patribus,  ut  Tydides,  Tydei  filius,  jEneades,  iEneae 
filius ;  quamvis,  et  a  matribus,  et  a  majoribus  du- 
cantur. 


26.  ^  Verbis  similia,  a  verbi  simililudine  dicta, 
ut  contemplator.  Nam  et  verbum  est  imperativi  mo- 
di,  futuri  temporis ;  et  nomen,  quia  casum  recipit.Hae 
omnes  species  a  nominum  appellatione  descendunt. 

tO  27.  ^  Secunda  pars,  nominis  comparatio.  Com* 
paralio  dicta,  quia  ex  alterius  comparatione  alterum 
praefert.  Cujus  gradus  tres  sunt :  positivus,  compa- 
rativus,  et  superlativus.  Positivus  dictus,  quit  pri- 
mus  ponitur  in  comparationis  gradu,  ut  doctus.  Com- 
parativus  ab  eo,  quod  comparatus  positivo,  praefer- 
tur  iili,  ut  doctior  :  plus  enim  novit  quam  doctus. 
Superlativus,  eo  quod  comparativo  superferatur,  ut 
doctissimus  :  plus  enim  scit  quam  doctior. 

Genera  dicta  sunt,  eo  quod  generent,  ut  ma- 
sculinum,  femininum.  Caetera  non  sunt  genera,  sed 
boc  hominum  ratio  et  auctoritas  voluit.  Neutrum  die- 
tura,  quia  nec  boc  est,  nec  illud,  id  est,  nec  masculi* 
num,  nec  femininum.  Coramune  dictum,  quod  duobus 
generibus  nomen  unum  communicat,  ut  hic  et  hasc 
canis. 

29.  Cui  contrarium  est  epiccenum,  quia  utrumque 
sexum  sub  uno  genere  enuntiat,  ut  hic  piscis,  Est 
enim  incerti  sexus,  quod  nec  natura,  nec  oculis 
discernitur,  j  sed  sensus  tantum  peritia.  Omns 
genus  dictum,  quia  cunctis  generibus  servit  :  ma- 
sculino,  et  feminino,  neutro,  et  communi,  et  omni. 


*  Principalia  q.  primam  pos.  Dtroque  nomine  vo- 
eantur,  et  Principalia,  et  Primae  positionis. 


quia  non  recipit  similiter  comparafionem.Suntetiafn 
verbo  similia^  ut  contempUtor,  sed  cum  casum  acce" 


^ Diminutiva...scholasticulus.  Eod.eiemplQ  utun-  Qf^^nn^  nomina  sunt,  u^  contemplaior  cum  contem- 
p  Donatus,  et  Charisius.  **  plaloris  facit.  C 


tur 
^  Sono  dimin.  E  Sergio. 

*  Tota  Latina.  Ex  Donato. 

•  QufBdicunturad  aliquid  a/i^t/a/i/^r.  Italegendum 
ex  Sergio,  conjungendague  manuscriptorum  et  im- 
pressorum  librorum  lectio  :  in  illis  enim  qualiter,  in 
his  aliter  legitur. 

'  Aatualia.  IIk^c  neque  apud  Donatum,  neque  apud 
Sergium  Icffuntur. 

«  Loci  a  loco.  Reliquit  numcri  et  ordinis  species  : 
ita  xxviii  species  constabunt. 

^  Verbis  similis.  Aliqnid  hoc  loco  e  Ssrgio  deside- 
rare  possis.  Sic  namque  ille  Art.  2.  c.  2 :  c  Sunt  etiam 
participiis  simiHa,  ut  demens.  Nam  sic  est  domens, 
quasi  legens;se<i  demens  nomenest.quiarecipitcom- 
paraiionem,idestdemeniiov;\egensveroparticipium. 


Cum  autem  tempus  habuerint,  verba, 
ut  Maro  dixit  :  Contcmpiator  aquas  dulces.  »  Ergo 
casum  ex  Scrgio  posuimus,ubi  comparationem  habe- 
bantlibri  omnes.Nam  comparationem  reciperedepar- 
ticipialibus,  non  de  vcrbo  similibus,  dixerat  Sergius. 

*  Secunda  pars  nom.  Quam  primam  dixerit,  nisi 
appcllativorum,  nulla  est ;  praeccssit  enim  :  HfB  om- 
nes  species  a  nominum  appellatione  descendunt. 

i  Sed  sensus  tantum  peritia.KxsX  scnsum  pro  intel- 
lcctus  arbitrio  posuit,  aut  male  Hbri  omnes  sensus 
tantum  pentia.  Nam  si  neque  natura,  neque  ocnlis 
discemetur  genus,  quomodo  sensus  perilia  discerne- 
tur?  Itaque  suspecta  habebat  haec  verba  Chacon.  Mi- 
rum  ni  usus  tantum  peritia  Isidorus  scripsit.  Qtti 
Servium  legcrit  de  hac  scriptura  non  admodum  du- 
bilabit.  Ejus  verba  sunt  in  art<  2,  cap.  5  :  Inier 


85 


Et\'IIOL09IARUM  UB.  I. 


30.  Numenu  yoeatus,  quia  per  eum,  vel  singula*  m  hcBC  ,   hoe,  *  quee  tria   et   articuli   nominantur. 


ria,  vel  pluralia  nomina  ostendunlur. 

Figura,  quia,  vel  simplida,  vel  composita  sunt. 

31.  Casus  a  cadendo  dicti;  per  cos  cnim  inflexa 
nomina  variantur,  et  cadunt.  Nominalivus  easus  dic- 
tus,  quia  per  eum  aliquid  nominamus,  ut  hic  ma- 
gister,  Genitivus,  quia  per  eum  g^us  cujuscnnque 
quierimas,  ut  hujug  tnagiitri  filiuf ;  vel  quod  rem 
significamus,  ut  hujus  magistri  liher, 

32.Dativus,  quia  per  eumalicui  aliquidnos  dare  de- 
moi»tramiis,ut  tHda  huic  magistro .  Accusati  vus,  quia 
per  eum  aiiquem  accasamus,  ut  accuso  hunc  magis- 
trum.  Yocativus,  quia  per  eum  aliquem  vocamus,  ut 
0  magister,  Ablativus,  quia  per  eum  nos  auferre  ali- 
quid  euiquam  significamus,  ut  auferam  a  magistro. 


4.  Articuli  autem  dicti,  quod  nominibus  arctantur» 
id  est,  colligantur,  ut  cum  dioimus  hic  orator,  Inter 
arliculum  autem,  et  pronomen  hoc  interest,  quod 
articulus  tunc  est,  cum  nomini  jungitur,  ut  hic  <a- 
piens,  Cum  vero  non  conjungitur,  demonstrativum 
pronomen  est,  ut  hie,  et  hcec,  et  hoc, 

5.  Omnia  autem  pronomina,  ant  primigenia,  ast 
decluctiva  sunt.  Primigenia  dicta  sunt,  quia  aiiunde 
originem  non  trahunt.  Haec  viginti  unum  sunt.  Fi- 
nita  tria  :  ego,  tu,  ille. '  Infinita  septem  :  quis,  qua- 
lis,  talis^  quantuSj  tantuSf  quotus,  ^o^ux.Minusquam 
finita  sex  :  iste,  ipse,  hic,  is,  idem,  sui,  Possessiva 
quinque  :  meus,  tuus,  suus,  noster,  vester,  Reliqaa 
autem  deductiva  dicuntur,  quia  ex  illis  deducta  al- 


33.  flexaptota  nominadicta,  quia  pcr  sex  casus  va-  g  qug  composita  existunt,  ut  quispiam,  aliquis,  etc 


rietates  babent,  ut  est  unus,  Pentaptota,  quod  tantum 
in  qninque  easikms  variantur,  ut  doctus,  Tretraptota, 
quod  tantnm  in  quatuor  easibus  declinantur,  ut  Mus* 
Triptota,  quod  tantum  in  tribus,  ut  templum.  ^  Dip* 
lota,  quod  tantam  in  duobns,  ut  Jupiter,  i>  Monop- 
tota,  qnod  opo  tantura  casu  utuntur,  ut  frugi, 

CAPUT  VIII. 
De  pronomine. 

i.  PrODomendictum,  quia  pro  ^  vice  nominis  poni- 
tor,  ne  fastidiam  faeiat  nomen  ipsum,  dum  iteratnr. 
Nam  cum  dieimas  :  Virgilius  scripsit  Bucolica,  ad- 
dimus  pronomen,tp<«  scripsit  et  Georgica;%\c  varietas 
significationis,et  fastidium  tollit,  et  omatum  inducit. 

8.  Pronomina  antem  aut  fiuita  sunt,  aut  iufinita. 


CAPUT  IX. 
De  verho, 

i.  Verbnm  >  dictum.eo  quod  verberato  aere  sonat, 
vel  quod  haec  pars  frequenter  in  oratione  versetur. 
Sunt  autem  verba  mentis  signa,  quibns  homines 
eogiu&tiones  suas  invicem  loquendo  demonstrant. 
Sicut  autcm  nomen  significal  personam,ita  verbum, 
faetom  dictamque  personsB.  In  persona  verbi,  agen- 
tis  et  patientis  significatio  est.  Nam  scribo  agentk 
person»  faclum  est.  Item  scribor  personse  faetam 
indicat,  sed  cjus  a  qno  patimur. 

1112.  Verborum  generaduo  sunt,  grammatieornm, 
atque  rhetorum.  Grammaticorum  in  tria  cadunt  tem- 
pora  :  prapterilum,  praesens  et  fulurum,   ut,  fedty 


*  Finita  pronomina  dicta,  eo  quod  definiunt  certam  q  fadt,  faciet.  Rhetorum  aulem  universa  oratio  verba 


parsonam,  at  ego,  Ms  enim  statim  intelligis.  Infinita 
dicuntur,  quia  non  sunl  certae  porsonae.  De  absenti- 
bns  enim  dicuntur  et  incertis,  ut  quis,  quce,  quod. 
Miuus  quam  finita  appellantur,  quia  commemoratio- 
nem  fadunt  notae  personse,  ut  ipse^  iste,  certum 
est  enim  de  quo  dicitur. 

19  3.  Possessiva  vocantur,  eo  quod  nos  aliquid 
possidere  ostendunt;  nam  dum  dico  meus,  tuus, 
definio  aliquid  meum  esse,  vel  tuum.  Relaliva* 
dieuntnr,  quia  ad  interrogationcm  referontur,  nt 
quis  est  ?  respondetur,  is  est.  Demonstraliva,  eo 
qaod  habent  demonstrantis  significationem.  Aii- 
qnem  enim  praesentem  his  demoostramus,  ut  hie, 

gpiccmnm^etcommune  hoc  interest^quod  in  communi  n 
arlicularisecemimus  seanim,ut, \iiccm\i\  inepicasno  ** 
vero  unus  articularis  sumitur,  et  utrumque  sexum 
intelligimus,ut,hadc aquila;  eum  autem  sumemus ar- 
ticularem  quem  auctoritas  dederit.  Nam  cum  natu- 
raliier  non  possumus  in  epiccenis  sexum  deprehen- 
dere,  debemus  auctoritate  firmari,  Sexus  PEaiTiA, 
quod  in  uno  Rom.C.legitur,absurdum  omnino  videtur. 

^Dipiota  ,ut  JupiTEa.  Duob.  in  casib.  Jupiter  dici 
etiam  Charisius  ait^  et  Sergius.  Varictates  duas  ha- 
bere  nemo  dixerit  :  nam  ne  accentum  quidem  variat 
Jupiter  in  vocativo,  et  nominalivo.  Ergo  varielatem 
a  casu  cum  Sergio  distinxit. 

>»  Monoptota.Hs^c  Sergius  aptota  appellari  mavult. 

Cap.  Vill.  —  ^  Pro  vice  naminis,  Sic  iufra,  c.  36 : 
Antononuma  pro  vice  nominis  pont/ur.Donatus.  Ser- 
fiut  et  Bedfti  Pro  nomine  ponitur.  Posset  lcgi  pro 


dicuntur,  veluti,  verhis  bonis  nos  cepit,  verba  bona 
habuit  :  nbi  non  tantum  verba  qua*  in  tria  cadnnt 
tempoia,  sed  universa  oraiio  est.  Verborum  spedas 
sunl  formae,  modi,  conjugaliones  et  genera. 

3.  Formae  verborum  inde  dictae,  eo  quod  nos  ad 
unamquamque  rem  informent;  per  has  enim  osten- 
dimus  quid  agamus.  Nam  Meditativa  dicta  a  medi- 
tanlis  sensu,  ut  *»  lecturio,  id  est,  legere  volo, 
Tnchoativa  post  meditationem  ab  inchoantis  indicio, 
ul  calesco.  Frequentaliva  a  saepius  agendo,  ut  lee- 
tito,  clamito.  Formae  enim  sensum  tenent,  modidfr- 
clinationem.  Nam  nescis  quid  sit  declinatio,  nisi 
prius  didiceris  quid  sit  sensus. 

nomine,  id  est,  vice  nominis,  ut  eod.  c.  36  lAntono- 
masia  est  pro  nomine,  id  est,  vice  nominis  posita. 

d  Finita,  eo  quod  dif,  c.  p.  Servius  ad  Art.Donat. 

•  Quo'  tria,  et  articuli  n.  Sergius.  Ha»c  nonnulH 
ctiam  pronomina  articularia  vocanl,  eo  quod  more 
Graecor.  cum  nominibus  declinanlur. 

'  In^nita  septem.  Quae  nomina  ab  aliis  dicuntur. 
Sed  cum  Isidoro  faciunl  Charisius,  Diomed.,  Serv.  et 
Id.  Aaguslinus. 

Cap.  IX.  —  K  Yerbum...quod  verherat,  E  Serv. 
ad  Art.  Don.  Sed  improbat  Quinlil.lib.i,  c.  5.  Quae  de 
pcrfectaforma  legunlur  in  impressis,a  Longobardids 
quibusdam  recte  abcranl. 

^  LECTuaio,  id  est,  legese  voLO.Sic  Longobard.  el 
Servius  :  Una  meditativa  forma  est,  quce  non  agere 
nos  aliquid,  sed  adhuc  velle  agere  ostendit,  ut  est 
\QGi\uio y  significat  enim  nonlego,  sed  legerevolo. 


87 


S.  ISIDORI  fflSPALBNSIS  EPISCOPI 


88 


4.  Modi  dicti  ab  eo,  quemadmodum  sint  in  suis 
significationibus.  Indicativlis  modus  dicitur,  quia 
significationem  indicantis  habet,ut  lego  Imperativus, 
quia  sonum  habe  timperantis,  ut  lege.  Optativus,quia 
peripsum  optamus  aliquid  agere,  ut  utinam  legerem! 
*  Conjunctivus,  quia  ei  conjungitur  aliquid  ut  locutio 
plena  sit:  nam  quando  dicis  cum  damm,  pendet  sen- 
8U8;  quod  si  dicam  cum  clamem,  quare  putas  quod 
taceam  ?  Plenus  est  sensus. 

5.1n0nitusdicitur,eoquod  temporadefiniens  perso- 
namverbi  non  &e^miy\xiclamare,clam£isse.  Cui  siad- 
jungaspersonam :  clamaredebeo,debes,  debet, (ii  quasi 
finitum.  Impersonalis  dicitur,  quia  indiget  persona 
nominis,  vel  pronominis,  ut  legitur :  addis  personam, 
a  me,  a  te,  ab  illo^  et  plene  sentitur.  Sed  infinitus  mo- 
dus  personatantum  verbi  eget.  Impcrsonalis  vero,  vel 
pronominis  persona,  vel  nominis. 

6.  Conjugatio  dicitur,  eo  quod  per  eam  ad  unum 
8onum  mulla  conjungantur.Docet  enim,  inquam  syl- 
labam  exeat  futurum  tempus,  ne  per  imperitiam  quis 
dicat  legebo,  pro  legam,  Harum  prima  et  secunda 
mittunt  futunim  tempus  in  bo,  et  in  bor^  tertia  in  am, 
et  in  ar, 

90  7.  Genera  verborum  ideo  dicta,  quia  gignunt. 

Nam  activo  adjicis  r,  et  gignit  passivum.  Rursum 

passivo  adimis  r,  et  parit  activum.  Ipsa  autem  activa 

dicuntur,  quia  agant,  ut  verbero;  et  passiva,  quia 

patiuntur,  ut  verberor.  Neutralia,  quia  necagunt,  nec 

patiuntur,  uijaceo,  sedeo.  His  si  r  litteram  adjicis, 

^  non  sonant  Latine.  Communia  autem  dicunlur, 

quia  et  agunl  et  patiuntur,  ul  amplector,  Haec  simili- 

ter,  deposita  r  littera,  Latina  non  sunt.  Deponentia 

vero  dicuntur,  ^  quia  deponunt  futuri  temporis  parti- 

cipium  a  significatione  passiva,  quod  exit  in  dus,  ut 

gloriandus, 

CAPUT  X. 

De  adverbio. 

1.  Adverbium  ^  dictum  est,  eo  quod  verbis  accidat, 

ut  pula,  bene  legi.Bene  advcrbium  est,  legi  verbum. 

Inde  crgo  dictum  advcrbium,  quod  semper  verbo  junc- 

tum  adimpleatur.  Yerbum  enim  solum  sensum  implet, 

ut  scribo,  Adverbium  autem  sine  verbo  non  habet 

^Conjunctivus.  Servius:  Ideo  dictus  conjunctivus, 
quia  in  loquendo.cumsolus  elocutionem  implere  non 
possit,  conjungit  sibi  indicativum, 

^Non  sonant  Latine.Latina^MLs.;  non  suntLatina, 
paulo  post  ex  Donat. 

*  Quia  deponunt  futuri  temporis  participium  a 
passiva  signi/icatione.  Deponens  (ait  Charisius)  per 
antiphrasim  dicitur,  idest,econtrario,  quodverbum 
r  littera  finitum  deponere  eamnan  potest.  Idem  toti- 
dem  verbis  Diomeoes.  Ergo  codemmodo  hsec  Isidori 
verba  sunl  accipienda,  ut  cum  verbum  deponens  reli- 

Suas  voces  a  passiva  si^niBcatione  deposuerit,  hoc  est, 
ejecerit,  futurum  in  dus  a  paiiendi  significatione  de- 
pellcre  nunquam  qneat.Neim  sequendus,utendus,  el  si 
qua  hujusmodircpcriuntur,  passivam  signifi(  ationem 
retinent.  Aut,DEPONuxT,idesta^*tnuw/,  neque  reci- 
piuntfuturum  indus  propterpassivamsignificationem, 
uigloriandus  :  nam  gloriandusin  usu  plane  non  est. 
Comminianus  apud  eumdem  Ciiarisium  :  Trahuntur 
particifia  a  coynmuni  (inquit)  quntuor,  pr(vsens,  et 
prastentum,  et  duo  futura :  vadans,  vadatus  ;  va- 


m  plenam  significationem,  ut  hodie ;  adjicis  illi  ver- 
bum,  hodie  scribo,  et  juncto  verbo  implesti  sensum. 

M  CAPDT  XI. 

De  partidpio. 

i,  Participium  dictum,  quod  nominis  et   verbi 

capiat  partes,  quasi  particapium,  A  nomine  enim 

vindicat  sibi  genera,  et  casus;  a  verbo  tempora,  et 

significationes;  ab  utroque  numerum  et  figuram. 

CAPUT  XII. 
De  conjunctione. 

1.  Conjunctio  dicta,  quod  sensus  sententiasque 
conjungat.  Haec  enim  per  se  nihil  valet,  sed  in  copu- 
latione  sermonum,  quasi  quoddam  exhibet  glutinum. 
Aut  enim  nomina  sociat,  ut  Augu^tinus  et  Hiero- 
nyjnus,  aut  verba,  ut  scribit  et  legit.  Una  autem  vis 

n  omnium,  sive  copulent,  sive  disjungant. 

2.  Copulativue  autcm  conjunctiones  dictae,  eo  quod 
sensum  vel  personas  conjungant,ut  ego  et  tueamusad 
forum  .'ipsume/sensum  conjunxit.Disjunctivse  dictse, 
quia  disjungunt  res  aut  personas  ut  ego  aut  tu  facia^ 
mus.  *  Subjunctivse  dtcunlur,  quia  subjunguntur,  ut 
que ;  dicimus  enim,  '  regique,  hominique,  Deoque ; 
non  dicimus,  que  regi,  que  homini. 

3.  B  fixpletivse  dictae,  quia  explent  propositam  rem, 
ut  puta,5t  hoc  non  vis,  saltem  illud  fac.  Communes 
nominantur,  quia  ubivis  ponuntur,  el  subjunguntur, 
ut,  igitur  hoc  faciam,  hoc  igitur  faciam, 

4.  ^  Causales  dicuntur  a  causa,  eo  quod  aliquid 
cogunt  facere,  ut  puta,  occido  illum  quia  habet 
aurum :  Quia  habet  aurum  causa  est.  Rationales 

M  dicuntur  a  ratione,  fBIB  qua  quisque  iititur  in  fa- 

ciendo,  ut,  quomodo  eum  occidam,  ne  agnoscar :  ve- 

neno  f  an  ferro  f 

CAPUT    XIII . 

De   proBpositionibus. 

1.  Prsepositio  dicta,  quod  nominibus  praeponatur, 

et  verbis.  ^  Accusativae  autem,  et  ablativae  praeposi- 

tiones  a  casibus  quibus  serviunt  dictae.  j  Loquelares 

vero,  quia  loquelis,  id  est,  verbis  semper  cohaerent, 

nec  aliquid  valent  solae  positae,  ut  di,  dis.   Con- 

junctae  vero  verbis  figuram  faciunt,  ut  diduco,  dis' 

traho, 

DATUHUS,  VADANDUS.  A  dcponcnti  tria  :  prassens, 
prasteritum,  et  futurum,  ut  luctans,  luctatus, 

LUCTATURUS. 

Cap.  X.  —  <*  Totum  caput  e  Sergio. 
D     Cap.XII.— •Stt6;uwch*i;^.  Itaappellateas  Donatus. 

'  Regique,  hominique,  Deoque.  Hemistichiuni  Ju- 
venci  ne  Magis. 

K  Expletivce.  Etiam  Donatus,  et  Diomedes,  sallem 
in  expletivis  numerant. 

*»  Causales,  eo  quod  aliquid  cogunt  facere.  Recte 
emendavit  Chacon,  cum  Mbnpsiriimcogitem,  partim 
cogitent  haberent.Sergius:  Inter  causales,  et  ratio- 
nales  hoc  interest,  quod  tunc  utimur  causalibus, 
quando    de    causa   loquimur;   tunc  rationalibus, 

!mando  de  ratione.  Causa  est,  ^uce  nos  compellit 
al.,  impingit),  ad  aliquid  faciendum ;  ratio,  qua 
utimur  in  faciendo. 

Cap.  XIII.  »  Accusativas  autem,  et  Ablativa^,  Ita 
appeilaDlur  a  Serv.  et  Serg. 

j  Loquelares.  Ita  appcllantur  a  Probo,Serv.,  Donat. 
Diomed  ,  Charis.,Festo,inAm.,etBed.,de  ArteMetr* 


89 


CAPUT  XIV. 
De  interjectione. 

1.  Interjectio  ^  vocata,  quia  sermonibus  interjecta, 
id  est,  interposita,  afTectum  commoti  animi  expri- 
mit.  sicnt  cum  dicitur  ^  ab  cxsultante  vah/  a  dolen- 
te,  heu!  ab  irascente  hem!  a  timente  hei/  Quae  vo- 
ces  quaramcunque  linguarum  propriae  sunt,  nec  in 
aliam  linguam  facile  transferuntur. 

!t8  CAPCT  XV. 

De  voce, 

i.  Voz  est  aer  ictus  sensibilis  auditu,  quantum  in 

ipso  est.  ^  Omnis  vox,aatest  articulata,  autconfusa. 

Articalata  est  hominum,confusa  animalium.  Articulata 

est  qose  scribi  potest,  confusa  quse  scribi  non  potest. 

CAPUT  XVI. 
De  syllaba, 
i.  Syllaba  Gnece,  Latine  conceptio,  sive  com- 
plexio  dicitur.  Nam  syllaba  dicta  est  ^  %7^  tou 
ouXXa{A6iveiv  ti  -^^^i^^d,  id  est,  a  conceptione  lit- 
terarum  :  ouXXafi6d^eiv  enim  dicilur  concipere.  Unde 
vere  illa  est  syllaba,  quae  ex  pluribus  nascitur  littc- 
ris.  •  Nam  uuam  vocalem  pro  syllaba  abusive,  non 
proprie,  dicimus,  qu%  non  tam  syllaba  dicenda  est 
quam  ratio  temporum.  Syllaba;  autem,  aut  breves 
sont,  aut  longae,  aut  communes. 

2.  Breves  vocatae,  quia  nunquam  produci  possunt. 
Long)£,quia  nunquam  corripi  possunt.  Communes  au- 
tem,  quia  pro  scribentis  arbitrio,  cum  necessitas  cogit, 
et  prodacuntur,  et  corripiuntur.  Legre  Donatum.  Ideo 
aatem  syUabae  longae,  brevesque  dicuntur,  quia  per 


ETYMOLOGURUM  LIB    L  90 

m  constat  syllabis.  Cum  ergo  syllaba  una  est,  quasi 
dimidius    pes   est.  '  Dionysius   Lintius   syllabarum 


pes  est.  '  Dionysius  Lintius  syllabarum 
omnium  singutas  formas  aptissimas  fecit,  et  ob  id 
statua  honoratus  est. 

CAPUT  XVIL 
De  pedibus, 
4.  Pedes  '  sunt  qui  certis  syllabarum  temporibus 
insistunt,  nee  a  legitimo  spatio  unquam  recedunt. 
Pedes  dicti,  eo  quod  per  ipsos  metra  ambulent.  Nam 
sicut  nos  pedibus  incedimus,  ita  metra  quasi  pedi- 
bus  gradiuntur.  Pedes  autem  omnes  centum  viginti 
quatuor  sunt :  disyllabi  quatuor,  trisyllabi  octo,  tetra- 
syllabi  sexdecim,  pentasyilabi  duo  et  triginta,  hexa- 
syllabi  quatuor  et  sexaginta.  Usque  ari  quatuor  autem 
syllabas  pedes  dicuntur;  reliquae  ouXuffai  vocantur. 
D  2.  Ipsi  autem  pedes  habent  speciales  cansas  no- 
minum  quare  ita  vocentur.  Pyrrhichius  dictus  est, 
quia  hic  assidue,  vel  in  certamino,  vel  in  ludo 
puerili  saepius  ^  frequentabatur.  *  Spondeus  dici- 
tur,  !95  quia  traclim  sonat.  Nam  spondeus  tra- 
ctus  quidam  dicitur,  id  est  sonus  qui  fundebatur 
circa  aures  sacrificantium.  Unde  et  ii  qui  tibiis  ca- 
nebant  in  sacris  genlilium  spondiales  nominabantur. 

3.  Trochaeus  vero  ab  eo  dictus-est,  quod  celerem 
conversionem  faciat  cantilenae,  et  quasi  rota  veloci- 
ter  currat  in  metris,  Tpox6(  enim  Graece  rota  dicitur. 

4.  lambus  dictus  est,  quod  ?a[x6n^eiv  Graeci  de- 
trahere  dixerunt.  Uujusmodi  enim  carmine  omnes 
invectiones,  vel  detracliones  implere  poetae  sunt  so- 
liti.  Dictum  autem  nomen  ab  eo  quod  velut  venenum 


varias  vocum  moras  aut  dupla  aut  simpla  spatia  tem-  P  quodammodo  maledicti  aut  livoris  infundat 


poris  habere  videntur.  Diphthongee  syllabae  Grneco 
nomine  dictae,  quod  in  eis  binae  vocales  jungantur. 
3.  Ex  his  apud  nos  veras  esse  scimus  quataor :  o!, 
oe,  au,  eu,  Ei  vero  apud  majores  tantum  celebrata 
fait.  Syllaba  autem  apud  metricos  ideo  semipes  no- 
minatar,  quod  sit  dimidius  pes.  Nam  pes  !9t  duabus 

Cap.  XfV.  »  Interjectio.  Omnia  fere  verba  Aug., 
lib.  I  de  Serm.  Domini  in  mont.,  c.  9. 

>>  Ab  exsultante  vah  !  Diomedes :  Exsultantem  si- 
gnificat  EYAXl  Item  Donatus  etBed. :  Loftantis  evax! 
Aagustinus  tamen  :  Cum  delectamur,  vah  I  (iaquit) 
dicimus. 

Cap.  XV.  *^  Omnia  e  Donato. 

Cap.  XVI.  *  dbd  Tou  auUa(jL6.  Ita  Serg.,  Diomed., 
Cbaris. 

*  Nam  unam  vocalem  pro  syllaba  abusive.  Donatum 
Tidetur  notasse,  qui  vocalem  longam  syllabam  dici 
proprie  voluit.  Ejus  enim  verba  sunt  :  Syllaba  est 
eomprehensio  litterarum,  vel  unius  vocalis  enun- 
tiatio  temporumcapax,  Nam  abusive  etiam  vocalem 
brevem  syllabam  vocamus. 

'  Dionysius  Lintius,  Vel  Lindius  potius,  cujus 
Strabo  et  Suidas  meminere.  Is  Pompeii  aetate  gram- 
maticam  Romae  docuit. 

Cap.  XVIL  «  Pedes  sunt  qui  certis,  Elegantissime 
Tereniianus  : 

Una  longa  non  valebit  edere  ex  sese  pedem, 

Ictibns  quia  fit  duobus,  non  gemello  tempore. 

Semus  quoquo  :  Necesse  est  pedem  unumquemque  in 

se  habere  certum  cum  temporibus  numerum  sylla- 

harum. 

^  Frequentabatur.  Postea  in  Romano  Cod.  baec  le- 


5.  j  Tribrachys,  qui  et  chorius  appellatur,  dictus 
quia  fit  ex  tribus  brevibus. 

6.  Moiossus  dictus,  a  saltatione  MoIossorum,quam 
exercuerunt  armati. 

7.  *  Anapaestus,  quia  remissionibus  et  ludis  hic 
pes  dicatus  est. 

guntur  :  Sive  Pyrrhichius  dicitur,  hzh  tou  Tcupb^,  id 

est,  igne :  celeri  enim,  sicut  ignis,  pes  iste  decurrit. 

Hinc  est  illud   Yir^ilianum  :  Ardentes  Tvnii,  id 

est^  FESTiNANTES.  E^adcm  sunt  in  recenlioribus  Edi- 

tionibus.  Recta  tamen  prioretymologia.  Terentianus: 

nu^^{//o;  idem  vocatur,  quippe  et  aplus  Pyrriiichae. 

^  Spondeus  dictus,  quia  tractim.  Est  enim  (ncovServ 

lente  moveri,  unde  spondeos  stabiles  dixit  Horatius. 

Et  Cicero  :  Etsi  enim  hebetior  est,  et  tardior^  habet 

Q  tamen  stabilem  quemdam.etnon  expertem dianitatis 

■*  gradum.  Velpotius  aicb  t^?  <ni:ov8^?,id  est,  libatione, 

unde  l7ci6(i)(Aio(  etiam  diclus ,  quod  eo  sacerdoles  ad 

aras  progredientes  utercntur,  ut  ejus  pedis  gravitas 

ominosis  vocibus  ofticeret,  ne  ad  illorum  aures  per- 

venirent.  Terentianus  : 

Qui,  quod  in  templis  canorus  a  sono  vocis  malae 
Auribus  libanlis  obstat  et  favet,  (TTcovBetoc  est. 
Et  qui  tibiis  longis  in  sacris  canebant,  spondiales 
dicebantur,  quorum  mcminit  Plutarchus. 

i  Tribrachys,  qui,  et  chorius.  Et  trochaeus  dicitur. 
Quintilian.,  hb.  ix,  c.  4  :  Tres  breves  choreum,  quem 
tribrachyn  dici  voiunt.  Terentianus,  cum  de  iambo 
egisset  : 

Ncc  minuscurrit  trochaeus  lege  versa  temporum, 
Syllaba  longus  priore,  parcior  novissima. 
X6p(0{  idem   nuncupatur  a   mugistris  plurimis. 


9i 


S.  ISIDORI  mSPALENSIS  fiPISCOPI 


n 


8.  Dactylasa  digilodictus,  quod  a  longiorenodo  in- 
choans  ,  in  duos  desinat  breves.  Sic  ,  et  isle  pes  >> 
juncturam  unam  babetlongam,  etduas  breves.  Undeet 
manus  oppansa  palma  dicitur,et  pendentesdigiti  dactyli. 

!9G  9.  Amphibrachus,  quod  in  ulraque  parte  bre- 
vem  habeat,  longa  in  medio  inlerjacente  :  ppax'u< 
enim  brevis  dicitur. 

10  Amphimacrus  dicitur,  quod  duae  hinc  inde  lon- 
gae  habeni  in  medio  inclusam  brevem  :|Aaxfb(  enim 
GraBce  longus  dicitur. 

11.  Bacchius  appellatus  est,  eo  quod  eo  pede  Bao- 
chica,  id  est,  Liberi  sacra,  celebrabantur. 

12.  *^  Antibacchius,  vel  palimbaccbius  dictus,  quia 
contrarius,  vel  iteratus  a  fiacchio  est. 

13.  Proceleumaiicus,  eo  quod  sil  ad  ^  celeoma 
canentium  aptus. 

14.  Dispondeus  autem,  et  ditrochffius,  et  diambus 
dictus,  quodgeminisconstentiambis,  ipondeisvel  tro- 
Gbwis. 

15.  Antispatus,  quod  sit  ex  contrariis  syUabis,  ex 
brevi  et  longa,  ex  longa  et  brevi. 

16.  Cboriambus  vero,  quia  ex  boc  pede  compoai- 
tum  carmen  choris  aptissimum  sit. 

17.  lonici  sane.propternumerorumios^ttalem  so- 
num  dicti;  habont  enim  binas  longas  syllabas,  binaa- 
que  correptas. 

18.  Psones  dicti  ab  inventore.  Constant  ipsi  ex 
una  longa  et  tribus  brevibus;  quse  longa  juxU  no- 
mina  eorum  variatim  est  constituta. 

19.  Epitriti  vocati,  quod  semper  tres  toogaa  ba- 
beant  syUabas,  ct  unam  bievem. 

80.  Syxygiae  autem  sunt  pentasyUabi,  9t  hexa- 
syUabi  pedcs.  Et  dictae  apud  Graecoa  ovCuytai,  qnasi 
qusedam  declinalionea.  *  Soil  bi  non  sunt  pedes,  sed 
appellantur  pentasyllabi,  et  hexasyUabi,  quia  ultra 
quinque,  et  sex  syllabaa  non  procedunt ;  unde  non 
oportct  in  carmine  has  syllabas  quodUbei  excedere 
nomen,ut  Carthaginiensium,  Hierosolymitanorum,ei 
ConstantinopoHtanorum . 

Idem  : 

Nam  solet  longam  troehseus  solvere  in  duasbreves, 
Unde  et  appeUant  trocheum  quem  vocamus  xpl^^sjy^, 

*  Anapoistus.  Longobardicos  seculi  sumus,  qui  in 
hanc  lectionem  coasentiunt.  Altera  etvmologia,  quse 
in  alita  Ubris  manuscriptis  et  inditis  Wgitur  :  Ana^ 

p(BStusdicilurrepercussus{Grafeienimh4ai%wviti^'  q  Hieronym.,  Is.  xvi :  Ncquaauam  in  uindemia  latus 
PKRcussioNEii  dtoin^*^!  ideo  dicitur  repercussus,eo  "^  vindemiator  celeuma  cantaoit,  fit  Jerem.  xlviu  et  u. 
auod  repercutiatur  a  dacttflo,est  enim  illi  contrarius). 
£  Diomede  sumpta  est.  Quibus  verbis  illud  etiam  sab- 
mngilur  in  sex  librls :  Ulud  autem  mirandum  est,  in 
hisduohus  pedibuny  quod  anapatstus  suscipit  gualita' 
iem  nominis;nam  excontrarie  tate  sequenti  in  eon  tra- 
rietatem  ponitur,eo  quod  brevitas  in  sepragcurrit;ille 
vero  qui  in  contrario  ponitur,non  de  eo  sumit  vocalni'' 
lum,sed  dequalitate  5y/(a^an4m.Nonprorsusabsarde 
(si  cui  Diomedes  tanti  sit),  sie  enim  ordinat  Teren- 
tianus  pcdes,  ut  ab  anapaesto  incipiat,  et  omnino 
breviores  sempe  ^  praeponat.  Sed  quis  non  videt,  hac 
etymologia  recepla,  ut  anapaestus  quasi  repercussus 
dicatur,  nihUominus  bone  quam  dactylum  nomen 
sumere  de  qualitate  syllabarum,  non  quod  repercu- 
tiatur  a  dactylo,  sed  quod  duse  ayUabe  breves  re- 


•  19  7  21  /  Accidnnt  unicuique  pedi  arsis,et  thesis,  id 
^  est,  elevatio,  et  positio  vocis.  Neque  enim  iler  pedes 
dirigere  poterunt,  nisi  alterna  vice  leventur,  et  po- 
nantur  :  ut  arfm,  ar  elevatio  est,  ma  positio.  In  his 
duobus  per  divisionem  pedes  legitimi  coUiguntur. 
i£qua  divisio  est,  quoties  arsis  et  thesis  sequaU  tem- 
porum  divisione  caeduntur. 

22.  Dupla,  quoties  ex  his  unus  alterum  duplo 
vincit.  Sescupla  vero  est,  quoties  unum  alterum 
sescuplo  superat.  In  simpla  enim  ejus  parte  unum 
plus  invenitur,  in  dupla  unum  minus  habetur. 
c  Sescum  enim  dimidium  dicitor.  Triplum  est, 
quando  major  para  ter  continet  totum  minus,id  est, 
tria,  et  unum.  fipitritum  est,  quando  minus  continetur 
a  majore,  et  ejus  tertia  pars.  Ceeduntur  vero  pedum 

H  membra,  vel  per  aequalUatem,  vel  per  duplum,  vel 
per  sescuplum,  vel  per  triplum,  vel  epitritum. 

23.  ^  Partimur  ergo  in  aequa  hos  : 
Spondeum,  ut  asstas; 
Pyrrhichium,  ut  fuga; 
Dactylum,  ut  Mamalus; 
Anap^tum,  ut  Erato; 
Dispondeum,  ot  oratores; 
Proceleumaticum,  ut  avicula ; 
Diiambum,  ut  propinquitas ; 
Ditrochseum,  ut  cantilena ; 
Antipastum,  ut  Saloninus; 
Choriambum,  ut  Armipotens* 

S4.  Iiem  in  dupla  partimur  bos  pedos  : 
Trocbseum,  ut  meta; 
r  lambum,  ut  parens; 
Molossum,  ut  /Enaas; 
Tribraohyn,  ut  macula; 
lonicum  majorem,  ut  Junonius; 
lonicum  mioorem,  ut  IHomedes. 

W  25.  Unus  vero  tantum  est  qui  tripla  partitione 
dividitur,quas  est  maxima,  atque  ideo  minimo  moUis 

adest. 
S6.  Tripla  :  ^  Amphibracbys,  qI  earina. 

percuiiuntur,  et  obtnnduntur  a  sequenti  longa  ? 

>»  Juncturam  unam,  Articulnm  juncUiram  dixii. 

<»  Antibacehius,  vel  palimbacchius,  guia  iteratw» 
Romanus  Codex  cnm  Donato:  Quiacontrarius.Bi  anr 
tibacchium,  nostri  palimbacchium,  interprei^^  sunt. 

*  Ad  celeuma  canentium.  Calcinthjm  volebat  Cha- 
con.,  ex  Jerem.xxv  :  Celeuma,  quasi  calcantium.Ei 


Canendum  aUi  cdidere,  haud  male. 

•  Sed  hi  non  sunt  pedes,  Cicero  in  Oraiore  :  Jam 
pason,quod  plures  habeat  syllabas,  immntres,  ntme- 
rus  a  quibusdam,  non  pes,habetur.  Sed  quod  •uCwt^«« 
dsclinattones  dixit,  conjugationes  forte  legendum. 

<  Aceidunt  unicuique  pedi  arsis.  E  Sergio.  Vide 
Terentianum. 

f  Sescum  enim  dimid.  Sic  Longobard.  Ubri.Cicero 
in  Oralore  :  Utnecessesitpartempedis,aut  oiquaUm 
esscalteri  parti,  aut  altero  tanto,  aut  sesqui  essemajo- 
rem;itafitutafeualisdactylus,duplexiambus,sesaui' 

plex  pofon.  Vid.  Serg.,  airi.  1.  c.  6;  et  Quiuiil.,  liir. 
IX,  c.  4. 
^  Partimur  ergo  in  cequa.  Omnia  ex  Donalo  uaque 

ad  Fcsccnmnui» 


Vi 


BTYMOLOGIARnM  LIB.  I. 


H 


SescapU  autem  il  sunt : 
Amphimacrus,  ut  tnMiees  (sic); 
Bacchius,  ut  Achat  (sic); 
Antibacchius,  ut  natura ; 
Peon  primus,  ut  legitimus; 
PaeoQ  secundus,  ut  colonia; 
Peeou  terUus,  ut  Men$tUmus; 
Pseon  quartns,  ut  ceUritas. 

27.  Restant  quos  ^  epitrita  partitione  dividimus  : 
Epitritus  primus,  ut  sacerdotes; 
Epitritus  secundus,  ut  eonditorss; 
Epitritus  tertius,  ut  Demosthenes; 
Epitritus  quartus,  ut  Fescenninus, 

Sunt  igitur  lequi  decem,  dupli  yero  sex,  triplus 
unus,  sescupli  septem,  epitriti  quatuor. 


m  sicut  adverbium,quia juxta  verbum  est.  Acutus  accen. 
tus  dictus^quod  acuat  et  erigat  syllabam,  Gravis,quod 
deprimat,  et  deponat,  est  cnim  contrarius  acuto.  Cir- 
cumflexus,  quia  de  acuto  et  gravi  constat :  incipiens 
enim  ab  acuto  in  gravem  desinit ;  atque  ita,  dum  as- 
cendit,  et  descendit,  circumflexus  efflcitur. 

3.  Acutus  autem  et  circumflexus  similes  sunt, 
nam  uterque  levat  syllabam.  Gravis  contrarius 
videtur  ambobus,  nam  semper  deprimit  syliabas, 
cum  illi  levent,  ut  :  Undd  venit  Titan,  et  nox  «W 
sidera  condit.  Undd  hic  gravis  est,  miniis  enim  sonat 
quam  acutus,  et  circumflexus. 

4.  Monosyllaba  autem  pars  orationis,  si  naturaliter 
brevis  est,  ut  vir,  SO  aut  positione  longa,  ut  drs^  acu- 
tum  accentumhabebit.Sivero  naturaliter  longa,ut  r^i, 


28.  Numerus  syllabarum  in   pedibus   a   duabus  g  circumflexum.  Dissyiiaba  pars  oralionis,  si  priorem 


usque  ad  sex  protenditur :  ulterius  enim  non  procedit, 
quia  usque  ad  scx  syllabas  tenduntur  pedes.  Tempora 
in  pedibus  sunt,  ut  quanta  unusquisqoe  pes  habeat. 
Resolutio  est  pedum,  quando  pro  una  longa  duse  bre- 
ves  ponuntur,  aut  pro  duabus  longis  quatuorbreves, 
nt :  Seciaque  intexunt  abieteeostas.  Abiete  nunc  reso- 
lutio  est  spondei  in  proceleumaticum,  in  qua  resolu- 
tione  semper  b  synaloepham  sequitur  yirgilius, 

29. « Ex  una  autem  Jonga  duse  breves  fiunt;  ex  dua- 
bus  autembrevibus  99Ionga  nunquam  flt.Findi  enim 
solida  possunt,  solidari  scissa  non  possunt.  Figura  est, 
cujus  nota  syllabae  agnoscuntur.  Ubi  enim  circuli 
partem  inferiorem  bis  positam  aspicis,  Pyrrhichius 
est,  vu\  abi  t  geminum  jaccns,  spondeus,  -  -  .  Nam 


naturaliter  longam  habet,  etultimam  brevem,circum- 
flectitur,  ut  MusA,  aliter  aouitur.  Trisyllaba  pars 
orationis,  si  mediam  brevem  habet,  ut  tibia^  tuno 
primam  acuimus.  Si  vero  naturaliter  longam  habet 
sccundam,  et  ultimam  brevem,  ut  *  Rom(lnus^  tunc 
mediam  cireumflectimus. 

5.  TetrasyUaba  autem,  et  pentasyllaba  ratione 
trisyllaborum  retinentur.  '  Gravis  acccntus  com 
nno  aectntu  poni  potest  in  dictione  mia,  oiifn 
utrisque  nunquam,  ut  Catdllus,  In  composita  dictione 
unus  aeceniui  est,  ut  armipotens,  omnipotens, 

6.  s  Aceentus  autem  reperti  sont,  vel  propter  dia- 
Xlno^onemjUi  ifiridlquein  littore  conspicitur  sus.ne 
dicas  ursus,  vel  propter  pronuntiationem,  ne  dicas 


nota  brevis  inferior  semicirculus  u,  nota  longa  i  ja-  Q  nUta  breviter,  et  non  prodacta  metd,  vel  diseernendiB 


cens  est  -  . 

30.  '  Metra  pedibus  accidunt,  ut  a  trochaeo  tro- 
cbaicum,  a  dactylo  dactilloum,  a  iambo  iambicum, 
de  quibus  paulopost  dicendum  est. 

CAPUT  XVItl. 
De  aceentibus. 

\ .  Accentus,  qui  Graece  prosodla  didtur,  ex  Gneco 
nomen  aceeplt.  Nam  Grsece  icpb;,  Latine  ad,  ciBrj 
Grffice,  Latine  cantus  est.  Hoc  enim  nomen  de  verbo 
ad  verbum  expressum  est.  Latini  enim  habent  et 
alia  nomina.  Nam  accentus  et  tonos  et  tenores  di- 
cttBl,  qoia  ibi  senus  crescit  el  desinit. 

2.  Accentus  autem  dictns,  quod  juxta  cantum  sit, 


ambiguilatis  oausa,  ut  ergd.  Nam  cum  producilur  ge^ 
eansam  signifleal,  eum  eorripitur,  conjunctio  est. 

CAPUT  XIX. 
De  figuris  accentuum, 

1.  Figur»  »  accentuum  decem  sunt,  quae  a  gram* 
maticis  pro  verborum  disitnctionibas  apponuntur. 
'Ofetoc,  id  est,  acutns  accentus,  linea  a  sinistra  parte 
In  dexteram  partem  sursum  ducta  Bt  iia  :  '. 

2.  Bspetix,  id  est,  gravis  linea  a  sammo  sinistrae  in 
dexteram  deposita,  flt  ila  :  \ 

3t  3.  nspioTRtfpLJvi],  id  est,  circumflexus,  linea 
de  acuto  et  gravi  facla  exprimitur  ita  :  ^  . 
4.  MompdE,  id  est,  longa,  virgula  jacens  est,  ita :  -. 


^Epiiriia pariiiione,  Augustinns  sesquiteriiam no-      Umpus, resolutio,  /ignra,metrum,De  quihns omnibiis 
mimit,  silnsttperieriiam;  Epitriiam  hiomeden,  Dona-  P  jam  egit  Isidoms.Sergius:  Metrum,  quodex  spondeo 


tms,  ei  Terentianus. 

fc  Synalmpham  sequiiur  VirgiL  Servius,  Mn.  ▼,  ad 
Slad:  Genma  labani:Proeeleumaticusf\nqmi)estquem 
$ie  semfer  ponii  Virgilius,  ui  cogi  possii  in  dactylum. 
Qaodalibietiamrepetit.  Idfilsii  olti  consonanlesfiant. 
aedin  refieecapellas^  Eclog.  3,  etiam  duo  ii,  in  unum, 
idqne  eonsonans,  eontrahenda,  cum  tamen,  t,  in  me- 
dio,  nisi  inter  duas  voeales,  consonans  esse  non  possll. 

•  Bx  una  auiem  tonga  dum  brei^s.,.,  ex  duabus 
autem,  Terentianns  : 

Nam  non  ita  est  ut  lon^  dissolubilis. 
Breves  virissim  contrahi  in  longam  valent : 

8uia  solida  findi  ma^nitudo  nonvetat; 
Ivisa  jufigi  rnrHum  m  unum  non  qneunt. 
^  Metrapedibusaccidunt.  Donatus  :  Acciduni  nm- 
cuique  pedi  arsis  et  thesis,  numerus  syllabarumi 


spondaieum,  ex  trochmo  trochaicum^  ex  iambo 
iamkieum  nuneupatur.  Ac  rb  nuneupatur  addendum 
putabal  Isidoro  Cbacon,  lla  fore  integra  omnia. 

Cap.  XVIIL  ^  *  Ui  nomitnus.  Ita  legendum  «x 
Tarraconensibus  libris,  vel  Cethegus  ex  Donat.,  nt 
eongruat  exemplum ;  non  Metellus,  ut  est  in  reliqnis 
Hbris.  Nam  distinxit  paulo  ante  naturaliter  longam  a 
positione  longa. 

'  Gravis  accentus cum  uirisque  nunquam, 

Nunquam  enim  plus  una  acuta  in  eadem  voce,  nt  ait 
Quintilianus,  sed  gravis  ponl  in  una  dictione  non 
soluni  cum  aculo,  sed  etiam  cum  circumflexo  potesl. 

s  Aecentus  aniem  reperti  suni.  Atqui  Donatos,  ct 
Sergius,  unde  ha?c  sumpta  sunl,  conturbari  el  dissi- 
pari  saepe  accentum  legendi,  vel  distingnendh  tel  pfo- 
MitiMidiraiioiie,  vel&eenMiniki  «mMfoltMll  aM*' 


^  S.  ISmORI  mSPALENSIS  EPISCOPI  96 

6.  Bp«x^.  id  est,  brevis,  pars  est  circuli  inferior,  •      5.  Ubi  vero  jam  per  gradns  pronuntiando  plenam 
jacens  ila  :  u.  sententiae  clausulam  facimus,  fit  periodus  fpunctum- 

que  ad  caput  litlerae  ponimus,  et  vocatur  distinctio, 
id  est,  disjunclio,  quia  integram  separavit  sententiam. 
6.  Hoc  quidem  apud  oratores.  Cseterum  apud 
poetas  ubi  in  versu  post  duos  pedes  syllaba  remanet, 
comma  est,  quia  ibi  post  scansionem  prsecisio  verbi 
facta  est.  Ubi  vero  post  duos  pedes  de  parle  orationis 
nibil  superest,  colon  est.  Totus  autem  versus  perio- 
dus  est. 

33  CAPUT  XXI. 
De  notis  sententiarum. 

i.  Praeterea  quaedam  scripturarum  notse  apud  ce- 
leberrimos  auctores  fuerunt,  quasque  antiqui  ad  dis- 


jacens 

6.  T^iv,  id  est,  conjunclio,  quia  duo  verba  conne- 
ctit,  subjecu  virgula  versui  circumflexa  fit  ita  :  u. 

7.  Diastole,  id  est,  distinctio,  quae  e  contrario  se- 
parat,  dextera  pars  circuli  supposita  versui  fit  ita  :  ^ . 

8.  Apostrophos,  pars  item  circuli  dextera,  ot  ad 
summam  litteram  apposita,  fit  ita :  ',  qua  nota  deesse 
oslendiiur  in  sermone  ultima  vocalis,  ut  tribunal  \ 
pro  tribunali, 

9.  Aaasta,  quod  interpretatur  aspiratio,  id  est,  ubi 
H  littera  poni  debet,  tali  figura  nolatur  :  h, 

10.  TiXii,  quod  interpretatur  siccitas,  sive  pu- 
rum,  id  est,  ubi  H  littcra  esse  non  debet,  tali  nota 
ostendiiur  :  -I. 


11.  •QuorumduoramacccntuumfiguramLatiniex  n  ^^"^1^^°^"^  scripturarum  carminibus  et  hislorus  ap- 
ipsa  litteraaspiralionisfeccrunt.  Unde,  si  conjungas  °  P^^"^"*»^-  ^ota  esl  figura  propria  in  litterae  modum 
has,  facis  eamdem  asoirationis  nolam  H.  RurR„m  «i      P^^'^*'   ^^   demonstrandum   unamquamque  verbi, 

sententiarumque  ac  versuum  rationem.  Notae  autem 


has,  facis  eamdem  aspirationis  notam  H.  Rursum  si 
medium  ejus  apicem  scindis,  oawav  F ,  et<|»iX?jv  -1  facis. 

CAPUT    XX. 
De  positura, 

1.  Positura  est  figura  ad  distinguendos  sensus  per 
cola  et  commala,  et  periodos,  quae  dum  ordine  suo 
apponitur,  sensum  nobis  89  lectionis  ostcndit.  Dict«e 
autem  posilurae,  vel  quia  punctis  positis  annotantur, 
vel  quia  ibi  vox  pro  inlervallo  distinctionis  deponitur. 

2.  Has  Graeci  Oiaei?  vocant,  Latini  posituras.  Prima 
positura,  subdistinctio  dicitur,  eadem  et  x6(jLfxa.  Media 
distinctio  sequens  est,  ipsa  et  xwXov.  Ultima  distinctio, 
quae  totam  sentcnliam  daudit,  ipsa  est  TceptoBo?;  cujus, 
ut  diximus,  parles  sunt  xGXov  et  x6pi[xa,  quarum  di- 


versibus  apponuntur  numero  viginti  sex,  quae  sunt 
nominibus  infra  scriptis. 

2.  b  Asteriscus  (^-japponitur  in  iis  quae  omissa  svnt, 
ut  illucescant  per  eam  notam,  quae  deesse  videntur. 
Stella  enim  icrr^p  Graeco  sermone  dicitur,  a  quo 
asteriscus  est  derivatus. 

3.  ^  Obelus,  (~)  id  est,  virgula  jacens,  apponi- 
tur  in  verbis  vel  sentenliis  superflue  iteratis,  sive  in 
iis  locis  ubi  lectio  aliqua  falsitate  notata  est,  ut  quasi 
sagitta  jugulet  supervacua,  atque  falsa  confodiat. 
Sagilta  enim  Gnece  66eXbc  dicitur. 

4.  Obelus  (i^ )  supeme  adpunctus  ponitur  in  iis, 


u»  uAAiiiiuo,  pai  IJS9  9UUI  xctfAov  61  xouixa,  quarum  cu-  ^,  x,.  .* 

versilas  punctis  diverso  loco  posiiis  demonslnitur.     C  de  quibus  dubitatur  utrum  tolli  debeant  necne. 

3.  Ubi  enim  in  initio  pronuntiaiionis  necdum  piena         ^*  '  ^imniscus,  (-r)  id  est,  virgula  mter  gemmos 
-       punctos  jacens,  34  apponitur  in  iis  locis  quae  sacrae 


pars  sensus  est,  et  b  tamen  respirare  oportet,  fit 
comma,  id  est,  particola  sensus,  punctusque  ad  imam 
litteram  ponitur,  et  vocatur  subdistinctio  ab  eo  quod 
punctum  subtus,  id  est,  ad  imam  litteram  accipit 

4.  Ubi  autem  in  sequentibus  jam  scntentia  sensum 
praestat,  sed  adhuc  aliquid  superest  de  sententiae  ple- 
nitudine,  fit  colon,  mcdiamque  lilteram  puncto  nota- 
mus,  et  mediam  dislinctionem  vocamus,  quia  pun- 
ctum  ad  mediam  litteram  ponimus. 

sitate,  dicunt;  et  utrumque  verum  esse  nemo  negarit. 

Cap.  X]X,—^Figurasaccentuum.Oxnni^ex  Donato. 

*  Quorum  duorum  accentuum  figuram  Latini.  Ita 
quidem  Donalus,  et  Sergius.  Sed  A.  August.  etiam 


Scripturae  interpretes  eodem  sensu,  sed  diversis  ser- 
monibus,  transtulerunt. 

6.  '  Antigraphus  ("y)  cum  puncto  apponitur, 
ubi  in  translaiionibus  diversus  sensus  habetur. 

7.  K  Asteriscus  (  )|c  >)  cum  obelo  :  hac  proprie 
Aristarchus  utebatiir  in  iis  versibus^  qui  non  suo  loco 
positi  erant. 

8.  Paragraphus  (^)  ponitur  ad  separandas  res 

diversae  aliquantulum  figurae  :  asterisci,  ^  ^ 

obeli, 
^  Obelus  supeme  adpunctus.  Placet  A.  Augustino 


raecos   prius  iiltera  ipsa  H  pro  aspiratione  usos  n  sic  pingi,  ut  est  in  pandectis  Florent.  ^ 

didt;   habere  enim  se  Graecos  nummos  in  quibus         *  Limniscus.  De  vocis  notione  vid.  Veget.de  Re 
scriptum  sit  h  h  p  a  k  a.;  idque  etiam  Alhenaeum, 


lib.  IX,  c  19,  et  Priscianum,  m  lib.  de  Ponderibus, 
testari.  A  quibus  ne  Capellae  quidem  verba  prorsus 
abhorrent  :  H  aspirationis  notam  Grceci  diviserunt. 
Quod  si  vocem  Latini  lollas,  quae  a  Romano  Codice 
abest,  TJon  minus  commoda  erit  scriptura  :  Quorum 
duorum  accentuum  /iguram  ex  ipsa  littera  aspira- 
tionis  fecerunt,  Graeci  scilicet. 

Cap.  XX.  —  i*  Et  tamen  respirare  oportet.  Hanc 
respirationem  Donatus  et  Sergius  mediae  dislinclioni 
tribuunt. 

Cap.  XXI.  — «  Asteriscus.  De  Asterico  ct  obelo  Au- 
gust., xviii  de  Civit.,  cap.  42,  et  Hieronym.  in  pnefal. 
Ptralipom.  elin  Job.  etepist.  135,  ad  Suniam  et  Fretel. 
Reperiuntorquft  adhuc  in  libris,  et  asterisci,  et  obeli 


veterinaria.  Mirum  vero  hypolimniscum  ab  Isidoro 
praetermissum  (nam  praetermissum  non  dubito,  cum 
omnes  xxvi  notas  quas  proposuit  explicarit)  cum 
constet  quatuor  omnino  notis  in  Hexaplis,  aut  Ocia- 
plis  usum  fuisse  Origenem,  asterisco,  obelo,  limni- 
sco,  et  hypolimnisco.  Est  vero  hypolimniscus  ex 
Epiphanio  virgula  jacens  punctum  subtus  habens, 
quo  indicatur  ab  altero  tantum  LXX  pari  sensum 

eisdem  verbis  redditum.  Figura  fuit :  %     ^ 
'  Antigraphus.  Duplici  figura  pingitur.  In  Gothicis 

haec  tantum  :  y 
'  Asteriscus  cum  obelo.  Hunc  A.  August.  ita  pingi 


»7 


ETTMOtXKrlARUM  LIB.  I. 


98 


a  rcbus  qusR  inconnexu  concurrunt,  quemadmodum  j|      49.  Dipcl  (^*^^^^)  superne  obelala  ponitur  ad 


in  catalogo  loca  a  locis,  et  regiones  a  regionibus, 
in  agone  prsemia  a  praemiis,  certamina  a  diversis 
certaminibus  separantur. 
9.  *  Positura  (^)  est  figura  paragrapho  contra- 

ria,  ideo  sic  formata,  quia  sicut  ille  principia  notat, 
ita  ista  fines  a  principiis  separat. 

lO.Cryphia  (yj),  circuli  pars  inferior cum  pnncto, 
ponitur  in  iis  locis  ubi  quaestio  dura  et  obscura  ape- 
riri  vel  solvi  non  potest. 

44.  b  Anlisigma  (^)  ponitur  ad  eos  versus  quo- 
rum  ordo  permutandus  est,  sic  et  in  anliquis  aucto- 
ribus  positum  invenitur. 

42. «  Antisigma  (^)  cum  puncto  ponitur  in  iis 
locis  ubi  in  eodem  sensu  duplices  versus  sunt,  et 
dubitatur  qui  potius  cligendus  sit.  B 

43.  *  Diple  (\7)  :  banc  scriptores  nostri  appo- 
nnnl  in  libris  ecclesiasticorum  virorum  ad  separan- 
da,  vel  demonstranda  testimonia  sanctarum  scriptu- 
rerum. 

4  4.  *  Diple  :csp\  (rr/yov,  ( */  )  banc  primus  Leogo- 

ras  Syracusanns  apposuit  35  Homericis  versibus  ad 
separationem  olympi  a  coclo. 

45.  '  Diple  rspwaTiYjiivTj,  (^^)  id  est,  cum  ge- 
minis  punctis :  hanc  antiqui  in  iis  apponebant  s  qu^e 
Zenodotus  Ephesius  non  recte  adjecerat  aut  de- 
traxerat,  aut  permutaverat;  in  iis  et  nostri  ea  usi 
sont. 

46.  Diple  ci>6eXi9iiivY)  (^  N— ^)  interponitur  ad 

separandas  in  comoediis  vel  tragoedii^  periodos.  C 

47.  *»  Aversa  (^)  *  quoties  strophe  et  antistro- 
phe  infertur. 

48.  Aversa  cum  obelo  (^   -^)  ad  ea  ponilur  quaj 

ad  aliquid  respiciunt,  ut  : 

^  Nosne  tibi  fluxas  Phrygise  res  vetere  fundo 
Conamur?  nos?  an  miseros  qui  Troas  Achivis 
Objecil?.... 


conditiones  locorum,  ac  temporum,  personarumquc 
mutatas. 

20.  Diple    recta    et    aversa    superne    obelata 

(^"^t/^)  P®"*^""*»  ^*"^^^  ^^^^  ^"^  monade  sigui- 
ficante  similcm  sequentem  quoque  esse. 

21.  Ceraunium  ('SCj^X^)  ponilur  quotics  multi 
versus  improbantur,  ncc  pcr  singulos  obclantur,  ce* 
raunus  enim  fulmen  dicitur. 

22.  ^  Chresimon  (^"pCl)-  ^*^  ^®^^  ^^  voluntate 
uniuscujusque  ad  aliquid  notandum  ponitur. 

80  23.  *  4>  et  p,  (&)j  i  I  cst  (ppovtU.  Hbbc  ubi 

aliquid  obscuritatis  esl,  ob  sollicitudinem  ponitur. 


24.  Anchora 


(I) 


superior  pouilur,  ubi  aliqua 


res  magna  omnino  cst. 

25.  Anchora  inferior  ubi  aliquid  vilissime,  vel  in- 
convenientius  denuntiatum  est. 

26.  "  Coronis  (""  ^)  nola  tantum  in  fme  libri  ap- 

ponitur. 

27.  "  Alogus  ("^J/)  nota  ad  mendas  adhibetur. 

28.  Fiunt  et  aliie  librorum  notulae  pro  agnoscendis 
iis  qu£  per  extremiiales  paginarum  exponunlur,  ut 
ubi  lector  in  liminari  hujusmodi  signum  invcnerit 
ad  textum  recurrens  ejusdem  sermonis  vel  versiculi, 
sciat  esse  expositionem  cujus  similem  superjacentem 
notam  invenerit. 

CAPUT  XXIT. 

De  notis  vulgaribm, 

4.  Vulgares°  notas  Ennius  primus  mille  etcentum 
invenii.  37  Notarum  usus  erat  ul  quidquid  pro  con- 
cioue  aul  in  judiciis  diceretur  hbrarii  scriberent  com- 
plures  simul  astantes,  divisis  inter  se  partibus,  quot 
quisque  verba,  et  quo  ordine  exciporel.  p  Rom» 
primus  Tullius  Tiro  Ciceronis  libertus  commentatus 
est  noias,  sed  tantum  praepositionum. 


vide  Pindari  interpretem,  ad  Olymp.  et  Hephsestionis 
Enchiridion,  et  Fortunatianum,  de  Metris  Horatia- 
nis.  Qui  ita  ait :  In  cantionibus  lyricis  legitime  scri- 
ptiSy  hoc  est  monostrophis,  hcec  tria  inveniri  necesse 
est :  strophen^  antistrophen,  epodon.  Nam  circuire 
aram  dextra  strophen  vocaoant;  redire  a  sinistra, 
antistrophen;post  cum  in  conspectu  Dei  consistentes 
cantici  reliqua  joeragebant,  epodon. 
'  Nosne  tibi  fiuxas  Phrygioe  res,  Quo  loco  Servius, 


^  Positura.  Cum  reliqua  omnia  Graeca  sinl;  su- 
spectum  positurae  nomcn  videri  possit. 

>>  Aniisigma»  Vid  Laert.  in  Platone. 

<  Antisigtna  cum  puncto,  In  Laertio  A.  Augustini 
haec  erat  figura.  ^, 

*  Difle,  Cicero  lib.  vm  Epist.  ad  Att. ,  epist.  2  : 
VibuUi  res  gestas  sunt  adhuc  maximas;  id  ex  Pompeii 

litieris  coqnosces^  in  quibus  animadvertito  illum  -- , ^;,. 

locum,  ubi  erit  fiut^.  De  figura  consentiunt  omnia,  D  Status  (inquit)  relativus  est. 
praeter  Codicem  Laertii  A.  August.  in  quo  hae  cer-  ^  ^pti<xi(jLov.  Quod  usui  est. 
nnntar  :  ||,  :||:,  mendose,  ut  ipse  etiam  putabat. 

•  Diple  7CEp\  <rc(xov  ^  Leogorie  meminit  Suidas, 
sed  nihil  de  eo  prseter  nomen. 

'  Diple  3api£<iTiyji.ivij.  ^.  Sic  Anton.  August.  ex 

Caesaraug.  C,  i^  Gothic.  CC. 

«  Qu€e  Zenodoius.  Primus  hic  (ut  ait  Suidas)  Ho- 
meri  corrector  fuit,  bibliothecis  Alexandrinis  pne- 
fectus,  et  filiorum  Ptolomaei  magister. 

>•  Diple  aversa,  Placet  Caesaraug.  libri  figura  > 
itemqoe  aversa  cum  obelo,  < — >>  et  superne  obe- 
lata. 


Quoties  Strophe.  De  slrophis,  et  antistrophis 


^  4>  et  p.  Cum  in  vcteribus  libris /ron/is  legeretur, 
non  difficilis  fuit  conjectura  ^povTt^  legendum,  qua3 
vox  curam  significat,  et  soUicitudinem. 

"»  Coronis.  Varie  in  libris  pingitur,  a  quibus  di- 
versa  est  Hephaestionis  nota.  Sed  placet  Carion  apud 
Aristophanem  :  rpa[jL[jiiJ  i{(  lati  ppa^^^eta  xap.}n{v  Ttvoc 

"  Alogus.  Varie  pingilur  :  |  ^.'\7"']f 

Cap.  XXU.  —  •  Vulgares  notas  Ennius  primus* 
Posteriortm  inlelligo,  qui  de  litteris  et  syllaois  duos 
libros  scripsit,  ut  ait  Sucton.  in  Proosm.  lib.  de  II- 
luslrib.  Gramm. 

^  litmas  primus  TuU.  Tiro,  Verba  Hieronymi  in 
Chronic.  Euseb.  Sed  quonam  modo  primus,  si  Knnius 
quoque  primus?  Nundum  hsec  concuuiarat  Isidoms. 


99 


S.  ISIDOftl  BISPALBKSIS  UPISGOPI 


100 


2.  *  Post  eum  Vipsanius  Pliilargius, »  et  Aquila  11-  a 
berlus  Msecenatis  dS  alius  alias  addiderunt.  Deinde 
Seneca,  «^  contraclu  omnium,  digestoquc,  et  aucto 
numero,  opus  effecit  iu  quiaque  millia.  Notse  aulem 
dictse,  eo  quod  verba  vel  syllabas  prcefixis  characteri* 
bus  notenl,  et  ad  notitiara  legentium  revocent,  quas 
qui  didicerunt  proprie  jam  notarii  appellanlur. 

CAPUT  XXIII. 
De  notis  jurididi. 

1.  Qua^dam  autem  litterae  in  libris  jnris  verborum 
suorum  notie  sunt,  quo  scriptio  celeris  breviorque 
fiat.  Scribebatur  enim,  vcrbi  gratia,  perB  eiV^bonum 
factum ;  per  S  et  C^  senatu^comultum ;  819  per  R  et 
P,  respublica;  perP  eiR,populus  Romanus;  per  D 
et  T»  duntaxat;  ^  per  supinam  iii  litltram  mu/ter;  per 
P,  secundum  naturam,  pupt7/u< ;  *  per  Py,  verso  ca-  ^ 
pite,  pupilla;  per  unum  K,  kaput;  per  duo  KK  juncta,  ■' 
kalumnia;  kausa;  per  I  et  E,  judex  esto;  per  D  et  M, 
dolum  malum, 

2.  Cujus  generis  plurimae  consimiles  notne  in  libris 
antiquis  inveniunlur.  Has  juris  nolas  '  novitil  impe* 
ratores  a  Codicibus  legum  abolcndas  sanxenint,  quia 
multos  per  has  callidi  ingenioignorantes  decipiebant, 
atque  ita  jusserunt  scribendas  in  legibus  liticras,  ut 
nulios  errores,  nuliasambages  afferant,  sed  sequenda 
ot  vitanda  aperte  demonstrent. 

CAPUT  XXIV. 
De  notis  militaribus, 
4 .  In  8  breviculis  quoque  quibus  militum  nomina 
continebantur  40  propria  nota  erat  apud  vetcres,qua 
inspiccrelurquantiex  militibussuperessent,quaniique  ^ 
io  bello  oeeidissent,  ^  Tnota  iu  capite  versiculi  posiia  ^ 

^  Post  eum  Vipsanius.  Confirmavit  conjecturam  A. 
Augustini  Codex  Oveiensis  coilegii,  in  quo  Vipsa- 
nius  diserte  scriptum  est.  Quod  vero  Agrippse,  qui 
ex  Vipbania  gente  fuit,  libertum  hunc  tuisse  ideni 
suspicabatur,  non  asseniior*  Neque  enim  arbitror 
liberto  pairouum  id  nomen  dedisse,  quod  ipse  rea- 
puerel.  Vid.  Senec.  in  Declamat. 

*>  Et  aquila  libertus  Mascen,  Notas  a  Mseoenate  ipao 
excogitalas,  sed  ediias  ab  Aquila  narrat  Dion.  lib.  lv. 

<=  Contractu  omnium,  Sueton  de  Valer.  Prob,  : 
Multaque  exemplaria  contracta  emendarej  ac  dii^ 
tinguere,  et  adnotare  curavit, 

Cap.  XXIII.  ^  Per  supinam  lu  Utteram,  Cum  ple- 
rique  onmes  libri  M  htieram  habereni,  probiasime 
conjecit.  A.  Auguslinus  iii  scribendum,  quo  tertia 
littcra  significatur.  Nam  per  C  oonversam  in  bunc 
modum  O  cujam  signiticabaot,eoque  prsenomine  mvr  i| 
lieres  omnes  utebautur.  Plutarch.,  in  Probiem.,  et  ^ 
Booeth  in  Top.  Quod  autem  per  supinam  iii  litteram 
dicit  Isidorus,  Homanus  Codex  hanc  notam  habet 

\JL/  qua?  esi  etiam  In  Goth.  Ov, 

•  Per  Py  verso  eapite  pupilla,  Ita  Valerius  Prob. 

'  Novitii  imperatores,  Justinianus,  in  prsefat.  qu» 
Pandectis  et  Codioi  prsefixa  est.  Obierat  autem  Justi- 
nianus  anno  a  Chrisio  nato  565. 

Cap.  XXIV.  —  »  7n  breviculis,  Rufinus,  invect.  2 : 
Si  quiii  accepto  breviculo^  in  quo  militum  nomina 
continentur,  nitatur  insmcere  quanH  ex  militibus 
iupersinU  quanti  in  bello  uciderint;  et  requireni 
qui  inspicere  missus  est  propriam  notam,  eto. 

^  T  nota  i,  c.  v,  superatitem  signif,  iut  apud  P. 
Diacpnum,  quamvis  V  nota  vtimm  solere  aiguificari 
i)CiaatU9«  Nam  Qttod  Ffuali  vocai  AoaoBiai,  atie  nh 


superstitem  designabat.  (2)  Vero  ad  unfascujusque  de- 
functi  uomenapponebatur.  Unde  et  habet  per  medlum 
telum.  Id  est,  mortis  signum,  de  qua  Persius  ait : 
£t  potis  est  nigrum  vitio  praeflgere  theta. 
2.  ^  Cum  autem  impuritiam  significare  vellent 
lambda  liitera  usi  sunt;  sicttt  mortem  significabant 
cum  ponebant  theta  ad  caput.  In  stipendionim  quo- 
que  Urgitione  propri»  erant  notc 

CAPUT  XXV. 
De  notis  Utterarwn, 

1.  Notas  etiam  Utterarum  inter  se  vetercs  facie- 
bant,  ut  quidquid  oeculte  invicem  scriptura  signifi- 
care  vellent,  mutuo  scriberent.  411  Testis  est  Brutus. 
qui  iis  litteria  ea  quse  acturus  erat  notabat,  ignoran- 
tibus  aliis  qnid  sibi  vellent  eae  Utterse. 

2.  Caesar  quoque  Augnstua  ad  filium :  Cumt  inquit, 
innumerabilia  ineiduut  anidue,  qum  scribi  ad  alte- 
rutrum  oporiett  et  esse  seereta;  habeamus  ergo  inter 
noi  notai^i  viSftaleitUtcumaliquid  notiaeribendum 
erit,pro  unaquaque  litterascribamussequentem^hoe 
modo,  pro  A,  B;  pro  B,  C,  et  deinceps  eadem  ratione 
casteras;  ^  pro  Z  autem  littera  redeundum  erit  ad 
duplex.  AA.  Quidam  etiam  rersis  verbis  scribebant. 

CAPUT  XXVI. 

De  noUi  digiiorum, 

i.  Sont  quttdam  et  digitorum  notae,  sunt  et  ocn- 

lomm,  quibus  secum  taciti  proculque  distantes  coUo- 

quuntur,  sicut  mos  est  militaris,  ut  quoties  eonsentil 

exercitus,  quia  voce  non  potest,  manu  promittat,  alii 

quia  voce  non  possunt,  gladiorum  ^  nutu  salutant. 

2.  ^  Ennius  de  quadam  impudica  :  Quaii  in  choro 

pila  ludeni4i9d(Uatim  dat  sese  et  communem  facit. 

lio  est»  ut  adnotavit  eruditissimus  vir. 

^  Cum  autem  impuritiam,  Al.,  pueritiam;  ai  im- 
peritiam,  Er^o  Xr^perv,  XaXstv,  aut  eliam  lallare,  quie 
puerorum  et  imperitorum  sunt,  per  X  significari  qui- 
dam  suspicantur.  AlU  non  X,  sed  v  liiieram  Pytlia- 
gorse  subsliiuunt  puerorum  aetati  convenientem.  Qui 
impuriliam  malunt  Xsa^idi^Etv,  aut  aliud  obsccenum 
verbum  ex  Arisiiophane  in  Concionatricibus  inielh- 
gunt. 

Cap.  XXV.— i  Pro  Z  autem  L  red.  ad  dupL  AA. 
Suetonius,  in  August. :  Pro  X  autem  ad  dupiex  AA : 
opinor,  quia  Augusti  tempore  extrema  httera  fuit  X| 
Isidori  vero  Z,  ut  supra  vidimus  c.  3  et  4. 

Cap.  XXVI.— »  Nutu  gladiorum.  Sic  est  io  Longo-. 
bard.  libro  Viri  clariss.  G.  Loaisse,  cum  in  reliquis 
omnibus  motu  non  perinde  eleganter  legatur. 

»  Snniui  de  quad,  impud.  NcEviuif  pro  Ennio  re- 
ponendum  admonuit  vir  eruditus  ex  Pesto.  Sunt 
autem  versus  ex  Tarentilla  Naevii  quos  Gab.  Faernus 
trochaicoa  quinque  esse  dicebat,  sed  duos  mendose 
scriplos:  iUa  verba  in  choro  tollenda  esse,  yel  potiua 
ante  scribeuda,  quasi  dicta  essent  a  pocta  in  choro : 

Quasi  pila  ludens  dataiim  dat  se,  et  communem  facit, 

Alium  tenet,  alii  nulat 

Alibi  manus  est  occupata,  alii  perveUit  pedem« 
AUi  dat  annulura  spectandum  alabris,  aiium  invocat, 
Cum  aUo  canUt,  attamen  aliia  dat  (de  digito  liiteras. 
Libuit  eidem  secuiKium  versum  ex  Festo  in  adni" 
ctat  ita  supplere  :  ^4/«  adnutat,  alii  adnictat,  alium 
amat,  alium  tenet,  Sed  operse  pretium  crit  eosdcm 
senarios  lactos  ab  alio  audire. 

Quasi  in  iw9  pila#  ^   . 

Luddns  disitaiim  dat  se,  et  cominunem  facit, 


m 


BtYBlOLOOlAHtm  LIB.  L 


(02 


AliumUMi^aliiadnudat,  aliki  fnanus  est  oecupaia,  f^     8.  Fedus,  qnod  est  dcformls,  per  e  soUm    icri- 
alii  pervellit  pedem,  alii  dat  annulum  spectandum      bendum ;  feedus,  quod  est  pactom,  cum  at  dipLthongo 


a  labris,  alium  invocat,  cum  alio  eantat,  attamen 
aliis  dat  digito  litteras,  Gl  Salomon  :  Annuit  oculo, 
terit  pede^  digito  loquitur. 

CAPUT  XXVll. 
De  orthographia. 

i .  Orthographia  Grsece,  Latine  Recta  scriptura  in- 
terpretatar;  4f0i(enim  Graece  rec/a ;  ^pa^^  scriptura 
dieilur:  hec  dtsciplina  docet  quemadmodum  scribere 
debeamus.  Nam  sicut  ars  tractat  de  partium  declina- 
tlone,  ita  orthographia  de  scribendi  peritia,  ut  puta 
ad,  eom  est  prBepositio,  d  litleram  ;  cum  est  conjun- 
elio  :  t  litteram  accipit. 

8«  Eaud^  qnando  adverbiam  est  negandi,  d  littera 


scribendum. 

9.  ^  Formosus  ilne  n  scribitur  quia  a  forno,  id 
est,  calido;  calor  namque  sanguinis  efflcit  pulchri- 
tudinem. 

•  Gnatus.  44  quod  est  filius,  per  g  scribendum, 
quia  facit  generatus. 

40.  H,  quae  aspirationis  nota  est,  in  Latino  tan- 
tum  vocalibus  jungitur,  ut  honor,  homo,  humus, 
'Aspiratur  autem  et  consonantibus,  sed  in  Graecis, 
et  Hebra^is  nominibus.  Hcus  autem,  et  heu  inler- 
jeetiones  per  h  scribendae. 

i\.  /lillcrnm  intef  duas  vocales  constitutam  bis 
scribi  quidam  existimabant  k  ut  Trojia,  Majia^  sed 


terminatQr,etaspiraturincapite;  quandoautcmcon-  ^lioc  ralio  non  permittit.  Nunquam  enim  ires  vocalcs 


junctio  est,  pcr  t  lilteram  sine  aspiratione  scribitur. 

4S  3.  Apud,  praeposiiio  per  d  scribitur  ;  sicut  ad 
patrem,  quoniam  veteres  ssepe  ad  pro  apud  usi  sunt 
dnabtts  ex  iis  mediis  litteris  subtractis. 

4.  Interdum  autem  aliae  litterae  in  locum  aliarum 
rite  ponuntur.  R  ei  p  litteris  quaedam  cognatio  est ; 
nam  pro  birro  dicimus  ptrrum.  C  ei  g  quamdam  co- 
gnationem  habent;  nam  cumdicimus  cen^um  et  tre* 
centosj  postea  dicimus  quadringentos^  g  ponentes  pro 
c,  Cei  q  simiiiter  cognaiio  est;  nam  hujusce  perc, 
cujusque  per  q  scribimus.  »  Cum  aulem  praepositio 
per  c  8crU)enda  est,  sl  autem  abverbium  fuerit,  per 
q,  Dicimus  enim  quum  lego.  Deus  per  e  solam  ; 
damon  per  a^  diphihongum  est  notandus. 


in   una   syllaba  scribuntur.  Sed  t  littera  inter  duas 
vocales  consliluta  pro  duplici  habetur. 

12.  Id,  pronomen 'neutri  generis  per  d  fcribltur, 
ab  eo  quod  est  is,  ea,  id,  quia  facit  idem. 

Quod  si  verbum  e«t  tertiae  pcrsona?  per  t  no- 
tabitur,  ad  eo  quod  est  eo,  is,  it,  quia  facit  itur. 

13.  **  A"  litteram  anliqui  praeponebant  quoties  A  se- 
quebatur,  ut  kaput^  Kannay  Kalamus,  Nunc  autem 
Kartago,eX  Kalendm  pereamdem  tantum  scribuntur. 
Omnia  aulem  Graeca  nomina  qualicunque  sequente 
vocali  per  k  sunt  scribenda. 

14.  Lastus  per  or  diphthongum  scribitur  quia  leeti- 
tia  a  latitudine  vocata  est,  cui  contntria  est  tristitia, 
quae  angustiam  facit.  L  autem  liltera  intcrdum  pro  d 


5.  Equusy  quod  est   animal,  pcr  e  scribendus.  t  liltera  utimur,  ut  latum  pro  datum,  et  calamitate 


Mquus,  quod  est  justus,  per  as  diphtliongon  est 
scribcndus.  ^  Exul  addita  s  debet  scribi,  quia  exul 
dkdtar  qui  extra  solom  est.  •  Exultat  melius  sine  s 
liitcni  aeribitur.  Nam  cum  ipsa  x  exc  e{  s  constat, 
qnomodo  cum  i]n  ea  sit  s,  rursus  ei  additur  alia  ? 

6.  jEquor   per  diphthongon  scribendum,    quia 
noA  ab  aqua,  sed  ab  asqualilate  nomen  est  factum. 

7.  Forsitan  per  n  in  fine  scribendum,  quia  inte- 
grum  ejos  est  si  forte  tandem, 

Alium  tenet,  alii  adnictat  alibi  manus 
Est  occupata.  ast  alii  percellit  pedem, 
A]ii  dal  annulum  speclandum  de  labris, 
AHum  invocat,  cumque  alio  caniat,  attamen 
iiiis  dat  digito  litteras 
Vid.  conjecianea  in  Varronem. 


pro  cadamitate ;  a  cadendo  enim  nomen  sumpsit 
calamitas» 

15.  *  Maxumut  ,  an  maximus^  et  si  qua  similia 
sunt,  qualiter  scribi  debeant  45  quaeaitum  est.  Varro 
tradidit  Caesarem  per  i  hujusmodi  verba  enuntiare, 
et  acribero  solitum  esse  ;  inde  propler  auctoritatem 
tanti  viriconsuetudinemfactam  nimaximus^  optimust 
pessimust  acribatur. 

16.  Malo  pcr  unum  l  scribcndum  ,  quia  est  magis 

ceseontendunt,  ut /brmojui,  thesaurum,mesam,  quO" 
ties,  vicestf/i um.  A  Augustinus  antiquiorem  ceusebai 
hano  acripturam  quara  nsum  apicum,  exsiare  enim 
Genu8B  asream  tabulam  ante  Ciceronis  aetatem  inci- 
sam,  in  qua  sit  vUsinsumum»  Idemque  de  thensauro^ 
thensa^mensa,  ei  reliquis  existimabat.  Apices  addere 


•  Ca».  XXVU. — Cumau^tfmpra?p.ExVeIii  Longi  D  vocalibus  longis  non  ilaanliquum  fuisse,  licet  sit  ve- 


libelio  d«  Orihograph. 

^  Exal  additas,  Quia  salvum  esse  dictionibus  simm 
imtiam  debei,  ait  Terentius  Seanrus. 

•  Exuitai.  E  margine  haec  ascita  putabat  Chacon ; 
GODtaoeBt  enim  sententiam  prsecedenti  contrariam,e 
Placadi  gloaais  desumpiam.  Nos  Isidoro  id  nihil 
obeaae  potamua  :  illius  namque  non  tam  his  de  re- 
bw  judteare  quam  pluribus  e  locis  diversa  corrogare 
stadium  fuiu  Eademfuil  Veiii  Long.  opinio  in  Iib.de 
Ortho^rapliia.  Porro  in  aniiquissimis  legumiabulisin 
^ioei^,max$umus,proxsumus,ducserint,.faxsity 
de^ixsit^exsigatur  hujusmodique  aJia  multa  visuntur. 

*  FornMMUf  sine  N.  Scauns  :  Non  mediocriter 
peceamt qm(ormo9oS  litleramadsumunt,  non  magis 
necessariam,  ^uam  Glorioso.  Quidam  ex  apicibus 
voeaiiJbiis  ioagtslmpositianconiraxiase  plurimas  vo- 


tus  Quintiliano  teste.  Nam  antiquioreslongas  vocaiea 
dupUcare  solitos,  ut  Feelix  pro  Felix,  Vaala pro  Vala^ 
quae  in  nummis  leguntur.  Quod  autem  formosus  a . 
formo  ducit,idem  repetit  lib.  x  et  xix,e.  7  et  xx,c.  13» 

*Gnatus...  ^um /(u:t^  GSNBaATua.  £odem  modolo- 
quitur  paulopost :  Sat.  per  T,  quia  iniegrttm  facii  satis^ 

'  Aspiratur  et  consonantibus»  Cicer.  in  Orator.  ; 
Quin  ego  ipse  cum  seirem  majores  ita  locutos^  ut 
nusquam  nisi  inwcaUbusaspiratUmeuterentur^lo^ 
queoar  ita  ut  pulcros,  cetegos,  Cartaginem  dicerem» 

c  Ut  TaojiA,MAjiA.  ItaCiccronemsolitum  acribere 
tradit  Velius.  Quo  respexisse  videtur  Tereniianus  : 
Atnue  i  geminum  scribere  nos  jubent  mafistri. 

^  Quoties  A  sequehatur,  A  breve,  ut  diximus  ex 
Diomed.  ad  eap  4. 

i  AlAxuMus  an  MAXinua.  Veliua  Lpngus  :  Uijam  m 


m 


S.  ISIDORI  tllSPALENSIS  EPISGOPI 


104 


voto;  nialle  per  duo  /,  quia  cst  magis  velle;  nolo  ^     25.  '  Tamtus  sicut  et  quamtus  ia  medio  mhabe- 

1  11  I >mT-  •  1 «TX  • 


quoque  per  unum  /,  nolle  per  duo.  ^  Nolo  enim,  ne 
volo  est ;  Nolle,  ne  velle. 

17.  ^  Os  si  vuUum  aut  ossum  significat,  per  o  so- 
lam  scribendum  est  ;  *  si  personam,  h  prsBponenda  est. 

18.  Ora  finium  per  o ;  hora  diei,  per  h  scribendum. 
Onus^  si  de  onere  vcnil ,  per  o  solam  scribendum, 

si  de  honore,  cum  h  aspiralione. 

19.  Prcppositio  et  pra^terea  per  diphthongum  scri- 
bendum . 

^  Pene  vero,  quod  est  conjunctio,  per  e, 
Pasna,  quod  estsupphcium,  per  o?. 

20.  Q  liitera  tunc  recte  ponitur,  cum  illam  statim 
u  littera  scquitur,  et  alia  quaelibet  una  plurcsve  vo- 
cales  junguntur,  ita  ut  una  syllaba  fiat.  Cdetcra  perc 
scribuutur. 

21.  Quce  pronomcn  cum  a  scribendum;  que  con- 
juQCtio,  siiie  a. 

Quid,  per  d  litteram  scribitur  cum  pronomen  est; 
per  t  cum  verbum,  cujus  positio  prima  est  queo, 
quiSy  quit;  et  in  compositionene^ueo,  nequis,  nequiti 

4G  22.  Quod,  quando  pronomen  est,  per  d  scri- 
bendum  ;quando  numerus,  per  /,  qumtot  item  per  ^ 
scribitur. 

®  Quotidie  pergscribendum  ;  nonper  c,  ut  sit  quot 
diebus. 

23.  R  littcra,  communionem  habet  cum  s  littcra. 
Itaque  apud  antiquos  honos,  labos,arbos,  dicebatur; 
nunc  honor,  labor,  arbor, 

24.  Sat  per  t  scribi  oportet,  quia  integrum  ejus  fa- 
cit  satis. 

Sed  pcr  d  oporlet  scribi.  Apud  antiquos  enim 
sedum  dicebatur;  nos  Bnales  duas  lilteras  abscidimus. 

ambiguitatem  cadat  utrum  per  i  quasdam  debeant  di- 
cian  per  v,ut  est  optumus, maxumus.  In quibus adno- 
tandum  antiquum  sermonemplenioris  sonusfuisse,  et 
utaitCicero,  rusticanum;  aiqueillisptacuisseperta- 
lia  scribere,ef  enuntiare.Erravereautem  grammatici 
qui  putaverunt  superlativa  per  u  enuntiari;  ut  enim 
concedamus  illis  in  optimo,  in  maximo,  in  pulcher- 
rimo,  in  justissimo,  quid  facient  in  his  nominibus  in 
quibus  a;que  manet  eadem  qucestio  superlatione  5M- 
^/ato:hianubia;,an  manibise;  lubido,anIibido? /Vonvero 
postquam  exilitas  sermonis  delectare  caspit,usque  i  lit- 
iera  castigavimus  illam  pinguetu4inem,nontamenut 
plene  i  litteram  enuntiaremus.Etcontendam  quosdam 
alia  nomina  per  u  scribere,  quiantiquorum  voluntates 


bunt.  De  quam  enim  ct  tam  veniunt,  unde  et  quam' 
titas,  quamtus,  et  tamtus. 

26.  8  V(e  interjectio  cum  a  scribenda,  ve  con- 
jonctio,  sine  a. 

27.  Xristus,  quia  Graecum  est  per  x  scribendum. 
^  Ita  et  Xrisma. 

28.  Yeiz  litteris  sola  Cr«ca  nomina  scribuntur. 
Nam  ciimjustitia  %  litterae  sonumexprimat,  tamen, 
quia  Lalinum  est,  per  /  scribendum  est.  Sic  militia^ 
malitia,  nequitia,  et  ca^tera  similia. 

29.  In  dubiis  quoque  verbis  consuetudo  veterum 
erat  ut  cum  cademJT  littera  alium  intellcclum  cor- 
repta,  alium  produclahaberet,longaBsyIlab«apicem 
apponebant,  ut  puta  po/?tt/tt5  arborem  significaret,  an 

g  hominum  multiludinem,  apice  distinguebatur.  Sic, 
et  ubi  litterae  consonantes  geminabantur,  >  sicilicum 
superponebant,  ut  seVa,  scYa,  as'eres.  Veteres  enim 
non  duplicabant  liiteras,  sed  supra  sicilicos  appone- 
banl.  Qua  nota  admonebatur  lector  geminandam  esse 
litleram. 

C  APUT  XXVIII. 

De  analogia. 

1.  Analogia,  Graece,  Latine  Similium  comparatio, 

sive  proportio  nominatur.  4S  «  Cujus  haec  vis  cst,  ut 

quod  dubium  est,ad  aliquod  simile  quod  non  esl  dubium 

referatur,  ul  incerlacertis  probentur.Octoautemmo- 

discomparatioanalogiaecol!igitur,id,est,qualilatc,com- 
paratione,genere,  numero,  figura,  casu,  extremila- 
tibus  similium  syllabarum,  et  simililudine  temporum. 
Q  2.  Si  quid  de  iis  unum  dcfuerit,  jam  non  esl  ana- 
logia,  id  est,  similitudo;  sed  est  anomalia,  id 
est,  extra  regulam,  ut  lupus,  et  lepus,  totum  conve- 

•  Quotidie  per  Q.  Sed  jam  evanuisse  dicit  Quinti- 
lianus.  Velius  :  Per  Q  quotidie  magis  dicunt,  quam 
per  C  cotidie,  cum  et  dicaiur  melius  eiscribaiur; 
non  enim  cst  quolidie  a  quoto  dicium,  sed  a  conti- 
nenti  die  cotidie  tractum. 

'  Tamtus,  et  ouAMTus.  Vide  apud  Cassiod.  deOr- 
thograph.  Gn.  Cornutum,  et  Cessellium. 

B  Vae  interjectio.  Eodem  modo  Agellius,  lib.  v, 
0. 12  :  Sed  mirum  (inquit)  quod  in  compositione  A 
deperditur^  quoniarn  ve  syllaba  in  illis  brevis  est,ut 
in  vetus,  vecors. 

^  Ita,  et  XaiSiiA.  Ita  velustissimi  Codlces.  Si  La- 
tine  placuit  tunc  Xrisium  Xrisma  scribi,  ob  id  opi- 
nor,  ut   retineretur  crucis  iigura;  qua  de  re  supra, 

3  el  4. 


sequuntur,  nec  iamen  sic  enuntient  quomodo  scri-  g  c.  3  et  4. 

bant.  \ide  Quintil.  lib.  i  c.  3;  etGu.  Cornutii  librum  ■'      '  Sicilicum  superpon^b.  Sic  Victorinus  in  librode 

A^  /\-.i.^^    — A  i^^^^i^A^^    ,.^A^  K«.«  <..«»«i».»  — .       Orthog.qui  exstare  id  signum  aetate  sua  multis  in  li- 

bris  testatur.  Fuit  autem  nota  hujusmodi  ser'a,  seVa. 
Sicilicum  dictum  (ait  Festus)  quod  semunciam  secei 


de  Orthog  ,  apud  Cassiodor.,  unde  ha^c  translata  sunt. 

•  NoLO  enim  ne  volo.  Ne  pro  non  dixisse  antiquos 
probat  Festus.  Idque  frequens  apud  Plautum.  Te- 
rentius  quoaue  nisi  tu  ne  vis,  dixit. 

^  Os  si  vuUum  aui  ossum  signi/icat.  Iia  constanter 
vetustissimi  Codices ;  nec  mirum  ossum  dixisse  hoc 
loco  Isidorum,  necessitate  pene  coactum,  cum  osso 
Ageilium  multo  ante  usum  tradat  Charisius.  De  loco 
vero  Terentii  in  Eunucho  credo  ego  Faerno,  iliud 
addens,  si  ossum  apud  Terentium  legeretur,  neque 
Varronem,  ncque  Charisium,  qui  id  non  probant, 
fuisse  dissimulaturos. 

*  Si  personam.  Ut  sit  accusativus  pronominis  arti- 
cnlaris,  hos. 

^  Pene  quod  est  eonjunctio  per  s.  In  Pandectis  Flo- 
rentinis  per  o;  perpetuo  scribi  aiebat  A.  Augustinus. 


Id  nunc  nuilumapparereinanliquis  marmoribus,  aut 
libris  miramur,  cum  in  Duiiii  tilulo  clases,  numeij 
in  nummis  Pilipus,  sine  allasicilici  nota  visantur. 

Cap.  XXVIII.  —  I  Omniaex  Quintil.,  lib.  i,  cap.  5, 
et  Sergii  Arte  secunda,  c,  de  Casibus,  sed  ita  con- 
cinnata,  ut  neque  interdum  cohsereant,  nequeaucto- 
ribus  e  quibus  sumpta  sunt  satis  respondeant. 

^  Analogia...  Latine  similium  comparatio.  Ferri 
potcrat,  nisi  apud  Quintilianum  similium  comparatio 
aiio  sensu  acciperetur.  Est  namque  apud  illum  ana- 
logi»f  pars,  hic  genus  ipsum.  Sergius  melius  simi^ 
lium  raf tonem  (uxit. 

^  Cujushcecvis,ut  9Uod(/u^.,etc.VerbasuntQuintil^ 


105 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  I. 


106 


nit;  *  sed  dissentiunt  casu;  facit*  cnim  lupi,  leporis.  k  bara  nomina,  et  incognita  Latinis  et  Graecis 


Nam  rej^ulariler  est  dum  quaeris  utrum  trajnesm^S' 
culinum  sit  an  femininum,  et  erit  masculinum. 

3.  Item  funiSf  si  incerti  gcneris  esse  credis,  si- 
milis  est  illi  panis  in  declinatione,  et  eril  masculinum. 
b  Item  ex  comparalione  positivorum,  ul  si  dicas,  do- 
ctus,  magnus,  posilivi  sunt,  el  sui  siniiles.  Fil,  et  per 
diminulionem ,  ut  puta  funem  masculinum  cssc  fu- 
niculus  ostendit;  sicut  marmornQwln  generis  esse; 
masculum  indicat. 

4.  Nam  quod  genus  in  principalitatc  csl,  id  cssc 
solel  in  diminutione.  Sed  hoc  non  semper,  ut  pistri- 
num^  pistrilla,  Sed  quiascire  debemus,*'  ex  positionc 
deciinalionem,  cl  ex  diminutione  genus  colligcre. 

49  CAPUT  XXIX. 
De  eiymologia, 

1.  Etymologia  cst  origo  vocabulorum,  cum  vis 
verbi  vel  nominis  per  interpretationem  colligitur. 
Hanc  Aristoleles  au{i6oXov,  Cicero  Notalionem  nomi- 
navit,  quia  nominaet  verba  rerum  notafacit,  utputa 
flumen^  quia  fluendo  crevit,  a  fluendo  dictum. 

2.  Cujus  cognitio  syppe  usum  necessarium  habct  in 
inlerpretatione  sua.  Nam  cum  vidcris  unde  orlum  esl 
nomen,  citius  vim  ejus  intelligis.  Omnis  enim  rei  in- 
spectio,  etymologia  cognila,  planior  est.  Non  autem 
omnia  nominaa  veleribus  secundumnaturam  imposila 
sunt,  sed  (jua*dam,  et  secundum  placilum,  sicut  et  nos 
servis  el  possessionibus  intcrdum  sccundum  quod 
placct  nostra;  voluntali  nomina  damus. 

3.  Hinc  est  quod  omnium  nominum  clymologia)  non 


50  CAPUT  XXX. 
De  glossis» 

1.  Glossa  Gra^ca  interpretatione  lingua^  sortitur 
nomen.  •  Hanc  philosophi  adverbum  dicunt,  quia  vo- 
cem  illam  de  qua  requiritur  uno  el  singulari  verbo 
designat.  Quid  enim  illud  sit  in  uno  verbo  positum 
declarat,  ut  conticescere  est  tacere. 

2.  Item  :  latus  haurit  apertum;  haurit,  percutit, 
Itcm  cum  terminum  dicimus  finem,  aut  populatas 
intcrpretamur  essc  vastataSy  et  omnino  cum  unius 
verbi  rem  uno  verbo  manifestamus. 

CAPUT  XXXI. 

De  differentiis» 
1.  DilTcrcntia '  est  species  definitionis,  quam  scri- 
3  ptores  artium  de  eodem  et  de  altero  nominant.  H«tc 
enim  duo  quadam  inter  se  communione  confusa 
conjecta  diffcrentia,  sccernuntur,  per  quam  quid  sit 
utrumquc  cognoscitur,  ut  cum  qua^rilur  quid  inter 
regem  intersitet  ^vm/mwm,  adjectu  diffcrcntiaquid 
ulerque  sitdefinitur,  ut  rcx  modestus,  et  temperans, 
tyrannusYcro  crudelis,  Inter  ha*c  enim  duo  differcn- 
tia  cum  posita  fuerit,  quiJ  sit  utrumquc  cognosci- 
tur.  Sic  et  caHera. 

51  CAPUT  xxxn. 

De  barbarismo. 

1.  Barbarismus  est  verbum  corrupta  littcra,  vel 

sono  cnuntiatum  :  liltcra,  uifloriety  dum  florebit  di- 

ccreoportcat;  sono,  si  pro  media  syllaba  prim.a  pro- 

ducatur,  ut,  letebrcv,  tenebra'.  Appcllatus  autcm  bar- 


reperiunlur,  quia  quaulam  non  sccundum  qualitalem  C  burismus  a  barbaris  gentibus,  dum  Latina^  orationis 


qua  genilasunl,scd  juxtaarbilriumhumana^  volunta- 
lis  vocabula  acceperiint.  Sunt  autem  ctymologiai  nomi* 
num,autexcausadat8e^,utr(7grt'5ar^^t'W(/o,idest,ar£?c/e 
agendo;2L\il  ex  originc,ut  homo  quia  sit  cx  humo ;  aut 
ex  contrariis,  uta  lavando  lutum,  dum  lulum  non  sit 
mundum,  et  lucus,  quia  umbra  opacus,  parum  luceat. 

4.  Quaedam  etiam  facta  sunt  ex  nominum  deriva- 
lione,  ut  a  prudentia  prudens.  Qua?dam  etiam  ex  vo- 
cibus,  ut  a  garrulitate  graculus.  Quscdam  ex  Gncca 
elymologia  orta,  el  declinata  suntinLalinum,ut5i7[;a, 
domus. 

5.  Alia  quoque  cx  nominibus  loconim,  urbium, 
fluminum  Iraxerunt  vocabula.  Multa  eliam  ex  di- 
versarum  gcntium  sermone  vocantur,  Unde,  ct 
origo  eorum  vix  cernitur.  Sunt  enim  plcraque  bar-  D 

°  IHssentiunt  rasw.Non  casu,scd  gcnerc  differre  vo- 
luit  Sergius,quianonut  lupus  lupa,\\a^lepus  lepa  face- 
ret. 

b  Ilem  ex  comparatione  positiuor.  Donat.  in  Art. 
sccund.  :  In  his  regulisanalogia,  velex  collatiotie  po- 
sitivor,  nofninum,  vel  ex  diminutione  cognoscitur. 

*  Ex  positione  declinationem,  et  ex  dim.  g.  Con- 
senliunt  velustissimi  Codices  in  hanc  scripturam. 

Cap.  XXIX.  —  ^  Vt  AEGEs  a  nECTE  agendo.  A1.,  a 
regendo.  Utrumque  ex  Codicibus,  et  ex  aliis  Isidori 
locis  confirmari  potest.  Videhb.  iu  de  Summ.  Bon., 
c.  48;  et  Burchard.,  lib.  xv,c.  38  ;  et  Ivon.,  part. 
XVI,  c.  39;  et  infra,  lib.  xii.  c.  3. 

Cap.  XXX.  — «  Hanc  philosophi  aduerbum.  Al., 

•  Facit  ad  nomiDaUvam   catus,  hlc  subinlclleclum,  referen- 
dam  est. 

Patrol.  LXXXII. 


mtcgritalcm  ncscirent ;  s  unaqua^iuc  enim  gens  facta 
Romanorum,  cumsuis  opibus  vitiaquoque  ct  verbo- 
rum  et  morum  Romam  transmisit. 

2.  ^  Inter  barbarismum  autem,etbarharolexim  hoc 
interest,  quod  barbarismus  in  verbo  Lalino  lit,  duni 
corrumpitur ;  quando  autcm  baibara  verba  Latinis 
eloquiis  inscruniur,barbarolexis  dicitur.  Itcm  quando 
in  prosa  vitium  fit  sermonis,  barbarismus  vocatur  ; 
quando  in  metro,  metaplasmus  dicitur. 

3.  Barbarismus  autem  fit  scripto,  et  pronuuliationo. 
Scripto  qualuor  modis  :  si  quis  in  vcrbo  httcram, 
vel  syllabam  adjiciat,  mutet,  transmutet,  vcl 
minuat.  Pronuntiatione  autem  fit  in  tcmporibus, 
tonis,  aspirationibus,    et  reliquis,  qua*  sequunlur. 

4.  Per  tempora  quippe  fil  barbarismus,  si  pro  longa 

adverbium.  Gra^ci  r.poq  lzo<;.  Unde  natum,  Ouoev  rpb? 
?ro5.  Glossas  inilio  dictas  ipsa  vcrba,  vel  obscura, 
vel  pcrcgrina  ex  Aristotele,  Galeno,  Polluce,  Suida, 
et  Quinliliano  novimus;  posteriorcs  interprclationes 
ipsis  verbis  additas  eodem  nomine  vocarunt.  Nimis 
tamen  anguste  loqui  videtur  Isidorus,cum  unius  verbi 
rem  uno  tantum  verbo  cxplanari  praecipit,  ut  si  plu- 
ribus  vcrbis  cxplicetur  glossam  fore  negct.  Quod 
ctiam  repetit  lib.  xxiv,  cap.  30. 

Cap.  XXXI.  —  f  Differenlia  est.  Ex  Victorin.  et 
Booeth.,lib.i,deDcfinit.,c.28,repetunturead.l.n,c.30. 

Cap.  XXXII.  —  8  Unaqureque  enim  gens.  Eadem 
infra,  lib.  ix,  c.  1. 

''  Inter  barbarismum,  et  barbarolexim.  Barbaro- 
LExm  quoque  nominal  Charisius,  barbaralexim  Do- 
natus  et  Diomedes. 


407 


S.  ISIDORl  HISPALBNSIS  EPISCOPI 


lOS 


syllaha  brevis  ponatur,  ant  pro  brevi  longa.  Por  jjposilionesadverbiisapplicemus.  Peraccidenlia  fit,  id 


tonos,si  accentus  in  aliam  syllabam  commutetur.  Per 
aspiralionem,si  adjiciatur  h  littera  ubi  non  debet,  aut 
detrahalur  ubi  esse  oportet. 

5,  Per  hiatum,  quoties  in  pronunliatione  scinditur 
versus  anlequam  compleatur ;  sivc  quolies  vocalis  vo- 
calem  sequitur,  ul  Musce  Aonides.  Fit  barbarismus, 
et  per  melacismos,  iotacismos,  et  Jambdacismos. 

e.Metacismusestquotiesmlitteramvocaiissequitur, 

ut,  bonum  aurumjustum  amicum,  Sed  et  hoc  viiium 
aut  suspensione  m  littera?,  aut  detractione  vitamus. 
7.  lotacisinus  est  quolies  in  ioU  littera  duplicatur 
sonus,  ut,  Troiia,  Mniia,  ubi  earum  litlerarum  adeo 
exilis  erit  pronunliatio,  ut  unum  iota,  non  duo,  so- 
nare  videatur. 


est,  per  ea  quae  accidunt  partibus,  ut  puta  per  quali- 
lates,  genera,  numeros,  figuras,  et  casus.  Per  ista 
igitur  omnia  fiunt  soloecismi,  sicut  Donatus  exposoit. 
5.  Fiunt  praeterea  el  plurimis  modis.  Nam  Luci- 
lius  centum  genera  soloBcismorum  dixit,  quos  omnes 
vitare  polius  quam  sequi  debet  qui  regulam  recte 
loquendi  tenere  studet. 

CAPUT  XXXIV. 
De  vitiis» 

1.  Vitia  apud  grammaticos  illa  dicuntur,  quae  in 
oloquio  cavere  debemus.  Sunt  autcm  ba»c :  barbaris- 
mus,  soloecismus,  acyrologia,  cacephaton^etreliqua, 

2.  Barbarismus  est  corruptio  verbi  unius,  ut  si 
tertiam  syllabam  quis  producat  in  ignoscere. 


8  *  Lambdacismus  est,  si  pro  uno  l  duo  pronun-  d     3.Solcecismus,  compositio  viliosa  vcrborum  :  ut  si 


tienlur,  ut  Af ri  5«  faciunt,  sicut  co//ogttmm  pro  con' 
loquium ;  vel  quoties  unum  l  exilius,  duo  largius  pro- 
ferimus.  Quod  contra  est ;  b  nana  unum  largius,  duo 
exilius  proferre  debemus. 

9  c  CoUisio  est  quoties  novissimae  syllabai  fmis  in 
alterius  principio  est,  ul  matertera. 

CAPUT  XXXIII. 

De  SoUecismo. 
i.Soloecismusest  plurimorum  verborum interse  in- 
conveniens  composilio,  sicut  barbarismus  unias  verbi 
corruptio.  **  Verba  enim  non  rccta  lege  conjuncta 
so^oecismus  est;ut  si  qiiis dic^i ^inter  nobis  pro  inter 
nos;  aut  dare  veniam  sceleratorum,  pro  sceleratis. 


ahquis  dical,  inter  kominibus  pro  inter  homines. 

4.  Acyrologia,  non  propria  dictio ;  nX,lice(^t  sperare 
timenti;  proprium  est  autem  limenti  formidare,  non 
sperare ;  «  cl,  gramineo  in  campo  :  proprium  est 
graminosum  dicere  campum,  non  gramineum. 

5.  ^  Cacephaton,diclio  obscena,veI  incompositeso- 
nans.Obscoena, ut, 54 hisanimutn  arrecti  dictis.  In- 
composita,  ut,  juvatire  et  Dorica  castra,  *  Ma|a  enim 
compositio  fit,  ab  ca  syllaba  incipere  qua  superior 
finierat. 

6.  Pleonasmos,  adjectio  unius  verbi  supervacua  : 
ut,  Hactenus  arvorum  cultus  et  sidera  coeli.  Neque 
enim  alibi  nisi  in  coelo  sunt  sidera. 

7.  Perissologia,  adjectio  plurimorum   verborum 


2.  Dictus  autem  soloecismus  a  •   Cilicibus,  qui  ex  Q  supervacua :  ut,  Yivat  Uuben,  et  non  moriatur,  dum 


urbe  Solae,  quae  nunc  Pompeiopolis  appcllatur,  pro- 
fecti,  cum  apud  ahos  commorantes,  suam  et  illorum 
jinguam  vitiose  inconsequenterque  confunderent, 
soloecismo  nonien  dederunt.  Unde  et  similiter  lo- 
quentes  soloccismos  facere  dicuntur. 

53  3.  Soloecismus  autem  apud  poetas  schema 
dicitur,  quoties  inversus  necessitate  metri  factus  in- 
venilur;  cum  autem  non  invenitur  necessitas,  per- 
manet  soloecismi  culpa. 

4.  Soloecismus  fit  duobus  modis  :aut  per  partesora- 
tionis,  aut  per  accidenlia.  Per  partes  orationis  fit,  si 
alteram  partem  pro  altera  ponamus,  ut  puia  si  ^  prae- 

*  Lambdacism.  Vide  Martian.  Capcll. 

b  Nam  unum  1  largius,  duo  exilius*  Contra  videba- 
tur  unum  exilius,duo  largius  proferenda.  Sedvetant 
libri  omnes.  Erit  igilur  (ut  opmor)  hujusmodi  Isidori 
sentcntia  :  ut  quemadmodum  vocales  duae  cum  in 
diplithongum  conveniunt,  non  plene  singulai  profe- 
runtur,  sed  ita  coeunt,  ut  contuso  sono  aiiquid  uni- 
cuiquedcpcreat,  neutraqueillarum  plene  cxaudiatur  ; 
ita  duplcx  //  in  media  dictione  exiiius  prolertur, 
quam  simplcx.  Nequc  id  (si  argutari  |icet|  praeter 
rationem  accidit.  Nam  prius  /  oblunditur  cum  in  se- 
qucns  illiditur,  quam  plagam  accipiens  alleram  vi- 
cissim  sequenti  intligit ;  nam  cum  eo  coalescens  aufert 
iUi  quod  semivocalis  erat  proprium,  at  a  vocali  in- 
ciperet.  ita  utrumque  languescit,  prius  postcriore  sui 
parte,  priore  postcrius.Lambdacisnios  quoquc  nostri 

aui  mollius   loqui  student  siepe  admiitunt.  Neque 
ebraei  has  delicias  non  agnovcre,  vcluti  cum  in 

T^^TMet  tSv;  daghes  decorum  appingunt. 


non  sit  ahud  viverc  quam  non  mori. 

8.  Macrologia,  longiloquium,  res  non  neccessarias 
comprehendcns,  ut :  Legati,non  impetrata  pace,  retro 
unde  venerant  domum  reversi  sunt. 

9.  i  Tautologia,  idemloquium,  ut  :  Si  fata  virum 
servant,  si  vescilur  aura,  xtherea^  neque  adhuc 
crudelibus  occubat  um^rtj.Totum  enim  quod  repetilur 
una  res  est,  sed  crebro  sermone  anuuntiata. 

10.  Eclipsis  est  defcctus  dictionis,  in  quonecessaria 
verba  dc»mUui,cuipharetraexauro;dQesi  enim  erat. 

1 1 .  Tapinosis  est  humilitas  statum  magnae  rei  di- 
ctis  infirmans,  ut  : 

c  Collisio  est.  CoUisionis  supra  non  meminerat,  at 
meminuit  Donatus. 

I     Cap.  XXXIII.  —  <*  Verba  non  recte  conjuncta.  Ex 
Aug.  n  de  Docirin.  Chrisl.,  c.  13. 

<>  E  Cilicib,  Ex  Diomede. 

'  Si  proposiiiones  adverbiis  applicemus.lio.  \eiuB- 
tissimi Codices  recle;  ut  si  dicasrfe  longe.  Nonn.*  Om- 
nesartem  secuti  negant  adverbiis  praspositionem  ad- 
di  oportere,  sed  auctontas  veterum  pra^poni  debet. 
De  subito,  etc. 

Cap.  XXXIV.  »  Gramineo  in  campo.  Quod  adver- 
tit  Serv.  v  iEn. 

*»  Cacephaton.  Quod  Isidorus  incompositc  sonans, 
Serviu»  Cacephaton  in  sermone,  Donatus  Caccpha- 
ton  in  composita  dictione  vocat. 

»  Mala  enim  compositio.  Verba  Servii  ad  :  Dorica 
castra,  i£ncid.  n. 

i  Tautohgiaidemloquium.  Itapaulo  ante:  Macrolo* 
ffia  longHoquium,eic.C,  36  aUegoriam  a/teni/ojutum 
uiterpretatur. 


109 


ETYMOLOGIAROM  UB,  I, 


ilO 


Apparent  rari  nantes  in  gurgite  vasto*  A 

Gurgitem  posuit  pro  mari. 

i2.  Cacosynlheton.  Viliosa  compositio  :  ui^ver- 
saque  juvenctnn  terga  fatigamus  hasta, 

13.  *  Amphibolia,  Ambigua  diclio;  quap  fit,  aul 
per  casum  accusativum,  ut  illud  responsum  ApoUinis 
ad  Pvrrhum  : 

Aio  te,  ^acida,  Romanos  vincere  posse. 
In  quo  non  esl  certum  quem  in  ipso  versu  monstra- 
verit  esse  victorem. 

44.  Fil  et  per  incertam  distinclionem,  ul,  bellwn 
ingens  geret  Italia.  Incerta  distinctio,  utrum  bellum 
ingenSy  an  ingens  Italia. 

1 5.  Fit  et  per  commune  verbum,  deprecatur  Cato, 
calumniatur  Cicero,  prwstolatur  Brutus,  dedignatur 
Antonius;  nec  ostenditur  in  hac  ambiguitate  utrum  D 
ipsi  alios,  an  alii  ipsos  dcprecati  sunt,  aut  calumniati. 

16.  Fil  et  per  homonymiam,  quando  uno  nomine 
mulla  significanlur,  ut  acies,  et  nonaddas,  miferri^ 
aut  oculorumy  aut  militum, 

55  CAPUT  XXXV. 
De  metaplasmis. 

1.  Metaplasmus  Grapca  lingua,Latine  Transforma- 
tio  dicilur,  qui  fit  in  uno  verbo  propter  metri  necessi- 
tatem,  et  licentiam  poetarum.Cujus  species  istae  sunt : 

2.  Prothesis,  apposilio  in  principio  verbi,  ui  gnato 
pro  nato^  et  tetulit  pro  tulit.  Epenthesis,  appositio 
in  medio,  ut  relliquias  pro  reliquiast  induperator 
pro  imperator, 

3.  b  Paragoge,  apposilio  in  fine,  ul  magis^  pro 
jmge,  et  potestur^  pro  potest, 

Aphaeresis,  abcissio  de  principio,  ut  temno  pro 
contemno, 
Syncope,abcissio  de  medio,ut  forsan  pro  forsitan, 
Apocope,  abscissio  de  fine,  ut  sat  pro  satis, 

4.  Ectasis,  productio  contra  naturam,  ut,  Italiam 
fatOy  cum  Italiam  correpte  dici  debeat. 

Syslole,  correptio  contra  naluram,  aquosus  OrioHt 
cum  Orion  producte  dici  debeat. 

Diaeresis,  discissio  unius  syllabae  in  duas,  ut, 
albaif  longai^  pro  a/to,  longas. 

5.  Episynalcephe,  conglutinatio  duarum  in  unam, 
uiPhaeion,proPhaeton,Nerei,  pvoNerei,  aeripedem, 
pro  aeripedem. 

^  Synalcephe,  collisio  vocaliura  adjunctarum  voca- 
libus,  ut,  atque  ea  diversa  penitus^  dum  parte  ge-e 
runtur,   . 

*■  Amphibolia.  Ita  velustissimi  Codices  et  ita  a 
Charisio  nominatur,  rectius  quam  a  Diomede,  et  Do- 
nalo  amphibologia. 

Cap.  aXXV.  —  I»  Paragoge  ut  magis  pro  mage. 
lisdem  exemplis  utiturDonatus;  at  Charisio  apocopes 
exemplum  est  mage^  pro  magis. 

'  Adjunctarum  vocalibus.  Sat  erat  collisionem  vo- 
calium  dicere.  Sed  ^i  quid  addendum  fuil,  tolerabilior 
Romani  Codicis  scriptura  visa  est in  quo  adjunctarum^ 
quam  nosliorum  ,  uhijuncta,  vel  adjuncta  legilur. 

*  Aletaplasmus  est,  qui  in  uno  scrmone.  Tolus 
locus  e  Scrv.,  yEn.  v,  ad  iliud  : 

Urbis  opus,  triplici  pubcs,  qucm,  Dardana  versu. 

Utrobique  tamen  mendosus,  qucm  restiluit  ex  ve- 


e.Ecthlipsis,  collisio  consonantium  cum  vocalibus, 
ut  multum  illcy  et  terris, 

Antiihcsis,  contraposilio  litterap  pro  alia  littera, 
ut  olli  pro  illi. 

Metathesis,  transposilio  litterae,  ut,  Evandre  pro 
Evander^  Timbre  pro  Timbcr. 

7.  Inier  barbarismum  el  lexin,  hoc  cst  Latfnam  et 
perfeclam  elocutionem,  ^  metaplasmus  esl,  qui  in 
uno  sermone  ratione  fit  vitiosus.  Item  inter  soloecls- 
mum  et  phrasin,  id  est  perfeclam  connexionom  ser- 
monum,  schema,  50  id  est  figura,  est,  quae  fit  con- 
textu  sermonum  ratione  vitiosa.  Ergo  metaplasmi  et 
schemata  media  sunt,  et  discernuntur  peritia  et  im- 
peritia.  Fiunt  autem  ad  ornatum. 

CAPUT  XXXVI. 
De  schematibus. 

1.  Schemata,  ex  Graeco  in  Lalinum  eloquium  Fi- 
gurae  inlerprelantur,  qua»  fiunt  in  verbis,  vel  senten- 
liis  *  pcr  varias  distinctionum  formas  propler  eloquii 
ornatum.  Haec  dum  multa  sint,  ^  apud  grammatico» 
ista  inveniuntur. 

.  2.  Prolepsis  est  praesumptio,  ubi  ea  quae  sequi  de- 
bent  anteponuntur,  ut  :  Interea  reges  ingenti  mole : 
Latinus.  Debuit  enim  sic  dicere  :  Interea  regcs  in^ 
genti  mole^  et  statim  adjicere  quod  sequitur  :  Prooe' 
dunt  castris;  deinde  dicere  :  Latinus,  etc. ;  sed 
facta  pro  ornamento  praesumplio  rei,  et  qui  sequf 
debuere  reges  interpositi  sunt  in  septem  versibus,  et 
postea  additum  est  :  Procedunt  castris,  Inde  prsBw 
sumptio,  quia  anteposita  sunt  quae  sequi  debuere. 
p  3.  Zeugma  est  clausula,  cum  plures  sensus  uno 
verbo  claudunlur,  qu*  fit  tribus  modis.  Nam  aut  in 
primo,  aut  in  postremo,  aut  in  medio  id  verbum  po-r 
nitur,  quod  sentenlias  jungit.  In  primo,  ut, 

s  Vertitur  oenophoris  fundus  sententia  nobis. 
In  medio,  ut, 

Grascia  Sulpicio  sorti  data,  Gallia  Cottof, 
In  poslremo,  ut  :  Namque  hoc  iempore  obsequium 
amicos,  veritas  odium  parit. 

4.  Hypozeuxis  cst  figura  superiori  contraria,  ubi  in 
singuhs  sensibus  propria  unicuique  clausula  est,  ut, 

Regem  adit,^/  regi  memorat  nomenque,genusque. 

5.  Syilepsis  ^  est  in  dissimilibus  clausulis,  aut  plu- 
ralis  dictio  singulari  verbo  finita,  ut,  sociis  ei  rege 
recepto,  aut  singularis  diclio  plurali  verbo  expleta,  ut ; 

r%  Sunt  nobis  mitia  poma^ 

^     Castanece  molles,  ei  pressi  copia  laciis. 

teri  Edilione  Chacon. 

Cap.  XXXVI.  — ^Per  varias  distinctionum  fortnas, 
Ita  plerique  ex  Longob.  Male  in  aliis,  dictionum.  Nam 
distinctionum,  ei  ad  nomen  schemaiis  et  ad  rein 
ipsam  de  qua  agitur  multo  cst  apiius. 

'  Apud grammaticos  ista  inveniuntur.  Necessari^ 
ex  Donato  et  Charisio  addebat  Chacon. 

«  Vertitur  amophoris  fund.  Citaiura  Nonio  in  sen* 
tentia  ex  Lucil.  lib.  iii  Salyr. 

*•  Syllepsis  est  in  dissim.  cl.  Donatus  :  Item  syl- 
lepsis  est  in  dissimilibus  clausulis,  quando  dictio 
singularis  verbo  plurali  adjungitur.  Charisius  :  Syl- 
lepsis  est  cum  singularis  diciio  plurali  verbo  con*- 
cluditur. 


111 


S.  ISIDORI HISPALENSIS  BPISCOPI 


112 


57  Supra  enim  sunt  dixit,  hic  debuit  dicerc  :  » 
Est  pressi  copia  lactis. 

6.  Fit  aulem  syllepsis  non  solum  per  partes  ora- 
lionis,  sed  et  per  accidenlia  partibus.  Nam  ubi  et 
pro  multis  unus,  et  pro  uno  multi  ponuntur,  syl- 
lepsis  est  :  pro  multis  unus,  ut  est  illud  :  uterum" 
que  armato  miliiecompleni ,  cum  non  uno,  sed  multis 
militibus.  Item  pro  uno  mulli,  ul  in  Evangelio  :  La- 
trones  qui  crucifixi  erant  cum  eo  improperabant 
ei;  ubi  pro  uno  utcrque  inducitur  blasphemassc. 

7.  Anadiplosis  esl,  quando  ab  eodem  vcrbo  quo 

illud,  prior  versus  fmivit  sequens  vcrsus  ificipit,  ut  est 

Cerlent  ei  cycnis  ululx,  sit  Tityrus  Orplieus, 
Orpheus  in  silvisj  inter  delphinas  Arion. 

8.  Anaphora  est  repelio  ejusdem  verbi  pcr  prin- 
cipia  versuum  plurimorum,  ut  : 

Nos  fCj  Dardania  inccnsa,  tuaque  armasecuti, 
Nos  tumidum  sub  te  permensi  classibv,s  cequor, 

9.  Epanaphora  est  in  uno  versu  pcr  principia  sen- 

suum  ejusdem  vcrbi  repctilio.  ul 

Te  nemus  Angilice,  viirea  te  Fucinus  una, 
Te  liquidi  flevere  iacus. 

10.  Epizcusis  in  uno  sensu  congeminalio  vcrbi,  ut : 
sic  sic  juvat  ire  sub  umbras, 

11.  Epanalepsis  est  sermonis  in  principio  versus 
positi  ejusdem  in  fmc  rcphcalio,  ut  cst  illud  : 
Crescit  amor  nummijquantum  ipsa  pecunia  crescit. 

12.  Paronomasia  cst  in  significalionc  diversa  dictio 
pene  ipsa,  ut  illud  :  Abire  an  obire  te  convcnitj  id 
est,  cjcsulem  ficri^  an  mori  f 


Ex  nihilo  nihilum,  ad  nihilum  nil  posse  reverti. 
**  Marcus  Da^na,  papcBy  Marco  spondente,  recusas^ 
Credere  tu  nummos  ?  Marco  sub  judice  palles  ! 
Marcus  dixit.  Ita  est,  assigna,  Marce,  tabellas. 

18.  Hirmos  est  sentcntia  continuatic  orationis  te- 
norem  suum,  usque  ad  ultimum  senrans,  ut  : 

Est  in  secessu  longo  locus,  insula  portum, 
et  reHqua.  Hinc  cnim  in  longum  vadit  sensus  usque 
ad  illud  : 

Horrentiquc  atrum  nemus  imminet  umbra. 

19.  Polvsvnlheton  est  diclio  multis  concatenata 
conjunclionibus,  ut,  teciumque^  laremque^  armaquCy 
amycleumque  canem. 

20.  Dialyton,  vel  asynlheton  figura  est,  quae  e 
contrario.sine  conjunctionibus  solute  ac  simpliciter 
effertur,  ut,  venimus^  vidimus,  placuit. 

B     21.  <^  Antithcton  est  ubi  contraria  contrariis  oppo- 

nuntur,  ct  scntentiippulchritudinem  reddunl,  ut  iliud  : 

Frigida  pugnabant  calidis^  humentia  siccis; 
Moilia  cum  duris;sine  pondere,  habentia  pondu^. 

22.  IlypaUage  quotiescunque  pcr  conti^rium  verba 
intclliguntur,  ut  dare  classibus  austros,  cum  venlis 
navcs  dcmus,  non  navibus  vcntos. 

CAPUT  XXXVII. 
De  tropis. 

1.  Tropos  Gncco  nomine  Grammatici  vocant,  qui 
Latinc  modi  locutionum  interprctantur.  Fiunt  autcm 
a  propria  significatione  59  ^  ad  non  propriam  simi- 
litudinem.  Quorum  omnium  nomina  difficillimum  cst 
annotare,  sed  cx  omnibus  Donatus  *  trcdccim  usui, 
tradcnda  conscripsit. 


13.  Sclicsis  onomalon,  mullitudo  nominum  con-         ^  McUphora  esl  verbi  alicujus  nsurpala  translalio, 
junctorum  •  quodam  ambilu  copulata,  utnut.7n,«i>  ^  ^.^^^  ^^^  ji^j^,,^^  flrwtiiure  segetes,  gemmare  vi- 


grando^  procellce^  fulmina,  venti. 

1 4.  Paromouon  cst  muUiludo  verborum  ex  una  lit- 
tera  inchoantium,  qualc  cst  apud  Ennium  : 

0  Tite  tute  Taii  tibi  tanta  iyrannc  tulisti. 

Sed  lioc  bcnc  temperat  Yirgilius,  dum  non  tolo 

versu  ulitur  hac  figura  ut  EnniuS;  scd  nunc  in  prin- 

cipio  vcrsus  lanium,  ut  cst  illud  :  Sasva  sedans  super 

arma;  nuac  iu  mcdia,  ut  ; 

Quceque  lacus  laie  liquidoSf  quxquc  aspcra  dumis; 
Nunc  autcm  iu  tinc;  ut : 

Sola  mihi  talcs  casus  Cassandra  canebat. 

59  15.  Uomocoplolon  est,  cum  plurima  uomina 

pcr  unum  casum  dcnuntiantur,  ut  est  iliud  : 


tcs,  dum  in  iis  rcbus  lluctus  ct  gcmmas  non  inveni- 
mus,  in  quibus  ha>c  verba  aliundc  Iransferuntur, 
sed  ha?  atquc  alia^  tropica?  iocutioncs  ad  ea  qua^  in- 
telligcnda  sunt  propterea  figuratis  amictibus  obtc- 
guntur,  ut  scnsum  lcgeudis  exerccant,  et  nc  nuda 
atque  in  promptu  posita  vilescant. 

3.  Fiunt  autem  metaphora*  modis  quatuor  :  ab 
animali  ad  animalc,  ut,  aligcros  conscendit  equos; 
melaphoricc  loquens  miscuit  quadrupedi  alas  avis, 
et  quo  cursu  descrla  pctivcrit,  miscuit  volatili 
cursum  quadrupedis.  Ab  inanimali  ad  inanimale,  ut, 
Ponium  pinus  arat;  sulcum  premit  alta  carina. 
Miscuil  usum  terra;  aquis,  dum  arare  el  sulcum  prc' 


Sed  neauc  currentem  sc,  ncc  cognoscit  euniem,  ,  ,  ...  j 

„  „    ^     ^  .  ^        n  fi^^^  ad  terram  pertmeat,  non  ad  mare. 

TollentemQue.manus  saxumquc  immancmoventcm.  U      ,    .,  .  ,.     ,      .     ,       .   /»      j 

,.    Y     ,  ^  ,         I       ,  4.  Ab  manimah  ad  animale,  ul  flonda  j 

16.  Homotclcuton  cst,  cum  uno  modo  vcrba  plu-  "^ 

rima  fmiuntur  :  ut  abiit,  abscessit,  evasit,  erupit. 

17.  Polyptolon  est,  cum  diversis  casibus  scnten- 
tia  variatur,  ut 


juventus; 

miscuit  flores  inanimales  juvcntuti  qua'  animam  ha- 

bet.  Ab  animali  ad  inanimale,  ut  : 

Tu,  Ncptune  pater,  cui  tcmpora  cana  crcpanli 


*  Quodam  ambitu  copulaia.  Mendose,  ajmdDona- 
tum,  eodem  habitu  copulandi  legitur. 

*>  Marcus  Dama.  E  Pcrs.  J£atyr.  v. 

^  Aniiiheion,  Haec  usquc  ad  finem  capitis  neque 
Donati  sunt,  nequc  Charisii,  ct  in  Uom.  Codic.  plu- 
res  alia^  figura>  Icguntur,  ut  ha*  quoquc  alicna»  vide- 
ri  possint. 

Cap.  XXXVII.  —  ^  Ad  non  propriam  similiiudi' 
nem.  Fcrri  potest  vulgata  scriptura  similitudinem,  ut 
sit  quod  Charisius  dixit,  propter  similitudinem.lS^m 


Cincia  salo  resonant,  magnus  cui  ncrpeie  menlo 
Profluit  Oceanus,  et  flumina  crinihus  errant. 

cx  eo  videntur  ha)c.  Sed  cum  icicm  Charisius  metony- 
miamdefmiat  :XH'c^ionem  translaiam  a  propriasigni- 
ficatione  adaliam  proximitatem ^ui^owis  modo  legas 
iiccbit.  Et  Donatus  :  Ad  impropriam  similitudinem. 

^  Tredecim  usui  trad.  Ita  bcda.  Duodecim  Dona- 
tus  ct  Charis. 

'  Tu,  Neptune  pat.  Cilalur  cx  Claudian.  a  D.  Aug., 
lib.  ai  dc  Doct.  Chr.  Varroni  quidam  Albinovam 
tribuebal  A.  Augustinus. 


il3 


ETYMOLOGIARUM   LIB.  I. 


114 


Menfum  enim,  et  iempora^  el  crines  non  ad  Oceanum  ii       Infelix  puer^  atque  impar  congressus  Achilli 


pertinent,  sed  ad  homines. 

5.  Sic  et  alia  renim  nomina  de  alio  genere  in 
aliud  genus  decentissme  decoris  graiia  transferun- 
tur,  ut  oratio  perornetur.  Metaphora  autem,  aut 
partis  uniiis  est ,  ut,  fluctuare  segetes :  non  potes  dicere 
segetarefluctus ;  aut  anlistropha  est,  id  est,  reciproca, 
ut  remigium  alarum,  Nam  et  alac  navium,  et  alarum 
remigia  dicuntur. 

6.  Catachresis,  est  alienae  rei  nom*cn  appositum  : 

hsec  eo  a  melaphora  differt,  quod  illa  vocabulum 

liabenti  largitur ;   haec  quia   non   habet  proprium, 

alieno  utitur,  ut, 

Fa^emque  simillim^  lauro ; 
el, 
....  Nunc  una  amhas  junctisque  feruntur 
Frontibus^  et  longa  sulcant  vada  salsa  carina. 

Dum  facies,  et  frons  tantum  animalium  et  hominum 

sint.  Quod  nomen  si  poeta  non  apposuisset  navi,  quid 

proprium  eidem  parti  diceret  non  haberet. 

OO  7.  Metalepsis  tropus  a  prsecedente  indicans 
quod  sequitur : 

*  Inqtie  manus  chartw  nodosaque  venit  arundo. 
Nam  per  m/inf<m  verba,  per  arundinem  litterae  signi- 
ficatae  sunt. 

8.  Metonymia  est  Transnominatio  ab  alia  signifi- 
catione  ad  aliam  proximitatem  translata.  Fit  autem 
multis  modis :  aut  cnim  per  id  quod  continet  id  quod 
continetur  ostendit,  ul  theatra  plaudunt^  prata  mu" 
giunt,  dum  illic  homines  plaudant,  hic  boves  mu- 
giant;  aut  contra  per  id  quod  continetur  id  quod 


B 


12.  Epitheton,  Supra  nomen,  prseponitur  enim  pro- 
prio  nomini,01  ut  Alma  Ce?'es,  obscenique  canes,im- 
portujiwque  volucres.  Inter  anlonomasiam  autem  et 
epithcton  hoc  dirfert,quod  antonomasia,pro  vice  nomi- 
nis  ponitur ;  Epitheton  autem  nunquam  sine  nomine 
est.  ^  Quibus  duobus  tropis,  vel  vituperamus  ali- 
quem,  vel  ostendimus,  vel  laudamus. 

13.  Synecdoche   est  Conceptio,  cum   a  parte  to- 

tum,  vel  a  toto  pars  intelligitur.  £o  enim   et  per 

speciem  genus  et  per  genus  species  demonstratur ; 

sed  species  pars  est,  genus  autem  totum.  A   tota 

enim  pars  intelligitur,  ut : 

Qu^m  multceglomerantur  aves^ubi  frigidusannus 
Trans  pontum  fugat. 

Non  enim  totusannus  cst  frigidus,  sed  parsanni,id 

est,  hiems.  At  contra  a  parte  totum  :  ut,  flammas  cum 

regia  puppis  extulerat.  Ubi  non  solum  puppis,  sed 

navis ;  et  non  navis,  sed  qui  in  ea ;  et  non  omnes, 

scd  unus  flammas  extulit. 

14.  Onomatopaeia,  nomen  fictum  ad  imitandum 
sonum  vocis  confusae,  ut  stridor  valvarum,  hinnitiu 
equorum,  mugitus  boum,  balatus  ovium. 

15.  Periphrasis  est  Circumloquium,  dum  res  una 

plurimis  verbis  significatur,  ut,  anras  vitales  carpit. 

Significavit  enim  per  copulationem  verborum  unam 

rem,  hoc  est,  vivit.  Hic  autem  tropus  geminus  est ; 

nam  aut  veritatem  splendidcproducit,  aut  fceditatem 

circuitu  evitat.  Yeritatem  splendide  producit,  sicut : 

Et  jam  prima  novo  spargebat  lumine  terraSy 
Tithoni  croceum  linquehs  aurora  cubile. 


conlinet,  uijam  prorimus  ardet  Ucalegon,  dum  non  C  Yx^HQTaimdicere  Jamlucescebat.auidiesortuserai. 


ille,  sed  domus  ejus  arderet. 

9.  Itcm  per  invenlorcm  id  quod  inventum  est,  ut, 
sine  Cerere  et  Libero  friget  Venus,  et  commistam 
Vulcanus(mitiit)adastrafavillam.Yuli en\m  per  Cc: 
rerem  frumenti  inventriccm  intclligerc  panem  ;  per 
Liberum  inventorem  vitis,  vinum;  perVenerem,  libi^ 
dinem ;  per  Yulcanum,  ignem.  At  contra  pcr  inventum 
inventorem  demonstrat,  ut,  *»  Vinum  precamur,  pro 
Libero,  qui  vinum  apud  Graecos  invenit. 

10.  Item  per  efiicientem,  id   quod  efficitur,  si- 

cut,  pigrum  frigus,  quodpigros  homincs  faciat ;  et, 

iimor  pallidus,  eo  quod  pallidos  homincs  reddat.  At 

contra  per  id  quod  cfficitur,  cfTicicns,  ut : 

Jungit  equos  auro  geniior,  spumantiqiie  addil 
Frena  feris. 

Spumantiafrena  dixit,cum  ulique  non  ipsa  faciant  spu- 

mas,  sed  equus  qui  ea  gerit  spumis  conspergat  infusis. 

11.^  Antonomasia  cst  pro  nomine,  id  est  vice  nomi- 

nis  posita  :  ut  Maia  genitus  pro  Mercurio ;  qui  tropus 

fit  tribus  modis  :  ab  animo,  ut,  magnanimxisque  Au" 

chisiades;VL  corpore,  ut  ipsearduus;  cxtrinsccus,  ut : 

*  Inq.  manus  chartas.  Pcrs.,  Satir.  iii.  Quod  vero 
«equitur :  Nampermanum  verba,  etc,  aut  aliena 
sunt.  ut  aliis  quoquc  visum  est,  aut  forlc  legondum, 
nim  per  manum^  chartam,  et  arundinem  litteras 
r.iiinicata;  sunt. 

»»  Vinum  precamur.  Serv.,  Mn.  i,  ad...  Crateras 
magnos^  etc. :  Tropus  est  synedoche^  «/cerercm  pro 
frumenlo  dicimus.  Sic  Plautus : 


Foeditatem  circuitu  devitat,  sicut : 

placidumque  pctivit- 
Conjugis  infusus  gremio  per  membra  soporem, 

Hoc  enim  circuitu  evitat  obscoenitatcm,  et  decenter 

ostendit  concubitum. 

16.  Hyperbaton  est  Transcensio,  cum  verbum  aut 
sententia  ordine  commutatur.  Hujus  species  quinque 
sunt :  Anastrophe,  hysteron  proteron,  parenthesis, 
tmesis,  synchesis. 

Anastrophe,  verborum  ordo  praeposterus,  ut  lii' 
tora  circuynt  pro  circum  liitora. 

17.  Hysteron  proteron,  sententia  ordine  commu- 
tata,  ut  : 

Postquam  altos  tetigitflnctus^  et  ad  a^quora  venii. 

0  Ante  enim  ad  aequora  venit,  et  sic  teligit  fluctus. 

09  18.  Parcnthcsis,ubi«intcrponimusscnlentiam, 

qua  ex  mcdio  rcmota,   integer  scrmo  perdurat,  ut, 

Mneas  (neque  enim  patrius  consistere  mentem 
Passusamor]rapidumad  navcsprcemitiii  Achatem. 

Est  enim  ordo  :  Mncas  rapidum  prasmitiit  Achatem^ 

nam  illud  in  medio  parenthesis  est. 

Vinum  prccamur,  nam  hic  Deus  priusens  adest. 

*"  Antnnomnsia.  Donalus  :  Anto?iomasia  cst  sianifl' 
catio  vice  nominis  positUy  elc,  usquc  ad  AchiUi. 

**  Ouihus  duobus  tropis.  Ex  Donil.  Charisius  quo- 
quc  'Eji^Ostov  cst  diclio  vocnbulo  adjecta.aut  ornandi 
aui  dcstruendi,  aut  indicandi  causn, 

*  Interponimus  sententiam.  Donatus  :  Interposiia 
formatio  divers(e  senteniioe. 


115 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


116 


19.  Tmcsis  est  scctio  unius  nominis  per  interpo- 

dtionem  verborum  ut 

...  Multo  nebulce  circum  Dea  fudit  amictu, 
pto  cifcumfudit. 

20.  Synchesis  est,  ubi  ex  omni  parte  confusa  sunt 
terba,  ut  illud :  Juvenes^  fortissima  frustra  pectora, 
sivobis  audentem  extrema  cupido  est  certa  sequi,  quas 
sitrebusfortuna  videtis.  Excessere  omnestadytisaris- 
que  relictistdii  quibus  imperium  hoc  steterat;  suc- 
Curritis  urbi  incensas;moriamur,  et  inmedia  arrna 
f*immw5.  *Ordo  talisesl:  Juvenes  fortissima  pectora 
frustra  succurritis  Urbi  incensas,  quia  excessere  dii, 
quibus  hoc  imperium  steterat,  Unde  si  vobis  cupido 
eerta  est  me  sequi  audentem  extrema^  ruamus  in 
media  arma,  et  moriamur. 

21.  Hyperbole  est  excelsitas  fidem  excedens 
ullra  quam  credendum  est,  ut,  sidera  vefberat  unda, 
et  terfam  inter  fluctus  aperit.  Hoc  enim  modo  ultra 
fidem  aliquid  augelur,  nec  lamen  a  tramite  signiB- 
canda^  verilatis  erratur,  quamvis  verba  quibus  in- 
dicatur  excedant,  ut  >>  voluntas  loquentis  non  falien- 
tls  apparcat ;  quo  tropo  non  solum  augetur  aliquid, 
sed  et  minuilur.  Augetur,  ut,  velocior  aura;  minui- 
tur*,  ut,  mollior  pluma^  durior  saxo. 

22.  °  Aliegoria  est  alieniloquium,  aliud  enim  so- 
Hiat,  aliud  inteiligitur ;  ut,  tres  littore  cervosconspicit 
errantes :  ubi  tres  duces  belli  Punici,  vel  tria  bella 
Punica  signiticantur.  Kt  in  Bucolicis,  Aurea  mala 
decem  misi,  id  est,  ad  Augustum  decem  cclogas  pa- 
storum.  Hujus  tropi  plures  sunt  species,  ex  quibus 
emihent  septem :  ironia,  antiphrasis,  a^nigma,  cha- 
rientismos,  parcemia,  sarcasmos,  astysmos. 

03  23.  ^  Ironia  est  sententia  per  pronuntiationcm 
contrarium  habens  intellectum.  Hoc  enim  tropo  cai- 
lide^  aut  per  accusationem,  aut  per  insultationem  ali- 
quid  dicitur,  ut  est  iliud  : 

Vestras,  Eure,  domosy  illa  se  jactet  in  aula 
jEoluSf  et  clauso  ventorum  carcere  regnet. 

£t  quomodo  aula,  sicarceresl?  Solviturenimpronun- 

tiatione.  Nam  carcer  pronuntiatio  est ;  jactet  in  aula, 

ironia  est;  et  totum  per  contrariam  pronunlialionem 

enuntiatur^per  ironise  speciem,  qua^laudandoderidet. 

24.  ^  Antiphrasis  est  sermo  e  contrario  intelligen- 

dus,  ut  lucuSf  quia  carel  luce  per  nimiam  nemorum 

umbram  :  et  manes^   id  est,  mites^  et  modesti,  cum 

sint  terribileset  immanes;  et  Parcas  et  Eumenides 

Furice^  quod   nulli  parcant,    vel  beriefaciant.    Hoc 

Ordo  talis^  elc  Servii  ad  cum  Virgilii  locum. 

*  Vt  voluntas  loq.  non  fall.  Quintil.,  lib.  viii : 
Monere  satis  est^  mentiri  hyperbolen,  neque  ita,  ut 
mendacio  fallere  velit. 

^  Allegoria.  Ambros.,  lib.  dc  Abraham  :  Allegoria 
esty  cumaliud  geritur^  et  aliud  figuratur.  Cic.  iii  dc 
Oral  :  Aliud  dicitur,  et  aliud  intelligendum  est. 

^lronia.Charismiilroniaesioratiopronuntiationis 
gravitatein  contrarium  deducens  sensum  verborum. 

•  Antiphrasis.  Hieronymus,  Bonos.Epist.  100  :  /In 
ideo  tibi  bellus  videris  auia  fausto  vocaris  nominCf 
quasi  non  et  lu^us  ideo  aieaturt  quodminime  luceat^ 
et  Parcas  quodneqwtquamparcant,  et  Eumenides  Fu- 
rioe  quod  non  sintbenignce,  et  vulgo  jEthiopesvocen-^ 


•  tropo,  et  nani  Atlantes^  et  caeci  videntes,  et  vulgo 
iEthiopes  argentei  appellantur. 

25.1ntcr  ironiam  aulem,  et  anliphrasimhocdistat, 
quod  ironia  pronuntiatione  sola  indicat  quod  intelligi 
vult,  sicut  cum  dicimus  hominl  agenti  male :  Bonum 
est  quod  facis.  Antiphrasis  vero  non  voce  pronuntian- 
tis  significat  conlrarium,  sed  suis  tanlum  verbis, 
quorum  origo  contraria  esl. 

26  iEnigma.  cst  quaistio  obscura,  quae  difficilc 
intelligitur,  nisi  aperiatur,  ut  est  illud :  De  comc- 
dente  exivit  cibus,  et  de  forti  egressa  est  dulcedo^ 
significans  ex  orc  leonis  favum  exlractum.  Interalle- 
goriam  autem  et  aenigma  hoc  interest,  quod  alle- 
goriae  vis  gemina  est,  et  sub  re  alia  aliud  figuraliter 
indicat.  ^nigma  vero  tantum  sensus  obscurus  est, 

p  et  per  quasdam  imagines  adumbratus. 

27.  '  Gharientismos  est  tropus  quo  dura  dictu 
gratius  proferuntur,  uti  cum  interrogantibus  nun- 
quid  nos  qusesierit  aliquis,  respondetur :  Bona  for- 
tuna*  Unde  inlelligitur,  neminem  nos  quaesisse* 

28.  «  Parojmia  esl  rebus  cl  temporibus  accommo- 
datum  proverbium.  04  Rebus,  ui.contra  stimulum 
calces,  dum  significatur  adversis  rcsistendum.  Tem- 
poribus,  ut,  Lupns  est  in  fabula.  *»  Aiuntenim  ruslici 
Tocem  hominem  perdere,  si  eum  prior  lupus  viderit. 
Unde  et  subito  tacenti  dicitur  istud  proverbium,  Lu- 
pus  in  fabula. 

20.  ^  Sarcasmos  est  hostilis  irrisio,  cum  amaritu- 

dine,  ut : 

Beferes  ergo  hcsc,  et  nuntius  ibis 
Pelidas  genitori.  llli  mea  tristia  facta 
C         Degeneremque  Neoptolemum  narrare  memento. 

30.  Huic  eontrarius  est  astysmus.  id  est,  urbanitas 

sine  iracundia,  ut  illud  : 

Qui  Bavium  iwn  odit,  amet  tua  carmina^  Moevi^ 
Atque  idem  jungat  vulpes,  et  mulgeat  hircoSj 

id  est :  qui  Bavium  non  odit,  pro  poena  ei  contingat 

ut  diligal  Maevium.   Fucrunt   autem  Macvius  et  Ba- 

vius  poetae  pessimi,  et  inimici  Virgilii.  Qui  hos  ergo 

diligit,  faciat  quae  contra  naturam  sunt|  id  cst,  jun- 

gat  vulpes,  et  muigeat  hircos. 

31.  Homoeosis  est  qua^  Latine  intcrpretatur  simi- 
litudo  ;  pcr  quam  minus  nolae  rei  per  similitudinem 
ejus  quae  magis  nota  est  panditur  demonstratio.  Hu- 
jus  specics  sunt  tres :  *  con,  parabola,  paradigma,  id 
est,  imago,  comparatio,  exemplum. 

0     32.  Icon  cst  imago,  cum  figuram  rei  ex  Simiii  ge- 
nere  conamur  exprimerc,  ut : 

tur  argentei  ? 

^  Charieniism.  Ex  Donat.  ct  Gharis. 

K  Paroemia.  Ex  Donal.  Gharisius :  Parwmia  est 
vulgaris  rei  usurpatio  cumalinua  diversita  te.ut, cocis. 
numerabimus  exta,  cum  sianificet^  ex  evcnlu  scie- 
mus.  Et,  conlra  stimulum  cafces  ide.st,  rei  coniraricK 
resistcre.  Quii*  sit  senienlia  hujus  proverbii  iu  Aclis 
Apost.  et  apud  Teronlium  ncmo  ncscit. 

^  Aiunt  enim  rustici.  Non  rusiicos,  sed  pliysicos  id 
confirmarc  scribit  Servius,  ad  eclog.  9.  Vid.  Donat. 
in  Adclph. 

»  Sarcasmos.  E  Servio,  JEa.  ii,  ad  vcrba  Pyrrhi : 
Beferes  ergo  hmc^  ct  eclog.  3,  ad  illud :  Qui  Bavium 
non  odit. 


il7 


ii8 


BTYMOLOGIARUM  LIB.  I. 

Ornnia  Mercurio  simiUs,  vocemque  coloremque  a  emporum  constitutam    procedunt.    Mensura   enim 
Et  crines   flavos,  et  membra  decora  iuventcB.  ^  n^^  ../ .^;.:..,« 


.    ,.     ,    ,  *^  )UventcB.      Qraece  fi^rpov  dicitur. 

Congrua  enim  est  similitudo  de  specie  cujus  persona 
inducitur. 

33.  Parabola  est  comparalio  cx  dissimilibus  rebus,ut, 

qualis  in  arvis 
^stifera;  Libyai  uiso  leo  cominus  hoste 
Suhsedit ; 

ubi  lconi  Ca^sarem  comparavit,  non  ex  suo,  sed  ex 

alieno  genere  similitudinem  faciens. 

34.  Paradigma  est  exemplum  dicti,  vel  factl  ali- 
cujus,  aut  ex  simili,  aut  ex  dissimili  genere,  conve- 
niens  ei  quam  proponimus  rei ;  ita  :  *  Tam  fortiter 
periit  apud  Uipponem  Scipio,  quam  Vticas  Cato. 

S5  35.  Simiiitudo  autem  tribus  modis  fit :  a  pari, 
a  majore,  a  minorc.  A  pari  : 


2.  SO  Vcrsusdicti  abeo  quod,  pedibus  in  ordine 
suo  dispositis,  certo  fine  moderantur  pcr  articuios, 
qui  cassa  et  membra  nominantur.  d  Qui  ne  iongius 
proYolverentur  quam  judicium  posset  suslinere,  mo- 
dum  statuit  ratio  unde  reverterentur,  et  ab  eo  ipso 
versum  vocatum  dicunt  quod  revertatur. 

3.  Huic  adli^rei  rhylhmus,  qui  non  est  certo  fine 
moJeratus,  scd  tamen  rationabiliter  ordinatis  pedi- 
bus  currit;  qui  Latine  nihil  aliud  quam  numerus  di- 
citur.  De  quo  est  iliud  : 

Numeros  memim,  si  verba  tenerem, 

4.  ^  Carmen  vocatur  quidquid  pedibus  continetur ; 
tui  datum  nomen  exislimant,  scu  quod  carptim  pro- 


Ac  veluti  magno  in  populo  cum  scepe  coorta  est  B  n«ntiaretur  '  (unde  hodie   lanam  quam  purgantes 


Seditio. 
A  majorc  ad  minus  : 

Qualiter  expressum  ventis  per  nubila  fulmen; 
a  minore  ad  majus  : 

Si  potuit  manes  arcessere  conjugis  Orpheus 
Threicia  fretus  cithara  fidibusque  canoris 
quasi  dicat,  tq  perva  et  brevi,  id  est,  si  ille  cilhara 
frelns,  ego  pietate. 

CAPUT  XXXVIH. 

De  prosa, 

1.  Prosa  est  producta  oratio,  et  a  iege  metri  so- 

iuta.  »  Prosum  enim  antiqui  productum  dicebant,  ot 

rectum.  Unde  ait  Varro  apud  Plautum  prosis  lectis 

significare  rec/t> ;unde  etiam  quse  non  est  perHexa 


discerpunt,  carminare  dicimus),  seu  quod  qui  illa 
canerent  carere  mente  existimabantur. 

5.  Metra,  vel  a  pedibus  nuncupata,  vel  a  rebus 
quse  scribuntur,  vel  ab  inventoribus,  vel  a  frequen- 
tatoribus,  vel  a  numero  syllabarum. 

6.  A  pedibus  metra  vocata,  ut  dactyhca,  iambica^ 
trochaica.  A  trocheo  enim  trochaicum  metrum  na- 
scilur ;  a  dactylo  dactyiicum,  sic  el  alia  a  suis  pedi- 
bus.  A  numero  vero  hexamelrum,  pentamctram, 
trimetrum.  Nam  senarios  versus  nos  ex  numero  pe- 
dum  vocamus  ;  hos  Graeci  k  quia  geminos  feriunt, 
trimetros  dicunt.  Hexametros  autem  Latinos  pri- 
mum  fecisse  Ennius  traditur,  ^  eosquc  longos  vocat. 

7.  Ab  inventoribus  metra  appellala  dicuntur,  ut 


numero,  sed  recta,  prosa  joratio  dicitur,  in  rectum  r  Anacreonticum,  Saphicum,  Archilochium.  Nara  Ana-. 

__^j        j.     *i?:  .     .  1.  .         ,  .      creontica  metra  Anacreon  composuit,  Saphica  Sapho 

mulier  edidit,  Archilochia  Archilochus  quidam  07 
scripsit,  Colophonia  Colophonius  quidam  exercuit ; 
Soladeorum  quoque  repertor  est «  Solades  genere 
Crelcnsis ;  Simonidia  quoque  metra  Simonides  poeta 
lyricus  composuit. 

8.  Afrequenlatoribu8,utAscIepiadea.  Nonenim  ea 

Asclepius  invenit,  sed  proinde  ita  vocata  sunt  quod 
eis  idera  frequentissime  ct  clegantissime  usussit. 

9.  A  rebus  quae  scribuntur,  ut  heroicum,  elegia- 
cum,  bucolicum.  Heroicum  enim  carmen  dictum, 
quod  eo  virorum  fortiura  res  et  facla  narrentur.  Nam 
heroes  appellantur  viri  quasi  aerei,  et  coilo  digni 
propler  sapienliam   et  forlitudinem ;  quod  metrum 


producendo.  Alii  prosam  aiunt  dictam  ab  eo  quod 
sit  profusa,  vel  ab  eo  quod  spaliosius  proruat  et  ex- 
currat,  nullo  sibi  termino  prsefinito. 

2.  Praeterea  tam  apud  Graecos  quam  apud  Latinos 
ionge  antiquiorem  curam  fuisse  carminum,  quam 
prosx.  Omnia  enim  prius  versibus  condebantur, 
pross  autcm  studium  sero  viguit.  Primus  apud  Grae- 
cos  *  Pherecydes  Syrius  soluta  oratione  scripsit, 
apud  Romanos  aulem  Appius  Ca?cus  adversus  Pyr- 
rhum  solutam  orationem  primus  exercuit.  Jam  ex 
hiuc,  et  caeteri  prosae  eloquentia  contenderunt. 

CAPUT  XXXIX. 
De  metris. 

1.  Mctra  vocata,  quia  ccrtis  pedum  mensuris,  at- 


que  spatHs  terminanlur,  neque  ultra  dimcnsionem  q  auctoritatc  caUera  metra  praecedit,  unum  ex  omni- 

*  Tam  fortiter  periit  aptid  tlipp.  Scip,  Q.  Metel- 
lum  Scipionem,  opinor,  intelUgit.  Qui  cum  antea  P. 
Cornelius  ^cipio  diceretur,  posteaadoptionc  Q.  Me- 


telli  Pii,  dictus  est  Q.  Ciecilius  Mctellus  Scipio.  Uic, 
ut  rcfert  Appianus,  cum  in  classcm  C:Fsaris  incidis- 
set,  neque  effugcre  posset,  gladio  perfossusin  mare 
sc  pra^cipilavit. 

Cap.XXXVUI. — ^Prorsumoiim  antiqui  produc- 
iumd.e,r.G\osiSLr.:Prosa,pexa  tunica,  Tcexxbvt  (jloitiov. 
Vid.  Fest.  Prosum  auicm,  an  prorsum  di(as,  nihil 
referre  (nisi  quod  illud  aniiquius)  rccte  advertit  vir 
eruditiss. 

«  Pherecydes  Syrius.  Apuleius.Iib.  iiFIorid.  :  Phe- 
recydes  Syro  insula  oriundus ,  qni  primus,  versuutn 
nexu  repudiato,conscribere  ausus  est  passis  verbis^so- 
luto  locuiu,  libera  oratione.  Meminit  hujus  Plinins, 


lib.  V.  c.  29;  et  lib.  tu,  c.  56.  Strab.,  lib.  x,  et  Eu- 
stach.  O^uffs.  0,  adillud :  Nna^s  ti«  Supfr)  xtxXiowTai,  'E5 
^^(inquit)  *ipExu8r,?.  Quod  vero  sequiturapud  eumd. 
B(i6iXovio?  corruplum  est  ex  Bi^ou  ulo«.  Vid.Laert. 
Cap.  XXXIX.  —  ^  Qui  ne  longius  provolv.  etc. 
Usque  ad  numerus  dicitur,  Auguslini  sunt  verba.  ii 
dc  Ordine,  c.   14.  Vidend.  idem,  ui  de  Mus.,  c.  i. 

•  Carmen  vocatur.  E  Serv.,  Mn.  iii. 

f  Unde  hodie  carminare.  Diilur  eo  verbonon  se- 
mel  Plinius,  ut  lib  ix,  c.  38. 

8  Quia  geminos  /mtinMercnlian.  :  Sed  ter  feri" 
tur  hinc  trimetros  dicitur, 

^  Eosque  longos.  Cicero,  ii  de  Legib.  :  Heroicis 
versibus^  quos  longos  appellat  Ennius. 

*  Sotades  genere  Cretensis,  De  quo  Suid.  et  Athe- 
na'us,  lib  xiv. 


ii9 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


i20 


bus   lam  maximis   operibus   aptum    (luam    parvis, 
suavitalis  et  dulccdinis  seque  capax. 

iO.  Quibus  virtulibus  "  nomen  soium  oblinuit,  ut 
Heroicum  vocarelur  ad  memorandas  scilicet  heroum 
res.Nam,elpra)  ca^teris  simplicissimum  habelur,  con- 
statque  duobus  pedibus,  dactyloet  spondeo;  ac  sa»pe 
pene,  vel  ex  hoc,  vel  ex  illo,  nisi  quod  tcmperantius 
fit  utriusque  mistura,  quam  si  instruatur  a  singulis. 

11.  Omnibus  quoque  metris  prius  esl.  Hoc  primum 
Moyses  in  cantico  Deuteronomji,  b  longe  anle  Phere- 
cydem  el  Homerum  cecinisse  probat  *.  Unde  et  appa- 
ret  anliquius  fuisse  apud  Hebrapos  studiuni  carminum 
quam  apud  genliles.  ^  Siquidem  et  Job,  Moysi  tempo- 
ribus  ada^qualus,  hexamelro  versu,  daclylo  spondeo- 
que  decurrit. 

i2.  Hoc  apud  Gnrcos  ^  Hecatajus  Miiesius  fertur 
primus  composuisse;  vel,  ul  alii  putant,  Pliere- 
cydes  Syrius,  quod  metrum  antc  Homerum  Pythium 
dictum  est,  post  Homerum  Heroicum  nominalum. 

G9  i3.  Pythium  autem  vocatum  volunt,  co  quod 
hoc  genere  mctri  oracula  Apoilinis  sint  edita.  Nam 
cum  in  Parnasso  monte  Pylhonem  serpenlem  in  vin- 
dielam  matris  sagittis  insequeretur,  accola?  Delphici 
hoc  illum  metro   horlati  sunt,  ut  ait  Terenlianus  : 

14.  Elegiacum  autem  diclum,  eo  quod  moduialio 
ejusdem  carminis  conveniat  miseris.  Terentianus  . 

Hos  elegos  dixere^  solei  quod  clausula  talis 
Tristibus,  ut  tradunt^  aptior  esse  modis, 

i5.Hoc  autem  vix  omnino  constat  a  quo  sit  inven- 
tum,nisi  quia  apud  nos  Ennius  eo  prior  usus  est.  Nam 
apud  Grflpcos  sic  adhuc  lis  grammaticorum  pendet, 
ut  Rub  judice  •  res  relicta  sit.  Nam  quidam  eorum 
Colophonium  quemdam,  quidam  Archilochium 
auctorem  atque  inventorem  volunt. 

i6.  Bucolicum,  id  est,  pastorale  carmen  plcrique 
Syracusis  primum  compositum  a  pastoribus  opinan- 
tur,  nonnuUi  Laceda^mone.  Namque  '  Iranseuule  in 
Graeciam  Xerxe  rege  Persarum,  cum  Spartanae  vir- 
gines,  sub  hostili  metu,  neque  egredi  urbem  aude- 
rent,  neque  pompam  »  chorumque  agrestem  Diana" 
de  more  exercerent,  turba  pastorum,  ne  religio 
pr8Rteriret,  eumdem  inconditis  cantibus  celebrarunt. 
Appeilatur  autem  Buoolicum  a  bubus,  de  majore  par- 

•  Nomen  solum  obtin.  Quamvis  Lyricis  heroum 
quoque  tacta  caneruntur. 

*»  Longe  anle  Pherecydem.  Duo  fuere  Pherccyda». 
Atheniehsianliquiorem  fuisseSyriiim  (de  quo  cap.  37) 
vult  Strabo.ConlraSuidas,  nisi  mcndumin  hoc  hapret. 

*=  Siquidem  Job.  Hieron.,  in  Praefat.  ad  Job. 

^  Hecatasus  Milesius.  Slrab. ,  hb.  i :  npcoTiaxa  -^oLp 
^  Ttoir^TixT)  xaraaxeuTj  napiiXOsv   £15  Tb  p.^oov  xa\  £u^ox{- 

{JLTf)<J£V.    ElTa    IX3{VT)V     [JLl(JLOU{X£VOl    AU<jaVT£5    Tb    [JL^TpOV,  t' 

dXXa  tl  9uXdt5avT£;  Ta  noiTjTixa  auvEYpa-^av  o\  nsp\  Ki- 
BfjLOV,  xai  <I>£p£X'j5r,v  xa\  'ExaTatov,  etc;. 

•  Iles  relictasit.  Ila  vet.  Cod.  Rom.;  relegata,  vel 
religata,  noslri ;  nos  duas  voccs,  rcs  relicta^  alienas 
putamus.  Horatius,  in  Art.  : 

Quis  lamen  exiguos  elegos  emiserit  auct*r, 
Grammatici  certant,  et  adhuc  sub  judice  lisest. 

Transeunte  in  Grwciam  \erxe.  E  Scrv.  ad  Eclog.  i. 

*  Nonne  legendam  prohatur?  Kdit. 


B 


te,  quamvis  opilionum  caprariorumque  sermones  in 
"iis  et  cantica  inserantur. 

17.  Hymnos  primum  David  propheta  in  laudem  Dei 
composuisse  OB  ac  cccinisse  manifestum  est.  Deinde 
apud  gentiles  ^  prima  Mnemia  Timothoe  fecit  in 
ApoUinem  et  Musas,qua!  iuit  temporibus  Ennii  longc 
post  David.  Hymni  autem  ex  Gra^co  in  Latinum  lau- 
des  interpretanlur. 

i8.  Epithalamia  sunt  carmina  nubentium,  ^  qua^ 
decantantur  a  scholasticis  in  honorem  sponsi  et 
sponsae.  Haec  primum  Salomon  edidit  in  laudem  Ec- 
clesiae  et  Christi.  Ex  quo  gentiles  sibi  epiihalamium 
vindicarunt,  et  istius  generis  carmen  assumptum 
est.  Quod  genus  primum  a  gentilibus  in  scenis  ce- 
lebrabantur;  poslea  tantum  in  nuptiis  haesit.  Vocatur 
autem  epithalamium,  eoquod  in  thalamisdecantetur. 

19.  Threnos,  quod  Latine  lamentum  vocamus, 
primus  Jeremias  versu  composuit  super  Urbem  Jc- 
rusalem  quando  subversa  est,  et  populus  Israel  ^^- 
tivus  ductus  est.  Post  hunc  apud  Gnecos  Simonides 
poeta  Lyricus.  Adhibebantur  autem  funeribus  alque 
lamentis;  similiter  et  nunc. 

20.  Epitaphium  Grjpce,Latine  supra  tumurum.  Est 
enim  titulus  mortuorum,  qui  in  donnitione  eorum 
fit  qui  jam  dcfuncti  sunt.  Scribuntur  enim  ibi  vita, 
mores  et  letas  eorum. 

21.  Poesis  dicitur  Grseco  nomine  opus  multorum 
librorum ;  poema,  unius.  Idylion,  paucorum  versuum; 
dislichon,  duorum;  monostichon,  unius. 

22.  Epigramma  est  titulus  quod  in  Lalinum  su- 
^  perscripiio  interpretatur :  70  IrX  enim  super^  TP*P-J*^ 
**  littera  yc\  scripiio  dicilur. 

23.  Epodon  in  poemate  clausula  brevis  est.  Dic- 
tum  autem  epodon  quod  accinatur  ad  speciem  ele- 
giaci,  ubi  pnemisso  uno  longiori,  alter  brevior  com- 
ponitur,  atque  ita  in  singulis  quibusque  majoribus 
sequeutes  minores  quasi  clausul%  recinunt. 

24.  J  Clausulas  autem  Lyrici  appeliant,  quasi  prapci- 

sos  versus  integris  subjectos,  ut  cst  apud  Horatium  : 

Beatus  ille  qui  procul  negoiiis^ 
deinde  sequitur  pnecisus  : 

Ut  prisca  gens  mortalium. 

Sic  et  deinceps  alterni,  quibus  aliqua  pars  deest,  et 

ipsi  pra^cedentibus  similes,  sed  minores. 

25.  *  CenlonesapudgrammaticosvocarisoIent,qui 

^  Chorumque  agrestem  Dianm.  F.Agresti,  vel,  ul 
n  est  in  Rom.  Cod.  AgresUe.  Dianae  Agrestis  meminil 
Pausan.  lib.  vu. 

^  Prima  Mncmia  Timoth.  Ita  plerique  Cod.  AI., 
Memmia,  Emmia^  aut  Inemia,  et  Ci/moihoe.  Qua  de 
re  amplius  quaerendum.  Nam  Timothoes  vestigium 
uullum.  Mnemia  vero  an  pars  nominis  sit,  an  ^jlvv]- 
(jLEfa,  id  est,  mnnumenta^  rehqucrit,id  quoquc  in  mc- 
dio  relinquimus. 

*  Quce  cantatur  a  scholasticis.  Aug.,  in  Ps.  xliv  : 
Solent  dici  a  scholasticis  carmina  qiuvdam  uxorcm 
deducentibus,  quie.  vocantur  ephilhalamia;  quidquid 
ihi  caniatur,  in  honorem  canUitur  sponsi  et  sponso'. 
Quod  autem  ad  scholastici  nomen  attinet.  Hieronym. 
in  Catalog.  de  Sarapione  :  Sarapion  qui  ob  elegan- 
tiam  ingenii  nomen  Scholastici  ineruit. 

Clausulas  autem  Lyrici  appellant.  Sic  Terenlian. 


paulo  ante,  pentametrum  clausulam  heroici  dixii. 


iSLi 


ETyMOLOGIARDM  LIB.  L 


122 


dc  carminibusHomeri,  vel  Virgilii,  ad  propria  opera, 
more  centonario ,  ex  multis  hinc  inde  compositis  in 
unum  sarciunt  corpus,  ad  facultatemcujusque  materiie. 

26.  Denique  *»  Proba,  uxor  Adelphi,  cenlonem 
ex  VirgiUo,  de  Fabrica  mundi  et  Evangeliis  ple- 
nissime  exprcssit,  matcria  composita  sccundum 
Tersus,  et  versibus  sccundum  materiam  concionatis. 
Sic  quoque,  et  ^  quidam  Pomponius  ex  eodem  poeta 
intcr  c^tera  slyii  sui  otia  Tityrum  in  Christi  hono- 
rem  composuit;  simiHter  et  de  iEneide. 

71  CAPUT  XL. 
De  /abula. 

\ .  Fabuias  poetse  a  fando  nominaverunt,  quia  non 
sunt  res  facta?,  sed  tantum  loquendo  ficta^.  Qmp  idco 
sunt  inductse,  ut  ficlo  mutorum  animalium  inter  se 
colloquio  imago  quanlam  vitse  hominum  nosceretur. 
Has  primus  invenisse  traditur  ^  Alcma^on  Croto- 
niensis,  appcllanturque  JEsopica^,  quia  'is  apud 
Phrygas  in  hac  ropoUuit. 

2.  w  unt  autem  fabulae,  aut  «  jEsopicir,  aut  Lybi- 
sticae.  ^sopica?  sunt,  cum  animalia  muta  intcr  sc  scr- 
mocinasse  fmguntur,  vel  qua^  animam  non  habent,  ut 
urbcs,  arbores,  montes,  petne.  flumina.  Lybistic»> 
autem,  dum  hominum  cum  bestiis,  aut  bestiarum 
cum  hominibus  fingilur  vocis  esse  commercium. 

3.  Fabulas  poela^  quasdam  delectandi  causa  fmxe- 
runt,  quasdam  ad  naturam  rcrum,  nonnullas  ad 
mores  hominum  inlcrpretali  sunt.  Deleciandi  causa 
fictse,  ut  c'«£  quas  vulgo  dicunt,  vel  quales  Plautus  et 
Terentius  composuerunl. 

4.  Ad  nakiram  rerum  fabulas  fingunt,  ut  '  Vul- 
canus  claudus,  quia  per  naturam  nunquam  rcclus  est 
ignis;  ut  iUa  triformis  beslia,  s  prima  ieo,  poslrema 
draco,  media  ipsa  chimera,  id  est,  caprea,  ietaics  ho- 
minum  per  eam  volentes  distinguere,  quarum  fcrox 
et  horrcns  prima  adolescentia,  ut  leo,  dimidium  vila; 
tempus  lucidissimum,  ut  caprca,  co  quod  acutissime 
videat,  tum  fit  senectus  ^  casibus  inflexis,  draco. 

5.  Sic  et  Hippocentauri  fabulam  esse  confictam,  id 
est,  homiocm  equo  mistum,  ad  cxprimendam  huma- 
nse  vits  velocitatcm,  quia  equum  constat  esse  velo- 
cissimum. 

71t  6.  Ad  mores,  ut  apud  Horatium  mus  loquitur 

•  Ccntones.  Tertullianus,  lib.  de  Praescriptionib.  : 
...  cum  de  scscularibus  quoque  Scripturis  exemplum 
frcesto  eitejusmodifacilitatis.  Quivishodieex  Yirgilio 
fabulam  in  totumaliam  componit^  materiasecunaum 
versus^versibus  secundum  inateriamconcinnatis,  De- 
nique  Ossidius[kL Hosidius\  Geta Medeam  tragoediam 
ez  Viryilio  plenissime  expressit.  Meus  quidampro^ 
pinquus  ex  eodem  poeta,  inter  cietcra  styli  sui  otia^ 
Pinacem  Cebetis  explicuit.  Homericenionas  etiam 
vocaresolent,  qui  de  carminibus  Homeri  propriaopera 
tnore  centonario  ex  mnliis  liinc  inde  compositis  in 
unum  sarciunt  corpus, 

»>  Proba  uxor  Adelphi.  Probal  Falconia,  cujus  et 
Hieronymus  meminil,  ct  ccnto  quidam  circumter- 
tar. 

•  Et  quidam  Pomponius,  AI.,  Pomponus, 

Cap.  XL.  —  ^  Alcmdeon  Clotoniens.,  Pythagora»  di- 
scipulus. 

•  Aut  jEsop.f  aut  Lybistico!.  Arist.,  Rhetor.  ii,  dc 


A  muri,  mnstella  vulpecula^,  ut  per  narralionem  fictam 
ad  id  quod  agitur  verax  significatio  referatur.  Undc 
et  i£sopi  tales  fabulT  sunt  ad  morum  finem  rclalse; 
vel  sicut  in  libro  Judicum  ligna  sibi  regem  requirunt, 
et  loquuntur  ad  oleam,  ct  ad  ficum,  et  ad  vitcm,  et 
ad  rubum  :  quod  tolum  ulique  ad  mores  fingitur,  ut 
ad  rem  qua*  inlenditur,  ficta  quidem  narratione,  sed 
vcraci  significatione,  veniatur. 

7.  ^  Sic  et  Demosthenes  orator  fabula  usus  esl 
adversus  Philippum,  qui  cum  ab  Atheniensibus 
postularct  ut  sibi  decem  oratores  darentur,  et 
discederet,  finxit  ille  fabulam,  qua  dissuaderet 
dicens  :  lupos  aliquando  pastoribus,  quorum  diligen- 
tiam  decipere  voluissent,  suasisse  ut  in  amicitiam 
convenircnt,  ea.tamen  conditione,  si  canes,  in  quibus 
D  erat  causa  jurgiorum,  jurc  illis  tradcrentur ;  annuisse 
«  pastorcs,  et  ih  spem  securitatis  dedisse  canes,  quos 
ovium  suarum  vigilantissimos  custodes  habebant. 
Tunc  lupi,  adempta  omni  formidine,  omne  quod  in 
gregibus  iilis  erat,  non  pro  satietate  tantum,  vemm 
etiam  pro  libidine  laccraverunt  :  Philippum  quoque 
principcs  populi  postuiarc,  quo  facilius  posset  oppri- 
mcre  spoliatam  custodibus  urbem. 

CAPUT  XLL 
De  historia, 

i.  Historia  est  narratio  reigestae,  per  quam  ea  qua^ 
in  pra^terito  facta  sunt  dignoscuntur.  Dicta  autem 
GrHBce  historiUj  i  M  xou  ^aropsrv,  id  est  k  videre,  ve' 
Cognoscere.  Apud  veteres  enim  nemo  conscribcbat 
historiam,  nisi  is  qui  interfuissct,  et  ea  quae  conscri- 
r  benda  essent  vidissct.  Melius  cnim  oculis  quae  fiunl 
deprehendimus,  quam  qua^  auditione  colligimus. 

73  2.  Quae  enim  videntur  sine  mendacio  profe- 
runtur.  ^  Ila^c  disciplina  ad  grammaticam  pcrtinet, 
quia  quidquid  dignum  mcmoria  est,  littcris  mandatur. 
Historise  autem  ideo  monumenta  dicuntur,  quod  mc- 
moriam  tribuunt  rcrum  gcstarum.  Series  BLHiem  dicta 
pcr  translalioncm  a  sertis  factorum  invicem  com- 
prehensorum. 

CAPUT  XLH. 
De  primis  auctoribus  historiarum. 

i.  Historiam  autem  primus  apud  nos  Moyscs  de 
initio  mundi  conscripsit.  Apud  gentiles  vero  primus 

Exemplo  :  To\jx«v  Zl  h  jiiv  wapaSoXTj,  Iv  Be  X^yoi,  oTov 
ol  A^ac&jcsioi,  xa\  Xu6txo\.  Hcsychius  :  A[jl6ixoi  X6yoi. 
n  Xaua(Xeov  9r,a\  Xu6uv  EOpsiv  xou;  X^yous  xouxou;.  Vid. 
Theon.  progymnasm. 

'  Vulcan.  claud.  E  Serv.,  JEn.  viii. 

K  Prima  leo.  postr.  drac.  Lucrctii  versus,  iib.  v. 

^  Casibus  inflexis.  Qui  Longobardicos  characteres 
norint,  vel  cruribus,  vcl  cursibus  admiltanl,  propter 
«imililudinem,  a  ct  w,  r  et  .<?,  cum  pra^serlim  casibus 
sit  in  libro  Salamant.  in  Romano  vcro  :  casibus 
subjacens  inflexis. 

»  Sic  et  Demosth.  In  Olynthiacis. 

Cap.  XLL  —  i  Historia*clt::b  xou  laxoperv.  E  Serv., 
JEn.  I. 

^  Hcec  disciplina  ad  grammaticum  periinet.Aug.y 
lib.  II  (le  Orilin..  cap  i2 :  Quia  grammatica  ipso  nomi- 
ne  profitcri  seUtterasclamat,'undeetiamLatine  litte- 
ratura  diciturjactumestutquidquiddignum  memo* 
ria  litferis  mandaretur,ad  eam  necessario  pertineret. 


113  S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EMSCOPI  '  124 

Dares  Phrygius    de  Gnecis  et  Trojanis  hisloriam  A  vocatur.  *  Nam  quod  Latini  diarium,  Gr«ci  ephe" 

edidit,  quam  in  foliis  palmanim  ab  eo  conscriptam  merida  dicunt. 

esse  ferunt.  2.  Ralendaria  appellantur  quae  in  menses  singulos 

2.  *  Post  Daretem  autem  in  Graecia  Ilerodotus  pri-  digeruntur. 

mus  historicis  habitus  est.  Post  quem  Pherecydes  3.  Annales  sunt  res  singulorum  annorum.  Quip- 

elaruit  iis  temporibus  quibus  Esdras  legcm  scripsit.  cunquc  enim  digna  mcmorisB  domi  militispque,  mari^ 

CAPUT  XLIII.  ac  terra,  per  annos  in  •  commentariis  acta  sunt,  ab 

De  utilitate  histori(e.  anniversariis  gestis  annales  nominaverunt. 

1.  HisloriaB  »>  gentium  non  impediunt  lcgenles  in  4.  Historiaaatera  multorumannorum  veltemporum 


iis  quR}  utilia  dixerunt.  Muiti  cnim  sapientes  pra^te-  est;  75  cujus  diligentia  annui  commenlarli  in  libris 

rita  liominum  gesta   ad   institutionem   prsesentium  delatisunt. 'Inlerhistoriamautemetannaleshocinter- 

historiis  indiderunt.  esl,  quod  historia  esl  eorum  temporum  quae  vidimus. 

2.  Si  quidemetper  historiam  summa  retro  tempo-  annalesverosunteorumannorumquosaetasnostranon 

nim  annorumque  supputatio  comprehcnditur,  et  per  novit.  Unde  Sallustius  f  ex  historia ;  Livius,  Eusebius 

consulum   regumque   successum    multa  necessaria  et  Hieronymus  ex  annalibus  et  historia  constant. 

pcrscrutantur.                                                            n  5.  ^  Inter  historiam,  ct  argumcnlum,  et  fabulam  in- 

CAPUT  XLIV.  terest.  Nam  historiai  suntres  verac,  quae  factae  sunt. 

7-i  De  generibus  historia?,  Argumenta  sunt  quae,  etsi  facta  non  sunt,  fieri  tamen 

i.  Oenus^Historiae  Iriplex  est.  Ephemeris  namque  possunt.  Fabula»  vero  sunt  quje  nec  facta  sunt,  nec 

appeliatur  unius  dici  gestio.  Hoc  apud  nos  diarium  fieri  possunt,  quia  contra  naluram  sunt. 

Cap.  XLII.  —  ""Primus  historicus,''Primus  in  His-  ad  verba :  Et  vacet  annales  :  Historia  ex  eorum  temr 

toria  Roman.  Cod.,  quam  scripturam  confirmare  vi-  porujn  quce  vel  vidimu^  vel  videre  potuimus,  dicia, 

delur  Silien.  Gotli.  mendum  historiam,  Sic  Martial. :  iTcb  xou  Jatopsrv,  xd  est,  videre,  Annales  vero  sunt 

Crispus  Romana  primus  in  historia,  eorum  annorum  ettemporum  quof  a*tas  nostra  non 

Cap.  XLIU.  —  b  Historiit  gentium  non  imped.  novit,  undeLivius  ex  annalibus  et  hisloria  constat» 

legent.,  etc.  Vid.  Aug.,  ii  dc  Doct.  Clirist.,  cap.  21 .  g  Sallusiius  ex  historia;  Livius,  Euseb.  Iia  Goth. 

Cap.  XLIV.  —  '^  Genus  historia;  tripL  Vid.  Agelle  Ovel.  colleg.,  pravissinie,  cum  in  rehquis  omnibus 

lib.  5,  cap.  i8.  historialibus  legatur.  ViJcnlur  apud  Scrvium  voces 

«*  Nam  quod  Laiini  diarium  Groici  ephemerid.  —  Sallustius  ex  hisioria  deesse.  Et  plane  in  Sailust. 

Agell.  :  Id  eorum  est  qui  diarium  scribunt,  quam  a^tatem  inciderunt  non  modo  rcliquise  historiae,  quas 

Grceci  ephcmerida  i^ocaw/.  a  M.  iEmilio  Lepido  et  Q.  Lulalio  Catulo  Coss.  orsus 

•  In  commentariis  acta  suni.  Conficiebanlur  ex  actis  est,  sed  ciiam  Jugurthinum  bellum,  quod  P.  Scipionis 
primum  commenlarii,  deinde  ex  commentariis  anna-  p  Nasica;  consulalu  ccepit.  llujus  autem  rei  sit  pencs 
les,  vel  historia  lexebalur.  Isidorus  ex  aclis  com-  **  auctorem,  hoc  est  Servium,  fides;  non  enim  pro- 

nientarios,  ex  commentariis  annales,  ex  annalibus  balnr  doctissimis  viris  ha»c  diflerentia.  Vid.Beroaldi 

hisioriain  confici  vuli,  ejusque  dici  historiam,  cujus  de  Scrvii  Commeulariis  censuram. 

opera  ex  annahbus  historia  sit  composita,  aut  certe  ^ Inter  historiam,  argum.  el  fab.  E.Scvw.,  Mn.ijSLd 

annales  plurcs  in  volumen  unum  redacli.  verba:  Revocato  a  sanguine  Teucri.Qm  locus  emendari 

'  Inter  historiam  autem  et  annaL  Sorvius,  ^n.  i,  et  supplcri  ex  hoc  potest,  pessime  enim  affectus  est. 


LIBER  SECUJNDUS, 

DE    RHETORICA  ET    DIALECTICA 
lO  CAPUT  PRIMUM.  mus.  In  rhetorica  vero  percipimus  qualiter,  ea  quae 

De  rhetorica  ejusque  nomine.  didicimus,  proferanius. 

i.  Rhetorica  •  est  bene  dicendi  scientia,  in  civili-  CAPUT  II. 

bus  quuistionibus  eloquentiae  copia  ad  persuadendum  De  inventoribus  rhetoricas  artis. 

justa  et  bona*».  Dicta  autcm  rhetorica  Graeca  appel-  ^  \.  Ha*c  autem  disciplina  a  Graecis  inventa  est  a  « 
lalionc  iizi  xou  frj-copC^Eiv,  id  esl,  a  copia  locutionis;  ■'  Gorgia,  Arislotele,  Hermagora,  ct  translata  in  lali- 
fr^ji;  enim  apudGra^cos  /otru/fo  dicitur.piitwp  orator.  num  a  Tullio,  videlicct,  el  ^  Quintiliano,  sed  iia  co- 
2.  Conjuncta  est  autem  grammaticae  arti  rhetorica.  piose,  ita  varie,  ul  eam  lectori  admirari  in  promptu 
In  grammatica  enim  scientiam  recte  ioquendi  disci-      sil,  comprehendcre  impossibile. 

Cap.  I.  -r-*  Hhetorica  est  bene  dicendi  scientia.  Hajc  Cap.  II. — ^"  /1  Gorgia,  Aristot. .  Hermag.  Quoniam  h 

tantum  verba  hujus  loci  propria  esse  duco.  Quaj  pra?-  pra-cipua  artein  hanc  excoluerunt,  quamvis  alii  prima 
tcrea  leguntur  in  plerisque  libris,  incivilibus  quces-    .  lundamenta  jecerint,  utEmpedocIes,Tisiasct  Corax. 

tionibus  necessaria  adpersuudendumjustaetbonaelo-  «*  Quintiliano. —  Kt  7V/w;/()adduntquidamlibri,  non 

quentiwcopia  in  rerumpersonarumque negolio^uQque  tanien   nielioris   nota»,  recteque  irrcpsissc    putabat 

eadem  sunt  in  omnibus,  et  priora  quidem  importata  Chacon  exultimissyll.ibis  Quintiliani  hbrarior,  yilio 

huc  sunl  e  capitc  2  lib.  i,  postrcma  vero,  in  rerum  ropelilis.  Do  Titiano  Uieronyni.  in  Chronic.  :  Titia* 

personarumque  ne^o ^to,  aGoth.  omnibus Cod.  absunt,  nus  vir  cloquens  pnefecturam  praiiorii  apud  Gallias 

Adscripsimus  ergo  lanlum  quae  in  melioribus  hbris  administrat.  htServ.,.'Eneid.  x  :  Titianuset  Calvus, 

leguntur.  qui  themata  de  Virgilio  elicuerunt,  et  deformaverunt 

Dicta  autem  4r:b   tou  frjTopC^etv.  Ita  vct.  Codices  ad  dicendi  usum. 
neque  id  abnuit  intcrpretatio. 


i%^ 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  IL 


126 


2  *  Nam  membranis  retenlis,  quasi  adhaerescil  a  In  freta  dum  fluvii  current,  dum  montibus  umhrm 
memorifB  series  dictionis;ac  mox  reposilis,  recordatio  "  Lustrabunt,  convexa  P^'^f  ,^"^^^^^^^^^^^ 


omnis  elabilur.  Hujus  disciplinae  perfecta  cognitio  ora 

torem  facit. 

CAPUT  III. 
De  nomine  oratoris  et  partibus  rhetoricce* 

1.  Orator  esl  igilur  vir  bonus  dicendi  peritus.  Vir 
bonus  consistit  natura,  moribus,  artibus.  Dicendi  pe- 
ritus  consistit  artificiosa  eloquentia,  quaB  constatpar- 
tibus  quinque  :  invenlione,  dispositione,  elocutione, 
memoria,  pronuntiatione,  el  fiiie  officii,  quodestali- 
quid  pcrsuadere. 

2.  Ipsa  autem  peritia  dicendi  in  tribus  rebus  con- 
sislit,  natura,  doctriaa,  usu ;  natura,  ingenio;   doc- 
trina,  scienlia;  usus,  assiduilate.  Haec  sunl  enim 
quaB  non  solum  in  oralore,  sed  in  unoquoque  homine  Q 
^  artifice  spectantur  ut  aliquid  efficiat. 

CAPUT  IV. 
De  tribus  generibus  causarum, 

\ .  Genera  causarum  tria  sunt  :  dcliberativum,  de- 
monstralivum,  judiciale  :  dcliberalivum  genus  estin 
quo  de  quibusUbet  ulilitalibus  vitae,  quid  aut  debcal 
aut  non  debeat  fieri,  tractalur;  demonstrativuni  in 
quo  laudabilis  persona  aut  reprehcnsibilis  ostenditur. 

2.  Judiciale  in  quo  de  ipsius  personaB  facto,  aut  poense, 
aut  praemii  sententia  datur.  Dictum  aMicmjudiciale, 
eo  quod  judicet  hominem,  et  sententia  sua  ostendat 
utrum  laudabilis  praemio  dignus  sit,  aut  certe  reus 
condemnari  ^  liberarique  supplicio. 

79  3.  Deliberativum  genus  vocatur,  co  quod  dc 


Seniper  konos.nomenquetuumJaudesque  manebunt. 

7.  Pari  ordine,  e  contrario,  et  in  vituperalionc  ho- 

minis  haec  lorma  scrvanda  est,  ante  hominem,  in 
hominem,  post  hominem.  Locus  comnmnis  ad  de- 
monstrativum  vituperationis  genus  perlinet,  quod 
tamen  ab  eo  in  aliquo  differt.  Nam  vituperatio,  quae 
contraria  est  laudi,  speciaiiler  in  certam  facientis 
personam  adhibelur. 

8.  Gommunis  vero  locus  generaliler  in  facti  cri- 
minepraeponitur;  unde,  et  communis  /oci/5  dicitur, 
quia  absente  persona  nou  tam  in  hominem  quam  in 
ipsum  crimen  exponilur.  Omne  enim  vilium  non  in 
uno  tantum,  sedeliamcommune  inplurimisinvenitur. 

CAPUT  V. 
De  gemino  statu  causarum, 

1.  Stalus  causarum  apud  rhetores  dicitur  ea  res 
in  qua  causa  consistit,  id  est,  constitutio.  **  Graeci 
aulem  stixtum,  a  contentione,  ataaiv,  dicunt,  Latine 
autem  non  solum  a  pugna,  per  quam  expugnent  pro- 
posilionem  adversarii,  sed  quod  in  eo  pars  ulraque 
consislat.  Fil  autem  ex  intenlione  et  depulsione. 

10  2.  Statiis  autem  causarum  duo  sunt,  ralionalis 
et  legalis.  De  rationali  oriuntur  conjeclura,  finis,  qua- 
litas.  translatio.  De  finc  juridicialis  el  negotialis.  De 
juridiciali  absoluta  et  assumpliva.  De  assumpliva, 
concessio,  remotio  criminis,  «  relatio  criminis,  com- 
paratio.  De  concessione,  purgatio  et  deprecatio. 

3.  Conjecturalis  status  est,  cum  factum  quod  alii 
objicitur  ab  alio  pernegalur.  Definitivus  status  est, 


unaquaque  re  in  eo  deliberatur.  Hujus  genus  duplex  Q  cum  id  quod  objicitur,  non  hoc  esse  contenditur,  sed 

_        A  •  »  J»  •  •  J  1  I  _•  .      I_        _*       C-  •     •        «la  I  •.  II     •!     ••"  I  _  n  _  •  4  *  .  ..^lv..  -  n  nn  o^l^n  f  •..• 


cst,  suasio  et  dissuasio,  id  est,  de  expelcndo  et  fu- 
giendo,  de  faciendo  ct  non  faciendo. 

4.  Suasoria  autem  in  tribus  iocis  dividitur  :  ho- 
nesto,  ulili  et  possibili.  Haec  differt  aliquid  a  delibe- 
rativa.  quia  suasoria  egetallera  persona,  delibcrativa 
ibterdum  et  apud  se  agit.  In  suasoria  autem  duae  sunt 
quae  plus  valent  :  spes  et  metus. 

5.  Demonstrativum  dictum,  quod  unamquamque 
rem  aut  laudando  aut  vituperando  demonstrat;  quod 
genus  duas  habet  species :  laudem  et  vituperationem. 
Laudis  ordo  tribus  temporibus  dislinguitur  :  ante  ip- 
sum,  in  ipsum,  post  ipsum. 

6.  Ante  ipsum,  ut : 

Qum  te  tam  lceta  tulerunt  sascula. 
In  ipsum,  ut  :  | 

0  sola  infandos  Trojce  miseraia  labores. 
Post  ipsum,  ut  : 

•  Nam  metnbranis  reientis,  quasi  adh.  Respexissc 
vidclur  ad  Ciceronis  verba  Tusc.  :  Sed  nescio  quo- 
modo,  dum  lego,  assentior;  cum  posui  librumy  as- 
tensio  omnis  elabitur. 

Cap.  IH.  —  »>  Artifice  spectantur,  AI.,  expcctan' 
tur,  forle  expectuntur, 

Cap.  IV.  —  «  Liberarique.  Rejiciebat  ha^c  Chacon. 
Scd  frequens  apud  Isidorum  conjunctionem  disjun- 
ctionumque  vicissitudo. 

Cap.  V.  —  *  Gr(pci  autem  statum  a  rontent.  Ita 
Herodia  el  Hermagoras.  Prapferre  videiur  Isidorus 
nostram  vocem  Graecae  aTaaew;. 

•  Relatio  criminis^  comparatio.  —  Compensatio  in 


quid  illud  sit,  adhibitis  defmitionibus,  approbatur. 
'  Qualitas  est,  dum  qualis  sit  res  qua^rilur;  et  quia 
de  vi  et  genere  negotii  controversia  agilur,  cojisti- 
tutio  generalis  appellatur. 

4.  Translalio  est,  cum  causa  ex  eo  pendet,  quod 
aut  non  is  agere  videtur  quem  oporlet,  aut  non  apud 
quos,  quo  tempore,  qualege,  quocrimine,  qua  poiua 
oporteat.  Translativa  constitutio  dicitur,  quod  actio 
translationis  et  commutalionis  indigere  videtur. 

5.  Juridicialis  est,  in  qua  aequi  el  recti  natura,  et 
praemii  aut  pcenae  ratio  quaerilur.Negotialis  est,  in  qua 
quid  juris  ex  civili  moreet  aequitate  sil  consideralur.8 
Assumptiva  est,  qu«  ipsa  ex  se  nihil  dat  firmi  ad  re- 
cusationem,  foris  autem  aliquid  defensionis  assumit. 

6.  Concessio  est,  cum  reus  nonid  quod  factum  est, 
defendit,  sed  ut  ignoscalur  postulal,  ^  quod  nos  ad 
pamitentes  probavimus  pertinere.  Remolio  criminis 

plerisque  libris,  qua  de  re  Capella:  Comparatio  (inquit) 
quanicom^ienssLiionemnoviaposterioribusperhiberi. 
Sed  comparatio  est  apud  Ciccronem,  unde  hiPC  sunt. 
Et  infra  comparatio  definitur,  consenlientibus  omni- 

bus  hbris. 

'  Qualitas  est.  Videnlur  abundare  ha*  voces  ex 
Cic,  1  de  Invenl.,  legemlumquc  :  Dum  qualis  sit  res 
qucrritur,  quiadevi,  et  de  gcnere  negotii,  ctc. 

8  Assumptiva.  Post  assumplivam  videlur  deside- 
rari  absoluia.  Dixerat  enim  ex  juridiciaH  assumpti- 
vam,  et  absolutam  oriri.  Quam  Cicero  dctinit  :  Qua^ 
ipsa  insejuris  et  injurice  continet  qucestionem. 

»»  Quod  nos  ad pcenit  Vid.  d.  50,  c.  In  capiie  et  seqq. 


i«f 


S.  ISIDOBI  HISPALENSIS  EPISCOPI. 


428 


est,  cum  id  crimen  quod  infertur,  a  se,  et  asuaculpa,  a  exordium,  narralio,  argumentatio,  conclusio.  Ha- 


vi  et  potestate  in  alium  reus  dimovere  conatur 

7.  Relatio  criminis  est,  cum  ideo  jure  factum  dici- 
tur,  quod  alius  ante  injuria  lacessierit.  Gomparatio 
est,  cum  aliud  aliquod  alterius  factum  honcstum  aut 
utile  contenditur,  quod  ut  fieret,  illud  quod  arguitur, 
dicitur  esse  commissum. 

SO  8.  Purgatio  esl,  cum  factum  quidcm  concedi- 
tur,  sed  culpa  removetur.  Haec  partcs  habet  tres  :  im- 
prudentiam,casum,neccssitatem.  Deprecatio  est,cum 
et  peccasse  se  ct  consulto  peccasse  reus  confitetur,  et 
tamen  ut  ignoscalur  postulat,  quod  genus  perraro 
potest  accidere. 

9.  Item  ex  legali  slatu  lia»c  oriunlur,  id  est,  scrip- 
tum  et  voluntas,  leges  contrariie,  ambiguitas,  col- 


rum  prima  auditoris  animum  provocat;  secunda  res 
gestas  explicat;  tertia  fidem  assertionibusfacit^quarta 
Bnem  totius  orationis  complectitur. 

2.  Inchoandum  est  itaque  taliter,  ut  ^  benivolum, 
docilcm,  vcl  altentum  auditorem  faciamus  :  benivo- 
lum.  precando;  docilem,  instrucndo;  attentum,  ex- 
citando.  Narrandum  est  ita,  ut  breviter  atque  aperte 
I«quamur.  Argumentandum  ita,  ut  primum  nostra 
firmcmus,  dehinc  adversa  confringamus.  Conclu- 
dendum  ita,  ut  concitemus  animum  audicntis  implcre 
quae  dicimus. 

<»  CAPUT  VIII. 
De  quinque  modis  causarum, 

\,   Species  causarum  sunt  quinque  :  honestum. 


lectio,  sive  ratiocinatio  et  dcfmitio  lcgalis.  Scriptum  g  admirabile,   humile,  anceps,  obscurum.  Honestum 


et  voluntas  est,  quando  verba  ipsa  videntur  cum 
sententia  scriptoris  dissidere.  Legis  contrarise  status 
est,  quando  inter  se  duae  leges,  aut  plures  discre- 
pare  noscuntur. 

iO.  Ambiguitas  cst,  cum  id  quod  scriptum  estduas 
autplures  res  significare  videtur.  CoIIectio  vel  ratio- 
cinatio  est,  quando  ex  co  quod  scriptum  est  aliud 
quoque  quod  non  scriptum  est  invenitur.  Definitio 
legalis  esl,  cum  vis  verbi,  quasi  in  defmiiiva  constj- 
tutione,  in  quo  posita  sit  quaprilur.  ^ 

li.  Status  ergo  tam  rationales  quam  legales  qui- 
busdam  certius  decem  et  octo  connumerati  sunl ;  cae- 
terum»  secundum  rhetoricos  Tullii  undeviginti  repe- 
riuntur,  propterea  quia  translationem  inter  rationales 


causa^  genus,  est  cui  statim  sine  oratione  nostra  fa- 
vet  animus  auditoris;  admirabilc,  a  quo  est  aliena- 
tus  animus  eorum  qui  audituri  sunt;  humile,  est 
quod  negligitur  ab  auditore. 

2.  Anceps,  cst  in  quo  aut  judicatio  dubia  est,  aut 
causa  honestatis  et  turpitudinis  particeps,  ut  et  be- 
nevolentiam  pariat  et  offensionem ;  obscurum,  in  quo 
aut  tardi  auditores  sunt,  aut  difficilioribus  ad  co- 
gnoscendum  negotiis  causa  cemitur  implicata. 

M  CAPUT  IX. 
De  syllogismis. 

i.  Syllogismus  Gra^ce,  Latine  argumentatio  appel- 
latur.  Argumentatio  autcm  dicta  est,  quasi  arguta*. 
mentis  oratio,  qua  invcntum  probabile  exsequimur. 


principaliter  afSxit  status.  Inde  se  ipse  etiam  Cicero  Qsyllogismus  igitur  est  proposilionis,  ct  assumplionis. 


reprehendens,  translationem  legalibus  statibus  appli- 

cavit. 

b  CAPUT  VI. 

De  tripartita  controversia, 

i,  Tripartilia  controversia,  juxla  Ciceronem,  aut 

simplex  est,  aut  conjuncta.  Et  si  conjuncui  erit, 

considerandum  est  utrum  sit  ex  pluribus  qujeslioni- 

bus  juncta,  an  ex  aliqua  comparatione.  Controversia 

simplex  estquae  absolutam  continelunam  qua*stionem, 

hoc  modo  :  Corinthiis  bellum  indicamus^  an  non  f 

2.  Conjuncta,  est  ex  pluribus  quaestionibus,  in  qua 

plura  quseruntur  hoc  pacto  :  Utrum  Cartluigo  dtrua" 

tur,  an  Carthaginiensibus  reddatur^  an  eo  colonia 

deducatur?  Kx  comparatione,  in  qua  pcr  contentio- 


confirmationisque  extrcnia  conclusio,  aut  ex  ambi- 
gentis  incorlo,  aut  ex  fiducia  comprobanlis. 

2.  Constat  cnim  tribus  partibus  :  propositione,  as- 
sumptione,concIusione.  Proposilione,  ut  puta  :  Quod 
bonum  est,  turpem  usum  habere  non  potest,  Con- 
scntit  audicns;  assumit  ille  :  Pecunia  turpem  usum 
habet;  concluditur :  Ergo  pecunia  bonum  non  est, 

3.  Syllogismis  autem  non  solum  rhetores,  sed  ma- 
xime  dialectici  utuntur,  liccl '  Apostolus  saepe  pro- 
ponat,  assumat,  confirmet,  atque  concludat,  quae,  ul 
diximus,propria  artisdialectica?,atque  rhetoricaesunt. 

4.  Syllogismorum  apud  rhctores  principalia  genera 
duo  sunt :  inductio,  etratiocinatio.  Inductionis  mem- 
bra  triasunl :  prima  propositio,  secunda  illatio,  qua? 


nem  utrun.  potius  aut  quid  poUssimum  qu*ritur,  ad  p  ^^  ^^  ^  ^J^.^  ^^^;,^^.^ 

hunc  91  modum  :  Uirum  exeratus  m  Macedontam         ^  ^^^^^^^  ^^^  ^^^  ^^^^^  ^^^  j^^;^  ^^^^^^  ^^^„. 


contra  Philippum  mittanturf  qui  sociis  sitauxilio; 

an  teneatur  in  Italia^  ut  quam  maximce  contra  An- 

nibalein  copioi  sintl 

CAPUT  VII. 
De  quatuor  partibus  orationis. 

i .  Partes  orationis  in  rhctorica  arte  quatuor  sunt  : 

*  Secundum  rhetoricos  Tullii,  Libros  de  Inv. 

*»  Cap.  VI.  —  Omnia  ex  eodem  lib.  i  de  Invenl. 
^'  Cap.  VH.  —  lienivolum,  Ita  scrlbi  pra*cipit  Isi- 
dorus  ipsc,  lib.  \,  non  benevolum. 
**  Cap.  VIII.  —  Ex  codem  Ciceronis  loco. 

•  Cap.  IX.  —  Confirmationis  extremaconcl,  Coii" 
firmationcm  syllogismo  addidit,  Ciccronem  seculus, 
cxemplo  tamen  non  nisi  syllogismi  simplicis  est  usus. 


sioncm  ejus  cui  instituta  esl,  sive  inter  philosophos, 
sive  inter  rhetores,  sive  «  intcr  scrmocinantes.  Pro- 
positio  inductionis  estqua^  similitudines  couccdenda' 
rei  necessario  unius  inducit,  aut  plurium. 
6.  Illalio  inductionis  cst,  qu:«  et  assumptio  dicitur, 

'  Licet  Apostolus.  Verba  sunt  Hieronymi  ad  Paul. 
Urbicam,  epist.  155;  mutasse  Isidorum'^  vocfira  Apo- 
stol.  in  Philosophum  crcdebat  Cliacon,  rcdiissequc 
rursus,  vel  cx  scribcntiuni  errore,  ulraquc  voce  per 
compcndium  scripla;  vcl  alicujus,  qui  cam  ex  Ilic- 
ronymo  accersivit,  supervacua  diligcnlia. 

K  Sive  inter  scrmocinantes.  Viclorinus,  in  qua- 
cumque  conteniione  verhor. 


189 


fiTYMOLOGIARUM  LIB.  U. 


130 


qaue  rem  de  qua  contenditnr  et  cnjns  cansa  similitu-  a  cunt    sine    divina    odministraHone    discurrere. 
j._^-  ^.^v.u.^  -.,-.*  :.,.-^j««:»   ri^«-i.,-:«  :«j««*:^..:«  1*      ^g  gj^  g^jj^  conclusionc,  ut  cst  iUud  :  Yera  est 


dines  habilsc  sunt  introducit.  Gonclusio  inductionis 
est  quie  aut  concessionem  iilationis  98  confirmat, 
ant  quid  ex  ea  conticiatur  declarat.  *  Raliocinatio  est 
oratio  qua  id  de  quo  est  qua^slio  comprobatur. 

7.  Euthymema  igitur  Latine  interpretatur  menlis 
amceptio^  quem  imperfectum  syllogismum  solent  *» 
arligraphi  nuncupare.  Nam  in  duabus  partibus  ejus 
argumenti  forma  consistit,  quando  eo  quod  ad  fidcm 
pertinet  faciendam  utitur,  syllogismorum  legc  pra^- 
terita,  ut  estillud  :  Si  tempestas  vitanda  est,  non  est 
igitur  navigandum.  Ex  sola  enim  propositione  conslat 
esse  perfeclum;  unde  magis  rhetoribus  quam  dia- 
lecticis  convenire  judicatum  est. 

8.  Ratiocinationis  duo  sunt  modi.  Primus  enthy- 


igitur  divina  senlentia,  Ex  propositione  et  assum- 
ptione,  ut  est  illud  :  Si  inimicus  est,  occidit;  ini'- 
micus  autem  est,  Et  quia  illi  deest  conclusio,  enthy- 
mema  vocatur. 

16.  K  Sequitur  epicherema,  descendens  de  ratioci- 
natione, « latior  et  exsccutior  rhetoricus  syllogismus, 
latitudine  distans,  et  productione  sermonis  a  dialec- 
ticis  syliogismus,  propter  quod  rhetoribus  datur.  Hic 
autem  constat  modis  tribus :  primus  modus  tripartilus 
est,  secundus  quadripartitus,  tertius  quinque  partitus. 

17.  Tripartitus  epicherematicus  syliogismus  cst 
qui  constat  membris  tribus,  id  est,  propositione, 
assumptione,  conclusione.  Quadripartitus  est    qui 


mema,  qui  est  imperfectus  syllogismus,  atque  rheto-  ^  constat  ex  membris  quatuor  :  prima  propositione 


ricus.  Secundus  epicherema,  qui  est  in  rhetoncis 
latior  syllogismus. 

9.  ^  £nthymematis  membra  sunt  quinquc  :  primum 
convincibile,  secundum  ostentabile,  tertium  sentcn- 
tialc,  quartum  exemplabile,  quintum  collectivum. 

10.  Convincibile  est  quod  evidenli  ralione  convin- 
cit,  sicut  fecit  Cicero  pro  Miione  :  Ejus  igitur  mor- 
tis  sedetis  uUores,  cujus  vitam,  si  putaretisper  vos 
restitui  posse^  nolletis. 

11.  Ostentabile  est  quod  certa  rci  demonstratione 
conslringit,  sicut  Cicero  in  Catilinam  :  Hic  tamen  vi- 
vit,  vivit^  imo  etiam  in  senatum  venit,  Sentcntiale 
csl  quod  senlentia  generalis  addicit,  ul  apud  Tcren- 
tium  :  Obsequium  amicos,  veritas  odium  parit. 

12.  Exemplabiie  est  quod  alicujus  exempli  compa-  . 
ratione  evcntum  similem  comminatur,  sicut  ^  Cicero 
in  Pbilippic.  :   Te  miror^  Antoni,  quarum  exempla 
imilaris^  eorum  exitus  non  pertimescere. 

13.  Coliectivum  est  cum  in  unum  qua^  ^  argumen- 
tata  sunt  colligunlur,  sicut  ait  Cicero  pro  Milonc  : 
Quem  igitur  cum  gratia  noluit,  hunc  voluit  cum 
aliquorum  querela.  Quem  jure^  quem  loco,  qucm 
tempore  non  est  ausus^  hunc  injuria^  alieno  tempore, 
cum  periculo  capitis  non  dubitavit  occidere! 

14.  Prseterea  secuudum  Victorinum  enthvmemalis 
est  altera  9>i  dcfinitio  ex  sola  propositione,  sicut  jam 
dictum  est,  quac  ita  constal  :  Si  tempestas  vitanda 
esi,  non  e$t  navigatio  requirenda. '  £x  sola  assump- 
tione,  ut  est  illud  :  Sunt  autem  qui  mundum  di- 

*  Ratiocinatio.  Eodem  modo  Cassiodorus.  Brevius  i 
Fortunatianus :  Ratiocinatio  est  qua  aliquid  approba-  ' 
mus. 

*»  Artigraphi.  Eadem  voce  utunlur  Donatus  et  Ser- 
vius  ad  Artem  Donati.  Constalque  ex  D.  August., 
epist.  59,  hujusmodi  Gra^colaliuas  voces  ilia  a>late 
usurpatas  esse,  quamvis  Quintiiiano  invisas.  iidem 
ab  Augustino  et  Fortunatiano  technici  dicuntur. 

^  Enthymematum  membra.  Fusius  haec  Isidorus 
quam  Foriunatianus. 

'  Cic,  Philipp.  2  '..  quorum  exempla  imitere, 
eorum  exitus  non  perhorrescere. 

•  QucB  argumentala.  Ex  Ovet.  Colleg.  Goth.  reli- 
qui,  quasargumenta. 

'  Ex  sola  assumptione.  Supplcvimus  Iiic  qua^dam  ex 
Tarraconensibus  Ubris  et  Cassiodoro,  auciore  Aul. 
Augustino. 


secunda  assumptione,  et  una  propositionis  sive  as« 
sumptionis  conjuncta ;  tertia  probatione,  et  '  quarta 
conclusionc. 

18.  Quinquepartitus  est  qui  constat  ex  membris 
quinque,  id  est  :  prima  propositione,  secunda  ejus 
probatione,  tertia  assumptione,  quarta  ejas  proba- 
tione,  quinta  conclusione.Hunc  Cicero  ita  facit  in  Arte 
Rhctorica :  Si  deliberatio  et  demonstratio  genera  sunt 
causarum,  nonpossuntrectepartesalicujus  gensris 
causce  puiari ;  eademenimres^  alii  genus^  alii  pars 
esse  potest :  eidem  genus  et  pars  non  potest,  ei  c«- 
tera,  quousque  syllogismi  hujus  membra  claudantur. 

95   CAPUT  X. 
De  lege. 

1.  Lex  j  est  constitutio  populi,  quam  majores 
natu  cum  plebibus  sanxcrunt.  Nam  quod  rex  aut 
imperator  edicit,  constituiio  val  edictum  vocatur. 
^  Institutio  a;quitatis  duplex  est,  nunc  in  legibus, 
nunc  in  moribus.  Inter  Icgem  autem  et  mores  hoc 
interest,  quod  lex  scripta  cst ;  mos  vero  est  vetustate 
probata  consuetudo,  sive,  lex  non  scripta ;  nam  lex 
a  legendo  vocata,  quia  scripta  est. 

2.  Mos  autem  longa  consuetudo  est  de  moribus  ^ 
tracta  tantumdem.  Consuetudo  autem  est  jus  quoddam 
moribus  institutum,  quod  pro  lege  suscipitur  cum 
dcficit  lex ;  nec  differt,  scriptura  an  ratione  consistat, 
quando  et  legem  ™  ratio  commendat. 

3.  Porro  si  ratione  lex  coustat,  lex  erit  omne  jam 
quod  rationo  constiterit,duntaxat  quod  religioni  con- 

K  Sequitur  epichere^n.  Ex  lib.  i,  de  Invent. 

h  Latior  et  exsecutiorrhetoricus  syllogismus,  Sic 
paulo  anle  cpicherema  latioremsyllogismum  dixit,  la- 
tior  exsecutio  volcbat  A.Augustinus  ex  Fortunatiano. 

*  Et  quarta  conclus.  Vox  quarta  ex  Gothicis  repo- 
sita  est. 

j  C.  X.  Lex  est.  L.  v,c.  10,  et  d.  l,c.  2.  Repetun- 
tur  eadem,  1.  v,  c.  3,  10,  19,  et  seq  Vid.  Grat.d.  i. 

°  Institutio  cequit.  Omne  autem  jus  legibus  et  mo- 
ribus  constat,  liu.  v,  cap.  3,  et  d.  1,  cap.  2. 

>  De  moribus  tracta  tantumdem.  Sic  ovet,  1.  Tan* 
tummodo  Grat. 

"  Legem  ratio  commendat,  Tertul.,  lib.  de  Corona 
milit.:  Consuetudo  etiam  in  civilibus  rebus  pro  lege 
suscipitur  cum  deficit  lex.  Nec  differt  scriptura 
an  ratione  consistut^  quandoy  et  legem  ratio  com" 
mendet. 


181 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS.EPISCOPI 


138 


gruat.quoddlsoiplinseconveniant.quod  galuti  proficiat. 
Vocala  autem  consuetudo,  quia  in  communi  esl  usu. 

4.  Omnis  aulem  Iex,aut  perniitlit  aiiquid,ut  vir  for- 
tis  petat prsemium ;  aut  vctat,  ut  sacrarum  virginum 
nuptias  nulli  petere  liceat;  aut  punit,  ut  qui  caedem 
fecerit  capite  plectatur. 

5.  *■  Factae  sunt  autem  leges  ut  earum  metu  hu- 
mana  coerceatur  audacia,  tutaque  sit  intcr  improbos 
innocentia,  et  in  ipsis  improbis  formidato  supplicio 
refrenetur  nocendi  facultas.  Legis  enim  prasmio  aut 
poena  ^  vila  moderatur  humana. 

6.Erit  autemlexhonesla.justa,  possibilis,  secundum 
naturam,  fM  secundum  consueludinem  patrise,  loco 
temporique  convcniens,  necessaria,  utilis,  manifesta 
quoque,  ne  aliquid  per  obscuritalem  ^  in  captionem 
contineat,  nuilo  pHvato  oommodo,  sed  pro  communi 
civium  utilitate  conscripta. 

CAPUT   XI. 
De  sententia. 

1.  Sententia  est  dictum  impersonale,  ut :  Ohse'' 
quium  amicos  veritas  odium  parii.  Huic  si  person^ 
fuerit  adjecta,  chria  erit,  ita  :  Offendit  Achilles  Aga^ 
m^mnonem,  vera  dicendo;  Metrophanes  promeruii 
gratifim  Mithridatis  obsequendo. 

2.  Nam  ioter  chriam  et  sententiam  hoc  interest, 
quod  senlentia  sine  persona  profertur,  chria  sine  per- 
sona  nunquam  dicilur.  Unde,  si  scntenliae  persona 
adjiciatur,  fit  chria ;  si  detrahatur,  fit  sentenlia. 

CAPUT  xn. 

De  catasceue  et  anasceve, 

1.  Catasceve  cst  confirmatio  proposilse  rei,  ana- 
sceve  autem  contraria  superiori  est ;  revincit  enim 
non  fuissc,  aut  non  esse,  quod  natum,  aut  factum, 
aut  dictum  esse  proponitur,  ut  si  quis  Chimeram  ne- 
get  fuisse,  aut  fnisse  coufirmet. 

2.  Inter  has  et  tnesin  hoc  interest,  quod  tnesis 
quamvis  et  ipsa  habeat  disputationem  in  utramque 
partem,  tamcn  incertue  rei,  quasi  quaedam  liberatio 
vei  coarctatio  est ;  eatasceve  autem  et  anasceve  in 
his  rcbus  qua^  verisimiles  non  sunt,  sed  pro  veris 
proponuntur,  plerumque  versantur. 

3.  Anascevae  prima  divisio  est,  in  inconveniens,  et 
mendacium.  Inconvenicntisspeciessunt:  quod  inho- 
nestum  est  et  quod  inulile.  Itrm  inhoneslum  tracta- 
tur,  aut  in  dictis,  aut  in  factis.  In  dictis,  ut  si  quis 
indecora  et  non  respondentiaauctoritati  dixisse  dica- 
tur,  vclut  si  aliquisinfametCatoncm  illum  Censorium 
juvcntutem  ad  nequitiam  et  luxuriam  cohortatum. 

4.  H7  In  factis,  ut  si  quis  abhorrens  aiiquid  a  san- 

•  Factce  autem  sunt  leges,  Ex  Aug.  episl.  56. 

»»  Vita  moderafur  humana. —  Moderatur  passive  ut, 
I.  XV ;  d.  de  Nc^iot.  gcst:  Pro  qualitate  personarum^ 
et  actio  formatur,  et  condemnatio  moderatur, 

•  In  capiionem  coniineat.  Paul.,  lib.  v,  Scntent., 
cap.  33  :  iV^  quis  in  capiioncm  vcrborum  in  cavendo 
inctdat. 

Cap.XII.  —  *»  Egredientes  Afric.  Er Plin.  et  Solin. 
mendosc  libri  omnes,  ingredientes. 

•  Catascevm  proderit.  Posth«ec  verba  addunturin 
Gothicis  aliquol :  Ut  gradus  omnes  consiituamus,hO' 


A  ciimonia  et  nomine  suo  fecisse  dicatur,  ut  est  fabula 
de  aduiterio  Martis  et  Veneris.  Mendacium  autem 
tres  habet  ipecies  :  incredibile,  quod  factum  non 
csse  credatur,  ut  adolescentem  de  Siculo  liltpre  ^ 
egredientes  Africa  classes  videre. 

5.  Impossibile  est  :  q  ut  Clodius  insidias  Miloni 
fecerit.  et  idem  occisus  sit  a  Milone.  b  Contrariuni 
est :  «  Nam  si  insidias  fecit,  occidit.  Occisus  est,  non 
fecit  insidias.  >  Hsec  distributio  in  contrarium  refor- 
mata  ®  catascevse  proderit.  Oportebit  lamen  principia 
sic  ordinare,  ut  aut  credendum  esse  veterum  auctori-' 
tati,  aut  fabulis  fidem  non  habendam  esse  dicamus, 

6.  Et  ad  id  postremum  in  anasceve  recurramus« 
ne  quid  aliud  significare  voluerint  qui  ista  finxeruntt 
ut  si  Scyllam  non  marinam,  sed  marilimam  feminam, 

D  nec  succinctam  canibus,  sed  rapacem  aliquam  et 
inhospitalem  venientibus  extitisse. 

CAPUT  XIII. 
De  Prosopopoeia. 

1.  Prosopopoeia  '  est  cum  inanimalium  et  persona 
et  sermo  fingitur.  Cicero  in  CatiUnam  :  Etenim  ti 
meeum  patria  mea,  quoi  mihi  vita  mea  multo  est 
charior^  toqueretur,  dicens^  etc. 

8.  Sic  et  montes,  et  flumina,  vel  arbores  loquentes 
inducimus,  personam  inponentes  roi  quse  non  habet 
naturam  loquendi,  quod  et  in  traga^diis  usitatum  est 
et  in  orationibus  frequenlissime  invenitur. 

SS  CAPUT  XIV. 
De  eUiopada. 
i .  Elhopueiam  vero  illam  vocamus  in  qua  hominis 
P  personam  fingimus,  pro  exprimendis  affectibus,  aeta- 
tis,  studii,  fortunse,  laetitiae,  sexus,  moeroris,  audacise. 
Nam  cum  piratae  persona  suscipitur,  audax,  abniptt 
temeraria  crit  oratio;  cum  feminae  sermo  simulatur« 
sexui  convenirc  debet  oratio;  jam  vero  adolescentis, 
et  senis,  et  mihtis,  et  imperatoris,  et  parasiti,  et  rus^ 
tici,  et  philosophi,  k  diversa  ratio  duccnda  est. 

2.  Aliter  enim  loquitur  gaudio  affectus,  aliter 
vulneratus.  In  quo  genere  diclionis  illa  sunt  maxima 
cogitanda  :  quisloquatur,  et  apud  quem,  et  de  quo, 
et  ubi,  et  quo  tempore ;  quid  egerit,  quid  acturus 
sit,  aut  quid  pati  possit,  si  haec  consulta  neglexerit. 

CAPUT  XV. 
De  generibus  qucestionum. 

1.  Genera  quaestionum  duo  sunt :  quorum  ununi 
11  est  finitum,  alterum  infinitum.  Finitum  hypoihesis 

Grapce,  Laline  causa  dicitur,  ubi  cum  ccrta  persona 
conlroversia  est. 

2.  Infinitum  quod  Grsece  thesis,  Latine  propositum 

nestumyUti\e^veri$imile^possibi\e^consent'ineum;vel 
ex  diverso  inhonestum,  inutite,  parum  verisimile^ 
impossibiie^  contrarium.  Qubp,  quianeque  saliscum 
superioribus  cohsercnt,  ncquc  sunt  in  vetustioribus 
libris,  rccipienda  non  putavimus.  Licet  quibusdam 
probarentur. 

Cap.  XIII.  — 'Pro5opo^.Ha^cet  ethopa»ia  majores 
visa^  sunt  quam  ut  cum  hguris  reliquis  connumeran- 
dse  essent;  propterea  eas  in  progymnasmatis  posuit. 

Cap.  XIV.  —  §  Diversa  ratio  dueenda.  Ex  Goth. 
Ov.  Al.,  oratio  dicenda. 


133 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  II. 


434 


nominatur.  Hoc  personam  non  liabel  certam,  nec  a  tellectum  scnsui  praestat,  sed  adhuc  pendet  oratio ; 
~  inest  ei  aliqua  certa  circumstantia,  id  esl,  nec  lo-      sicque  deinde  ex  pluribus  membris  fit  periodus,  id 


CU8,  nec  lempus.  In  causa  vero  cerla  omnia  sunl, 
b  unde  quasi  pars  causjp  est  propositum. 

CAPUT  XVI. 

De  elocutione» 

1.  Jam  vero  in  elocutionibus  illa  uti  oportebit,  ut 
res,  locus,  tempus,  SO  persona  audientis  efflagitat, 
ne  profana  religiosis,  ne  inverecunda  castis,  ne  levia 
gravibus,  ne  lasciva  seriis,  ne  ridicula  tristibus  mi- 
sceantur. 

2.  Latine  autem  et  perspicue  loquendum.  Latine 
autem  loquiturqui  verba  rerum  vcra  et  naturalia  per- 
sequitur,  nec  a  sermone  alque  cullu  pra?sentis  tem- 
poris  discrepat.  Huic  non  sit  satis  videre  quid  dicat, 


est,  extrema  sentenlia-  clausula,  ita :  veterem  judi- 
ciorum  morem  '  requirunt,  Periodus  autem  longior 
esse  non  debet,  quam  ut  uno  spiritu  proferatur. 

CAPUT  XIX. 
De  vitiis  litterarum^  et  verborum,  et  sententiarum 

cavendis, 

4.  Praeterea  purum  ethonestum  oratoriseloquium 
carere  debet  omnibus  vitiis,  tam  in  litteris  quam  in 
verbis,  quam  etiam  in  sentenliis. 

2.  In  lilleris,  ut  junctura  apta  et  conveniens   sit 
et  sicobservandum,  ne  praecedentis  verbi  extrema  vo- 
calis  in  eamdem  vocalem  primam  incidat  verbi  se- 
quenlis,  ut  femina;  JEgypticE ; «  quas  ^tructura  melior 


nisi  id  quoque  aperte  et  suaviter  dicere;  ne  id  qui-  n  fit,  si  consonantes  vocalibus  applicantur;  triumque 


dem  tantum,  '  nisi  id  quod  dicat  et  facete  dicat. 

CAPUT  XVII. 
De  trimodo  dicendi  genere. 
\ .  Dicenda  sunt  quoquc  submissa  leviter,  incitata 
graviler,  inflexa  moderate.  Hoc  est  enim  iliud  tri- 
modum  genus  dicendi  :  humile,  medium,  grandilo- 
quum .  Cum  enim  magna  dicimus,  granditer  proferenda 
sunf ;  cum  parva,subliliter;  cummediocria,temperate. 

2.  Nam  in  parvis  causis  nihil  grande,  nihil  sublime 
dicendum  est,  sed  leni  ac  pedestri  more  loquendum. 
In  causis  autem  majoribus,  ubi  de  Deo,  vel  hominum 
salule  referimus,  pIus.magnificentiaB  et  fulgoris  est 
exhibendum. 

3.  h\  temperalisverocausisubinihil^^agilurutagat, 
sed  tantummodo  ut  delectclur  auditor,  inter  utrumque  Q 
esl  moderale  dicendum ;  sed  et  quamvis  de  magnis 
rebus  quisque  dicat,  non  tamen  semper  granditerdi- 
cere  debel,  sed  submisse  cum  docet,  temperate  cum 
aliquid  laudat  vel  vituperat,  granditer  cum  ad  con- 
yersionem  aversos  animos  provocat.  Utenda  lamen 
verba  in  submisso  genere  sufticientia,  in  temperato 
splendenlia,  iu  grandi  vohementia. 

»0  CAPUT  XVIIL 
De  colo,  commate  et  periodo. 
1.  Componitur  autem, « instruiturque  omnis  oratio 
commale,  colo  et  periodo.  Comma  parlicula  est  sen- 
tenliae ;  colon,  membrum  ;  periodus,  ambitus  vel  cir- 
cuitus.  Fil  autem  ex  conjunctione  verborum  comma, 
ex  commale  colon,  ex  colis  periodus. 


consonantium,  quae  in  se  incidentes  stridere  et  quasi 
rixari  videntur,  vitanda  junctura  est,  id  est,r ,  5,  Xy  ul : 
Ars  studiorum^Rex  Xerxes,  91  Error  Ro7nuluFu 
gienda  est  et  consonans  m,  iihsa  vocahbus   :    ut, 
verum  enim, 

CAPUT  XX. 
De  juncturis  verborum. 
i,  In  verbis  quoque  cavenda  sunt  vitia,  ut  non 
impropria  verba  ponantur,  quam  Graeci  acyrologiam 
vocan».  Amanda  est  ergo  proprietas,  sic  lamen,  ul 
aliquando  propter  humilitatem  sordidi,  aut  spurci 
vocabuh,translalisnominibus8itutendum;  non  tamen 
longe  accitis,  sed  ut  veris  proximaet  cognata  videan- 
tur, 

2.  Fugienda  etiam  hyperbata  longiora,  quae  fleri 
sine  aliorum  sensuum  confusione  non  possunt.  Am- 
biguilas  quoque  etvitium  illud  cavendum,  cum  qui- 
dam,  jaciatione  eloquentiae  ducli,  quod  uno  aut 
duobus  verbis  siguificare  poterant,  interposilis  ina- 
nibus  vocibus,  longa  et  circumflexa  ambage  conclu- 
dunt,  quod  vitium  perissologia  vocatur. 

3.  Cui  contrarium  vitium  est,  brevitatis  studio, 
etiam  necessaria  verba  furari.  Fugienda  sunt  quoque 
sicut  in  littcris  et  verbis,  quae  inter  prima  grammati- 
corum  studia  cognoscuntur,  ita  el  in  sentenliis  vitia. 

4.  ^unt  autem  cacophaton,  tautologia^  eclipsis, 
acyrologia,  macrologia,  pcrissologia,  pleonasmos,  et 
bis  simiha.  At  contra  orationem  exlollit  et  exornat 
energia,  tum  emphasis,   quae   plus   quiddam  quam 


2.  Commaest  junctune  finilio,  ut  puta,  et  sivereor^  Q  dixerit  inteUigi  facit,  utsi  dicas,  adgloriam  Scipionis 


judices,  ccce  unum  comma ;  sequitur  et  aliud  comma, 
ne  turpesit  pro  fortissimo  viro  dicereincipientem  ti' 
mere ;  el  faclum  est  colon,  id  est,  membrum,  quod  in- 

Cap.  XV.  —  »  Neque  inest  ei  aliqua  certa  circumst. 
Al.,  Neaue  in  thesi  aliqua  circumst.^  eodem  sensu. 

b  Unde  quasi  pars  causce,  e.  p.  Cic.  in  Top. :  Itaque 
propositum  pars  causce  est. 

Cap.  XVI.  — « iVwi  id  quod  dicat  et  facete  dicat, 
Rom.  Cod. :  Nisi  id  quod  dicat  et  fecerit.  F.,  nisiid 
quod  deceat  fecerit.  AL  :  Nisi  id  quod  dicat  et  facere 
aicat. Qusim  8cripluram,unamuiaialitlera,recepimus. 

Cap.XVIL—  <f  xViTi//  agitur  utagat.  Sic  O.f.,  acta- 
les  sunt  causarum  pleraeque  in  demonslrativo  genere. 

Cap.  XVI1(.  —  e  Instruitur,  Protliesis  in  Gothica 
scripturafrequens,m5Zrui/ttrpro5<rui/ttr,necminus 


ascendet;ei  Virgihus,(imi55Mm  lapsi  per  funem,Cum 
enim  dicit  lapsi^  ^  allitudinem  suggerit.  Huic  contraria 
virlus  est  verbis  minuere  quae  naturasua  magna  sunt. 

frequens  aphaeresis,  Spania  pro  Hispania,  Spalensis 
pro  Hispalensis,  sloria  pro  historia. 

'  Morem  requirunt,  Eadem  verba  apud  Fab.  Nunc 
pro  requiruntM  Miloniana  minime  vident, \u\go  legi- 
mus,  cum  alii  quoque  requirunt  in  Ms.  lib.  legisse  se 
affirment. 

Cap.  XIX.  —  K  Quce  structura.  Al.,  instructura  ex 
usitala  prothesi. 

Cap.  XX.  —  ^  Altitudinem  suggerit,  Sic  Cod.  Ro- 
manus  ;  nostri  omnes  altitudinem  imaginis  sugg, 
sed  sive  ima^inis,  sive  imaginationi  potius  legi^> 
nobis  probari  neutrum  potuit. 


B 


135 

CAPUT  XXI. 
De  /iguris  verborum  et  senientiarum, 

1.  Augeturct  ornatur  oratio,  oliam  figuris  verbo- 
rum  ac  sentenliarum.  O)^  Nam  quia  directa,  ct  per- 
petua  oratio  faligationem  alquc  fastidium  lam  dicendi 
quam  audiendi  crcal,  fleclenda  esl,  et  in  alias  ver- 
sanda  formas,  ut  et  dicenlcm  rcficiat  et  omatior  fiat, 
et  judicem  divcrso  vullu  audituquc  deflcctat.  E  qui- 
bus  plurimaR  supcrius  a  Donato  in  schematibus  Artis 
Grammatica;  annolalai  sunt. 

2.  Unde  Untum  illa  liic  interponi  oporluil,  quai  in 
pocmate,  aul  nunquam,  aut  difiiculler  fmnt,  in  ora- 
tionc  autem  liberc. 

Anadiplosis  est  congeminatio  verborum,  ut,  hic 
iamen  vivit  I  vivil !  imo  eiiam  in  senaium  venit, 

3.  Climax  est  gradatio,  cum  ab  eo  verbo  quo  sen- 
sus  superior  terminatur  inferior  incipit,  ac  dehinc 
quasi  per  gradus  dicendi  ordo  servatur,  ut  est  illud 
AfncaimiExinnocentianasciturdignitas^exdignitaie 
fionory  ex  honore  imperium,ex  imperio  Ubertas. 

4.  Ilanc  tiguram  nonnulli  catenam  appellant,  pro- 
pterea  quod  aliud  in  alio  quasi  neciitur  nomine,  at- 
quc  ita  res  plures  in  geminalione  verborum  trahuntur. 
Fit  aulem  hoc  schema  non  solum  in  singulis  verbis, 
sedetiam  in  contcxtione  verborum,utapud  Gracchum: 
Pueritia  iua  adolescentim  twe  inhonestamentum 
fuit,  adolescentia  senectuti  dedecorameniumy  senec- 
tus  reipuhlicx  flagitium» 

5.  Sic  et  apud  Scipionem:  *  Yi  aique  ingratiis 
coacius  cum  illo  sponsionem  feciy  facta  sponsione  ad 
judicem  adduxi^  adductum  primo  cirtu  damnavi^  Q 
damjmium  ex  voluntate  dimisi, 

6.  Anliiheta,  quae  Lalinc  co«/rflposi7aappellantur, 
qu%dum  cx  adverso  ponuntur  sentenliae  pulchriludi- 
nem  faciunt,et  inornamenlo  locutionis  dccentissima 
cxistunt,  ut,  Cicero :  Ex  hac  parie  03  pudorpugnat, 
illinc  pciuiantia ,  hinc  pudiciiia;  iUic  stuprum :  hinc 
fides,  illinc  fraudatio;  hincpieias,  illinc  scelus ;  hinc 
const^niia.iUincfuror^hinc  honesias^UUnc  iurpitudo; 
hinc  continentia^iUinc  Ubido;  hinc  denique  cequitas, 
temperantia^fortiiudo^prudcntia  virtuiesomnes  cum 
viiiis  omnibus  ceriant :  cum  iniquitaie  luxuria;igna- 
viacum  temeritate,posiremo  copiacumegestate^bona 
ratio  cum  perdiia^mens  sana  cum  amentia ;  bona  de- 
nique  spes  cum  omnium  reru m  dcsperaiione  conflig it,  ^ 

7.  HujusmodilocutionisornamenloLibcrEcclesias-  ^ 

Cap.  XXI.  —^Vi^  aique  ingratiis  coacius, — Coac 
ius  Tou  ingraiiis  intcrprctalioncm  esse  quisdubilct? 
ergo  expungi  sine  fraude  poterat. 

*»  Bina^  ci  bina.  LXX  8uo,  Buo,  Sv  xaTivavxi  xou  £vo;. 
Et  ita  quidam  vulg.  edit.  libri.  Ms. :  duo^  duo,  unum 
contra  unum, 

'  Principum  dignitas,  etc.  Ex  oratione  pro  Liga- 
rio. 

*  Pro  inconsideraio  foriem,pro  iUiberaU  diUg.  — 
Proconfidcn  tefortem.pro  iUiberaU  diUgeniem  reifa' 
mt/tam,  dixit  Kutiliuscitansidemcxeniplum  ex  Hype- 
ridc.  Eodcm  utiturFabius,  lib.  ix,  c.  3.  Allerumautem 
paradiastolcs  exemplum  apudRuiilium  Fabius  synoe- 
ciosi  aplavit,  cum  opposita;  fifjurie  videantur;  iUa  enim 
res  qua3  videntur  eaedem  disjungit;  synoeciosis  con- 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI  136 

H  ticusususest,dicens:  Coniramalumbonum^eiconira 
•*  moriem,  vita ;  sic  contrapiumpeccator,  et  sic  intuere 

in  omnia  operaAUissimi,  *»  bina^et  bina  unum  contra 

unum. 

8.  Synonymia  est  quotics  in  conncxa  oralione  plu- 
ribus  verbis  unam  rem  significamus ,  ut  ait  Cicero  : 
Nihil  agis^nihil  moUris^nihil  cogitas.  liem^nonferam^ 
non  patiarj  non  sinam. 

9.  Epanodos,  quam  regressionem  nostri  vocant  : 
«  Principum  digniias  eraipene  par,  non  par  fortassc 
eorum  qui  sequcbantur. 

10.  Antapodosis,  quoties  media  primis  et  ultimis 
conveniunt,ut.  Vesirumhic  faciumreprehenditur.pa' 
tres  canscripiiy  non  meumj  acpulcherrimuin  quidem 
factum;  verum,  ut  dixi,  non  mcum,  sed  vesirum. 

11.  Paradiastole  est  quoties  id  quod  dicimus  inter- 
pretationc  disccruimus,  cum  tc  pro  astuto  sapicntem 
appellas,  **  pro  inconsiderato  fortem,  pro  iuhberali 
diiigentem. 

12.  *  Antanaclasis  esl  quae  eodcm  verbo  contra- 
rium  exprimit  sensum. '  Querebatur  quidam  de  filio, 
cum  mortem  suam  exspectaret,9*i  respondente :  Non 
exspecto  :  Imo  peto^  inquit,  ut  exspectes. 

13.  Antimelabole  est  conversio  verborum  quaj  or- 
dine  mutato  contrarium  cfHcit  sensum  :  Nonutedam 
vivo,  sed,  ut  vioam  edo.  Et  illud  :  Si  consul  AnioniuSy 
Brutushostis;si  conservaiorreipubUcce  Bruius,hostis 
Antonius. 

14.  K  Exoche  :  *  Quis  eos  appeUavit?  Appius;quis 
produxit  y  Appius. 

lo.Nunc  figuras  sentenliarum  quas  openi*  prelium 
cst  cognoscerc  persequamur. 

16.  ^  Scntcnlia  cst  dictum  impcrsonale,  ut :  Obse' 
quium  amicos^  veritas  odiumparii.  Huic  si  persona 
fuerit  adjecta,  chria  erit,  ila  :  Offendii  AchiUes  Aga- 
memnonem  veradicendo.Meirophanespromeruii  gra- 
tiam  MiihridatiSj  obsequendo,  Nam  intcr  chriam  ct 
senlentiam  hoc  intcrest,  quod  sentenlia  sinc  persona 
proferlur,  chria  sine  persona  nunquam  dicilur.  Unde 
si  sentenlia?  persona  adjiciatur,  tit  chria;si  dctraha- 
tur,  fit  sententia. 

17.  Sententiarum  species  multa^  sunt  :  aiiui  enim 
indicativa',  aliiy  pronunliativ^,  ul  : 

Vade,  age^  nate,  voca  zephyros^  ei  labere  pennis. 
Aliie  admirativa»,  ut  : 
....  Tant(v  ne  animis  cwlcstibus  ircel 

18.  Aha^  comparativa^,  ut  : 

tra  diversa  conjungit. 

'  Antanaclasis,  Anaclasin  vocat  Hutilius,  nisi  nicn- 
dum  in  eo.  Quintilianus  speciem  esse  dicit  parono- 
masia;. 

'  Querebatur  quidam.  Proculeium  appellant  hunc 
Fabius  et  Rutilius. 

»  Exoche  *  Quis  eos  appeUavii,  Videtur  hoc  loco 
deesse  tum  defmitio  exochcs  cum  suo  cxemplo 
lum  etiam  alterius  tigurai  nomen  cujus  exemplum  sit, 
quode  Milionianaaffertur.  Hanc  A.  Augustinus  sym- 

glocem  fuissc  aiebat ;  utramque  e  Servio  et  Aquila 
om.  supplere  non  crit  difticile. 
^  Senieniia  est  dict,  imp.  sup.,  cap.  11  :   Quin 
tamen,  nenon  inteUecia,  Verba  Servii  ad  v.  :  l^se- 
querc  italiam  vent.  JEn,  iv. 


137                                                       ETYMOLOGIARUM  LIB.  11.  I3g 

Si  vinco,  ei  pereo,  quid  ibi  me  vincere  prcestatf  /|     28.  »  Sunt  et  amphidoxffi  quarum  pars  honesta 

Aliap  superlativap,  quae  cum  aliquo  motu  animi  et  in-  est,  pars  inhonesta  ut  : 

dignatione  promuntur  :  '  ...  '^^^  ,^^  ^^  ^^^^  voluntas  • 

...  Quid  non  mortalia  pectora  cogis  Magna  petis  Phaeton, 

Aun  sacra  fames?  29.  Sunt,  et  alia^,  ^  procatalepses,  cum  id  quod 

19.  Ah^  mler  ogaliv^,  ut  :  vobis  objici  poterat,  anle  pr^sumimus  ad  diluendL, 
Qutgenus,undedomo?pacemnehucfertis,anarma?  nt  .  «,• /,«,c  ..^e/-..^    ../■           j. 

...  juvenes  qua^  caLa  subegit  f  \  ^'  '^"*'  vestmm.judices,  aut  eorum  qui  adsunt 

Ignotas  tentare  vias?  ^''^'  "''^^^'''''  ^""^'  ^^  ''^^''^^  ^"bitatio  simulantis 

20.  AlijE  responsiva^,  ul  iUinc,  istinc.  Alite  de-  "^^^'f  Tr   ''''^'  ^"^  '^"^"''''^''  "^*^^"'- 
precativ»,  ut,  eripe  me  his  invicte  malis,  Alije  pro-  ^J^'    Coenonesis.au tem  dicitur  communicalio 
missiva?,  ut  :  7°^^^"  ^""^  judicibus,  aut  adversariis,  ut  si  dicas  : 

Parce  metu ,  Cytherea ,  manent  immota  tuorum  ^'^'  consulojudices,  aut.  vos  adversani,  quid  me  fa- 

Fata  tibi,  ^^^^  convenit,  aut  quid  vos  factun  fuissetis. 

Alia?  concessivap,  qua?  cum  impulsione  prohibeant,  ul :  ^)  'P^radoxonest.cumdicimusinopinatumaliquidac- 

/,  sequere  Italiam.ventispete  regna  per  undas;9^  cidisse ,  utpro  Flacco  Cicero :  Cujus  iaudisprcedicator 

quiK  tamen  ne  non  intellecta  sil  persuasio,  permisla  "  ^^se  debuerit^ejus  periculi  deprecatorem  esse  factum. 

sunt  aUqua,  qua»  vctant  latenter,  ut,  ventis  per  undas.  ^^*  Epitrope,  id  est  permissio,  cum  ahqua  ipsis 

Aliae  demonstrativa?,  ut,  en^  ecce,  Ali*  optativtp,  ut :  judicibus,  aut  adversariis  permittimus  aestimanda, 

0  mihi  prceteritos  referat  si  Jupiter  annos!  ^^  ^  Calvus  in  Vatinium  :  Perfrica  frontem,  et  dic  te 

21.  Aliae  *  derogativae,  ut,  nequaquam,  digniorem  qui  prastor  /ieres  quam  Catonem. 
Aliae,  quae  cum  exclamalione  proferunlur,  ut  :  33.  Parrhesia  esl  oratio  libertatiset  fiduciae  plena  : 
*»  Quis  furor,  o  cives,  pacem  convertit  in  armal  ^  Occidi,  occidinon  Spurium Melium.eic.  Quafigura 

EtCicero :  Odii  immortales,  ubinam  gentium  sumus  ?  ^^^^  utendum  est,  ut  Cicero,praemisit  enim  ralionem. 

22.  Aliae  exhortaiivae,  cum  ad  sentenliam  provo-  3^«  Ethopoeia  est  cum  sermonem  ex  aliena  persona 
camus,  ut  :  Aude,  hospes,  contemncre  opes.  inducimus,  ut,  pro  Caelio  TuIIius  facit  Appium  cap- 

23.  Aliwdehortativae,  cum  acontrario  vitio  peccato  cum  cum  Clodia  loquentem.  Energia  est  rerum  ges- 
quereducimus.Suntetaffirmativa^,ut,^w/rfwi,9urpp^.  ^''""^  ^"^  Quasi  gestarum  sub  oculis  induclio,  de 

24.  Prseceptiva*,  ut  :  <I"a  locuti  jam  sumus. 

yudus  ara,  sere  nudus,  "  habebis  frigore  messes..  ^5.  *  Metalhesis  est  qua>  mittit  animos  judicum 

25.  Veiativje,  ut  :  ^^  ^^^  praeterilas,  aut  futuras,  hoc  modo  :  Revocate 
Neve  inter  vites  corylum  sere,  neve  flagella  ^  mentes  ad  spectaculum  expu^nat(e  mtserce  civitatis, 
Summa  pete.  et  videre  vos  credite  incendia,  cofdes,  rapinas,  direp^ 

26.  Negalivae,  ut,  non,  minime.  Sunt  et  mirativae,  tiones,  liberorum  corporum  injurias,  captivitates 
ut  :   "^  Papce/  vivere  non  licet,  ct  fornicari  libet!  matronarum,trucidationes  senum,  InfuiuvumtLVLi&m 

27.  Dolentis,  ut  :  anlicipatio  eorum  qua»  dicturus  est  adversarius,  ut 
Hei  nUhi  quod  nullis  amor  cst  •  sanabilis  herbis!  Tullius  pro  Milone,  cum  mittit  animos  judicum  in  eum 

Flentis reipublicae  statum  qui  futurus  esset,  si,  occisoMilonc, 

Simililudinis  sic  :  Clodius  viveret. 

^  (Jt  quondam  Creia  fertur  labyrinthus  in  alta.  36.  A|)osiopesis  est  cum  id  quod  dicturi  videba- 

Admonentis mur  sllcnlio  intercipimus  : 

Irridentis Quos  egOy  sed  motos  prcestat  componere  fluctus, 

Gementis 37.  ™  Epanalepsis  est  digressio  :  Tulit  calor  me 

Exhortativa}.....  dicendi,  et  dignitas  rerum  paulo  longius  quam  volei 

Consolativae bam,  sed  redeo  ad  causam. 

Commiseranlis.... .  07  38.  Anamnesis  est  commemoratio  ejus  rei  quam 

Quorum  quot  sunt  figurap,  tot  et  in  pronuntiando  D  oblitos  fuisse  nos  fingimus. 

voces.  Apsetesis  est    cum    id  quod     in   animos    judi- 

^  AlioB  derogativce.  Al.<,  denegativae.  communicationem  nominat. 

«>  Quis  furor.  Petron.  in  Salyr.  :  j  Calvus  in  Yatinium.  Constat  a  Calvo  Vatinium  ac- 

Quis  furor,  exclamat,  pacem  converlit  in  arma?  cusalum ;  Catullus  : 

« Habebis  frigore  messes.  Febrim  polius  exServ.  et  Risi  nescio  quem  modo  in  corona, 

Virgilii  Vita.Sed  haec  verba  e  margine  inserta  veris-  Qui,  cum  mirifice  Vatiniana 

sime  judicabat  Chacon.  Meus  crimina  Calvus  explicasset. 

**  Papas!  vivere  non  lic,  etc.  Verba  sunt  Hieronymi  *  Qccidiy  occid.  Ex  Milonian. 

in  epist.  ad  Rust.  4.  ^  Melaihesis.   Hypotyposin   Rufinianus   et  reliqui 

•  Sanabilis,  meiicabilis  apud  Ovid.  vocant.  P.  Nunnesius  recte  nominatam  ab  Isid.  Me- 
'  Ut  quondam  Creta.  Ex  ^n.  v.  tathesin  aiebat,  quod  per  eam  traducuntur  judicum 
«Sun/ (?^amp/itdoxcp. Vid.Aug.de  Rhetor.,cap.  10.  animi  ab  eo  quod  adest,  ad  praelerilum,  aut  con- 
^  Procatalepses.  Prolepsin  Fabius,  et  pnesumptio-  sequens. 

nem  vocat.  m  Epanalepsis.  Cicero  reditum^  Quintilianus  5^o5ov 

*  C«nofiesi5.  HancRufinianus  Anacoenosin;Fabius  vocat. 

Patrol.  LXXXII.  6 


139 


S.  ISIDORI  HISPALENSiS  BPtSCOPI 


!iO 


cum   quasl  depofraeramns  opportune  reposcimus. 

39.  iEtioIo^a  est  Cum  proponimus  aliquid  ejusqne 
causam  et  ralionem  reddimus. 

40.  "  Characterismus  est  descriptio  flgurfle  alicujus 
expressa,  ut  : 

Omnia  Mercurio  similis,  vocemque,  coioremque, 
Et  crines  flauos,  et  membra  decora  juventas* 
4i .  »>  Epitrochasmus,  cum  plures  sensus  breviter 
expeditos  in  unum  locum  coacerval,  el  cum  quadam 
festinalione  decurril,  ut  Ciccro  :  Rempublicam,  Qui- 
TiteSy  vitamque  omnium  vestrum^  bona,  fortunaSy 
conjugesj  liberosque  vestroSt  elc. 

42.  Ironia  esl  cum  per  simulalionem  diversum 
quam  dicit  inteliigi  cupit.  Fil  autem,  aut  cum  lau- 
damus  eum  quem  vituperare  volumus,  aut  vitupera- 
mus  quem  liudare  volumus.  Ulriusque  exemplura 
eril  si  dicas  :  Amatorem  reipublicas  Catilinam^ 
Imtem  reipublico!  Sdpionem. 

43.  •  Diasyrmos  ea  quaj  magna  sunt  verbis  minuit, 
aut  minima  extollit. 

44.  Epimone  est  quolies  in  eodem  sensu  diutius  im- 
moramur :  Cui  tandem  pepercit  1  Cujus  amicitiw  fidem 
custodivit? Cuibono  inimicusnon  fuitf  Quando  non 
aut  accusavit  aliquemj  aut  verberavitt  aut  prodidit  f 

45.  Epangeliaeslpromissio  quajudicem  atlentum 
facimus  ,  poilicenles  nos  aliqua  magna  autminima 
dicturos. 

46.  Prosopopoeia  est  cum  inanimalium  et  persona, 
et  sermo  fingitur.  W^  Cicero  in  Catilinam  :  Etenim, 
si  m£cum  patria  mea,  quas  mihi  vitamea  multo  est 
charior,  loqueretur,  dicens,  etc. 

47.  ^  Paralhesis  est  cum  quasi  deponimus  aliquid 
imperfectum  apud  memoriam  judicum  repetituros 
nos  diceiites  cum  'ipportunum  fuerit. 

48.  Pensis,  id  est  soliloquium,  cum  ad  interrogata 
ipsi  nobis  respondemus. 

48.  •  Synchoresis  cst  cum  differimus  aliquid  pe- 

*  Characterismus.  Vid.  Rutilius,  apud  quem  men- 
dose  chresterinus, 

*»  Epitrochasmus  cum  plures  sens,  Duas  figuras  vi- 
dctur  contundere,  epitrochasmum  et  synathra^^mum. 
Nam  coacervare  plures  sensus  conimune  epitro- 
chasmo  cum  synathrcesmb;  cum  quadam  fcslinalione 
decurrere,  epiirochasmi  potius  cst.  Exemplum  ex  III 
Catiiinaria  magis  est  synathroesmi ;  non  enim  vita, 
bona,  ioriunaj,  conjuges,  liberi  plurimum  inter  se 
distanlia,  qu<.d  erat  epitrochasmi  forlasse  propritjm. 
Volunt  namque  Aquila  et  Numcnius  esse  7wXu<^i«- 
oT£&Ta.  Ergo  cum  in  vetcribus  Editionibus  epilro- 
chasmus  sit,  litrismus,  lintrismus  et  synlrismus  in 
manuscriplis,  utranique  tiguram  ab  Isidoro  detlnl- 
tam  pulamus,  nou  admodum  dissimilibus  verbis, 
unde  unius  defmitioncm,  alterius  excmpium  utrius- 
que  tanlum  nomina  librariorum  inscitia  relii}uerit. 
(Juomodo  peccatum  ab  iisdem  paulo  antc  adverlil  A. 
Augusiinus  in  exoche  et  symploce.  Vid.  Rulil., 
AquiL,  ei  Fab.  lib.  viii.  Vulcanius  Athrmsmos  fecit 
(credo)  cx  titrismos. 

^  Diasyrmos,  Cujus  exempla  plnra  apud  Aqniiam 
et  Ruiinian. 

<*  Parathesis.  Cul  Apaetesis  (de  qua  paulo  ante) 

spondet. 

•  Synchoresit.  Discessimus  aliquantulum  a  libris, 
nam  in  Excusis  synasresis  in  Manusc,  synerosis ,  quia 
invejiimus  aufx.«pyjaiv,  id  est  permissionem,  ab  Aris- 


M  tentes,   nt  aliud  interim   nos    perit)ittant  dicore. 

CAPUT  XXII. 

De  dialectica, 

4.  '  Dialectica  est  disciplina  s  ad  disccmendas 

rerum  causas  invenla.  Ipsa  esl  philosophi»  species, 

quae  logica  dicitur,  id  esl,   rationalis,  definiendi, 

quaerendi,  el  disserendi  potens.  Docet  enim  in  plu- 

ribus  generibus  qua^stionum  quemadmodum  dispu- 

tando  vera  et  falsa  dijudicenlur. 

2.  Hancquidemprimi  philosophi  ^  in  suis  dictionibus 

habuerunl.non  tamen  ad  artis  redegereperiliam.»  Post 

hos  Aristoteles  ad  regulas  quasdam  hujus  doctrinae 

argumenla  perduxil,  et  i  dialeclicam  nuncupavit  pro 

eo  quod  in  ea  de  dictis  disputatur ;  nam  Xsxrbv  dictio 

didtur.  99  Ideo  autem  post  rheloricam  disciplinam 

D  dialectica  sequitur,  quia  in  multis  utrique  communia 

existunt. 

CAPDT  XXIU. 

De  differentia  dialecticx  et  rhetoricas  artis, 

1.  Dialeclicam  vero  et  rhetoricam  Varro  ^  in  ix 
DiscipUnarum  libris  lali  similitudine  definivit  :  Dia- 
lectica  et  rhetoricaest^  quodinmanu  hominispugnus 
astrictuSt  et  palma  distensa,  illa  verba  conirahens, 
ista  distendens. 

2.  Dialectica  siquidem  ad  disserendas  res  acutior; 
rhetorica  ad  ilia  quae  nitftur  docenda  facundior.  Illa 
ad  scholas  nonnunquam  venit,  ista  jugiler  procedit 
in  forum.  Illa  requirit  rarissimos  studiosos,  haec  ™  fre- 
quenter  et  populos. 

3.  Solent  autem  philosophi  antequam  ad  isagogen 
p  veniant  exponendam,  defmitioncm  philosophia^  osten- 

dcre,  quo  facilius  ea  quae  ad  eam  pertinent  demon- 
strentur. 

CAPUT  XXIV. 
De  definitione  phitosophim, 
i.  Phiiosophia  est  rerum  humanarum  divinarumque 
cognitio,  cum  studio  bene  vivendiconjuncta.  Haecdua. 

tidc  Quintiliano,  in  Musicis,  inter  figuras  Hietoricas 
numerari. 

Cap.XXII  . — '  Hoc  initium  tertii  libri  in  Tarrac.  Cod. 

K  Ad  dhscernendas  rerum  c.  A\,,ad  disserendas.  Sed 
discernendas  Icj^en  lum  ostondunt  verba  sequentia  : 
Docet  quemadmodum  disputando  vera  et  falsa  dijU" 
diccntur. 

^  hi  suis  dictionibus,  id  est,  disputationibus, 

*  Post  hos  Arist,  Cassioilor.  :  Qua  quidem  veteres 
sunt  usi  pturimum,  tamen  ad  artis  non  redegere  nor^ 

D  jnam.  Prinius  fere  Arisfoteles  eorum  quidem  qui  in 
atiquo  sunt  pretio  ad  regulas  quasdam  hujus  rfwri- 
plina'  argumenta  perduxit, 

j  EL  dialecticam  nuncupavit,  Non  ille  quidem  totam 
artem,  sed  eam  solam  partem  quae  proDabiHler  dis- 
serit,  ut  observatum  est  ab  antiquis  Peripatheticis, 
Aiexand.,  Booeth.  et  aliis. 

Cap.  XXIIl.  —  ^  In  IX  Discipti.  lib.  Legitur  lotum 
hoc  cap.  apud  Cassiod.;  sed  ulrobiquc  let;endufn  nono 
advertit  A.  Aug. ;  citari  namquc  ab  Agellio,  Acronco 
et  Non.  Varronis  tcnium,  quinlum  et  oclavum  Dis- 
ciplinariimlib.,quamvis  novem  disciplinarum  tibris 
ferri  quoque  possil,  8i  novem  non  ad  di  ciplinas,  scd 
ad  libros  referatur. 

*  Quod  in  manu  hofn.pu^n,  Id  multoante  Varronem 
Zeno  Sloijus  dixerat,  ut  rttert  non  uno in  loco  Cicero. 

"» ftsqttenterttpopulos.  —  Frequentes  etpoputos^ 
apud  Cassiod. 


141 


ETYMOLOGIAUUM  UB.  II. 


148 


bii8  ex  rebus  constare  videtur,  *  scienlia  el  opinatione.  ^  sibile  est,  probabilis  scientia.  Aliler :  Philosophia  est 

^^^f^rtium,etdiscipiinadisciplinarum.^nr^\i%iPfii- 
losophia  est  meditatio  mortis,  quod  magis  convenU 
Chrislianis,  qui,  soeculi  ambitione  calcata,  oonver- 
satione  disciplinabili,  similitudine  futi^rm  patrim 
vivunt, 

10.  Alii  definierunt  philosophi»^  rationem  in  dua^ 
bus  consistero  parlibus,  quarum  prior  inspectiva  est, 
secunda  aclualis.  Inspcctiva  dividitur  in  naturaiem, 
doctrinalcin  ct  divinalem.  Doctrinalis  dividitur  in 
quatuor  partes,  in  arithmeticam,  musicam^  geome- 
triam  et  astronomiam. 

11.  Actualis  dividiturin  moralem,  dispensdiivam 
et  civileni.  Inspecliva  dicitur,  qua  supergressi  visi* 
bilia,  de  divinis  aliquid  et  calestibus  contempiamur^ 
•  eaque  corporeum  mente  solummodo  inspioimus 
quoniam  supergrediunturoblutum. 

12.  Naturalis  dicitur,  ubi  uniuscujusque  rei  natura 
discutilur,  ^  quia  niliii  conlra  naturam  generatur  in 
vila,  sed  unumquodque  iis  usibus  deputaturquibusa 
Crealore  definilum  est,  nisi  forte  cum  volunlate  Dei 
aiiquod  miracuium  provenire  monstratur. 

13.  Divinalis  dicitur,  quando  aut  ineffabilem  natu- 
ram  Dei,  aut  spirilaies  creaturas  ex  aliqua  parte  pro- 
fundissima  qualitate  disserimus. 

tOJt  14.  Dtctrinalis  dicitur  scienlia  qu.T  abstrac- 
tam  considerat  quanlilalem.  Abslracta  enim  quanti- 
tas  dicitur  quam,  iutcllectu  a  materiaseparantes,  vel 
ab  aliis  accidentibus,  ut  esl  par,  impar,  vel  alia  hu- 
juscemodi,  in  sola  ratiocinatione  tractamus.  Cujus 


2.  Scientia  est  cum  res  aliqua  certa  ralione  per 
dpitur;  opinatio  autem  cum  adhuc  inccrta  resiatet, 
et  nuUa  ratione  firma  videtur,  ut  puta,  soi  utrumne 
tantus  quantus  videtur,  an  major sil quam omnis  terra ; 
lOO  item,  lunaglobosa  sit,  an  concava;  et  steila^ 
utrumneadhsereantccelo,  an  per  aerem  libero  cursu 
ferantur;  coelum  ipsum,  qua  magnitudine,  quave  ma- 
teria  constat,  utrum  quietum  sit  et  immobile,  an  inere- 
dibiJi  celeritate  volvatur;  quanta  sitlerrae  crassitudo, 
autquibusfundamentisiibrata,etsuspcnsapermaneat. 

3.  Ipsum  autem  nomen  Latine  inlerpretalum,  amo- 
rem  sapientioe  profitetur.  *»  Nam  Grajci  <p(Xov  amorem. 
awfwt  sapientiam  dicunt.  Philosophiae  species  tripar- 
tita  est :  una  naluralis,  quae  Grsece  physica  appellatur, 
in  qua  de  naturae  inquisitiene  disseritur ;  altera  mo-  B 
ralis,  qu8B  Graece  ethica  dicitur,  in  qua  de  moribus 
agitur;  tertia  rationaiis,  quie  Gr«co  vocabulo  logica 
appellatur,  in  qua  dispulatur  quemadmodum  in  re- 
rum  causis,  vel  vitae  moribus  veritas  ipsa  qua^ratur. 

4.  In  physica  igitur  causa  qu{erendi;  in  ethica  ordo 
yiveodi;  in  logica  ratio  intelUgendi  versalur.  Pliysi- 
cam  apud  Graecos  primus  perscratatus  cst  Thalcs 
MiJesius,  unus  ex  scptem  illis  sapientibus.  Hic  enim 
aate  alios  coeli  causas  atque  vim  rerum  naiuralium, 
«  contemplata  ratione,  suspexit.  quam  poslmodum 
Plato  in  quatuor  definitiones  distribuit,  id  est,  ari- 
thmeticam,  geometriam,  musicam  et  astronomiam. 

B.  Ethicam  Socrates  primus  ad  corrigendos  compo- 
nendosque  mores  instituit,  atque  omne  studium  ejus 


ad  bene  vivendi  disputalionem  perduxit,  dividens  C  species  suntquatuor,arilhmetica,  geometriaymusica^ 
eam  in  quatuor  virtutes  animse,  id  est,  prudentiam,      astronomia. 


justitiam,  fortitudinem  et  temperanliam. 

6.  Prudentia  est  inrebus,  quadiscernunturabonis 
mala.  Fortiludo,  quaadversa  «quanimiter  toleranlur. 
Temperantia,  qua  libido,  concupiscentiaque  rerum 
frenatur.  Justitia,  qua  recte  judicando  sua  cuique 
distribuuntur. 

7.  Logicam,  quae  rationalis  vocatur,  Plato  subjun- 
xit,  per  quam,  discussis  rerum  morumque  causis,  vim 
earum  rationabiliterperscrutatus  est,  dividens  eam  in 
dialecticam  et  rhetoricam.  Dicta  autem  logica,  iOt 
id  est  rationalis,  Xoyo;  enim  apud  Grsecos,  et  sermo- 
nem  significat,  et  rationem. 

8.  In  his  quippe  tribus  generibus  philosophiae  etiam 


15.  Arilhmetica  est  diseiplina  quantitatis  numera- 
bilis  secundum  se.  Geometria  est  disciplina  magnitn- 
dinis  immobilis  et  formarum.  Musica  cst  disciplina 
quae  de  numeris  loquitur  qui  ad  aliquid  scint  his  qui 
inviniuntur  in  sonis.  Astronomia  est  disciplina  quae 
cursus  ccelestium  siJerumque  figuras  contemplatur 
omnes,  et  habitudincs  stellarum  circa  se  et  circa 
tcrrani  indagabili  ratione  percurrit. 

16.  Porro  actualis  dicitur  qu%  res  propositas  ope- 
rationibus  suis  explicat,  cujusparlessunttres,  mora- 
lis,  dispcnsaliva  elcivilis.  Moralis  dicitur,  per  quam 
vivcndi  mos  honestus  appetitur  et  instituta  ad  virtu-* 
tcm  lendentia  praeparantur.  Dispensativa  dicitur,  cum 


eloquia  divina  consistunt.  Nam,  aut  de  natura  dispu-  D  domesticarum  rerum  sapicnterordodisponitur.Civilis 


tare  soJent,  ut  in  Genesi  et  Ecclesiaste ;  autdemori- 
bus,  ut  in  Proverbiisetin  omnibus  sparsim  libris  ;aut 
de  logica,  ^  pro  qua  nostri  theoricam  sibi  vindicant, 
ut  in  Cantico  cauticorum  et  Evangeliis. 

9.  Item  aliqui  doctorum  philosophiam  in  nomine  et 
partibus  suis  ita  dennierunt :  Philosophia  est  iHvina- 
rumhumanarumque  rerumy  inquantum  hominipos" 

Cap.XXIV.*  Scientia et  opin.Ex  Lact., lib.  ni,  c.  3. 
»»  Nam  Gneci  ^iXcv  ahorem .  Forte,  amatorem, 

*  Contemvlata  ratione.  —  Contemplatus  volebat 
A.  Aug. 

*  Pro  aua  nostri  theoricam.  Ex  Hieron.  epist  ad 
Paulam  Urbicam,  vel  ex  Orig.,  iiomil.  1  in  Cant. 

*  Eaque..*  mente  solummodo.  £x  ead.  Ohg.  liom. 


dicitur  pcr  quam  totius  civitatis  uliiilas  administralur. 

CAPUTXXV. 

De  isagogis  Porphyrii, 

1.  Post  philosophiae  definitioncs,  in  quibus  gene- 

raliter  omnia  continentur,  nunc  isagogas  Porphyrii 

expediamus.  Isa^oga  quippe  Graece,  Laline  iw/ro- 

ductio  dicitur,  eorum  sciiicet  qui  philosophiam  inci- 

'  Quia  nihil  contra  naturam  generatur  in  vita, 
Orig.,  hom.cit.in  CH:»t. :  Nuturalis  dicitur  ubiuniUs- 
ctijusque  natura  discutilur,  quia  nihil  contra  natu* 
ram  generetur  in  vita,  sed  unumquodque  iis  usibus 
depuiatur  in  quos  acreatore  producium  est,  Duae 
voces  contra  naturam  absuni  a  rii  s.  libris,  pro  quibus 
confusum  legitur  in  Excusis,  el  apud  Casaiodor. 


143 


ISIDORI  HISPALKNSIS  EPiSCOPI 


iU 


piunt,  continens  in  se  demonstrationem  primaritm 
ratioBum,  de  qualibet  re  quid  sit,  suaque  certa  ac 
substantiali  detinitione  declaratur. 

2.  Nam  posito  primo  genere,  deinde  species,  el  alia 
quse  yicina  esse  possunt  subjungimus,  ac  discretis 
communionibus  separamus,  tandiu  interponentes  dif- 
ferentias,  quousque  ad  proprium  ejus  de  quo  quaerimus 
signata  cjus  expressione  perveniamus,  ut  puta  :  Homo 
est  animal  rationale,  mortale^  terrenum^  bipeSt  ri- 
8US  capax. 

3.  Genus  animal  cum  dictum  est,  substantia  homi- 
nis  declarata  est.  103  Est  cnim  ad  iiominem  genus 
animal,  sed  quia  late  patebat,  adjecta  est  species,  tei^ 
renum,  et  jam  exclusum  est  id  quod  aut  aGtbereum, 
aut  humidum.  Diffcrenlia  vero,  ut  bipes,  quse  propter 
animalia  posita  est  quse  multis  pedibus  inniluntur. 
Item  rationale,  propterilla  quaerationeegent;  mor- 
tale  aulem  propter  id  quod  angelus  non  est. 

4.  Postea  discretis  atque  seclusis  communionibus 
adjectum  est  proprium  in  parte  postrema,  est  enim 
solum  hominis  quod  ridet;  sic  perfecta  estomnis  ex 
parte  defmitio  ad  hominem  declarandum.  Cujus  dis- 
ciplina^  definitionem  plenam  exislimarunt  Aristote- 
les  ct  TuIIius  ex  genere  et  differentiis  consistere. 

5.  Quidam  postea  pleniores  in  docendo  ejus  perfe- 
ctam  substantialem  definilionem  in  quinque  partibus, 
velut  in  membris  suis  diviserunt.  Quarum  prima  est 
de  genere,  secunda  de  specie,  lertia  de  differentia, 
quarta  de  proprio,  quinta  de  accidente. 

6.  Genus,  ut  animaU  Est  enim  vocabulum  gencrale 
et  commune  omnium  animam  habentium.  Species,  ut 
homo.  Est  enim  speciahtas,  qua  scparatur  a  ca;teris 
animantibus.  Differentia,  ut  rationale,  mortale.  His 
enim  duobus  diff^rt  homo  a  caeteris. 

7.  Cum  enim  dicilur  rationale^  discernitur  ab  irra- 
tionabilibu&  mutis,  quae  non  habent  rationem.  Cum 
mortale,  discernitur  ab  angelis,  qui  nesciunt  mortem. 
Proprium,  ut  risibile,  Homo  est  enim,  qui  ridet,  et 
hoc  praeter  hominem  nullius  animalis  est.  Accidens, 
ut  color  in  corpore,  doctrina  in  animo. 

8.  Haecenim  temporum  varietate  et  accidunt  et  mu- 
tantur;  et  est  ex  omnibus  his  quinque  partibus  ora- 
tio  plenae  sententire,  ita  :  Homo  est  animal  rationale^ 
mortale^  risibile,  boni  malique  capax;  sic  etiam  in 
omni  •ratione  substantiali  tandiu  interponere  debe- 
mus  species  et  differentias,  quandiu,  seclusis  omnibus 
quae  hoc  idcm  po.5Sunt  esse,  ad  id  perveniatur,  ut 
proprietas  jam  certa  tenealur* 

9.  Isagogas  autem  ex  Gra;co  in  Latinum  transtulit 
•  Victorinus  orator,  commentumque  ejus  quinque  li- 
bris  Booetbius  edidit: 

tOJ  CAPUT  XXVI. 
»» De  caiegoriis  Aristotelis, 
1.  Sequuntur  Aristotelis  categoriae,  quae  Latine 

Cap.  XXV.  —  «^  Transtulit  Victorin.  Bocet.,Dia- 
log.  i  :  Hogo  ut  mihi  explices  id  quod  Victorinus 
orator  sui  temporis  fere  doctissimus  a  Porphyrio 
per  laa-ifw-j^v,  id  estper  inlroductionem  in  Aristotelis 
calegorias  dicitur  transtulisse. 

Cap.  XXVI.  —  ^  Pleraque  ex  Arist.  categorii» 


/1  prasdicamentadkuniuT,  quibus  per  varias  significa- 
tiones  omnis  sermo  conclusus  est. 

%  Inslrumenta  categoriarum  sunt  tria,  id  est  prima 
aequivoca,  secunda  univoca,  tertia  denominativa. 
iEquivoca  sunt,  quando  multarum  rerum  nomen 
unum  est,  sed  non  eadem  definitio,  ut  leo.  Nam  quan- 
tum  ad  nomen  pertinet,  et  verus,  et  pictus,  et  coe- 
lestis  leo  dicitur.  Quantum  ad  definilionem  pertinet, 
aliter  verus  definitur,  aliler  pictus,  et  aliter  coelestis. 

3.  Univoca  sunt^quando  duarum  aut  plurium  rerum 
unum  nomen  est,  el  detinitio,ut  v^sfis;  nam,  el « birrus 
et  tunica  nomen  vestis  possunt  accipere  et  ejus  deli- 
nitionem.  £rgo  hocunivocum  ingeneribus  esse  intei- 
ligilur,  quia  etnomen,  el  definitionem  dat  formis  suis. 

4.  Deneminativa  dicuntur,  qusecunque  ab  aliquo 
B  solo  differentia^  casu  secundum  nomen  habent  ap- 

pellationem,  ut  a  bonitate  bonusy  a  malitia  malus. 

5.  ^  Categoriarum  autem  species  decem  sunt, 
id  est,  substantia,  quantitas,  qualitas,  relatio,  situs, 
locus,  tempus,  habitus,  agere  et  pati. 

6.  Substantia,  quae  proprie  et  principaliter  dicitur, 
est  quae  neque  de  subjecto  praedicatur,  neque  in 
subjecto  est,  nialiquis  homo,aHquis  equus.  Secundse 
autem  substantiae  dicuntur,  in  quibus  speciebus  illae 
quae  principaliter  substantiae  primo  dictae  sunt  insunt 
alque  clauduntur,  ut  in  homine  Cicero. 

7.  Quantitas  est  mensuraperquamaliquidvelma- 
gnum  vel  minus  ostenditur,  ut  longus,  brevis.  Qualitas 
est,  ut  qualis  sit  orator,  1 05  aut  rustunis,  niger,  aul 
candidus.  Relatio  est  quae  refertur  ad  aliquid.  Cum 

C  enim  dieitur  filiuSf  demonstratur,  eipater.  Haec  re- 
lativa  simul  incipiunt ;  nam  servus  et  dominus  uno 
lempore  exordium  nominis  sumunt,nec  aHquando  in<- 
venitur  dommus  priorservo,  nec  servus  d^mino.AI- 
ter  enim  alteri  prseesse  non  potest. 

8.  Porro  situs  a  positione  dictus,  ut  quis,  aut  stet^ 
aut  sedeatf  aut  jaceat.  Locus  est  ubi  sit,  in  foro^  in 
platea.  Loci  autem  molus  habet  sex  partes,dexteram 
et  sinistram,  ante  et  retro,  sursum  atque  deorsum. 
Partes  qu^que  istae  sex  duo  habent,  longe  et  prope. 
Tempus,  ut,  hodie,  heri. 

9.  Ilabitus  ab  habendo  aliquid  dictus,  ul  habere 
scientiam  in  mente^  virtutem  in  corpore :  circa  cor- 
pus,  vestimentum  et  caetera  quae  ad  habendi  modnm 
designato  a  doctoribus  numero   comprehenduntur. 

D  iO.  Jam  vero  agerc,  et  pati  ab  agentis  etpatientis 
significalione  consistunt.  Nam  scribo  vocis  actum  ha- 
bet,  quoniam  facientis  rem  indicat.  Scribor  patientis 
est,  quoniam  pati  se  ostendit.  In  his  enim  novem  ge- 
neribus,  qnorum  exempli  gratia  quaedam  posita  sunt, 
velin  ipso  substantiae  genere,  quod  est  oOaia,  innu- 
merabiha  reperiuntur  ;  nam  et  ea  quae  intellectu  ca^ 
pimus,  ea  ad  alterum  horum  decem  praedicamento- 
rum  sermone  vulgamus. 

Bouet.  interp. 

*=  Nam  birrus  et  tunic.  Idem  Capella,  quod  autem 
vcstis  genus  birrus,  vid.  lib  xix,  cap.  24  ct  in  Cas- 
sian.  annot. 

**  Categoriar.  species.  C^ssiod. iQuidquid  loquimur 
aut  cogitamuSf  in  aliqua  hor.  specie  invenitur. 


t45 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  IL 


446 


H.Plena  enim  sententia  de  his  ita  est :  Augustinus  /|  de  verbo,  de  oratione,  de  enuntiatione,  de  affirma- 


magnus  orator,  filius  illiuSy  sians  in  templo^  hodie 
infulatuSf  disputando  fatigatur.  Usise  autem,  id  est 
substantiae,  proprium  est,  quod  caeteris  subjacet, 
reliqna  novem  accidentia  sunt.  Substantia  autem 
dicitnr  ab  eo  quod  omnis  res  ad  seipsam  subsistit. 
Corpus  enim  subsistit,  et  ideo  substantia  est. 

12.  Ula  vero  accidentia  quae  in  subsistente  atque 
subjecto  sunt,  substantiae  non  sunt,  quia  non  subsi- 
sCunt,  sed  mutantur,  ut  color,  vel  forma.  De  subjecto 
autem,  et  in  subjecto  quasi  de  ipso  et  in  ipso.  Ubi 
enim  dicitur  de  subjecto,  substantia  est,  quasi  dica- 
tur  de  substantia.  Ubiautem  dicilurin  subjeclo,  ac- 
cidentia  sunt,  id  est  quae  accidunt  in  substantia,  ut 
quantitas,  qualitas,  vel  figura. 

iS.Desubjectoigilurgenera,  etspecies,  insubjecto  B 
accidentia  sunt.  ■  Ex  his  novem  accidentibus  triaintra 
usiam  sunt,  quantitas,  quahtas  et  situs.  tOB  Haic 
enim  sine  usia  csse  non  possunt.  Exlra  usiam  vero 
sunt  locus,  tempus  et  habiius ;  inlra  et  extra  usiam 
relatio,  facere  et  pati. 

14.  Appellatas  autem  categorias  constat,  qnia  non 
possunt  nisi  ex  subjectis  agnosci.  Quis  cnim  quid  sit 
homo  possit  agnoscere,  nisi  aliquem  hominem  sibi 
ponat  ante  oculos,  quasi  subjectum  homini? 

15.  *»  Hoc  opus  Aristotelis  intente  legendum  est, 
quoniam,  sicut  dictum  est,  quidquid  homo  loquitur, 
inter  decem  praedicamenta  habetur.  Proficiet  etiam 
ad  libros  intelligendos,  qui  sive  rhetoribus,  sivc 
diaiecticis  applicantur. 

CAPUT  XXVIL 
*  De  perihermeniis. 

1 .  Sequitur  dehinc  liber  perihermenias  subtilissi- 
mus  nimis,  et  per  varias  formas  iterationesque  cau- 
tissimus,  de  quo  dicitur  :  Aristoteles  quando  periher^ 
menias  scriptitabat,  ^  calamum  in  mente  tingebat, 

PrcBfatio  perihermeniarum. 

2.  Omnis  quippe  res  quae  una  est,  et  uno  signifi- 
catur  sermone,  aut  per  nomen  signiBcatur,  aut  per 
verbnm,  quae  duae  partes  orationis  inlerpretantur 
totum  quidquid  concepit  mens  ad  eloquendum.  Om- 
nis  enim  elocutio  conceptae  rei  mentis  interpres  est. 

3.  Hanc  Aristoteles  vir  in  rerum  expressione  et  fa- 
riendis  sermonibus  peritissimus,  hermeniam  nominat, 
quam  inierpretationem  nos  appellamus,  scilicet  quod 


tionc,  de  negatione,  de  contradictione. 

5. 107  Nomcn  est  vox  significativa  sccundum  pla- 
citum,  sine  tempore,  cujus  nulla  pars  significativa  se- 
parala,  ut  Socrates,  Verbum  est  quod  significat  tem- 
pus,  cujus  pars  nihil  extra  significat,  sed  semper  eo- 
rum  quae  de  altero  dicunlur  noia  est,  ut  cogitat,  dis- 
putat.  Oratio  estvox  significativa,  cujus  partiumali- 
quid  separalum  significativum  est,ui  Socrates  disputat. 
Enunliativa  oratio  est  vox  signiticativa  de  eo  quod  est 
aliquid,  vel  non  est,  ut  Socrates  est,  Socrates  non  est. 

6.  Affirmatio  est  enuntiati*  alicujus  de  aliquo,  nt 
Socrates  est ;  negatio  est  alicujus  ab  aliquo,  ut  Socrates 
non  est.  Conlradictio  est  affirmaiionis  et  negationis 
oppositio,ul  Socratesdisputat,  Socratesnon  disputat. 

7.  •  Hapc  omnia  in  hbro  perihermeniarum  minu- 
tissime  divisa  et  subdivisa  tractantur,  quarum  rerum 
definitiones  hic  breviter  sufBciat  intimasse,  quando 
in  ipso  competens  explanatio  reperilur.  Utilitas  pe- 
rihermeBiarum  haec  est,  quod  ex  his  interpretamentis 
GvUogismi  fmnt.  Unde  et  analytica  pertractantur. 

CAPUT  XXVHL 
De  syllogismis  dialecticis. 

1.  Sequuntur  ^  dehinc  dialectici  syllogismi,  ubi 
totius  ejus  artis  utilitas  et  virlus  ostenditur,  quorum 
conclusio  plurimum  lectorem  adjuvat  ad  veritatem 
investigandam,  tantum  ut  absit  iile  error  «  deci- 
piendi  adv^rsarium  per  sophismata  falsarum  conclu- 
sionum. 

2.  Formulae  categoricoram,  id  est,  praedicativorum 
C  syllogismorum  sunt  tres. 

Primce  formulas  modi  sunt  novem. 

3.  Primus  modus  est  ^  qui  conducit,  id  est,  qui 
colligit  ex  universalibus  lOSdedicativis  dedicativum 
universale  directim,  ul:  Omne  justum  honestumt 
omne  honestum  bonum^  omne  igitur  justum  honum. 

4.  Secundus  niodus  est  qui  conducit  ex  universa- 
libus  dedicativis  et  abdicalivis  abdicativum  universale 
directim,  ut :  Omnejustum  honestum;nuUum  hones- 
tum  turpe,  nuUum  igitur  justum  turpe. 

5.  Tertius  modus  esl  qui  conducit  ex  dedicativis 
particulari  et  universali  dedicativum  particulare  di- 
rectim,  ut :  Quoddamjustum  honestum,  omnehones- 
tum  utile,  quoddam  igitur  justum  utile. 

6.  Quartus  modus  est  qui  conducit  ex  particularf 


res  mente  conceptas  prolatis  sermonibus  intcrpreta-  Q  dedicativa  et  universali  abilicativa  abdicativum  par- 


tur  per  cataphasin  et  apophasin,  id  est  per  affirma- 
tionem  et  negationem.  Per  affirmationem,  ut  liomo 
currit;  per  negalionem,  ut  homo  noncurrit, 

4.  In  his  itaque  perihermeniis  supradiclus  philoso- 
phus  de  septem  speciebus  traclat,  id  est,  de  nomine, 

*  Ex  his  novem  accid.  Ex  Aug.,  lib.  de  Categoriis. 
»»  Hocopus...  intente  legend  Uic.  in  Ilortens.  apud 

Non. :  Magna  animi  contentio  adhibenda  est  expli- 
cando  Arislotelem  si  legeris. 

Cap.  XXVII.  —  ^  De  perihermeniis.  Ita  vet.  Cod. 
et  paulo  posi  Prasfatio  perihermeniarum. 

**  Calamum  in  mente  ting.  De  universis  Aristolelis 
scriptis  Suidas  :  'ApiaTCTeXtj;  t^?  ^ucsei)?  '^^a^^a.Tihi  ^v, 
Tov  xdcXa^ov  aTcc^peyuv  ei;  vcuv. 

•  flflpc  omnia...  reperitur»  Addita  sunt  haec  ex  Ms. 


ticulare  directim,  ut :  Quoddam  honestum  justum, 
nullum  honestum  turpe.quoddam  igitur  justumnon 
est  turpe. 

7.  Quintus  modus  est  qui  conducit  ex  universali- 
bus   dedicativis  particulare  dedicativum  ^   per   re- 

quan  ctiam  suntapud  Cassiodorumnonnihilimmutata. 

Cap.  XXVHL  —  '  Vid.  Cassiod.,  Capell.  et  Apu- 
lei,  de  syllogism.  categor.,  sive  perihennenias. 

^Error  decipiendi.  Al.  devincendi.  Al.  dejiciendi. 

*»  Qui  condaa^.  SuvdtYsi.Quod  autem  in   exemplis 

propositionis  loco  assumptio  collocalur,  neque  id  de 

syllogismi  vi  quidquam  minuit,  neque  sine  Graecorum 

et  Arabum  exemplo  fit. 
^  Per  reflexionemfOLyxi(npo(fhy,y\x\goconversionem. 


447 


S.  ISroORI  HISPALBNSI8  EPISCOPI 


448 


flexionem,  ut :  Omne  jtutum  honestumf  omne  hones^  /| 
twn  bonum^  quoddam  igitur  bonum  justum. 

8.  Sexlus  modus  est  qui  conducit  ex  umversali 
dedicativa  et  universali  abdicativa  abdicativum  uni- 
Tersaleper  reflexionem,ut :  Omnejustum  honestum^ 
niillum  honestum  turpe.nullumiyttur  turpejuslum, 

9.  Septimus  modus  est  qui  conducit  ex  particu- 
lari  ct  universali  dedicativis  dedicativum  particulare 
per  reflexionem,  ut :  Quoddam  justum  honestum, 
fmne  honestum  ulile,  quoddam  igitur  utilejustum. 

40.  Octavus  modus  est  qui  conducit  ex  universa- 
libus  abdicativo  etdedicativo  particulare  abdicativum 
perreflexionem,ut :  NuUum  turpehonestum.omneho- 
nestumjustum,  quoddamigitur  turpenonestjustum, 

ii.  Nonus  modus  est  qui  comiucit  ex  universal 
abdicalivo  et  particuiari  dedicativo  abdicativum  par-  g 
ticulare  per  reflexionem,  ut :  Nullum  turpe  hones- 
tuvi,  quoddam  honestum  justum^  quoddam  igitur 
justum  nonest  turpe. 

124  Formutee  secundm  modi  suntquatuor. 

Primus  modus  est  qui  conducit  ex  universaii- 
bus  dcdicativo  ct  abdicativo  abdicativum  univcrsalc 
directim,  ut:  Omnejustum  honestum^  nullum  turpe 
honestumy  nullum  igitur  justum  turpe. 

13.  Secundus  modus  est  qui  conducit  ex  universa- 
libuB  abdicativo  t09  et  dedicativo  abdicativum  uni- 
versale  direciim,  ut :  Nullum  turpe  honesium,  omne 
justum  honestum,  nullum  igitur  turpe  justum. 

1  i.Tertius  modus  est  qui  conducit  ex  particulari  de- 
dicaiivo  et  univcrsali  abdicativo  particulare  abdicati- 
vumdirectim,ut:  Quoddamjustum  honestum^nullum  f, 
turpe  honestum^quoddam  igiturjustumnon  est  turpe- 

15.  Quarlus  modus  est  qui  conducit  ex  particulari 
abdicativo  et  universaii  dedicativo  abdicativum  par- 
ticulare  directim,  ut  :  Quoddam  justum  non  est 
turpc,  omne  malum  turpe^  quoddam  igiturjusttim 
non  est  malum. 

16.  Formulce  tertiee  modi  sunt  sex. 

Primus  modus,  qui  conducit  ex  dedicativis  ani- 
versalibusdedicativum  particulare,  tam  directim  quam 
peflexim.  ut :  Omnejustum  honestum,omnejustH)n  bo- 
num,  quoddam  igitur  honestum  bonum^  vel  sic,  quod- 
dam  igitur  bonum  honestum, 

17.  Sccundus  modus  est  qui  conducit  ex  dedica- 
tivis  particulari  et  universali  dcdicativum  particulare 
directim,  ut :  Quoddam  justum    honestum,  omne  Q 
justum  bonum^  quoddam  igitur  honestum  bonum. 

18.  Tertius  modus  est  qui  conducit  ex  dedicativis 
universali  et  parliculari  dedicalivum  particulare  di- 
rectim,  ut  :  Omne  justum  honesium^  quoddatn 
Justum  honum,  quoddam  igitur  bonum  honestum. 

19.  Quartus  modus  est  qui  conducit  ex  univer- 
salibus  dedicaliva  et  abdicativa  abdicativum  particu- 

»  Hinc  ad  diatecticas.  Cassiod. :  Hinc  adpulcherri' 
masdefinitionum  speciesaccedamus^quce  fanta  digni- 
tateprceceUunt,  ufpossintjure  dici  ornamentaordtio- 
num,  et  quaadam  lumina.  Unde  exjudiciorum,  iria 
verbayur^  dici  orationum  non  dubitavimus  facere, 
cum  prHB8ertim  in  tns.  Tarracon.  iihris  miilto  lunc 
pejus  aftecta  deprehendissemus*.  Sensus  autem  horum 


lare  directim,  ut :  Omnejustum  honestum;  nullumjus- 
tum  malum^quoddam  igiturhonestum  nonest  tnatum. 

20.  Quintus  modus  est  qui  conducit  ex  dedicativo 
particulari  et  abdicativo  universaii  abdicativum  par- 
ticulare  directim,  ut :  Quoddamjustum  honestum^  nuU 
lumjustum  malum^quoddamigiturhonestumnon  est 
malum, 

21.  Sextus  modus  est  qui  eondtieit  ex  dedicativo 
universali  et  abdicative  particulari  abdicalivum  par- 
ticulare  directim,  ut :  Omnejustum  honestum,  quod- 
dam  justum  non  est  malum,  quoddam  igitur  hones^ 
tum  non  est  malum, 

22.  Has  formulas  categoricorum  syllogismorum 
qui  plene  nossedesiderat,  librum  legat  qui  inscribitur 
Penhermenias  Apuleii,  et  quae  subtiiius  sunt  tractata 
cognoscet.  Distincta  enim  aique  considerata  1 1 0  ad 
magnas  intelligentise  vias  lectorem,  prsestante  Domi- 
no,  utiliter  introducunt.  Nunc  ad  hypothelicos  syllo^ 
gismos  ordine  sequenti  veniamus. 

23.  Modi  syllogismorum  hypotheticomm,  qui  fiunt 
cum  aliqua  conclusione,  sunt  septcm. 

Primus  modus  est :  Si  dies  est^  tucet ;  est  autem 
dies,  tucet  igitur. 

Secundus  modus  est  :  Si  dies  est^  lucet;non  au- 
tem  lucet^  non  est  igitur  dies. 

Tertius  modus  est  ita  :  Non  et  dies  est^  ei  non  lu" 
cet ;  atqui  dies  est^  lucet  igitur. 

24.  Quartus  modus  est  ita :  Aut  dies  est,  aut  nox  ; 
atqui  dies  est,  nox  igitur  non  est. 

Quintus  modus  est  ila  :  ilu^  dies  est,  aut  nox ;  atqui 
nox  non  est,  dies  igitur  est, 

Sextus  modus  est  ita :  Non,  et  dieslest^  ctnox  ;  dies 
autem  est^  nox  igitur  non  est. 

26.  Septimusmodus  est  ita  ;  Non  est  dies  et  nox ; 
atqui  nox  non  est,  dies  igitur  est.  Modos  autemsyllo- 
gismorum  hypotheticorum  si  quis  plenius  nesse  desi- 
derat,  librum  legat  Marii  Victorini,  qui  inscribitur 
De  sytlogismis  hypotheticis. 

26.  *  Hinc  ad  dialecticasdeflnitionumspeciesaece- 
damus,  qusetanta  dignitateprsBcellunt^utpossintjure 
dici  orationum  aperUe  manifestationes,  et  quedam 
indicia  dictionum. 

GAPDT  XXIX. 

De  divisione  definitionum  ex  Marii  Victorini 

libro  abbreviata* 

1 .  Detinitio  -philosophorum  est,  quie  in  rebus  ex- 
primendis  explicat  quid  res  ipsa  sit,  ^  non  qualis  sit, 
et  quomadmodum  membris  suis  constare  debeat.  Est 
enim  oratio  brevis  uniuscujusque  rei  naturam  a  com- 
munione  divisam  propria  signiHcatione  concludens. 
Divisio  defmitionum  in  partes  quindecim  habetur. 

1112.  Prima  species  defmitionis  est  cuaiMi^v)^,  id 
est  substantialis,({\xm^TO^T\Q  etvere  dicitur  dcHtiitio, 

verborum  hicerit,  utct  illustrandis  sententiis  et  eno- 
dandis  dictionibus  has  definitiones  dicat  subservirc. 
Cai».  XXIX.  —  *»  Non  qualis  sit.  Deerat  negaiio  in 
omnibus  iibris.  Roaeth.,  <le  Detinit.,  cap.  4:  Ergo 
de/initio,  quoe  est  philosophorum  propria  in  rebus  ex- 
primcndis  explicat  quid  sit,  nonqualesit ;  quemad- 
dum  membris  suis  constare  debeat^  exponemus. 


149 


BTYMOLOGIARUM  LIB.  II. 


150 


ut :  Est  homo  animal  rationale^  mortale,  •  risus 
duciplinceque  capax.  Hi^c  eniin  definitio  per  species 
et  diflereDtias  descendens  venit  ad  proprium,  et  desi- 
gnat  plenissime  quid  sit  homo. 

3.  Secunda  species  definilionis  est  quae  Gnece  Iv- 
voTi(ixTixYt  dicitur,  Latine  notio  nuncupalur ;  quam  no- 
iionem  coinmuni,  non  proprio  nomine,  possumus  di- 
cere.  Haec  isto  modo  semper  efficilur  :  Homo  est, 
quod  rationali  conceptione .  ete.rercitio  prceesl  ani- 
malibus  cunctis,  Non  liic  dixit  quid  sit  homo,  scd 
dicendo  quid  agat,  quasi  quodam  signo  in  nolitiam 
devocat.  In  istoenimetin  reliquis  notiiia  rei  profertup, 
non  substanlialis  explicatio  declaratur,  quia  illa  subs- 
tanlialis  detinitionum  omnium  obtinet  principatum. 

4.Tertia  species  deiiniiionis  est  quae  Graece  Tcoio^iflc 
dicitur,  Latine  quaiitativa  vocalur,  quia  ex  qualitate 
nomen  accepit,  pro  eo  quod  quale  sit  id  quod  sit  evi- 
denter  ostendil.  Cujus  exemplum  tale  esi  :Homo  est^ 
qui  ingenio  valet.arlibus  pollet.et  cognitione  rerum, 
aut  quid  agere  debeat  eligit,  aut  animadversione  quid 
inutile  sit  contemnit.  Hisenim  qualitatibusexpressus 
ac  detinitus  est  homo. 

5.  Qaarta  species  defmilionis  est  quae  Graece  Owo- 
Ypa9>txr,,  Latine  a  Tullio  descriptio  nuncupalur  :  quaj, 
adhibita  circuitione  aicturum  faclorumque ,  quid 
qua:*que  rcs  sit  descriplioBe  declarat.  Quairilur  enim 
quid  bit  avarus,  quid  crudelis,  quid  luxuriosus,  et 
universa  luxuriosi,avari  et  crudciis  nalura  describitur ; 
ut  si  luxuriosum  volumus  dcfiairc,  dicimus  :  Luxurio^ 
sus  est  victus  non  necessarii,  sed  sumptuosi  •»  et  one- 
Tosi,  appelensy  in  deliciisaffluens,  in  libidinem  prO' 
nus.  ll£C  et alia  dcfmiunt  luxuriosum,  sed  per  descrip- 
tionem  definiunt.  Quse  species  definitionis  oratoribus 
niagis  apia  est  quam  dialeclicis,  quia  latitudines  habet, 
quae  simili  modo  in  bonis  rebus  ponitur  et  in  malis. 

6.  Quinta  species  detinilionis  est  ^  quam  Graece 
7ULT  dfiTCu^iv,  Laline  ad  verbum  dicimus.  Ha^c  vocem 
illam  de  cujus  re  quaerilur  alio  sermoue  dcsignat,  uno, 
et  singulari,  et  quodam  modo,  quid  illud,  119  sitin 
uno  verbo  posilum,  uno  verbo  alio  declaiat,  ut,  con- 
tiscere  est  tacere.  Item  cum  terminum  dicimus  finem 
aut  populatas  inlerpretamur  osse  vastatas. 

7.  Sexta  species  doiinitionis  est  quam  Graeci  xardc 
^ift^f>av,nos  per  differentiam  dicimus.  Scriptores  vero 
artium  de  eodem,  et  de  allero  nommant,  ut  cum  quae- 
ritur  quid  intersit  inter  regem  et  tyrannum,  adjecta 
differentia  gaid  uterque  sit  definitur,id  est:  Rex  est  mo' 
destus  et  temperans;tyrannus  vero  impius  et  immitis. 

8.  Septima  specios  definitionis  est  quam  Graeci  xar^c 
(UTo^pd^,  Latini  per  transiationem  dicunl,  ut  Cicero 

■  Risus  disciplinoeque  cap.  Male  omn.  lib.,  sensu 
discipiina^que  cap.,  cum  supra,  cap  26,  risus  capx  sit 
llemque  apud  Uoueth. 

^  tt  onerosi...  in  libidinern  pro7ius.  £x  Booeth. 

^  Quam  Greeci  xat'  dvTfXs^iv.  Kx  eodem,  lib.  iii, 
in  Top. 

^  Quafluctus  eludit.  Eluderb  quoque  legilur  apud 
Ciccr.  Idque  probat  A.  Aiigustinus,  et  Gothi  Cod. 
conlirmant.  Ailudere  mnlunl  Lambinus  cl  Ursinus. 

•    Vndecima...    xar'   ^siivi;    Bouoth.,  xax'    Iv^giav. 

Porro  qoie  restant  restituta  sunt  omnia  ex  Bocjetluo. 


/1  in  Top.  :  Littus  est,  ^  qua  fluctus  eludit.  Haec  varie 
traetari  potest  :  modo  enim  ut  moneat,  modo  ut  de- 
signel,  modo  ut  laudet  ac  vituperet.  Ut  moneal :  No" 
bilitas  est  virlus  majorum  apud  posteros  sarcina. 
Ut  dosignet :  Caput  est  arscorporis.  Ul  iaudet :  Ado- 
lescentia  est  flos  asiatis.  Ut  vituperet :  Divitiag  sunt 
brevis  vitw  longum  viaticum. 

9.  Octava  species  definitionis  est,  quam  Graeci 
xar'  di«pa(p-(jiv  lovi  Ivavxiou,  LsLiiiii per  privantiam  con- 
trarii  ejus  quod  definitur.dicnnliBonum  est  quod  ma- 
lum  non  est.Justum  est  quod  injustum  nonest.ei  his  si. 
milia.  Hoc  autem  genere  dcHnitionis  uti  debemus  cum 
conlrarium  est  notum,  ut :  Si  bonum  est  quod  prodesi 
cum  honestate^  id  quod  tale  non  esi  matum  est. 
40.  Nona  species  dciinitionis   est   quam  Graeei 

%  xaft'  uTcoT^jTtwffiv,  l^alini  per  quamdam  imaginationem 
dicunt,  ut :  /E?ieas  est  Venerisei  Anchisce  filius.  Haec 
semper  in  individuis  versatur  quae  Oraeci  iro(x«  ap- 
peliant. 

11.  Decima  specios  definitionis  est  quam  Graecittc 
TU7ro5,  Latini  exemplum  appellant,  ut  si  qua^ratur 
quid  sit  animai,  respondetur  :  Vt  homo.  Rem  enim 
quaesilam  priedictum  declaravit  exemplum.  Hoc  esl 
autem  proprium  definitionis,  quid  sit  illud  quod 
quaeritur  declarare. 

12.  •  Undecima  species  definitionis  esl  quam  Graeci 
xat  IxXsiici:  itXijpou;  6[xo(ou  ylvou;,  IIS  Latini  per  in~ 
digentiampleni  ex  eodem  genere  dicunt, '  Ut  si  quae- 
ratur  quid  sil  triens,  respondeatur  :  Cui  bes  deesi  ui 
sit  assis. 

Q  13.  Duodecima  species  deftnitionis  est  quam  Graeci 
xorc'  i^Trafvov  vocant,  id  est  per  laudem,  ut  Tullius  pro 
Cluentio  :  Lex  est  mens,  et  consilium,  et  animus,  ei 
sententia  civitaiis;  et  aliter  :  Pax  est  tranquHla  /t- 
bertas.  Fil  et  per  vituperationem,  quam  Graeci  f  oyov 
yocainiyUi  :Servitusestpostremumomniummalorum, 

non  modo  bello  sed  morie  quoque  repellenda. 

14.  Tertia  decima  species  deflnitionis  est  quam 
Orffici  x«t'  (JvaXo-ffov,  Latini  juxta  rationem  dicunt. 
Sed  hoc  contingil  cum  majoris  rei  nomine  res  defi- 
nilur  inferior,  ut  est  illud  :  Homo  minor  mundus.  Ci 
cero  hac  definitione  sio  usus  esl :  Edictum  legem  an- 
nuam  dicunt  esse. 

15.  Quarta  decima  species  definitionis  est  quam 
Graeci  xarA  to  7c?b;  ti,  Latini  ad  aliquid  vocant,  ut 

D  est  illud  :  Paterest  cui  est  filius,  dominus  estcuiest 
servus.  Cicero  in  Rhetorica  :  Genus  est  quod  plures 
amplectitur  partes.  Item  pars  est  qua^  subest  generi. 

16.  «  Quinta  decima  species  definitionis  est  quam 
GraecixaT*  aiTwXoYav,  Latini  secundum  rei  rationem 

^  Ut  si  quarafur  quid  sit  triens,  r.  c  b.  d.  u.  s.  a. 
Probc  A.  Augustinus  cum  in  plerisque  Ms.  legerelur. 
Ut  si  quceratur  quid  sit  thesis,  respondeatur  :  Cui  vis 
deest  ut  sit  «rs/.s,  quod  exemplum  c  musica  pelilum 
ferri  quoquomodo  poteral.  Sed  non  est  ut  Nidorus  a 
Boieinio  tam  lon.oje  discesserit.  cujus  exemplum  est, 
item  uli  apud  Cassiodorum  :  Vt  si  quivratur  quid  sit 
quadrans  respondeatur  :Cuidodransdeestut  sit  assis 
Assis  aulem  recto  casu  non  esl,  quod  quemquam 
apud  Isidorum  oflendat. 

9  Quinta  decima  Jtax'  «JtioXoyUv.  Booelhio,a^Tio«di^?. 


151 


S.  ISIDORI  mSPALENSIS  BPISGOPI 


152 


vocant,  ut :  Dies  est  sol  supra  terras,  nox  est  sol  sub  /^     Fas  habeanty  certusque  incerta  pericula  lustret 


terris.  Scire  autem  debemus  praedictas  species  definl 
tionum  topicis  mcrito  esse  sociatas,  quoniam  inter 
quaedam  argumenta  sunt  posita,  et  nonnullis  locis 
commemorantur  in  topicis.  Nunc  autcm  ad  topica 
veniamus,  quse  sunt  argumentorum  sedes,  fontes 
sensuum,  et  origines  dictionum. 

CAPUT  XXX. 
De  topicis* 
1.  Topica  est  disciplina  inveniendorum  argumen- 
torum.  Divisio  topicorum  sive  locorum  ex  quibus  ar- 
gumcnta  ducuntur  triplex  est.  114  Nam  alia  in  eo  ipso 
de  quo  agitur  iiaerent ;  alia,  quse  dicuntur  affecta^  quse 
quodammodo  ex  rebus  aliis  tracta  noscuntur;  alia 
quse  assumuntur  extrinsecus.  Argumenta  qu9e  in  eo 


^neas  ? 

9.  A  consequentibus  argumentum  ducitur,  quando 
positam  rem  aliquid  in  evitabiliter  consequitur,  ut 
Yirgilius  : 

Non  ea  vis  animo,  nec  tanta  superbia  victis. 

Ab  antecedentibus  argumentum  est  quando  aiiqua 

ex  iis  quae  prius  gesta  sunt  comprobanlur,  ut  Cicero 

pro  Milone :  Cumnondubitaveritaperirequidcogita' 

verit,  vos  potestis  dubitare  quid  fecerit  ? 

10.  i^  repugnantibus  argumentum  est  quando  illud 
quod  objicitur  aliqua  contrarietate  destruitur,  ut  Ci- 
cero  :  *  /;  igitur  non  modo  de  tali  periculo  liberatus, 
sed  honore  ampUssimo  ditatus  domi  te  interficere 
voluisset  f 


ipso  de  quo  agitur  ha^rent,  in  Iribus  divisa  sunt.  Prima,  g      ^  •  ^  conjunctis  argumenlum  est  cum  probabiliter 
a  toto;  secunda,  a  parte;  tertia,  a  nota.  ostenditurquidsitexrequaqueventurum^ulVirgilius: 

2.  Argumenluma  ^o/o,cumdefinitioadhibeturad  id       .....iVo*  si  pellant,  nihil  abfore  credunt 


quod  quffiritur,sicutait  Gicero:*  Gloria  est  laus  recte  fa- 
ctorum^  magnorumque  in  rempublicam  fama  merito- 
rum. 

3.  ^  A  partibus  est  argumentum,cum  isqui  sede- 
fendit,  autnegat  factum,  autfaclumesse  juredefendit. 

4.  A  nota  est  argumentum,  cum  ex  vi  nominis  argu- 
menluro  aliquod  elicitur,  ut  Cicero :  Consulem,  inquit, 
qucgrebam,  quemHn  isto  majali  invenire  non  po  te  ram, 

5.  Affecta  argumenta  sunt  qu»  quodammodo  ex 
rebus  aliis  tracta  noscuntur.  Sunt  autem  numero 
qoatuordecim,  id  est :  primum  a  conjugatis  argumen- 
tum  est,  cum  declinatur  a  nomine,  et  fit  verbum,  ut 


Quin  omnem  Hesperiam  penitus  sua  sub  juga  mittan  /. 

12.  iicaufi  argumentum  est,  quando  consuetudinc 

communi  res  quaeque  tractatur,  ut  Terent.  : 

Eqo  nonnihil  veritus  sum  dudum  abs  te^  Dave, 
ife  fa^eres  quod  vulgus  seruorum  solet,  dolis, 
Ut  me  deluaeres. 

Ab  effectis  argumentum  est  cum  ex  iis  quse  facta  sunt 

aliquid  approbatur,  ut  Virgilius  : 

Degeneres  animos  timor  arguit, 

iS.iicompara^toneargumentumestquandopercol- 
lationem  personanim,  sive  causarum,  sententia}  ralio 
sub  imputationc  formatur,  ut  Yirg.  } 

Tu  potes  Mneam  manibus  subducere  Grajum, 


Gicero  Verrem  dicit  everrisse  provinciam ;  vel  nomen  Q      Nosaliquid  contra  Rutulos  juvisse  nefandum  est  ? 


a  verbo,  cum  latrocinari  dicitur  lalro.  Nomen  est  a 
nomine ;  Terentius  :  ^  Inceptio  est  amentium,  haud 
amantium,  dummodo  distet  unius  appellationis  pos- 
tremitas  in  aliam  vocis  declinationem  formata. 

6.  Secundum  argumentum  a  genere  est,  cum  de 
eodem  genere  sententiadicitur,  ut  Virgilius  :  Varium 
et  mutabile  semper  femina. 

7.  Tertium  aspecie  argumentum  est,  cumgenerali 
qusestioni  fidem  species  facit,  ut  : 

At  non  sic  Phrygius  penetrat  Lacedasmona  pastor. 

A  simili  argumentum  est,  quando  rebus  aliquibus 
similia  proferuntur  : 

Suggere  tela  mihi,  non  ullum  dextera  frustra 
Torserit  in  Rutulos,  steterunt  quas  in  corpore  Gra- 
jum  Iliacis  campis. 

115  8.  A  differentia  argumentum  est  quando  per 
differentiam  aliqua  separantur,  ut  Virgilius  : 

Non  Diomedis  equos,  nec  currum  cernis  Achillis. 

A  contrariis  argumentum  ducitur,  quando  res  dis- 
crepantes  sibimet  opponunlur,  ut  Virgilius  : 

Mortaline  manu  factce  immortale  carina:. 

Cap.  XXX.  —  »  Gloria  est  laus  recte  fact.  Ex  Orat. 
Pro  Marcello. 

k  A  partibus.  Consentiunt  lib.  omn.  At  Cassiod  :  A 
partibus  sic,  utputa  :  Si  oculus  vidct,  non  ideo  totum 
corpus  videt. 

*=  Quem  in  isto  majali.  Ila  legendum  apud  Cic.  in 
Pisoniana,  non  ul  vuigo  animali,  quod  advertit  eliam 
Lamb.  Est  vcro  majalis  porcus  castratus. 

*^  Nam  inceptio  est  amentium,  haudamant.  Indulsit 


14.  Item  argumenta  quae  ducuntur  extrinsecus, 
quae  Grseci  faxva,id  cst  artis  expertia  vocant,  ut  est 
testimonium.  Tcstimonium  omne  est  quod  ab  aliqua 
extema  re  sumitur  ad  faciendam  fidem. 

15.  Haec  dividitur  quinque  modis,  idest  :  priraoex 
persona;  secundo  ex  nalurse  auctoritate;  tertio  ex 
temporibus;  quarto  ex  dictis  factisque  majorum; 
quinto  ex  tormentis.  Persona  non  quahscunque  esl, 
11 S  qu8e  testimonii  pondus  habet  ad  faciendam  fi- 
dem,  sed  morum  probitate  debet  esse  laudabilis. 

16.  Naturse  auctoritas  est,  quae  maxime  in  virtute 
consistit.  Temporibus  multa  sunt  quse  afferunt  aucto- 
ritatem,  id  est,  ingenium,  opes,  eetas,  fortuna,  ars, 
usus,  necessitas,  et  concursio  rerum  fortuitarum.  A 

n  dictis  factisque  majorum  petitur  fides,  cum  priscorum 
dicta  faclaque  memorantur.  A  tormentis  fides  pra^be- 
tur,.  post  quae  nemo  creditur  velle  mentiri. 

17.  Ea  vero  quse  tractantur  in  tempore,  quia 
suis  nominibus  plana  sunt,  definitione  non  indi- 
gent.  Memorise  quoque  condendum  est  lopica  oralo- 
ribus,  dialecticis,  poetis  et  jurisperitis  communiter 

hoc  sibi ,  ut  in  et^ologiis  soiet,  ut  amentem  et  aman- 
tem  conjugata  diceret.  Idem  cxempium  apud  Cassio- 
dorum.  Neque  vero  displicebal  A.  Auguslino  Goli- 
chorum  Cod.  scriptura:  amentium,  aut  amantium, 

•  Is  igitur  non  modo  de  tali,  Haec  paulo  aliter  apud 
Cic.  pro  Dejotar. 

'  Sed  quando  aliquid  specialiter  prob.  Booel.,  lib. 
VI,  in  Top.  Cic.  ad  locum  de  Caus.  :  Communis 
quippe oratoribusacphilosophislocus  hicesse  perspi- 


153 


ETYMOLOGIAHUM  LIB.  III. 


454 


quidem   argumenta  praeslare;  sed  '  quando  aliquid  a  nt  hoc  ipsum  quod  opponitur,  autejus  sit  cui  opponi- 


spccialiler  probanl^ad  rhetores,  poetas  jurisperitos- 
que  perlinet ;  quando  vero  generaUter  disputant,  ad 
philosophos  attinerc  manitestum  est. 

IS.Mirabile  plane  genus  operis,  in  unum  potuisse 
colligi  quidquid  mobilitas  ac  varietas  humanae  mentis 
in  sensibus  exquirendis  per  diversas  causas  poterat 
invenire  :  conclusum  liberum  ac  voluntarium  intel- 
lcctum.  Nam  quocunque  se  verteril,  quascunque  co- 
gitationes  intraverit,  in  aliquid  eorum  quae  pra?dicla 
suut  necesse  est  cadat  ingenium. 

CAPUT    XX  XL 
De  opposiiis. 

i.  Contrariorum  genera  quatuor  sunt,  quae  Ari- 


lur,  aut  a(i  id  quocunque  modo  referalur.  Dimidium 
enim  opponitur  duplo,  ejusque  dupli  medium  est ;  sed 
ita  illi  opponitur,  ut  ejus  sit  cui  •pponilur. 

5.  Sic  et  parvum  opponitur  magno,  ila,  ut  ipsum 
parvum  ad  magnum  cui  opponitur  sit  parvum.  Nam 
superiora,  quae  dicuntur  con/rana,itasihi  opponunlur 
ut  eorum  non  sint  quibus  opponuntur,necad  ea  quo- 
cunquc  modo  referantur.  Siquidem  iniquilas  justitiae 
ita  conlraria  est,  ut  non  ejusdem  juslitiae  iniquitas 
sit,  aut  ad  illam  sit  iuiquitas. 

6.  Tertium  genus  oppositorum  est  habitus^  vel  or- 
batio.  Quod  genus  Cicero  privationem\ocsii,  quiaos- 
tendit  aliquid  quempiam  habuisse  unde  privalus  est. 


stoteles  ivTix£iji.iva,  id  est  opposita  vocat,  propterea  B  Cujus  species  sunt  tres,  quarum  prima  est  in  re,  se- 


quod  sibi  velut  ex  adverso  videntur  obsistere,  ut 
contraria.  Nec  tamen  omnia  quae  sibi  opponunlur 
contraria  sunt,  sed  omnia  contraria  oppesita  sunt. 
Primum  genus  est  contrariorum^ '  quod,  juxta  Cice- 
ronem  adversum  vocalur,  pro  eo  117  quod  tantum 
contrarie  sibi  opponunlur,ut  non  eorum  sint  quibus 
opponuntur,  ut  sapientia,  stultitia, 

2.  Quod  genus  in  tres  species  dividilur.  Nam  sunt 
quaedam  ex  eis  quae  medium  habent;  et  suntquaedam 
quae  sine  medio  sunl ;  et  quaedam  sunt  quae  habent 
medium,  et  tamen  sine  nomine  sunt,  **  nisi  utrumque 
ei  vocabulum  creet.  Candiduseinigermedium  habcnt, 
quia  inter  eoB  saepe  color  pailidusvel  fuscus  invenilur. 

3.  Sine  mcdio  sunt  quoties  unum  de  duobus  acci- 
dit,  ut  sanitas  vel  in/irmitas.  Horum  nihil  est  me- 
dium.  Ea  autem  quorum  media  sine  nomine  sunt,  ut 
felix,  infelix^  medium  habent  non  felix.  Secundum 
genus  est  relaiiuorum^  quaeitasibi  opponuntur,  ut  ad 
se  conferantur,  sicut  duplum^  simplum, 

4.  Hoc  solum  opp^sitorum  genns  adse  refortur.  Non 
enim  csl  majus,  nisi  referatur  ad  minus,  et  simplum 
nisi  ad  duplum.  Nam  relativum  relalivo  ita  opponitur, 

ciiur,  quiest  a  causis,  his  naturas  rerum  (quodest 
phHosophiceproprium)  illis  {quod  oratortas  facultaiis 
est)  factaprobantibus. 

Cap.  XaXI.  —  ■  Quodjujcta  Ciceronem  adversum 
zioca/ur.  Mendose  diversum  in  libris  omnibus.  Neque 
tamen  dissimulandum  quod  Booethius  dicere  est  au- 


cunda  inloco.lertiain  lemporecongruo.In  re,utcff'- 
citaSj  eivisio. In  loco,  ul:  «  Caecitalis  et  visionis  in  ocu- 
lis  locus  est.  0  In  tempore  congruo,  ut :  Infantem  non 
diccre  sine  dentibus  eum  1  IScui  dcntes  aetas  adhuc 
parva  negavil ;  non  eniui  est  privatus  dentibus  quos 
nondum  habuit. 

7.«  Quartum  vero  genu  ex  affirmatione  et  negas- 
tione  opponitur,  ul  :  Socraies  dispuiat,  Socrates  non 
disputat  Haec  a  supenoribus  idee  differunt,  quod  illa 
singulatim  dici  possunt,  haec  nisi  connexe  dici  non 
possunt.  Quod  genus  quartum  apud  dialecticos 
multum  habet  conflictum,  et  appellatur  ab  eis  valde 
oppositumt  siquidem  et  tertium  non  recipit. 

8 .  Nam  ex  illis  quaedam  habere  tertium  possunt,  ut 
in  c^nirsinis  candidum  et  nigrum;  tertium  ejusnec 
candidum  nec  nigrum,  sed  fuscum,ye\  pallidum.  In 
relativis  quoque,  ut  multa,  et  pauca^  tertium  ejus  nec 
mulla  nec  pauca,  sed  mediocria,  In  habitu,velorba- 
tione,  ut  visio  et  cascitas;  tertium  ejusneccfpcitas  nec 
visio,  sed  lippitudoMoc  ergo :  legit,  non  legit,  tertium 
'nihil  habet. 


sus,Ciceronemnon  tampropriisnomtnibus  quam  no- 
tioribus  usum  fuisse,  Nam  ^tta?coNTRARiA  (inquit)  no- 
minat^  opposita  verius  dicentur;  quce  adversa  di- 
cuntury  coNTRARioRUM  melius  suscipiunt  nomen. 
«»  Nisi  utrumque  ei  vocabulum  creet.  Id  esl,  nisi 
medium  ex  extremis  nomen  accipial. 


LIBER   TERTIUS. 

DE  tiUATUOR  DISCIPLINIS  MATHEUATICIS. 

Jprafatio. 

I.  Mathematica  Latine  diciiur  doctrinalis  scientta  ,  quas  absiraciam  considerat  quantitaiem.  Abstracta 
enimquantiiasest,  quaminielleclu  a  maferia  separantes,  vel  ab  aliis  accidentibus,  ut  est,  par,  impar,  vel 
ab  aliis  hujusmodi,  in  sola  ratiocinatione  tractamus.  Cuius  species  sunt  quatuor,  id  est,  arithmetica, 
geomeiria^  musica  et  astronomia.  Arithmetica  est  disciplina  quantitatis  numerabilis  secundum  se.  Geo- 
metria  est  disciplina  magnitudinis  formarum.  Musica  est  aisciplina  quce  de  numeris  loquitur  gui  in- 
veniuntur  in  sonis.  Astronomia  esi  disciplina  quee  cursus  caslestium  siderum  atque  figuras  contemplatur, 
atque  omnes  habitudines  stellarum.  Quas  disciplinas  demceps  paulo  latius  indicabimus,  ut  earum  causas 
competenter  possint  ostendi. 

11»  CAPUT  PRIMUM.  n  litteraruminterdisciplinasmathematicas  ideo  primam 

De  vocabulo  arithmeiicce  disciplince.  esse  voluerunt,  quoniamipsa,utsit,  nuUaaliaindigel 

i.AriihmeticaestdiscipIinanumerorum.Graecienim      disciplina. 
wumerttin  «piOjjibv  dicunt.Quam  scriptores  saecularium         2.  Musica  autem,  et  geomelria;  et  aslronomia, 


155 


S.  ISIDORI  UISPALENSIS  EPISGOPI 


156 


qose  sequonlur,  u(  sint  atque  subsistant  istius  egent  A 
auxilio.  " 

CAPUT   II. 

De  auctoribus  ejus. 

1.  ^Numeri  disciplinam  apudGraf»cos  primnm  Py- 

thagoram  autumant  conscripsisse,  ac  deinde  a  Nico- 

macho  »»  diffusius  esse  disposllam,  quam  apud  Lali- 

nos  primus  Apuleius,  deinde  Booethius  translulerunt. 

CAPUr    IIL 

Quid  sit  numerus. 

1.  Numerus  aulem  cst  multitudo  ex  unitalibus 

constituta;  nam  unum  semennumcri  esse, «  non  nu- 

menim.  Numero  nutnmus  nomen  dcdit,  190  et  a sui 

frequentatione  vocafiulum   indidit.  Unus  ex  Grteco 

nomen  trahit,  Graeci  enim  unum  hn  dicunt :  sic  duOy 

tria,  quos  illi  6^o  et  xplet  appellant. 


2.  Senarius  namque,  qui  partibus  suis  perfectus 
est,perfectionemmundi  quadamnumeri  sui  signinca- 
tione  declarat.  Similiter  ct  quadraginta  dies,  quibus 
Moyscs,  et  Elias,  et  ipse  Dominus,  jejunavcrunt,8ine 
numerorum  cognitione  non  intelliguntur. 

3.  Sic  et  alii  in  Scripturis  sacris  numeri  existunt 
quorum  fi^uras  non  nisi  *  noti  hujus  artis  scienter 
solvere  possunl.  Uatum  est  etiam  nobis  ex  magna 
parte  sub  numerorum  consistere  disciphna,  quando 
horas  pcr  eam  discimus,  quando  mensium  curri- 
cula  supputanius,  quando  anni  spatium  redeuntis 
agnoscimus.  Pcr  numerum  siquidcm,  ne  confunda- 
niur,  instruimur.  Tolle  numerun  rcbus  omnibus,  et 
omnia  pereunt.  J  Adime  saeculo  compulum,  et  cunc- 
ta  ignoranlia  cseca  couipleclilur,  ^  nec  differri  potest 


2.«  (?u«/tiorveroafiguraquadratanomensumpse.  B  ^  ^{Bteris  animalibus  qui  calculi  nescit  radonem. 


runt.  Quinque  autem  non  secundum  naturam,  sed  se- 
cnndum  placitum  voluntatis  vocabqlum  acceperunt 
ab  feoquinumerisnominaindidit.  SexsiViicmci  septem 
a  Gr»co  veniunt. 

3.  •  In  multis  enim  nominibus,  quae  in  Gripcoaspi- 
rationem  habent,  nos  pro  aspirationes  ponimus.  Inde 
pro  l|  sex,  pro  Inrii  seplem,  sicut  pro  herpiUo  herba 
serpillum.  Octo  vero  per  translationem,  sicut  illl  et 
nos  :  illi   lv;i«j  nos    novem;\\\\  ^Uol,   nos  decem. 

4.  Dicti  autem  decem  a  Grceca  etymologia.  eo  quod 
ligent  et  conjungant  infra  jacentes  numeros.  Nam 
^iffjxsueiv,  conjungerCy  vel  ligare  apud  eos  dicitur. 
Porro  viginti  dicti,  quod  sint  decem  bis  geniti,  v,  pro 
b  littera  posita.  Triginta,  quod  a  ternario  denario 
gignautur,  sic  usque  ad  nonaginfa, 

5.'  Centum  vero  vocatia  cantho,  quod  est  circulusj 
ducenti  h  duo^  el  centum^  sic  ei  rehqui  usque  ad 
miUe.  Mille  autem  a  multitudine,  undo  et  militiat 
quasl  multitia;  inde  et  «  milia^  qusB  Graeci  mutata 
littera  (xupfx  vocant. 

i«l  CAPUT  IV. 
Quid  prcestent  numeri, 

1.  Ratio  ^  numori  coniemncnda  non  est;  in  multig 
enlm  sanctarum  Scriplurarum  locis  quantum  mysle- 
rium  habeant  elucet.Non  enim  frustra  in  laudibus  Dei 
dictum  est :  Omniain  mensura^et  numero^etpondere 
fecisti. 

Cap.IL—  »  Numeri  discipl.  Eod.modo  apud  Booet. 

«» Diffusius  esse  dispositam  Ex  Gothicis.  Al.,  com- 
positam. 

Cap.  in.  —  c  Non  numerum.To  volunt  addiium  in 
Excusis  abest  a  Goihicis,  et  quidem  hujusmodi  prae- 
cisae  locutioncs  per  infmita  verba  frequentes  in  hoc 
opere. 

^  Quatuor  a  figiira  quadrata,  Imo  figura  quadrata 
a  quatuor;  quatuor  vero  a  Graeco  Tirrape?.  Alutant 
namque  saepe  illi  x  in  t,  ut  xirvo;  pro  xitvo;,  et  con- 
Ira,  quos  nos  quoque  non  raro  imitamur. 

•  /n  inultis  enim  nominibus.  £  Serv.,ad  Eclog.  2. 
Alia,  serpillumque^  elc, 

'  Cenlum  vero  a  cantho.  Canthus  el  circulus  est 
oculorum,  cl  ferrum  quo  lignorum  rotundilas  in  rolis 
arclatur,  et  stringitur,  lit  ait  Hieronym.  Ad  Ezech. 
cap.  XX.  Canthos  namque  eo  loco  logendum,  non  (ut 
habet  Reatini  Editio)  conthos, 

*Milia  ywa?  Grceci  mutata  lit,  Quodinexcusis  libris 
additur  :  1. 1.  p.  r.,  hoc  est,  id  est^  1  pro  r,  in  Ma- 


iJi»  CAPUT  V. 

De  prima  divisione  parium  et  imparium. 
i.  Numerus  dividitur  in  paribus  et  in  imparibus. 
Par  namerus  dividitur  in  his  :  pariterpar,  et  pariter 
impar,  et '  impariter  par,  et  impariter  impar.  Impar 
numcrus  dividitur  in  iis  :  primum  et  simplicem,  se. 
cundum  et  compositum,  tertium  mcdiocrem,  qui 
quodammodo  primus  et  incompositus;  alio  vero 
modo  secundus  et  compositus  est. 

2.  Par  numerus  est  qui  in  duabus  tequis  partibus 
dividi  potest  ut  II,  IV,  Vlll.lmpar  vero  numeruscst 
qui  dividi  aequis  partibus  noquit,  uno  medio,  velde- 
iiciente,  vel  superanto,  ut  III,  V,  Vlf,  IX  etreliqui. 

3.  Pariter  par  numerus  est  qui  secundum  parem 
^  numcrum  pariterdividitur,quousquoadindivisibiIem 

perveniat  unitatem,  ut  puta  LXIV  habcl  medietatem 
XXXII,  hic  autem  XVI :  XVI  vero  VIII;  Vni,lV;  IV, 
II;  II,  I,  qui  singularis  indivisibilis  est. 

4.  Pariter  impar  est  qui  in  partes  (equas  recipit 
sectionem,  scd  parles  ejus  mox  indissecabilps  perma- 
nent  :  ul  VI,  X,  XVIII,  XXXetL.  Moxcnimut  hunc 
numerum  diviseris,  incurris  in  numerum  quem 
secare  non  possis. 

5.  Impariter  par  numcrus  est  cujus  partes  eliam 
dividi  possunt,  sed  usquead  unitatem  non  pervcniunl, 
utXX^IV.  Hi  enim  in  medietatcm  divisi,  faciunt  XII, 

Quscriptis  non  est,  itaque  Ucebit,  vel  a  t^up^»,  vel  a 
y{Xia  7nilia  dicta  putare. 

'  Cap.  IV.  —  *»  Ratio  numeri.  Augustini  sunt  verba 
0  lib.  XI  de  Civit.,  oap.  30 

*  Noti  hujus  artis.  Id  csiperiti,  sicin  vetuslioribus 
lib.  et  apufl  Bed.,  qui  caput  lioc  in  librum  suum  de 
computo  transtulit.  Ho  lem  rnodo  Braulio  in  Viia  Isi- 
dcvri  :  Quod  Opus  (id  est  Elymologiarum)  omnimodo 
philosophim  conveniens  quisquis  crebra  meditatione 
perlegerit,  non  ignotus  divinarum  humanarumque 
rerum    scienlia  merito  erit. 

j  Adime  SfVcuW  computum.  W.^  adime  smmlo  cal- 
culicomp.y  sed  vocem  calculi  neque  Ueda,  neque  an- 
tiquiores  hbri  agnoscunt. 

^  Necdifferripotest.  Ita  nom.  lib.  man.  ut  difftrri  sii 
distingui,  msi  quodinquibusdam,  numero  mullitudi- 
nis,  necdifferri possuntn.c.q.c.  nesciunt  raiionem. 

Cap.  V.  —  *  Imparifer  impar.  I«:adem  (livisionc 
utitur  Capella,  quauuis  hoc  membrum  Bm-tliius 
oiiiiserit,  neque  sic  hoc  loco  in  Ciolhicis,  nisi  quod 
paulopost  explicat  Isidorus  quid  sit  impariter  impar 


iST 


ETTMOLOOIARUM  LIB.  UI. 


iSS 


rarsumqae  in  aliam  medietatemVI;  deinde  in  aliam  III ; 
et  ulira  divisionem  non  recipit  sectio  illa,  sed  ante 
anilalem  invenitur  terminus  quem  secarc  non  possis. 

6.  Impariter  impar  est  qui  ab  impari  numero  im- 
pttriter  mensuratur :  ut  XXV,  XLIX;  qui  dumsint  im- 
pares  numeri,  ab  imparibus  etiam  partibus  dividun- 
tar,ut  septies  septem,  XLIX,  et  quinquies  quiniXXY. 
Imparium  numerorum  alii  simplices  sunt,  alii  com- 
positi,  alii  mediocres. 

1911  7.  gimplices  sunt,  qui  nuliam  aliam  partem 
habent  nisi  solam  unitatem,  ut  ternarius  solam  ler- 
tiam,  et  quinarius  solam  quintam,  et  septenarius  so- 
Um  septimam.  His  enim  una  pars  sola  est.  Compositi 
sunt,  qui  non  soium  unitate  metiuntur,  '  sed  etiam 
alieno  numero  procreantur,  ut  IX,  XV,  XXI  el  XXV. 
Dicimus  enim  tcr  terni  IX,  et  septies  terni  XXI,  ter 
quini  XV,  et  quinquies  quini  XXV. 

8.  Mediocres  numeri  sunt  qm  quodam  mode  sim- 
plices  et  incompositi  esse  videnlur,  alio  vero  modo 
secundi  et  compositi.  Verbi  gratia,  IX  ad  XXV,  dum 
•omparatus  fuerit,  primus  est  et  incompositud,  quia 
non  habet  communem  numorum,  nisisolum  monadi- 
eum.  Ad  XV  vero  si  comparatus  fuerit,  secundus  est 
et  compositus,  quoniam  inest  ilti  communis  numerus 
praeter  monadicum,  id  est  ternarius  numerus,  qaia 
novem  mensurat  ter  terni,  et  quindecim  ter  quini. 

9.  Item  parium  numerorum  alii  sunt  superflui,b  alii 
diminuti,  alii  perfecti.  Superflui  sunt  quorum  parles 
simul  ductae  pienitudinem  suam  excedunt,  ut  puta 
duodenarius ;  habet  enim  partes  quinque  :  duodeci- 
mam,  quod  est  unum  ;  sextam,  quod  duo;  quartam 
quod  tria ;  tertiam,  quod  quatuor ;  dimidiam,  quod 
sex;  unum  enim,  ct  duo,  et  tria,  et  quatuor,  et  sex 
simul  ducta  faciunt  XVI,  et « longe  a  duodenario  ex- 
eedunt ;  sic  et  alii  similes  plurimi,  ut  duodevicesi- 
mus,  et  multi  tales. 

iO.  Diminuti  numerisunt  qui  partibussuiscompu- 
tati,  minorem  summam  efficiunt,  ut  puta  denarius, 
cujus  partes  simt  tres  :  decima,  quod  est  unum ; 
quinta,  quod  dao ;  dimidia,  quod  quioque.  Unum 
ftiiim,  et  duo,  et  quinque  simul  duct»  octonarium  fa- 
ciunt,  19  J  '^  longe  a  denario  minorem.  Similis  est 
hoit  octonarius,  vel  alii  plurimi,  qui  in  «  partes  rer 
daeti  infra  consistunt. 

it.  Periectus  numenis  est  qui  suis  partibus  adim- 
pletur,  ut  senarius,  habet  enim  tres  partes,  sextam, 
ter(iam,et  dimidiam ;  sexta  enim  cjus  est  unum,  ter- 

•  Sedetiam  alieno  nunwro.  Allo  numero  Cod.  Rom, 
et  Booet. 

•*  Alii  diminuti.  Alii,  diminutivi, 

'  Et  longea  duodenario  numero  excedunt.  Hoc  est 
daodenariiim  longe  excedunt,  quomodo,  et  mox,  et 
alias  etiam  loquitur. 

•  Longe  a  aenario  minorem.  Serv.,  in  Artem  Do- 
Bati :  Comparativus  gradus  tribus  casibus  jungitur : 
ablativOy  septimo,  et  nominativo^  interposita  parti- 
cula  quam  ublativo,  ut  doclior  ab  illo.  Quam  lo- 
quendi  rationcm  ipse  etlam  usurpat,  ut  Mn.  i,  ad 
Terba,  dederatque  abeuntibus  heros.  Heros  (aii)  vir 
forti^,  semideuSf  plus  ab  homine  habens^  et  infr., 
cap.  47  :  Dum  sol  est  superior  a  luna. 

•  /n  partes  redacti.  M.^reducti, 


^  tia  duo,  dimidia  tres.  Hae  partes  in  summam  dneiie, 
id  est,  umun,  et  duo,  et  tria,  simui  eumdem  con- 
summant  perficiuntque  scnarium.  '  Sunt  autem  per- 
fecti  numeri  intra  denarium  VI,  intra  aentenarum 
XXVm,  intra  millenarium  CCGCXCVI. 

CAPUT  VI. 
«  De  secunda  divisione  totius  numeri. 
i.  Omnis  numerus,  aulsecundumseconsideratur, 
nut  ad  aliquid.  Isle  dividitur  sic  :  alii  enim  sunt  m* 
quales,  alii  inagquales.  Iste  dividitur  sic :  alii  sunt  ma- 
jores,  alii  sunt  minores.  Majores  dividuntur  sic  :  in 
multiplices,8uperp<irticulares,superpartientes,  multi- 
plices  superparticularcs,  multipUces  superpartientes» 
Minoresdividuntursic  :  suhmultiplices.subsuperpar- 
ticulares,  subsuperpartientes,  submultiplices  subsu- 

B  pcrparliculares,  submultiplices  subsuperpartientes. 
2.  Per  se  numerus  est  qui  sine  relatione  aliqua  eii- 
citur,  ut  III,  IV»  V,  VI,  et  ceeleri  similes.  Ad  aliquid 
est  numerus  qui  relalive  ad  alios  comparatur  :  verbi 
gratia,  quatuor  ad  II  dum  comparatus  fuerit  duplex  di- 
citur  et  multiplex ;  sex  ad  III,  octo  ad  IV,  decem  ad  V, 
et  Iterum  tres  ad  I  triplex,  sex  ad  II,  novem  ad  III,  etc. 
iJ.  iEquales  numeri  dicuntur,  qni  sccnndum  quan- 
titatem  sequales  sunt,  195  vcrbi  gratia :  II  ad  11,  III 
ad  in,X  ad  X,  C  ad  C.  Ineequales  numeri  sunt  qai  ad 
invicem  comparati  in»quajitatem  demonstrant,  ut  III 
ad  II,  IV  ad  III,  V  ad  IV,  X  ad  VI,  et  universaliter 
major  minori,  ant  minor  majori,  hujuscemodi  dum 
comparatus  fuerit  ineequalis  dicitur. 

4.  Major  numerus  est  qui  habet  in  se  illum  mino* 
Q  rem  numerum  ad  quem  comparatur,  et  aliquid  plus, 

ut,  verbi  gratia :  quinarius  numerus  temario  numero 
fortior  est,  eo  quod  quinarius  numerus  habet  in  se 
ternarium,  et  aUas  partes  ejus  duas,  et  reliqui  tales. 

5.  Minor  numerus  est  qui  continetur  a  majore  ad 
qaem  oomparatur  cum  aliqua  parte  sui,  ut  terna- 
rius  ad  quinarium,  conlinetur  enim  ab  eo  cum  duabiis 
partibus  suis.  Multiplex  numems  est  qui  habct  in  se 
minorem  numerum  bis.  aat  ter,  aut  quater,  aat 
multipliciter,  vorbi  gratia  :  U  ad  unum  dum  eompa- 
rati  fuerint,  duplex  est;  III  ad  unum,  triplex ;  IV, 
quadruplex,  et  reliqui. 

6.  E  eontra,  submultiplex  numerus  est  qui  intra 
multiplicem  continetur  bis,  aut  ter,  aut  quater,  aut 
multipliciter,  verbi  gratia  :  unum  a  duobus  bis  con- 

0  tinetur,a  tribus  ter,  a  quatuor  quater,  et  ab  aliis  mul- 
tipliciler.  Superparticularis  numerus  est  dum  fortior 

'  Sunt  autem  perfecti,  etc.  Omnia  ex  Booet.  Ub.  I 
de  Arithm.,  cap.  20. 

Cap.  VI.  — sLibrariorum  inscitia  el  nominum  si- 
mililudine  pleraquc  in  hoc  capile  male  accepta  fuerant. 
Nam  definitionum  qufPilam  iransposita!,alia»  omissse, 
excmpla  mendosa.  Quae  omnia,  utminimo  negotlo. 
ita  nullo  cum  periculo  reslitnla  sunt.  Quare  illud 
unum  adnotasse  sufflciat  :  quos  numcros  Isidorus 
submulliplicem  superparlicularem,  submultipUcem  su- 
perpanienlem,  aul  submultiplicem  subsiiperparticu- 
larem,  submulliplicem  subsuperpartienicm  vocat. 
iisdem  quidem  nominibus,  lib,  ii  Gcomet.,  a  Boa»- 
thio  nominari,  sed  lib,  i  Arilhm.  cap.  22,  multipUces 
subsuperparticulares,  et  multiplices  subsuperpar- 
tientes  ab  eedem  dici. 


469 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


160 


contiiiet  intra  se  inferiorem  numerum  circa  quem  j  graliarlllad  VllUontinenturbiscumduabuspartibus 

/t/\l>mv\ai*aflll<       eimill«Ai*    Af   iinnm   nnM»Am    y%:..y.  ^:.._      Iir-J  ATT <; A !.•_    ...  .     •!-  _      .•■ 


comparatur,  similiter  et  unam  partcm  ejus. 

7.  Verbi  gratia :  III  ad  II  dum  comparati  fuerint  con- 
tinent  intra  se  duos  et  alium  unum,  qui  media  pars  est 
duorum;  IV  ad  III  dum  comparati  fuerint  continent  in 
se  ires  et  aliumunum,  qui  est  tertia  pars  trium.  Itom 
V  ad  IV  dum  comparati  fueriut  habent  in  se  quater- 
narium  numerum,  et  alium  unum,  qni  est  quarta  pars 
dicti  quaternarii  numeri,  et  caeteri  tales. 

8.  Superparliens  numerus  est  qui  m  se  inferio- 
rem  numerum  totum  continet,  et  super  ho«  alleras 
parles  ejus  duas,  aut  tertias,  aut  quartas,  aut 
quintas,  aut  alias,  verbi  gratia  :  V  ad  III  dum 
eomparati  fuerint,  habent  in  se  quinarius  numerus 
ternarium,  et  super  hoc  alias  partes  ejus  duas  ;  VII 


ejus,  IV  ad  XI  continentur  biscum  tribuspartibus  suis. 

CAPUT  VII. 
De  tertia  divisione  totius  numeri, 

1.  Numeri,  aut  discreti  sunt,  aul  coutiucntes.  Iste 
dividitur  sic,  primus  linealis,  lli7  ^  secundus  super- 
ficialis,  terlius  solidus.  Discretus  numerus  est  *»  qui 
discretis  monadibus  continetur.  Verbi  gratia,III,  IV, 
V,  VI,  et  reliqui. 

2.  Conlinens  numems  est  qui  conjunctis  monadibus 
contineiur,  ut,  verbi  gralia,  ternarius  numerus,  si  in 
magnitudineintelligatur,«linea,  autspatio,  autsolido 
dicitur  continens.  Similiter  quaternarius  et  quinarius 
numeri. 

3.  Linealis  numerus  est  qui  inchoans  a  monade  li- 


ad  IV  dum  comparati  fuerint,  habent  in  se  quatuor,  et  n  nealiter  scribitur  usque  ad  infinitum.  Unde  alphapo- 


alias  tres  partes  ejus ;  IX  ad  V  dum  comparali  fuerint 
habent  in  se  quiaque,  et  alias  qnatuor  partes  ejus. 

9.  Subsuperparticularis  numerus  est  minor  qui 
continetur  in  fortiori  numero  cum  aliqua  parte  sua, 
autmedia,  aut  terlia,autquarta,  aut  quinta,  t!9B  verbi 
gratia  :  II  ad  lU,  III  ad  IV,  IV  ad  V,  et  cieteri  similes. 

10.  Subsuperpar4iens  numerus  est  qui  conlinetur  in 
numero  superpartienti  cum  aliquibus  partibus  suis 
duabus,  aut  tribus,aut  pluribus,verbi  gratia  :JIIcon- 
tinentur  a  V  cum  aliis  duabus  partibus  suis ;  V  a  IX 
cum  quatuor  partibus  suis. 

11.  MuUiplex  superparticularis  numcrus  est  qui 
dum  comparatus  fuerit  ad  numerum  sibi  inferiorem, 
continet  in  se  totum  inferiorem  numerum  multipli- 


nitur  pro  designatione  linearum,  quoniam  ha?c  lit- 
tera  unura  significat  apud  Gr%cos. 

4.  Superficialis  numerus  est  qui  nonsolumlongitu- 
dine,  sed  et  latitudine  continetur,  ut  trigonus,  guadra- 
tuSfquinquangulus,ye\  circulares  numeri,et  caeteri  qui 
sempcr  in  •*  plano  pede,idestsuperHcie,continentur. 

5.  Circularis  dum  sibimct  multiplicatus  fucrit,  a 
se  inchoans  ad  se  converlitur.  Verbigratia:  quinquies 
quini  vicies  quinque.  *  Solidus  numerus  est  qui  longi- 
tudine,  latitudine  et  altitudine  conlinetur,  ut  sunt 
pyramidcs,  qui  in  modum  flammae  consurgunt. 

6.  Cubus  sunt  tesserae.  Sphaerae  quibus  est  aequalis 
undique  rotunditas.  Sphaericus  autem  numerus  est  qu^ 
circulato  numero  mullipHcatus  a  se  inchoat,  et  in  se 


citcr,  cum  aliqua  parte  ejus,  verbi  gratia  :  V  ad  II  p  converlitur,  MiquinquiesquiniyViginti  quinque.hic 


dum  comparati  fuerint  continent  in  se  bis  binos,  ct 
unam  partem  ejus ;  IX  ad  IV  dum  comparati  fuerint 
continent  in  se  bis  quaternos,  et  unam  partem  ejus. 

12.  Multiplex  superpartiens  numerus  est  qui  dum 
comparatvs  adinferierem  sibi  numemm  fuerit,continet 
eum  multipliciter  cumaliis  partibusejus,  verbi  gratia  : 
VIII  ad  III  dum  comparati  fuerint  continent  in  se  bis 
temos,  cum  aliis  duabus  partibus  ejus ;  XIV  ad  VI  dum 
comparati  fuerint  continent  in  se  bis  senos  cum  aliis 
duabus  partibus  ejus  ;XVI  ad  VII  dumcomparati  fue" 
rint  continent  inler  se  bis  septenos,  cum  aliisduabus 
partibus  ejus;  XXI  ad  IX  dum  comparati  fuerint  con- 
tinent  intra  se  bis  nonos,  cum  aliis  tribus  partibus  ejus . 

13.  Submultiplex  subsuperparticularis  est  qui  dum 


circulus  dum  seipso  multiplicatus  fuerit,  facit  sphae- 
ram,  id  est,  quinquies  XXV,  CXXV. 

CAPUT  VIII. 
De  differentia  arithmetica^.,  geometrias  et  muticce. 

1.  Inter  arithmeticam  autcm,  et  geometriam,  et 
musicam  hoc  interest,  ut  mediainvenias.  In  arithme- 
tica  primo  sic  quaeris.  Conjungis  extrema,  et  divi- 
dis,  et  facis  medium,  ut  puta  :  facextrcma  esse  Vlet 
XII,  simul  jungis,  et  faciunt  XVIII ;  partiris  media,  et 
facis  IX,  1/iS  quod  est  analogicum  arithmeticae, 
ut  medius  quod  monadibus  superat  primum,  iis  su- 
peretur  ab  extremo.  Superant  enim  IX  VI,  tribus 
monadibus,  iis  superantur  a  XII. 

2.  'Secundum  vero  geometriam  ita  quaeris.  Extrema 


ad  fortiorem  comparatus  fueritcontineturab  eo  mul-  Q  muUipHcata  tantum  faciunt  quantum  et  mcdiamuUi- 
tiplicitercumaliquapartesua,utlllad Vn,etIVadIX.  plicata,  ut  puta,  VI  etXIImuItipIicatafacientLXXlI; 
U.SubmuIliplexsubsuperpartiensnumerusestqui  media,  VIII  et  IX  multipUcaU  lantumdcm  faciunt. 
dum  ad  fortiorem  sibi  comparatus  fuerit,  continetur  3  «  Secundum  musicam  ita:  qua  parte  superat  me* 
ab  eo  muUipHciter  cum  aliquibus  partibus  suis,  verbi      dins  primum,  eadem  parte  superalur  medius  ab  ex- 

Cap.  VII.  —  *  Secundus  superficialis.  Ita  etiam 
paulopost;  al.,  superficiosus, 

»»  Qui  discretis  inonadibus.  Ila  apud  Cassiod. 

^  Linea^  aut  spatio,  aut  solido^  diciiur  continens, 
Eodem  modo  Cassiod.,  disjunctione  pro  conjunclio- 
ne  utens. 

*  Plano  pede^  id  est  superficie.  AHo  sensu  dixit 
Vitruv.,  lib.  vi,  cap.  H,  et  hb.  vii,  cap.  1  et  4. 

•  Solidus...  qui  long.Mt. et  aliitud.  Vox  latitudine 
abest  a  nostns  libris.  Est  tamcn  inf.,  cap.  11,  in 
definUione  figurae  soHdae,  et  in  Cod.  Rom. 

Cap.  VIH.  —  '  Secund.  Geomet,  Haec,  neque  inte- 


fra  sunt,  ncque  satis  cum  superioribus  coha^rcnt. 
iam  cum  proposuisset  differcntiam  inter  arithm., 
gcomet,  et  music.  ex  inventione  medii,  ralionemque 
arithmelici  medii  inveniendi  propositis  extremis  ira- 
didisset,  oportcbat  idcm  in  gcomctrico  medio  pcrse- 
qui,  quod  neque  hoc  loco  pra»slat,  neque  inferius, 
cap.  13,  ubi  eadem  rcpetuntur. 

K  Secundum  musicam.  Neque  haec  meliore  sunt 
conditione,  uisi,  quod  cap.  22,  alieno  loco,  qu%  hu- 
jus  propria  erant,  expHcanlur.  Nam  hic  non  ratio- 
nem  musici  medii  inveniendi,  sed  definitionem  pro- 
portionis  musicae  assignat,  eamquc  non  integram^ 


161  ETYMOLOGIARUM  LIB.  IIL 

remo,  ul  puta  VI  a  VIII  duabus  monadibus  superan-  A 
tur,  quie  duae  pars  sunt  tertia  eademque  media  Vlll 
superantur  ab  ultima,  quae  est  XII. 

CAPUT  IX. 
Qmd  nuineri  infiniti  existunt. 

1.  Nuraeros  autem  infinitos  esse  certissimum  est, 
quoniam  in  quocunquenumerofinem  faciendum  pula- 
veris,  idcm  ipse  non  dico  uno  addito  augeri,  sed  quam- 
libet  sit  magnus,  et  quamlibet  ingentem  multitudinem 
continens,  in  ipsa  ratione,  atque  scientiam  numcrorum , 
non  solum  duplicari ;  verum  etiam  mulliplicaripotest. 

2.  Ita  vero  suis  quisque  numerus  proprielatibus  ter> 
minatur^ut  nuUus  eorumparessecuicunquealleripos- 
sit.  Crgo,  et  dispares  inter  se  199  atque  diversi  sunt, 
et  singuli  quique  finiti  sunl,  ct  omnes  infiniti  sunt. 

lii:    «EOIIETRIA. 

CAPUT  X. 

De  geometrice  inventoribus ,  et  vocabulo  cjus. 

1.  Geometriae  disciplina  primum  ab  ^Egyptiis  re- 
perta  dicitur,  quia  inundante  Nilo,  et  omnium  pos- 
sessionibus  limo  obductis,  initium  terrse  dividendae 
per  lineas  et  mensuras  nomen  arli  dedit.  ■  Quae  de- 
inde  longius  acumine  sapicntum  provecla,  et  maris, 
et  coeli,  et  aeris  spatia  metitur. 

2.  Nam  provocati  studiosi  coeperunt  post  terrae  di- 
mensionem  et  coeli  spatia  quserere  :  quanto  intervallo 
luna  a  terris,  a  luna  sol  ipse  distaret,  et  usque  ad  ver- 
ticem  coeli  quanta  se  mensura  distenderet,  sicque  in- 
tervalla  ipsa  cceli  orbisque  ambitum  per  numerum 
stadiorum  ratione  probabili  distinxerunt. 


162 

Numerabilis  magnitudo  est  quae  numeris  arithme- 
tica?  dividi  potest. 

130  3.  Magnitudines  rationales  sunt  quarum  men- 
suram  scire  possumus,  irrationales  vero,  quarum 
mensurae  quantitas  cognita  non  habetur. 

4.  Figurae  solidae  sunt  qusH  longitudine  et  latitu- 
dine  et  altitudine  continentur,  *>  quae  sunt  juxta  Pla- 
tonem  numero  quinque. 

CAPUT  XII. 
De  figuris  geometrice, 

\ .  In  plano  figurarum  prima  circulus  esl,  Hgura 
plana,  et  circumducta,  cujus  in  medio  punctus  est, 
quo  cuncta  convcrgunt,  quod  centrum  gcometrae  vo- 
cant,  Latini  punctum  circuli  nuncupant. 

2.  Quadrilatera  figura  est  in  plano,  qme  sub  qua- 
B  tuor  lincis  rectis  jacel. 

*^  Dianatheton  grammon  iigura  plana,  etc. 

Orthogonium  triangulum  est  figura  plana,  quae 
habet  angulum  rectum. 


Isopleuros  iigura  est  plana,  etc. 

3.  Spha;ra  cst  tigura  in  rotundum  formata  partibus 
cunctis  tvqiialis. 

**  Cubus  est  Hgura  solida,  qua?  longitudine,  et  la- 
titudine  et  allitudine  continetur. 

4.  ^Cylindrus  est  Hgura  quadrata  habens  superias 
semicirculum  insolidum. 

tSi  5.  Conon,  Hgura  solida,  quae  ab  amplo  in 
angustum  Hnit,  sicut  orthogonium. 

6.  Pyramis  est  Hgura  solida,  quae  in  modum  ignis 
ab  amplo  in  acumen  consurgit.  Ignis  enim  apud  Grae- 


3.  Sed  quia  ex  terrae  dimensione  haec  disciplina  Q  cos  tcup  appellatur. 


coepit,  ex  initio  sui,  et  nomen  servavit ;  nam  geometria 
de  terra,  et  de  mensura  nuncupala  esl.  Terra  enim 
Graece  -pvocatur,  fAirpov  mensura,  Hujus  disciplinse 
ars  continet  in  se  lineamenta,  intervalla,  magnitudi- 
nes,  et  Hguras,  et  in  figuris  dimensiones  et  numeros. 

CAPUT  XI. 
De  quadripartita  divisiane  geometrice, 

i.  Geometriae  quadripartila  divisio  est  in  Hguras 
planas,  in  magnitudinem  numerabilem,  in  magnitu- 
dinem  rationalem,  et  in  Hguras  solidas. 

2.  Pianae  Hgurae  sunt,  quae  longiludine  et  latitudine 
continentur. 

Vid.  Boa?t.,  lib.  ii  Arithm.,  cap.  34  et  seq.,  et  50 
et  lib.  11  de  Mus.,  cap.  12  et  16. 

Cap.X. — ^Qucedemde  longius  provecta.  Ex  Plin.,  n 
lib.  II,  cap.  23. 

Cap.  XI.  —  b  Quoe  sunt  juxta  Plat.  Probe  haec 
i|uae  disjecla  erant  in  sedes  suas  reduxit  Chacon. 

Cap.  XII.  —  *>  Dianatheton  grra mmon.  Haec  melio- 
rum  libroi^um  ^i^iptura.  Antonius  Covarr.  et  doctri- 
narum  omnium  et  eleganliarum  admirabili  quadam 
scicntia  praestantissimus,  diacatheton  grammon  mi- 
nima  mutatione  volebat,  Heri  enim  a  Vitruvio  et 
aliis  de  cathelis  Uneis  mentionem,  ncc  malc  post 
quadratum  subjici  rectanguium  allera  parte  longius 
per  xaGiTou;,  hoc  est,  perpendiculares  lineas  pro- 
ductum.  Id  P.Nunnesio  nequaquam  probabatur,  quod 
commune  esset  pluribus  Hguris  :  nam,  et  in  tetrago- 
no  et  trigono  orthogonio  esse  lineas  xaOiTou^.  Ipse 
it%  iixiOhia^  7l>ap4xaT(ov  subslituebal ;  esse  namque 
in  quibusdam  Ubris  hauc  Hguram  quam  duo  F 
opposita  conjunctaque  redderent.  A.  Aug.  Codicum 


7.  Sicut  autem  intra  decem  omnis  est  numerus,  ita 
intra  circulum  omnium  Hgurarum  concluditur  ambitus. 

CAPUT  XHI. 
De  principiis  geometrice. 

1 .  '  Principia  hujus  artis  punctus  est,  cujus  pars 
nulla  est.  Linea  est  praeter  latitudinem  longitudo. 
Recta  linea  est  qu*  ex  fpquo  in  suis  punctis  jacet. 
SuperHcies  vcro,  quae  longitudines  et  latitudines  so- 
las  habet. 

2.  SuperHciei  vero  Hnes  lineae  sunt,  quorum  formae 
ideo  in  superioribus  Hguris  positae  non  sunt,  k  quia 
intra  eas  inveniuntur. 

scripturam  retinens  avaOlTft>v  suspensas  intcrprcla- 
batur,  suspensas  namque  videri  ejus  figura)  lineas 
quae  sit  altera  parte  longior.  Nobis  propensior  ad 
veritatem  Covarrubiae  conjectura  videbatur,  quae  ne- 
que  Chaconi  displicebat.  Nam  dianatheton  vocem 
geomeirarum  aures  non  agnoscunt,  et  P.  Nunnesii  ni- 
mis  arguta  sententia  est. 

«*  Cubus,  Adde  :  quae  sex  quadralris  aequalibus  con- 
tinetur. 

•  Cylindrus.  De  cylindri  deHnitione  amphus  deli- 
berandum. 

Cap.  XIII.  —  ^  Principia  hujus  artis.  Cic,  Acade- 
mic.  IV :  iVon  qucero  in  his  initia  illa  mathematico' 
rum  :  punctum  esse  quod  magnitudinem  nullam 
habet;  extremitatem^  quasi  libramentum,  in  quo 
nuUa  omnino  sit  crassttudo;  lineamenium  longitU' 
dinem  latitudine  carentem. 

«  Quia  intra  eas  inven.  Est  enim  punctns  in  circu- 
lo,  linea  in  Hguris  planis,  superHcies  ejusque  Hnis 
in  solidis. 


163 


S.  I91D0RI  HI3PALENSIS  EPISCOPl 


164 


CAPUT  XIV. 
De  numeris  geometrUe. 
1.  ^  Numeros  autem  secundum  feometriam  ita 
qttferid  :  extrema  quippe  ejus  multiplicata,  tantum 
faciunt  quantum  et  media  mulliplicatat  ut  puta,  VI 
et  Xn  multiplieata  faciunt  LXXII;  mediaVIII  et  IX 
multiplioata  tantumdem  faciunt. 

lii:  inijsieA. 

439  CAPUT  XV. 

De  musica  et  ejus  nomine» 

1.  Musica  est  peritia  modulationis  sono  eantuque 
consistens ;  et  dicta  musica  per  derivalionem  a  Mu~ 
sis.  JMuspB  autem  appellatse  **  aTcb  tou  ijiooOai»  id  est 
a  quasrendo^  quod  per  eas,  sicut  antiqui  volueruut, 
vis  carminum  et  vocis  modulatio  qusereretur. 

2.  Quarum  sonus  quia  sensibilis  res  est  ^  praeterfluit 
in  praeteritum  tcmpus,  imprimiturque  memorise,  in- 
de  a  poetis  Jovis  et  Memoriae  filias  Musas  esse  con- 
fictum  est.  Nisi  enim  ab  homine  memoria  teneantur 
8oni)  pereunt,  quia  scribi  non  possunt. 

CAPUT  XVI. 
De  inventoribus  ejus. 
1.  Moyses  dicit  repertorem  musicse  artis  fuisse  Ju 
bal,  qui  fuit  de  stirpe  Cain  ante  diluvium.  ^  Gr^ci 
vero  Pythagoram  dicunt  hujus  artis  invenisse  primor- 
dia,  ex  malieorum  sonitu,  et  cordarum  extenaionc 
percussa.  Alii  «  Linum  Thebseum,  et  '  Zethum,  et 
AmphionaJn  arte  musica  primoa  claruisse  ferunt. 
i.  Posl  quos  paulatim  directa  est  praecipue  hiec  dis- 


f^  volvitur.  Musica  movet  affectns,  provocat  in  diversum 
habitum  sensus. 

2.  In  praeliis  quoque  tubsB  concentus  puf^antes 
accendit;  et  quanto  vehcmentior  fuerit  clangor,  tanto 
fit  fortior  ad  certamen  animus.  Siquidem  et  remiges 
cantus  hortatur.  Ad  tolerandos  quoque  labores  mu- 
sica  anifflum  mulcet,  et  singulorum  operum  fatigatio- 
nem  modulatio  vocis  solatur. 

3.  Excitos  quoque  animds  musica  sedat,  sicut  legi- 

tur  de  David,  quiaspirituimmundoSaulemartemodo- 

lationis  eripuiL  Ipsas  quoque  bestias,  1114  necnon  et 

serpentes,  volucres,  atque  delphinas,  ad  auditum  suae 

modulationis  musica  provocat.  Sed  et  qiiidquid  loqui- 

mur,  vel  intrinsecus  venarum  pulsibus  commovemur, 

per  musicos  rhythmos  harmonite  virtutibus  probatuJ 

B  esse  sociatum. 

CAPUT  XVIII. 

De  tribus  partibus  musicw. 

1.  Musicse  partes  sunt  tres,  id  est,  harmonica, 
rhvthmica,  metrica.  Harmonica  est  quae  discernil  ia 
sonis  acutum  et  gravem.  Rhylhmica  est  ^  quae  re- 
quirit  incuraionem  verborum,  utrum  bene  sonus  an 
male  cohaereat, 

2.  Metrica  est  quae  mensuram  diversorum  metro- 
rum  probabili  ratione  cognoscit,  ut,  verbi  gratia,  he- 
roicum,  iambicum,  elegiacum,  etc. 

185  CAPUT  XIX. 
De  triformi  musicce  divisione, 
1.  At  omnem  soi)um,  qui  maicrles  cantilenarum 
est,  triformein  conslat  esse  iiaiura.  Prima  est  har- 


ciplina,  et  auctamuItismodis;133eratquetamturpe  r  roonica,  quse  ex  vocum  eanlibus  constat.  Secunda 


musicam  nescire  quam  litteras.  Interponebatur  autem 
non  modo  aacris,  sed  et  omnibus  soiemnibus,  omni- 
busque  laetis,  vel  tristioribus  rebus. 

3.  K  ut  enim  in  veneratione  divina  hymni,  ita  in 
nuptiis  hjrmeuaei,  ^  et  in  funeribus  threni,  et  lamenta 
ad  tibias  canebantur. '  In  conviviis  vero  ivra,  vel  oi- 
thara  circumferebatur,  et  accubantibus  singulis  ordi- 
Dabatur  conviviale  genus  canticorum* 

CAPUT  XVU. 
Quid  possit  musica» 

1.  i  Itaquesine  musica  nuUa  diseiplina  potestesse 
perfccta,  nihil  enim  est  sine  illa.  Nam  et  ipse  mun- 
dus  quadam  harmonia  sonorum  fertur  esse  composi- 
tu8»  et  coelum  ipsum  sub  harmoniae  modulaiione  re- 

CAt>  XIV.— *iyumero5 ai/^m.Repetuniurhaecex  D 
cap.  8,  quia  caput  11  numerabilem  magnitudinem 
partem  ffeometriae  fecerat. 

Cap.  xV.  —  »>  'Ajtb  Tctl  jiStf^eti.  Iti  Cod.  mi«l  va- 
rictas,  nos  cx  u.b>oai,  quod  propHus  ftberai;  uc&a^ott 
fecimus,  qllod  etymorl  Platoiii  placuit  in  Cratyld. 

*  Prceterfluit  inprceter.  Aug.,Hb.  u  Ordin.,can.  4 : 
Quoniam  iilud  qUod  mens  videt  semper  esiprttsens ; 
sonus  autem,  quia  sensibilis  res  est.prcetettluit  \ti 
prceteritum  tetnpuSf  imprimiturcjue  memorict^  ratio- 
nabili  metidaciojdm  poetis  favente  raiione^  qumren* 
dum  ne  auid  propaginisimtliter  ineiiet,  Jovis  et  Mc" 
moricb  Musus  filtas  esse  confictum  est. 

Cap.  XVI.  —  *  Grofcivero  Pylhagor.  Macrob,  lib.  ii 
in  Somn  Scip. 

*  Liitum  Tneb.  Ex  Eliseb;,  in  Chron. 

*  Zetk.  et  Amph.  Et  eodem,  et  Serv.,  in  Corydone; 
s  Ut  enim  in  veneratione  divin.  Horat.  : 


organioa,  quae  ex  flatu  consistit.  Tertia  rhythmica, 
quse  pulsu  digitorum  numeros  recipit. 

8.  *  Nam  aut  voce  editur  sonus,  sicut  per  fauces ; 
attt  flatu,  sicut  per  tubam,  vel  tibiam ;  aut  pulsu,  sicut 
per  cytharam ;  aut  per  quodlibet  aliud,  quod  percu- 
liendo  canorum  est. 

CAPUT  XX. 
De  prima  divisione  musica^,  qua^  harmonica  dicitur, 

1.  Prima  divisio  musicae,  quse  harmooica  dicitur, 
id  est  modulatio  vocis,  pertinet  ad  comcBdos,  tra- 
goedos,  vel  choros,  vel  ad  omnes  qui  voce  propria 
canunt.  Haec  ex  animo  et  corpore  motum  facit,  et  ex 
motu  sonum,  ex  quo  coUigitur  musica,  quse  inhomine 
vox  appellatur. 

Divitum  mensis,  et  amiea  temp*is« 

*»  Et  in  funeribus  threni.  Hinc  Siticinum  modns  in 
xlt  labul.,de  quibus  Ageil,  lib.  fi,  cap.  2,  et  Non., 
in  Siricinis.  Servius,iEn.v:  Sciendtmmajoris  eetatis 
funera  nd  tubam  solereproferri,  niivoris  veroad  ti- 
Mfir^.Vid.Fcst.inPunebrestib.HebrMsqaoqae  libias 
Iti  fiineribus  adhibuisse  ostendunt  .MaittiHn  vorba, 
ctp.  ix.etijidissettibicifie^yet  turbam  tnrtiultuantem. 

*  In  conviviis  circumf  Bx  Qnint.,  caf>  de  Mus'c. 

Cap.  XVII. —  i  Itaque  sine  mus.  Ex  eoflem  Quinlil. 

^  Qttar  reauirit  incurfionem  verb.  Sic  omnes  libri 
Cassiod.  :  Qace  ifi  concursione  verborum  dijudicati 
bapell.  :  Quasad  mclospertinet.,harmonicadicitur^ 
quce  ad  numeros  rhythmica,  qU(t*ad  verba  metricai 

Cap.  XIX.  — *  ifam  aut  voce;  Ex  August.  in  Psal. 
CL,  et  II  de  doctr.  Chri8t.,cap.  17,  unde  sumpta  ha?c 
omnia.  Qtwd  percuOendo  eanorutn  est.  Ex  eoclem  lib. 
n  de  Ord.,  cap.  14. 


165 


ETYMOLOOIARUM  LIB.  Ilf. 


166 


2.  *  Yox  est  aer  spiritu  verberatus,  unde  et  verba  j^  sicut  incudis  sonus,  quoties  in  durum  malleas  percu- 
sunt  nuncupata.  Proprie  autem  vox  hominun   est»      tilur  ferrum. 


seu  irrationabilium  animantium.   Nam  in  aliis  abu- 
sive  non  proprie  sonitus  vox  vocatur,  ut  : 

Vox  iubcr  infremuity  fractasque  ad  littora  voces. 
Nam  proprium  cst  ut  littorei  resonent  scopuli,  et  : 

At  luba  ierribilem  sonitum  procul  wre  canoro* 
Harmonia  est   modulatio    vocis,    et    concordantia 
plurimorum  sonorum,  vel  coaptatio. 

3.  Symphonia  est  modulationis  tempcramentum  ex 
gravi  et  aculo  concordanlibus  sonis,  sive  in  voce, 
sive  in  flatu,  sive  in  pulsu.  Per  hanc  quippe  voces 
acutiorcs  gravioresque  concordant,  ita  ut  quisquis 
ab  ea  dissonuerit  sensum  auditus  offendat.  Cujus  con- 
traria  est  diaphonia,  id  est  voccs  discrepantes,  vel 
dissonae. 

4.  Euphonia  est  suavitas  vocis.  Haec  et  mclos  a 
suavitate,  et  melle  dicla. 

5.  Diastema  est  vocis  spatium,  ex  duobus  vel  plu- 
ribus  sonis  aptatum. 

6.  Dicsis  est  spatia  quaedam,  etdeductiones  modu- 
landi,  atque  vergendi  de  uno  in  alterum  sonum. 

7.  Tonus  est  acuta  enuntiatio  vocis  \  est  enim  harmo- 
niae  differentia,  et  quanlitas,  quae  in  vocis  acceniu  vel 
tenore  consistit ;  cujusgencra  in  quindecim  partibus 
musici  diviserunt,  ex  quibus  hyperlydius  novissimus 
et  acutissimus,  hypodorius  omnium  gravissimus  est. 

t3B  8.  Cantus  ost  intlexio  vocis,  nam  sonus  di- 
rectus  est,  praecedit  autem  sonus  canlum. 

9.  Arsis  est  vocis  elevatio,  id  cst  initium.  Thcsis 
vocis  positio,  hoc  esl  finis.       ^ 

10.  Suaves  vocessunt  subtiies,  et  spissae,  clarae, 
atque  acutae.  Perspicua;  voccs  suut  quie  longius  pro- 
trahuntur,  ita  ut  omnem  impleant  coulinuum  locum, 
sicut  clangor  tubarum. 

li.Subtiles  vores  sunt  quibus  non  est  spiritus, 
quaUs  est  infanlium,  vel  mulierum,  vel  aegroianiium, 
sicut  in  nervis.  Quae  enim  subtilissimae  chordae  sunt, 
subtiles  acteuues  sonos  emitlunt. 

12.  Pingues  sunt  voces,  qnanJo  spiriius  multus 
simuJ  egreditnr,  sicut  virorum.  Acuta  vox  est  te- 
nuis,  et  alta,  sicut  in  chordis  videmus.  *>  Dura  vox 
est,  quae  violenter  emittit   sonos,    sicut   tonitruum. 


13.  Asperavox  esl  rauca,  et  quae  dispergitur  per 
minutos  et  in  dissimiles  pulsus.  Caeca  vox  est  quiK 
mox  ut  emissa  fuerit  conticescit,  atque  suffocata  ne- 
quaquam  longius  producilur,  sicut  est  in  flciilibus. 
«  Vinnola  vox,  est  mollis  atque  flexibilis.  Et  vinnola 
dicta  a  vinno,  hoc  est  cincinno  moUiter  flexo. 

14.  Perfecla  autem  vox  est  alta,  suavis  et  clara. 
Alta,  ut  in  sublimi  sutticiat;  clara,  ut  aures  impleat  | 
suavis,  ut  animis  audientium  blandialur.  Si  ex  hfs 
aliquid  defuerit,  vox  perfecla  non  erit. 

CAPUT  XXI. 
De  secunda  divisionCy  quce  organica  dicitur. 

1.  Secunda  drvisio  organica  est  in  iis  quae,  spiritu 
g  reflante  completa,  181  in  sonum  vocis  animanlur,ut 

sunt   tubae,  calami,  fistulaj,  organa,  pandura,  et  iis 
similia  instrumenta. 

2.  *>  Organum  vocabulum   est  generale  vasorum 

omnium  musicorum.  •  Hoc  autem   cui  folles  adhi- 

bentur,  alio  Graeci  nomine  appellant.  Ut  autem  or- 

ganum  dicatur,  magis  ea  vulgaris  est  consuetudo. 

4. '  Tuba  primum  a  Tyrrhenis  inventa,  de  quibus 
Virg.  : 

Tyrrheuusque  tuba^  mugire  per  aethera  clangor. 
Adhibebalur  autem  non  solum  in  prailiis,  sed  et  ia 
omnibus  festis  diebus  propter  laudes  vel  gaudii  cla- 
ritatem.  Unde  ct  in  Psalterio  dicitur  :  Canite  initio 
mensis  tuba  in  die  insigni  solemnitaiis  vestrcg. 
Prapceptum  enim  fuerat  Juda^is  ut  initio  novje  lunsfe 
Q  tuba  clangerent,  quod  etiam  huc  usque  faciunt. 

4.  Tibias  excogitalas  in  Phrygia  ferunt,  has  qui- 
dem  diu  fuiieribus  tantum  adhibitas,  mox  et  sacris 
gentilium.  Tibias  aulem  appellaUs  putant,  quod  pH- 
mum  de  cervinis  tibiis  cruribusque  hinnulorum 
fierHnt  ;  deinde  per  abusionem  ila  cceptas  vocari, 
etiam  quae  non  de  cruribusossibusveessent  ;hincet 
tibicen,  quasi  tibiarum  cantor. 

5.  «  Calamus  nomen  est  arboris  proprium,  a  ca- 
lendo,  id  est  fundendo  voceSj  vocatus. 

139  6.  Fislulam  quidam  putant  a  Mercdrio  in- 
ventam  ;  *»  alii  a  Fauno  quem  Oraeci  vocant  Pana. 
Nonnulli  eam  *  ab  Idi  pastore  Agrigenlino  fex  Sicilia. 


Cap.  XX.  *  Vox  est  aer  sp,  i;.  Grammaticorum  et 
philosophorum  (ut  ait  Lactantius)  deHnitio,  sed  quae  n 
ipsi  lamen  minifne  probatur,  lib.  de  Opif.,  cap.  15.  ■' 

^Dura,,.euoiies  indur.m.percutitur  f.AL,  durum 
m.  percuiil  ferrum. 

^  Vinnola.W.  vinnolata,  Festus :  Vinnulus  molliter 
se  gerens,  et  minime  quid  virililerfaciens.  Non  :  Vin- 
nolum,  semiloquum,  Ulecebrum.  Plaut.,  in  Asin.  ora- 
iione,  vinnula,  venustulay  G\oss,,vinnUlus  ^taUjXi, 
ubi  mendose  vinnicus  legitur. 

Cap.  XXI.  —  ^  Organum  vocab.  est  generuL  Ex 
August.  in  Ps.  CL. 

<"  Hoc  autem  cui  folles  adhibent.  Hydraulon  appel- 
lari  aGraecis  putabat  Chacon,  de  quo  Vitruv.,  Ub.x, 
cap.  13,  etTertuIL,  Hb.  de  Anima,  c.  de  Animo. 
Plin.  lib.  vii.  cap.  37,  el  Hieron,,  in  pneumat.  Alii 
Tyrrhenam  tibiam  appellari  putant  ex  Polluce,  lib. 
v,  cap.  9.  Dc  Organis  vulgaribus  exstanl  pulcherrimi 
versusapufi  Claudian,,  in  lib.  de  Manlii  Theod.  con- 


sulatu. 

'  Tuba  primum..,  Tibias  excogitat.  Clem.  Alcx., 
Slrom.l,  Ltruscostubam  et  Phrygas  libiam  ait  ei- 
cogitasse. 

g  Calamus  n.  est  arb.  prop.  Non  valde  mirum  si 
arundinem  arborem  dixit,  quisquis  fuit,  unde  htec 
sumpia  sunl.  Cur  a  calendo,  id  esl,  fundendo  vocu 
nomen  deduxerit,  id  multo  obscurius,  nisi  calanaOy 
hoc  est,  vocando  legas.  Nam  canendo,  quod  est  in 
plerisque  Gotnicis,  mendosum  putamus.  Sed  has 
oriffines,  quaj,  aut  nimis  alienae,  aut  etiam  absurda; 
mullis  apud  Isidorum  videbantur,  non  negUgendas 
esse,  satis  jam  viri  eruditi  hac  aetale  sunt  experli. 

^  Alii  a  Fauno.  PUn.,  Ub.  vii,  cap.  56. 

*  Ab  Jdi  pastore.  Hom.  Cod.,  abuno  pastore.  Quid 
si  vox  mutilata  ex  Daplinide,  quem  Diod.,  \ib.  viii 
BucoUci  carminis  auci^rem  facit,  quod  A.  Augus* 
tino  non  dispUcebat  1 


167 

*  Fistula  aatem  dicU,  quod    vocem   emittat.  Nam 
Graece  phos  voXf  stola  missa  appellatur. 

7.  Sambuca  in  Musicis  species  est  symphoniarum. 
Est  enim  genus  ligni  fragilis,  unde  et  tibiap  compo- 

nuntur. 

8.  *>  Pandura  ab  invenlore  vocata  ;  de  qua  Virg.  : 

Pan  primus  calamos  cera  conjungere  plures 
Insliluit,  Pan  curat  oves,  oviumque   magistros. 

Fuitenim  apud  gentiles  deus  pastoralis,  qui  primus 

dispares  calamos  ad  cantum  aplavil,  et  sludiosa  arte 

composuit. 

i30   CAPUT  XXII. 

De  iertia  divisione,  quiv  Bhythmica  nuncupatur. 

1 .  Terlia  est  divisio  rbythmica  pertinens  ad  ner- 

vos  et  pulsum,  cui  danlur  species  cithararum  diver- 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  BPISGOPI  166 

A  7.  Psallerium,  quod  vulgo  canticam  dicitur,  a 
psaliendo  nominatum,  quod  ad  ejus  vocem  chorus 
consonando  re^pondeat.  Esl  autem  similitudo  ci- 
thara*  barbaric«e  '  in  modum  A  lilterae.  «  Sed  psal- 
terii  et  cithara^  hjec  est  differentia,  quod  psalleriurn 
lignum  illuci  concavum  unde  sonus  redditur  superius 
habet,  et  deorsum  feruntur  chordae,  et  desuper  so- 
nant.  Cithara  vero  concavitatem  ligni  inferius  habet. 

*•  Psallerio  autem  Hebraei  decachordo  usi  suntpro- 
pter  numerum  decalogum  legis. 

8.  Lyra  dicla  inh  toO  Xupifv,  a  varietate  vocum, 
quod  diversos  sonos  effieiat.  Lyram  primum  a  Mer- 
curio  dicunt  inventam  fuisse,  hoc  modo.  ^  Cum 
regrediens  Nilus  in  suos  meatus  varia  in  campis  reli- 
quisset  animalia,  relicta  etiam  testudo  est,  qvao,  cum 


sarum,  tympanum,  el  cymbalum,  sistrum,  acitabula  g  ^gset  putrefacta,  et  nervi  ejus  remansissent  exlenli 


amea,  el  argenlea,  vel  alia,  qu*  melallico  rigore 
percussa  reddunt  cum  suavitale  linnilum,  et  caHera 
hujusmodi. 

2.  Cithara?  ac  Psalterii  repertor  Jubal,  ut  pra*di- 
•tum  est,  perhibetur.  Juxta  opinionem  autem  Gra^- 
corum  *^  citharae  usus  repertus  fuissc  ab  ApoUine 
creditur.  Forma  citharae  initio  similis  fuisse  traditur 
peclori  humano,  quod  uti  vox  de  peclore,  ita  ex  ipsa 
cantus  ederetur,  appeliataqne  eadem  de  causa.  Nam 
pectus  Doricalingua  xiOapa  vocatur. 

3.  Pauialim  autem  plures  ejus  species  exstiterunt, 
^  ul  psalteria,  lyra^,  barbiti,  phcenices,  et  peclides,  et 
quse  dicuntur  indica?,  et  feriuntur  a  duobus  simul. 
Ilem  alia3,  alque  alia\  et  quadrata  forma,  el  trigonali. 


intra  corium,  percussa  a  Mercurio  sonitum  dedit,  ad 
cujus  speciem  Mercurius  lyram  feeit,  et  Orpheo  tra- 
didit,  qui  erat  hujus  rei  maxime  studiosus. 

9.  Unde  et  aestimatur  eadem  arte  non  feras  tan- 
tum,  sed  et  saxa  atque  silvas  cantus  modulatione  al- 
licuisse.  Hanc  musici  propter  studii  amorem,  et  car- 
minis  laudem,  etiam  inter  sidera  suarum  fabularum 
commentis  coUocatam  esse  finxerunt. 

10.  Tympanum  est  pellis,  vel  corium  ligno  ex  una 
parte  extentum.  UlEst  enimJ  pars  media  sympho- 
niae  in  similitudinem  cribri,  Tympanum  autem  dietum  ^ 
quod  medium  est.  Unde,  et  ^  margaritum  medium 
tympanum  dicitur,  et  ipsum  ut  symphonia  ad  virgu- 
lam  percutitur. 


4.  Chordamm  etiam  numerus  multiplicatus  esl,  et  C      ^^^  i  Cymbala  acitabula  qu^dam  sunt ,   qua.  per- 


commutatum  genus.  Veteres  autem  citharam  fidica- 
lam  vel  fidem  nominaverunt,  quia  tam  concinunt 
inter  se  chorda^  ejus,  quam  bene  conveniunl  inter 
quosfides  sit.Antiqua  autem  cithara  septem  chordis 
erat :  unde  Virgilius :  Septem  discrimina  vocum, 

5.  Discrimina  autem  ide«,  quod  nuila  chorda  vicina» 
chordae  similem  sonum  reddat,  sed  ideo  septem 
cliordae,  vel  quia  totam  vocem  implent,  vel  quod 
septem  motibus  sonat  coeium. 

i40  6.  Chordas  aulem  diclas  a  corde,  quia  sicut 
pulsus  est  cordis  in  pectore,  ita  pulsus  chordae  in 
cithara.  Has  primus  Mercurius  excogitavit ;  idemque 
prior  •  nervos  in  sonum  strinxit. 

•  fiam  Grasce  phos  vox.  Visum  est  Codicum  simpli 
ciorem  scripturam  sequi,  si  quid  forte  vericrepant. 
Nam  idem  aliquoties  repetit  Isidorus.  ^pcovTj  non  longe 
aberat. 

b  Pandura.  Ab  Assyriis  inventam  scribit  Pollux, 
lib.  IV.  Varr.  lib.  vii  :  Cur  non  a  cithara,  et  Psalte- 
riOy  et  Pandura  dicamus  citharicen,  elc. 

Cap.  XXII.  — "^Cithara:  usus  ah  Apolline.  VHiom  : 

'Cl;  sipt  ttXaYiauXcv  6  Ilav,  »;  auX^v  'AOccva, 
'Q;  x^Xuv  'Eppiattv^  xiOapiv  i'  toi  &^u;   'AtzoXXuv. 

•  Ut  psalter.  barb.  Vid.  Athen.,  lib.  iv,  et  Polluc. 

•  Nervos  in  sonum  strinxit.  Mendose  libri  omnes 
in  nervos  sonum  strinxit.  Tertull.,  lib.  de  Coron. 
mil.,  cap.  8  :  Sed,  et  si  nervos  idem  (Mercurius)  in 
sonum  strinxitj  non  negabo  et  hoc  ingenium  cum 
sanctis  fecisse. 

'  /n  modum  A.  Cassiod.,  in  Prolog.  in  Ps. :  Psal- 
terium  est  (ut  Hieronymus  ait)  in  moium  A  litteras 
fQrmati  ligni  sonora  concavitas. 


cussa  invicem  se  tangunt,  et  sonum  faciunt.  ™  Dicta 

autem  cymbala,  quia  cum  baliematia  simul  percu- 

tiuntur.  Ita  enim   Graeci  dicunt  cymbala  ballema- 

tica. 

it.  Sistrum  ab  inventrice  vocatum.  Isis  enim  iEgy- 

ptiorum  regina  id  genus  invenisse  probatur.  Juve- 

nalis  : 

Isis,  et  irato  feriat  mea  lumina  sislro. 

Inde  et  hoc  mulieres  percutiunt,  quia  inventrix  hujus 

generis  mulier.  °  Unde,  et  apud  Amazonas  sistro 

ad  bellum  feminarum  exercilus  vocabatur. 

%4k9  13.Tintinnabulum  de  sono  vocis  nomen  ha- 

bet,  sicut  et  plausus  manuum,  stridor  valvarum. 

K  Sed  psalter,  et  cithar.  Ex  August.,  in  ps.  lxxx. 

D      *"  Psalterio  autem  Hebrasi  decachord,  Nam  apud 

alios  novcm  tantum  chordas  habuisse  ait  Athenams. 

^  Cum  regrediens  Nilus...allicuisse.  Excomment. 
Arat.  in  Lyr.  et  Hygin.,  lib.  ii. 

i  Pars  media  symphoni(e.  Sic  supra,  cap.  20, 
sambuea  species  est  symphonia^. 

^  Margaritum  medium  tymp.  Tympanium  vocat 
Plin.,  lib.  IX,  cap.  35. 

*  Cymbala ,  et  acitabula.  Aug,  in  ps.  cl  :  Cymbala 
invicem  se  tangunt,  ut  bene  sonent ,  idco  a  qaibus' 
dam  labiis  nostris  comparantur. 

^  Dicta  autem  ci(mDala,  quia  cum  ballemutia. 
Interdicilur  ballemalior,  usus  in  natalitiis  sanctor. 
CoDcil.  Tol.  in,  can.  uhim.  Ballematium  vero  a::b  -ny 
PttXiCeiv  opinor  ductum.  Est  autem  (ioXXfCeiv,  ut  aii 
Suidas,  ra  xupLSotXa  xtuitiiv,  xal  Tcpb;  tov  ixe{v(ov  ^X^^^P" 

XtX<AaLi.  Unde  nostrum  quoque  bailar. 
"  Unde  apud  Anuiwnas.  Quas  ad  calamos  arma 


469 


JETYMOLOGIARUH  LIB.  lU. 


110 


14.  ^Symphoniam  Yulgo  appellatur  lignum  cavum,  m  sant  de  astronomia  scripta  volamina,  interquos  ta- 
ex  utraque  parte,  pelle  extenta,  quam  virgulis  hinc      men  Ptoiemaeus  apudGraecoshabeturprsecipuus,  hic 


et  inde  musici  feriunt.  FitqMe  in  ea  ex  concordia  gra- 
Yisy  et  aculi  suavissimus  cantus. 

CAPUT  XXUI. 
De  musicis  numeris, 
1.  Numeros  aulem  sccundum  musicani  ita  quseris. 
Positls  extremiSyUt  puta  VI  et  Xll,vides  quot  mona- 
dibos  superetur  Yl  a  Xn,et  est  Yl  monadibus ;  ducis 
per  quadralum:  sexies  seni  faciunt  XXXYf.  Gonjungis 
extrema  illa  prima  Yl  ac  XII,  simul  efiiciuni  XYIIL 
Partiris  XXXYI  per  XYIII,  efficitur  dipondius.  Hos 
jangi8Cuml4S  sununa  minore^scilicet  YI,eruntYUI, 
et  erit  medium  inter  YI  et  XII.  Propterea  quod  YUI 
superant  YI  duabus  monadibus,  ^  id  est,  tertia  de 


ctiam,  ct  canones  instituit,  quibus  cursas  astrorum 
ioveniantur. 

CAPUT  XXVII. 
De  differentia  astronomim  et  astrologice. 

1.  Inter  astronomiam  et  aslrologiam  aliquid  dif^ 
fert.  Nam  astronomia  conversionem  coeli,  orius,  obi- 
tus,  motusque  siderum  continet,  vel  qua  ex  causalta 
vocentur.  Astrologia  vero  partim  naluralis,  partim 
superstiliosa  cst. 

2.  Naturalis,  dum  exsequitur  solis  et  iunae  cursus, 
vel  steliarum,  certasque  temporum  staiiones.  Supcr- 
stitiosa  voro  est  illa  quam  mathematici  sequuntur, 
qui  in  stellis  augurantur,  quique  etiam  duodecim  si- 


sex,et  superanturVUIaXIIquatuormonadibus.tertia  a  gnaper  singula  animae  vel  corporis  membra  dispo- 


portione.  Qua  parte  ergo  superat,  eadem  superatur. 

S.  Sed  hsec  ratio  quemadmodum  in  mundo  est,  ex 

volubiiitate  circulorum,  ita  et  in  microcosmo  in  tan- 

tum  prseter   vocem  valet,  ut  sine  ipsius  perfecUone 

etiam  homo  symphoniis  carens  non  consistal.  Bjus- 

dem  musicse  perfectione  etiam  metra  consistunt,  in 

arsi,  et  tbesi,  id  est,  elevatione  et  positione. 

DE  ASTROIIOIIIA. 

CAPUT  XXIY. 
De  astroncmice  nomine. 
1.  Astronomia«  estastrorum  lex,  quse  cursus  side- 
rum,  et  figuras  ,  et  habitudines  stellarum,  circa  se 
et  cirea  terram  indagabiii  ratione  percurrit. 

CAPUT  XXY. 
De  inventoribus  ejus.  r 

1.  Astronomiam  primi  iEgyptii  invenerunt.  Astro- 
logiam  vero  et  nativitatis  obscrvantiam  Chaidseiprimi 

docuerunt.  Abraham  autem  instituisse  iBgyptios 
aslrologiam  Josephus  auctor  asseverat,  Grseci  144 
aulem  dicnnt  hanc  artem  ab  Atlante  prius  excogi- 
tatam ;  ideoque  dictus  est  sustinuisse  coelum. 

2.  Qttisquis  autem  ille  fuit,  motu  coeli  et  ratione 

animae  ezcitatus,  per  temporum  vices,  per  astrorum 

ratos  definitosque  cursus  ,  per  intervallorum  spatia 

nioderata,  consideravit  dimensiones  quasdam  et  nu- 

meros,  quae  definiendo,  ac  seeernendo  in  ordinem 

nectens  astrologiam  reperit. 

CAPUT  XYL 

De  institutoribus. 


nunt,  siderumque  cursu  nativitates  hominum  et  mo- 
rcs  praediccre  conantur. 

CAPUT  XXYIU. 
De  astronomice  ratione* 
1 .  4i)tronomise  ratio  modis  plurimis  constat.  Definit 
enim  quid  sit  mundus,  t45quid  coelum,quid  sphaerae 
silus,  et  cursus,  et  quid  axis  coeli  et  poli,  quse  sint 
climata  coeli,  qui  cursus  solis  et  iunae,  atque  astro- 
rum,  etc. 

CAPUT  XXIX. 

De  mundoet  ejus  nomine. 

1.  Mundus  ^  est  is  qui  constat  ex  coelo  et  terra, 

mari  cunclisque  sideribus.  Qui  idcirco  mundus  est 

appellatus,  •  quia  semper  in  motu  est;  nulla  enim 

requies  ejus  elementis  concessa  est. 

CAPUT  XXX. 
De  forma  mundi, 
1.  Formatio  mundi  ita  demonsiratur.  '  Nam  que- 
madmodum  erigitur  mundus  in  septentrionaiem  pla- 
gam,  ita  declinalur  in  Australem.  s  Caput  autem 
ejus ,  et  quasi  facies,  orientalis  regio  est,  ultima 
pars  scptcntrionalis  est. 

I4e  CAPUT  XXXI. 
De  ccslo  et  ejus  nomine. 

1.  Coelum  philosophi  rotundum,  volubile,  atque  ar- 
dens  esse  dixerunt,  ^  vocatumque  hoc  nomine,  eo  quod 
tanquam  vas  coelatumimpressa  habeat  signa  stellarum. 

2.  Distinxit  enim  id  Deus  claris  luminibus,  et  im- 
plevit  solis  scilicet  et  lunse  orbe  fulgenli,  et  astro- 


1.  In  utraque  autem  liagua  diversorum  quidem  q  rum  micantium  splendentibus  signis  adornavit.  Hic 

Cap.  XXIY.  —  «  Astronom.  Eadem  supra,  lib.  ii, 


tractasse  ait  Capella,  lib.  ix,  sed  Isidor.  magis  vide- 
tur  respexisse  ad  Yirgilii  carmen  : 

Aeginain  mediispatrio  vocat  agmina  sistro.iEn.  viii. 

*•  Symphonia.  Hieronym..  ad  Damas.,  epist.  146  : 
Malequiaam  Latinorum  s^njohoniam  putant  esse  ac' 
nus  organi,  cumconcors  tn  Dei  laudib.concentusnoc 
vocabulosignificetur,  Symplwnia  quippeconsonantia 
exprinUtur  in  Latino.  Qui  locus  Uieronymi  Isidoruni 
procul  dubio  non  fugit;invaluisse  tamen  consuetudinem 
nt  proorgani,quodam  gencre  illaaetate  usurparetur  ap- 
paret  ex  ejus  verbis  :  Symphonia  vulgo  appellatur. 

Cap.  XaIII.  —  ^  Id  est,tertia  de  sex.  Inscribendis 
numeriSf  Chaconi  sumus  assensi  ,  ut  rejiceremus 
adveii)ia  qusedam  obsoleta.  quae  in  Excusis,  et  Mss. 
leguntur,  quse  si  quis  malit,  ejusmodi  plura  apud 
Yolus.  Msecianum  inveniet. 

Patrol.  LXXXII. 


cap.  25. 

Cap.  XXIX.  —^Mundus  est.  Hyginus(equo  multa 
Isidor.)  Astron.  cap.  1  :  Mundus  appellatur  is  qui 
constat  ex  sole,  et  luna.ct  terra,  et  omnibus  stelUs. 

•  Quia  scmper  in  motu  est.  Ncmpe  quasi  moven- 
dus.  Vid.  lib.  XIII,  cap.  1. 

Cap.  XXX. — '  Nam  quetnadmodum.Y  ivg.GeoTg.u 
Mundus,utad  Scythiam,Ripha!asque  arduusarces, 
Consurgit,  prsemitur  Libyae  devexus  iu  austros. 

«  Caput  autem.  Arlstoleles  tamen  australem  verti- 
cemcapui  facit,  secutus,  utquibusdam  vidctur,  Ho- 
merum.  Sed  philosophorum  hac  de  re  placita  vid. 
apud  Plutarch. 

Cap.  XXXI.  —  *>  Vocatumque.  Ex  Amb.  ii  He- 
xam.,  cap.  4. 


171 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


172 


B 


autem  Grseee  oOpotvbc  dicitar  M  Toti  6faodat,  id  est,  a 
^  videndo,  eo  quod  aer  pcrspicuus  sit,  et  *  ad  spe- 
culandam  purior. 

CAPUT  XXXII. 
De  situ  sphcera*.  easlestis, 

1 .  Sphsera  **  cceM  est  spccics  qusedam  in  rotundum 
fbrmata,  cujus  centrum  lerra  est  cx  oranibus  partibus 
sequaliter  cooclusa.  Hanc  sphHeram  nec  principium 
habere  (dicunt),  nec  terminum,  ideo  quod  in  rotun- 
dum  quasi  circulus,  unde  incipiat,  vel  ubi  desinat, 
noQ  facile  comprehenditur. 

2.  ^  Philosophi  aulem  mundi  septem  coelos,  Idest, 
planetas  globorum  consono  motu  introduxeruut, 
quorum  orbibus  connexa  memorant  omnia,  quos  sibi 
innexoa  et  velut  insertos  versari  retro  et  e  contrario 
cerlis  motibus  ferri  arbitraniur. 

i«CAPUT  XXXIII. 
De  motu  ejusdem. 

1.  Sphaerae  ^  motus  duobus  axibus  volvilur  quo- 
rum  unus  est  septentrionalis,  qui  nanquam  occidit 
*  appeilaturqne  Boreus;  alter  australis,  qui  nunquam 
videtar,  el '  Austronotius  dicilur. 

2.  His  duobus  polis  moveri  sphaeram  coeli  dicunt, 
et  *  cum  molu  ejus  sidera  in  ea  fixa  ab  Orienle,  us- 
que  ad  Occidentcm  circumire,  Septentrionibus  bre- 
viores  gyros  juxta  cardinem  perageniibus. 

CAPUT  XXXIV. 
De  cursu  ejusdem  sphceree. 
1.  Sphaera  cceli  ab  Oriente  in  Occidontem  semel 
in  die,  et  nocte  vertitur  xxiv  horarum  spatiis ,  qui- 
bus  sol  cursum  suum  supra  terras  et  sub  terra  sua  a 
volubilitaie  concludit. 

CAPUT  XXXV. 

De  celeritate  cceli, 

1.  Tanta  celeritate  cocli  sphsera  dicitar  currere,  ut 

nisi  adversus  prsecipitem  ejus  carsum  aslra  curre- 

rent,  quse  eam  remor^^rentur,  mundiroinam  facerent. 

CAPUT  XXXVI, 

De  axe  cali. 

1.  Axis  ^  est  sepientrionalis  linea  recta,  quae  per 

mediam  pilam  sphaerae  tendit,  et  dictus  ^  axis,  quod 

in  eo  sphsera  ut  rota  volvitur,  vel  quia  ibi  plaustrum 

est. 

*  Ad  speculandum,  Ex  eodem,  lib.  iii,  cap.  22. 
Cap.  aXXII.  — »» Sphcera  cceli  est  speci,  Hoc  caput 

ex  Hygin.,  Astron.  ca)».  i,  et  Ambros., i  et  ii  Hexam., 
et  ex  Somni.  Scip.,  concinnaium  esl. 

«  Philosophi  autem,.,  arMirantur  Ex  Ambros.,  ii 
Hexam.,  cap.  2.  Cicero  :  Novem  tibi  orbibus,  velpo- 
tius  globis,  conncxa  snnt  omnia,  elc. 

Cap.  XXXI II. —  <*  Spharm  motus  duobus  axib.  Id 
est,  polis,  quomodo  alii  quoque  interdum  ioquuutur. 

•  Appellaturque  Boreus,  Sic  etiam  appellatur  a 
Serv.,  Geo'g.  i. 

'  Et  Austronotius.  Al.,  Austronotus,  et  Hygino 
Notius,  sediu  comment.  in  an.  Austronotus,ui eii^m 
inf.,  cap.  36,  ct  lib.  xiii,  cap.  5. 

»  Et  cum  motu  ejus  sidera  in  ea  fijc,  Aug.,  de 
Gen.  ad  iit.,  lib.  ii,  cap.  \0. 

Cap.  XXXVI.  —  ^  A.ris  cst  septentrionaU  Sic  rur- 
8US  lib.  XIII,  cap.  5 ;  et  Serv.  ii  iEn. :  Axis  est,  aut 
plaustrum  septentrionale^  aut  pars  Septentrionis. 
Delebattamen  vocem  septentrionalis  Chacon.  a  quo 
non  dissentimas. 


149  CAPDT  XXXVU. 

De  caslestibus  polis. 

i.  Poli  J  sunt  circuli  qui  eurrunt  per  axem.  Ho- 
rum  alter  est  septentrionalis  ,  qni  nunquam  occidit, 
appellaturque  Boreus  ;  alier  aaatralis,  qui  nunquam 
videtur,  ct  Austronotius  dicitar. 

2.  Et  dicti  poliy  quod  sint  axium  cycli  ex  usu  plau- 
strorum,  a  poliendo  sciiicet  nominati,  sed  polus 
Boreus  semper  videtur,  Aaslronotius  nunqnam,  qaia 
dcxtra  coeli  altiora  sunt,  pressa  Anstri. 

CAPUT  xxxviri. 

De  cardinibus  coeli. 

1.  Cardines  eoeli  exirema;  paries  sunt  axis.  Et 
dicti  cardines,  eo  quod  per  eos  vertitur  coelum,  vel 
quia  sicut  cor  volvuntur. 

CAPUT  XXXIX. 

De  convexis  cceli, 

i.  Convexa  aatem  coeli,  extrema  ejas  sant  a  cur^ 

vitate  dicta,  unde  est  illud  : 

Convexum  quoties  claudit  nox  humida  coelum. 

^  Convexum  enim  curvum  est,  seu  inclinatum,  et 

in  modum  circuli  flexum. 

i4»CAPUT   XL. 

Dejanuis  cceli, 

i .  Januse  i  coeli  duse  sunt ,  Oriens  et  Occasas. 

Nam  ana  porta  sol  procedit,  alia  se  recipiL 

CAPUT  XLI. 

De  gemina  faeie  cceli, 

i .  Facies  coeli,  vel  caput,  orientalis  regio  ; "  ul- 

tima  septentrionalis.  De  qaa  Lucanus  : 

Sic  mundi  pars  ima  jacel,  quam  zona  nivalis, 
Perpetnseqae  premunt  hiemes. 

CAPUT  XLIL 

De  quatuor  partibus  cceli, 

i.  Climata  ^  coeli,  id  est,  plagae ,  vel  partes  qua- 

tuor  sunt  ex  quibus  prima  pars  orientalis  est ,  unde 

aliquae  siellse  orianiur.   Secunda  occidentalis «   ubi 

nobis  aliquse  stellae  occidunt.  Tertia  septentrionalis, 

abi  sol  pervenit  in  diebus  majoribus.  Quarta  austra- 

lis,  ubi  sol  pervenit  noctibus  majoribus. 

2.  Oriens  autemabooror/usolisest  nuncapatuf.  Oc^ 
cidenStO^oii  diem  faciat  or(;t(f6r^,etinterire.Abscondit 
enim  lumen  mundo,  el  tenebrassuperioducit,5^/?/^n- 

^  Et  dictus  a.tis.  Quoniam,  cap.  32,  axium,  cardi- 
num  et  polorum  memineral ,  eorum  nunc  etymolo- 

Ogias  rcddit. 
Cap.  XXXVH.  —  j  />o/i  sunt  ctrcu/t.Eademiuf., 
lib.  xiii,  cap.  5. 

Cap.  XXXIX.  —  *  Convexum.E  Serv.,  Eclog.  4; 
repelitur  lib.  xiii,  cap.  5. 

Cap.  XL.  —  I  Januas.  lib.  xiii,  cap.  1. 

Cap.  XLI.  —  ™  UUima  septentrion.  Vocem  Lacani 
IMA  ultimam  interpretaturlsidorus.  Alioqui  quomodo 
ima  pars  septeotrionalis,  si  (ut  cap.  29  dixit)  mundus 
in  sepentrionalem  plagam  erigiiur.  Itaque  laborat 
ut  Yirgilium  cum  Lucano  conciliet.  Idem  vidit  Ser- 
vius,  qui  ad  Virffilii  verba,  Mundus  ut  ad  Scythiam: 
Jam,  inc^uit,  definitio  estnostri  climatis,  id  est^nos- 
troi  fiabitalionis,  qu(P  a  Septentrione  incipiens  in 
australi  plaga  desinit.  Minus  videt,  qui  bis  iu  Isi- 
doro  ima  pi  o  ultima  reponerc  conatus  sit  ad  Luca- 
num  solum  respicicus. 

Cap.  XLII.  —  °  Climata  coeli,  Bx  Hieronym.,  in 
Bzech.  cap.  vi. 


I7S 


ETYMOLOGIARUM  UB.  UI. 


174 


trio  «ntem  a  septem  stellis  axis  vocatur  quae  in  ipso  m  r«  pars  constilula  perspiciiur.  Quarlus  circulus  An- 

••A»/\1illaa     l*/\t 9*11 111*        Ui/l      nf>r\r.««i/\      j%t      «.^..lA.     J^..:a ^    ■ A? A ■  _        >  •  .. 


revolulae  rotaniur.  Hic  proprie  el  verlex  dicilur,  eo 
quod  verlilur. 

3.  Meridies  150  aulem  vocatur,  vel  quod  ibi  sol 
facit  medium  diem,  quasi  medidies,  vel  quia  lunc 
purius  micat  eelher.  Merum  enim  purum  dioitur. 

4.  Sunt  et  alia  septem  climata  cceli,  quasi  septem 
lineae  ab  Oriente  in  Occidentem,  sub  quibus  et  mores 
hominum  dispares,  atque  animalia  specialiter  diversa 
nascuntur;  quae  vocata  sunt  a  locis  quibusdam 
famosis,  quorum  primus  est  Meroe,  secundus 
Siene,  •  teriius  Galachoras,  id  est,  Aphrica,  quartus 
Rhodus,  quintus  Hellespontus,  sextus  Mesopontus, 
septimus  Borisihenes. 

CAPUT  XLni. 


tarcticns  vocatur,    eo    quod  contrarius  sit  circulo 
qucm  Arclicum  nominamus. 

4.  Quintus  circuiusxeifAeptvb;  Tpowixb?,  qui  a  Latinis 
hiemalisy  15®  sive^mwa/wappeIatur,ideoquiasol 
cum  ad  euin  circulum  pervenerit,  hiemem  iis  qui  ad 
Aquilonem  sunt  facit,  sestaiem  autem  iis  qui  in  Austri 
parlibus  coounorantur. 

GAPUT  XLV. 
De  circulo  zodiaco. 
1.  Zodiacus  <^  autem  circulus  est  qui  ex  linearum 
quinque  angulis  et  ex  una  linea  constat. 

CAPUT  XLVI. 
De  candido  circulo. 
1.  La(;teus  circulusvia  est  quse  in  spbaera  videtur. 


De  hemisphceriis.  n  a  candore  dicta,  quia  alba  est,  •  quam  aliqui  dicunt 

1.  Hemisphaerium  dimidia  pars  sphserae  est ;  he-      viam  esse  '  qua  circuit  sol,  et  ex  splendoris    ipsius 
misphBerium  supra  terras,  est  ea  pars  coeli  quse  a      transitu  ila  lucere. 


nobis  tota  videiur;  haemisphserium  sub  terra,  est 
quse  videri  non  potest,  quandiu  sub  lerra  fuerit. 

1 51  CAPUT  XLIV. 
De  quinque  circulis  coeli. 

2.  Zonse  coeli  quinque  sunt,  quarum  distinctionibus 
qufledam  partes  temperie  sua  incoluntur,  qusedam 
immanilate  frigoris  aut  caloris  inhabitabiles  existunt, 
Quae  idco,  et  zooae,  vel  circuli  appellautur,  eo  quod 
in  circumductione  sphaerae  exislunt. 

2.Quorum  primus  circulus  ideo  Arcticus  appellatur, 
eo  ^  qnod  intra  eum  Arctorum  signa  inclusa  perspi- 
ciuntur.  ^  Secundns  circulus  ex  eo  Oepivbc  rpoTnxbc 


CAPUT  XLVn. 

De  magnitudine  solis, 
1.  Magnitudo  solis  *  fortior  est  terra,  unde,  c 
eodem  momento  quo  oritur,  et  Orienti  simul,  et 
Occidenti  aequaliter  apparet.  Quia  vero  tanquam 
cubitalis  nobis  videtur,  considerare  oportet  quantum 
sol  distat  a  terris,  quae  longiiudo  facit  ut  parvus 
videatur  nobis. 

153CAPUTXLVIIL 
De  magnitudine  lunas, 
i.    Magnitudo   quoque   lunae   minor  fertur  esse 
quam  solis.  Nam  dum  sol  *•  superior  sit  a  luna,  et 


dicilur,  quia  in  eocirculo  sol  Aquilonis  finibussesta-  ii  tamen  a  nobis  major  quam  luna  videatur,  jam  si 


lem    facicns   uUra  eum  circulum  non  transit,  sed 
statim  revertitnr,  et  inde  tropicus  appellatus. 

3.  Tertius  circulus  {arpiepivbt,  qui  a  Latinis  ideo 
aequinoctialis  appellatur,  eo  qnod  sol  cum  ad  eum 
orbem  pervenerit,  aequinoctium  facit  ( ?aT)(xepivbc  enim 
Laiine  dies  dicitur  mquinox)  quocirculodimidia  sphae- 

*  Tertius  Catachoras, — Catagoras,  cathocoras,  ca^ 
thagorius,  et  catacorius  habent  Ms. ;  et  voces  id  est 
Apnrica  absunt  a  Romano  Cod.,  et  fortc  a  Cassiodoro 
huc  allatae ;  ille  enim,  tertius  Aphrica,  Capella,  ter* 
tius  Dialexandrias,  quod  ducitur  pcr  Gyrenas  in 
Aphricam  Carthagini  ab  Austro  adjacentem,  ex  quo 
quidam,  tertius  Ctjreno!  in  Africa  faciebat.  Alius  ca- 
tacaras,  catamisocaras  inicrpretabatur,  esse  namque 
Misocaram  porium  in  Mauriiania.  Chacon  supcriori- 


prope  nos  accessissct,  multo  major  quam  luna 
conspiceretur.  Sicut  autem  fortior  est  sol  terra,  ita 
terra  fortior  luna  per  aliquam  quantitatem. 

CAPUT  XLIX. 
De  natura  solis, 
1.  SoP  dum  igneus  sit    prae  nimio  motu  conver- 

consentiunt  {<7Y)(iep(av,  id  est^  sequidiale  (/tc^/e^.  Sed 
nos  a?quinoctium  dicimus,  non  a^auidium,  Graeci  a 
die,  nos  a  nocte  nomen  fccimus.  iNeque  tamen  dissi- 
mulabimus  in  omnibus  libris  legi  ,  Hemerinos  enira 
Latine  «Jicitur  rf/es,  atquc  woxduobus  excfptis  Tarra- 
conensibus,  aquibus  \ocesaique  np.rabsunt.  Ch^con 
ita;  V^pa  namque  Latine  dic  tur  rf/esatque  nox ;  vo- 
iuisse  namque  I>idorum  ^(xipac  appcllaiione  (Jirm  noc- 
irmque  conlincri,  qnomodo  eiiam  edidii  Vulcanius. 


bus  verbis  anoeciebat,  a  locis  famosis,  xati  ytGpac      Hygini  lib.  i :  Deindeducitur  circulus  cequinociialis 
Cap.  XLIV.—  Quod  intra  eum  Arctor.  Sic  omnes  0  Grascis  isemerinos  appellatus,  ideo  quod  sol  cum  ad 

Goih.  lum  liic,  tumlib.  xiii,  cap.  6.  Hyginus,  lib.  iii,  "^  '^  '  """'  "       *" 

cap.  1,  dc  Polo  Arcticn,  quo  utrxque  Arcti  nixa;  ve- 

huntur  Arctico  circulo  inclusce,  Neque  vero  Arcturi, 

quod  est  in  Excusis  dispiicet.  Nam  idem  Hyg.,  lib.  i 

Astron.  (unde  hsec  sumpta  videntiir)  :  Qui  circulus 

(inquit)  Arcticus  appellatur,  quod  intra  eum  Arcturi 

simulacrautincluia  perspiciuntur  qucesigna  anobis 

ursarum  specie  licta^  Scptentriones  appellantur,  Et 

Arat  intf  rp.  :  Duo  sunt  Arcturi  quorum  majorem 

vocant  Helicen,  et  pauloposi  :  Arcturus  minor,  etc. 
*^  Secundus  circulus,\ erh^  Hygini,  Iib.  i  de  Asiron.r 

?97.(icpivb$  namqueLaiine  dicitur  dies  asquinox,  Quod 

si  verbum  ipsum  rc(iderevnns,cequidialis  poiius  nomi- 

naretur.  Quo  modoantiquos  locutos  tradil  Festus  his 

verbis  :  ^quidiale  apud  anti^uos  dictum  est,  quod 

nuncdicimu^  8equinoctiale,^ttianox  dieipotius  quam 

nocti    adnumerari   debet.    Grasci  quoque  in  hoc 


eum  orbem  pervenit,  asquinociium  conficit.Hoc  cir-^ 
culo  facto  aimidia  spha^ceparsconstituta  perspici' 
tur, 

Cap.  XLV.  —  d  Zodiacus,  Ita  omnes  libri,  quo 
sensu  ,  iion  planc  dixerim ;  aliter  lib.  xiii,  cap.  6. 
Sed  ilia  quoque,  ut  aliona  a  Gothicis  absunt. 

Cap.  XLVL  — •  Quam  aliqux  dicunt.  Metrodorus, 
ul  reterl  Plutarc. 

'  Qua  circuit  sol.  Currit,K,,  ut  lib.  xiii,  cap.  5. 

Gap.  XLVil.  —  i  Fortior  est  terra,  id  est  major, 
ut  c.  seq.  et  sup.,  cap.  6,  forliorem  numerum  non 
sem('l  dixit. 

Cap.  XLVm.  —  ^  Superiorsit  a  luna,  De  hac  con- 
structione  dixiraus  in  cap.5.  Locus  autcm  ex  Hygini 
lib.  IV,  c.  de  Luna. 

Cap.  XLIX.  —  '  Sol  dum  igneus  sit.Ex  comment. 
Arat.  in  fin. 


175 


S.  ISiOORI  HISPALENSIS  EPISGOPI 


176 


sioDis  su»  amplius  iDcalcscit.  "Cujus  igDemdicuDl  a  "  per  iDCOgDiias  sub  terra  vias  vadit,  et  rarsus  ad 
philosophi  aqua  nulriri,  et  e  coDtrario   elemenlo      orieDtem  recurrit. 


virtutem  lumiuis  el  caloris  accipere.  Uude  videmus 
eum  ssepius  madidum,  atque  roraniem. 

CAPUT  L. 

De  cursu  solis. 

1.  Solemb  per  seipsum  moveri,  non  cum  mnndo 
verti  dicunt.  154  Nam  si  fixus  coelo  maneret,  omnes 
dies  et  noctes  aequales  existerent ;  sed  quoniam  alio 
loco  cras  occasurum,  aliooccidisse  hesteruo  videmus, 
apparet  eum  per  seipsum  moveri,  non  cum  mundo 
verti.  Spatiis  enim  insequalibus  orbes  sdduos  conficit 
propter  temporum  mutationes. 

2.  Nam  vadens  longius  ad  meridiem,  hiemem  facit, 
ut  hibemis  humoribus,  ac  pruinis  terra  piaguescat. 


CAPUT  LIII. 
De  lumine  lunas. 
1.  Lunam  '  quidam  philosophi  dicunt  proprium 
lumen  haberey  globique  ejus  unam  partem  esse  luci- 
fluam,  aliam  vero  obscuram,  et  paulatim  s^  veriendo 
diversas  formas  efficere.  s  Alii  e  contra  aiunt  lunam 
non  suum  lumen  kabere,  sed  solis  radiis  illuminari. 
Unde  et  eclipsim  patitur,  si  inler  ipsam  et  solem 
umbra  terrse  se  interponat. 

CAPUT  LIV. 
De  formis  lunoe, 
1.  Prima  figura  lunse  bicornis  cst,  ^  secunda  se- 
ctilis,  tertia  dimidia,  quarta  plena,  quinta  iterumdimi- 


Accedens  propius  ad  Sepientrionem,  «statem  reddit,  B  ^^^  **  "^^^^^^^  ^^*^  ^^^'■".™  *^^^'  ''^P^""*  ^"^^""^' 


ut  fruges  maturitate  durentur,et  quie  sunt  in  humi- 
dis  incocla  fervefacta  mitescant. 

CAPUT  U. 

\pe  effectu  solis 

2.  Sol  oriensdiem  facit,  occidens  noctem  inducit; 
nam  dies  est  sol  super  terras,  nox  est  sol  sub  terris. 
^  Ex  ipso  enim  sunt  horae;  ex  ipso  dies,  cum  ascen- 
derit ;  ex  ipso  etiam  nox  cum  occiderit ;  ex  ipso 
menses,  et  anni  numerantur  ;  ex  ipso  vicissitudines 
finnt  temporum. 

2.  Quando  antem  per  mcridiem  currit,  vicinior  est 
terrae;  quando  vero  juxla  Seplentrionem,  ^  sublimis 
attollitur.  Cui  idco  Deus  diversos  cursus  constiluit, 


2.  Septima  iterum  semis  et  vicesima  seconda  semis 
in  suo  orbe  medise  sunt ;  cseterse  proporlionales  sunt, 

15e  CAPUT  LV. 
De  interlunio  lunie. 
1.  Interluniom  lunse  est  tempus  illud  inter  defi- 
cientem  et  nascentem  lunam.  Est  autem  tricesima 
dies  qua  luna  non  lucet.  Quae  ideo  tunc  videri  non 
potest,,quiasoIi  conjuncta  obscuratnr;  sed  eodem  mo- 
mcnto  rcnascens  paulatim  ab  eo  recedendo  videtur. 

CAPUT  LVI. 

De  cursu  lunce, 

1.  Luna  amissi  ac  recepti  luminis  vicibus  menstrua 

spatia  moderatur.  ^  Quae  ideo  obliquo  et  non  recto 

incedit  cursu  ut  sol,  ne  incidat  in  ccntrum  terrse,  et 


loca,  et  tcmpora,  ne  dum  semper  eisdem  moraretur  g  frequenier  patiatur  eclipsim.  Vicinus  est  enim  circu- 

locis,  quotidiano  vapore  ejus  universa  consumeren-  •  lug  ejus  terrae.  Crescens  autem  orientem  cornibus 

tur,  sicut  Clemens  ait :  Cursus  diversos  accipit,  qui^ 

bus  aeris  temperies  pro  ratione  temporum  dispensa" 

tur^et  ordo  vicissitudinumpermutationumqueserva'' 

tur»  Nam  dum  ad  superiora  conscenderity  ver  tem^ 

perat;  155  ubi  autem  ad  summum  casli  venerit^ 

cestivos  accendit  calores ;  descendens  rursus  autumno 

temperiemreddit.  Ubi  vero  adinferiorem  reddit  cir- 

ctt/um,  ex  glaciali  compage  cceli  rigorem  nobis 

hibemi  frigoris  derelinquit. 

CAPUT  LU. 
De  itinere  solis. 
1.  Sol  oriens  per  meridiem  iter  habet,  qui  post- 
quam  ad  occasum  venerit,  ct  Oceano  se  tinxerit, 

*  Cujus  ignem  dicunt  philosophi,   Cleanthi  eam 
opinionem  tribuit  Cicero,  ii  de  Nat.  Deor.   Et   iii  : 
Alii  autem  solem ,  lunam,  reliqua  astra  aquis,  alia 
dulcibusy  alia  marinis;  Camque  causam  eleanthes 
affert,  cur  se  sol  referat,  nec  iongius  progrediatur 
solstitiali  orbe,   itemque  brumali,  ne  longius  disce- 
dat  a  (71^0.  Lucrelius  quoque,  de  Sideribus  lib.  v  : 
Sive  aliunde  fluens  alicunde  extrinsecus  aer 
Versat  agens  ignes,  sive  ipsi  serpere  possunt, 
Quo  cuj  usque  cibus  vocat,  atque  invitat  euntes, 
Flanmieaper  coelum  pascentes  corpora  passim. 
Et  soiem  ex  ignibusabhumidis  vaporibus  collectis 
coagmcntatum,  nubemque  quamdam  ustulantem  es* 
?e,  Xenophanes  aiebat.  Vid.  Pluiarch.,  Plin,  et  Arai. 
Gonomeni. 

Cap.  I.  — »»  Solem  per  seips.  Pleraq.  ex  Hygin. 
l'b.  IV;  cap.  dft  Sole. 


spectat;  decrescens  occidentem ;  merito,  quia  occa- 
sura  et  amissura  est  lumen» 

CAPUT  LVII. 
De  vicinitate  lunce  ad  terras. 
1.  Luna  terris  vicinior  est  quam  sol.  Inde  et  bre- 
viori  orbe  celerius  peragit  cursum  suum.  Nam  iter 
quod  sol  in  diebus  CCCLXV  peragit,  ista  per  triginta 
dies  percurrit.  Unde  et  antiqui  menses  in  luna, 
annos  autem  in  solis  cursu  posuerunt. 

CAPUT  LVm. 
De  eclipsi  solis. 
1.  Eclipsis  J  solis  est  quoties  luna  tricesima  ad 
eamdem  lineam  157  qua  sol  vehitur  pervenit,  eique 

Cap.  LI. — ^  Ex  ipso-.,  temporum,  VerbaCIem.  viii 
Rccogn. 

^  Sublimis  attollitur.  Reliqua,  ouse  in  excusis  libris 
leguntur  absunt  a.  Ms.  et  allaia  huc  suni  e  cap.  17 
libri  de  Natura  rer.  ad  Sisebuth. 

Cap.  LII. — •  Per  incoqnitas  sub  terra  vias.  Cogni- 
tas  jam  nostrorum  hommum  diligentia. 

Cap.  LIII. — '  Lunam  quidam.lBx  Arat.  commcnt. 

s  Alii  e  contra,  Sensum  quidem  ex  iisdem  com- 
meutariis,  sed  veri>a  ex  Uyeronimo  mutuatus  est  in 
Isaiae  cap.  lxvi. 

Cap.  LIV. — **  Secunda  sectilis.,,  sexta  iterum  sec 
tilis,  AI.,  utrobiq,  sextilis, 

Cap.  LVL— *  Qtue  ideo,.,  incid,  E  Servio,  Mx\,  i, 
ad  verb.  Uic  canit  errantem  lunam. 

Cap.  LVIU.^  Eclipsis,  Bx  interprete  Arat.  propo 
fin. 


177 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  ni. 


I7ft 


sc  objicicns  solom  obiCuraU  Nam  delicere  nobis  sol 
TidcUir,  duni  illi  orbis  lunae  opponitur. 

CAPUT  LIX. 

De  eclipsi  lunof. 

i.  Eclipsis  lunae  est  quoties  in  umbram  tcrra^luna 

incurrit.  Non  enim  simm  lumen  habere,  sed  a  sole 

illuminari  putatur,  undc  et  defeclum  patilur,  si  intcr 

ipsam  et  solem  umbra  terra;  interveniat. 

2.  Patitur  autem  hoc  decima  quinta  luna  eousque 
quandiu  centrnm  atque  umbram  obstaniisterrae  exeat, 
videatque  solem,  vel  a  sole  videatur. 

CAPUT  LX. 
De  differentia  stellarumt  siderum  et  astrorum. 

1.  Stellae  et  sidera,  et  astra  inter  se  differuot. 
Nam  stella  est  quselibet  singularis.  Sidera  vero  sunt 
stellis  plurimis  facta,  ut  Hyades,  Pleiades. 

2.  Astra  autem  sunt  stellae  grandes,  ut  Orion, 
Bootes.  Sed  hsec  nomina  scriplores  confundunt,  et 
astra  pro  stellis,  et  stellas  pro  sideribus  ponunt. 

CAPUT  LXI. 
De  lumine  stellarum, 
1.  Stellae  non  habere  proprium  lumen,  sed  a  sole 
illuminari  dicuntor,  sicut  et  luna. 

159  CAPUT  LXII. 
De  stellarum  situ. 
1.  Stellae  immobilcs  sunt,  etcumcoelo  fixaeperpe- 
tuo  motu  ferontur,  neque  cadunt  per  diem,  scd  solis 
splendore  obscurantur. 

CAPUT  LXIII. 
De  cursu  stellarum. 


B 


I  159  CAPUT  LXVI. 

De  numero  circulari  stellarum» 

1.  Numeros  circularis  stellarum  est,  per  quem 
cognosci  dicitur  in  quanio  tempore  circulum  suum 
unaquseque  stella  percurral,  sive  per  longilodinem, 
sive  per  latitudinem. 

2.  Nam  luna  octo  annis  fertur  ezplere  circulum 
suum,  Mercurias  annis  viginti,  Lucifer  annis  novem, 
sol  annis  decem  et  novem,  »>Pyrois  quindecim,  Phae- 
ton  duodecim,  Saturnus  triginta.  Quibus  peractis  ad 
reversionem  circuli  sui  iisdem  signis  et  partibus  re- 
vertuntur. 

3.  Qusedam  sidera  radiis  solis  prsepedita  anomala 

fiunt,  aut   retrograda,  aut  stationaria,  ^  juxta  qnod 

et  poeta  mcminit  diocns  : 

Sol  tempora  dividit  sevi ; 
Mutat  nocte  diem,  radiisque  potentibus  astra 
Ire  vetat,  cursusque  vagos  staiione  moratur. 

CAPUT  LXViL 

De  stellis  planetis. 

i.Quaedam  stellae  ideo  planeiae  dicunlur,  id  est, 

erran/^5,quia  per  totum  mundum  vario  motu  discur- 

runt.  Uode  proeo  quod  errsini  retrogradm  dicuntur, 

vel  anomalce  efficiuntur,  id  est,  quando  particulas 

addunt  et  delrahunt.  Caeterum  quando  tanlum  de- 

trahunt,  retrogradas  dicuntur,  stationem  aulem  fa- 

ciunl  quando  stant.  , 

lOO  CAPUT  LXVIII. 

De  prcecedentiaet  antegradatione  stellarum, 

i.  Praecedentia  vel  antegradatio  slellarum  est,  dum 


,    c- 1  .  r  .  .       r.       ^         stella  motum  suum  consuetum  agere  videtar,  et  ali- 

i.  Sidera,  aut  feruniur,  aul  moventur.  Feruntur  p..       .  ...  ... 

,    «  ..11.«         ^  q"»<l  praeter  consuetudinem  praeccdit. 

CAPUT  LXIX. 

De  remotione  vel  retrogradatione  stellarum, 

i.  Remotio  vel  retrogradatio  sieliarum  est,  quando 

stella,  dum  motum  suum  agit,  simul  et  retrorsum 

moveri  videtur. 

CAPUT  LXX. 

De  statu  stellarum, 

i.  Status  stellarum  est,  quia  dum  stella  semper 

moveiur,  tamen  in  aliquibus  locis  stare  videtur. 

CAPUT  LXXL 

De  nominibus  stellarum,  quibus  ex  causis  nomtna 

acceperunt, 

1.  Sed  appellatus,  eo  quod  solus  appareat,  obscu- 
ratis  fulgore  suo  cunctis  sideribus. 

2.  ^  Luna  dicta  quasi  Lucina,  ablata  mcdia  syl- 
laba,  de  qua  Virg. :  Casta  fave  Lucina.  Sumpsit  au- 
tem  nomen  per  *  dcrivationem  a  solis  lucc,  ISl  co 
quod  ab  eo  lumen  accipiat,  acceptumque  rcddat. 

3.  StcIIae  dictae  a  stando,  quia  semper  fixae  stant 
in  coelo,  nec  cadunt. '  Nam  quod  videmus  de  coelo 


qnae  coelo  fixa  sunt,  et  cum  coelo  volvuntur.  Moven" 
tur  vero  quaedam,  sicut  planetae,  id  est,  erraticae, 
quae  eursus  suos  vagos  certa  tamcn  dcfinitione  con- 
ficiunt. 

CAPUT  LXIV. 
De  uario  cursu  stellarum. 

i .  Stellae  pro  eo  qaod  *  per  diversos  orbes  cce- 
lestiam  planetarum  feruntur,  quaedam  celerius  cxortae 
serias  occidant,  quaedam  tardius  exortae  ciiius  ad  oc- 
casum  perveniunt. 

2.  Aliae  pariier  oriuntur  et  non  simul  occidunt, 
omnes  autem  suo  tempore  ad  cursum  proprium  rc- 
vertuntur. 

CAPUT  LXV. 
De  intervallis  stellarum,  Q 

i.  Stellae  inter  se  diversis  iotervallis  distant  a 
lerra,  proptercadispari  claritate  magis,  minusve  uos- 
tris  oculis  apparent;  nam  multae  majores  sunt  iis  qoas 
videmusconspicuas,  sedlongius  positae  parvae  videntur 
a  nobis. 


•  Cap.  LXIV.  Per  diversos  orbes  cmlestium  plane^ 
tarum,  Rom.  Cod.,  Coilestium  polorum,  ex  quo  pa" 
raUelorum  faciebatChacon.  Porro,quae  reslant  exHy- 
gini  sunt  praefalione. 

^  Cap.  LXVI.  Fyrais,  Gum  in  omnibus  libris  esset 
Vesper,  recte  monuit  Chacon  permutandas  esse  lit- 
teras.  lla  namque  Martem  vocari  ab  omnibus,  etiam 
ablsid.,  cap.  70.  Undc  etiam  corrigendus  lib.  v,  cap. 
30.  Vid.  Cic,  II  de  Nat.  Dcor.,  et  Censor.,  cap.  i3, 
de  die  NaUl. 


<^  Juxtaquod,  et  poeta,  Lucan.,lib.  x,  apud  quem 
non  a^vi,  sedannt  legimus. 

**  Cap.  LXXl.  Luna  dictaq.  Ltwina.  Cic.  :  Luna  a 
lucendo  nominata^  eademnue  est  Lucina, 

^  Per  derivationem  a  solis  luce.  Cicer.  in  Somn. 
Ex  quibus  illa,  quofultima  cwlo^  citima  terris  luce 
lucebat  aliena. 

'  Nam  auod  videmus  e  ca^lo.Scrv.y  Grcrirff.  i.Quod 
autemviaemus  e  ca*lo  stellas  quasi  labi  dhrd^^oR  sunt 
ignis  a^therei,  qum  fiunt^  etc. 


479 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


180 


stellas  quasi  labi,  non  sunt  steilse,  sed  igniculi  ab  a 
SBlhere  lapsi,  qui  fiunt  dura  ventus  altiora  pelons 
sethereum  ignem  secum  irahit,  qui  trecn  suo  imila- 
tur  steilas  cadentes.  Nam  stellae  cadere  non  possunt; 
immobiles  enim  (ut  prsedictum  est)  sunt,  et  eum  coelo 
fixae  feruntur. 

4  *  Sidera  dicta,  quod  ea  navigantes  considerando 
dirigunt  ad  cursum  consilium,  ne  fallacibus  undis  aut 
ventis  alio  deducantur.  QuBPdam  autem  stellse  idcirco 
signa  dicuntur,  quia  eas  nautse  observant  in  guber- 
nandis  remigiis,  contemplantes  aciem,  fulgoremque 
earum,  quibus  rebus  status  coeli  futurus  ostenditur. 

5.  Sed  et  omnes  homines  ea  intendunt  ad  prsevi- 
deudas  aeris  qualiiates  per  a?stalem,  et  hiemem, 
vernalemque  temperiem.  Oriu  enim  vel  occasu  suo 
certis  stationibus  temporum  qualitates  significant.     b 

6.  Signorum  primus  Arctos,  qui  in  axe  fixus  sep- 
tem  slellis  in  se  revoiutis  rotatur.  Nomen  est  Grae- 
cum,  quod  Latine  Ursa  dicitur ;  quse  quia  in  modum 
plauslri  vertitur,  nostri  eam  Septentrionem  dixerunt. 

7.  Triones  enim  proprie  suntboves  aratorii,  dicti 
eo  quod  terram  terant,  quasi  teriones,  Septentriones 
autem  non  occidere  axis  vicinitas  facit,  quia  in  eo  sunt. 

8.  Arctophylax  dicitur,  quod  Arcton,  id  est,  He- 
licem  Ursam  sequitur.  Eumdem  et  Booten  dixerunt, 
eo  quod  plaustro  hseret  :  signum  multis  inspecta- 
bile  stellis,  inter  quas  >>  Arclurus  est. 

9.  Arcturus  est  sidus  post  caudam  majoris  Ursae 
positum  in  signo  Boolse.  Unde  et  Arcturus  dictus 
est,  quasi  df^xtou  o5p&,  quia  Bootie  praecordiis  col- 
locata  est.  Orilur  autem  auiumnali  tempore.  g 

1S!9  10.  Orion  astrum  ante  Tauri  vesligia  fulget; 
et  dictus  Orion  ab  urina,  id  est,  ab  inundalione 
aquarum.  Tempore  enim  hiemis  obortus,  mare  et 
terras  aquis  et  tempestatibus  turbat. 

i  1 .  ^  Hunc  Latini  Jugulam  vocant,  quod  sit  armatus, 
^  ut  gladio,  et  stellarum  luce  terribilis,  atque  clarissi- 
mus  ;  in  quo  sieffulgcnt  omnia,  serenitas  portendilur; 
si  obscuratur  hic  acies ,  tempestas  cernitur  immi- 
nere. 

*  Sidera  q,  e.  n.  considerando.  Al  Varro  :  Sidera 
quce  insidunty  atque  ita  significant  aliquidin  terris, 

^  Arcturus  sidus,  E.  Serv.,  iEn.  i. 

*  Hu7ic  Laiini  jug,  Ex  comm.  Arat. 

**  Ut  gladio.  Araius,  y^w?  ^91  rrsKoiOcit.  Cic.  :  Et 
dextra  rctinens  non  casumluminisensem.  Varro  la- 
men  non  ad  eusem  referi  jugalce  olymon.  Sic  nam-  n 
aue  scribit :  Citius  Orion  patefit,  hujus  signi  caput 
aiciiur  e  stellis  tribus,  quas  in/ra  auce  clarce^  uuas 
appellanfhumeros,  interquas  quodvidetur  jugutum, 
unde  et  juguia  dicta. 

*  Hyadasdict.  Serv.,  Mn.  i.  Hyadesdicta  ijcbxou 
Ctiv.  Laline  succuUb  a  succo,  el  Georg.  1  :  Hyades 
hzh  Tcu  &ETOU,  e  quo  apfiaret  esse  quee  hoc  loco 
confusa  leguntur.  Arati  quoque  intcrpres  ;  Hyades 
(inquit)  appellantibus  Grascis,  quod  nostri  a  sitnili- 
tudine  cognominis  vocabulum  eis  stellis  propter  suc- 
cosimpositum  arbitrantur,imperitiappellavere  suo-. 
cid  as.  Gic.  11  de  Nat.  Deor. :  Has  Grceci  Uyadas  vo- 
citare  consueverunta  pluendo,C^iv  namqueest  piue- 
re.nostri  imperite  succulas,  quasia  suibus  essent, 
non  ao  imbrib.  nominatce. 

^  Pleiadas  a  pluralit.  Ex  Arat.  comment.  Nam 
Serv.,  Georg.  i,  ^Tzh  xoO   ic^ittv,  id  e$t  navigando, 


12.  •  Hyades  diclse  inh  xoo  Ciiv,  id  est,  a  succo,  et 
pluviis.  Nam  pluvia  Griece  usxb;  dicitur.  Ortu  quippe 
suo  efficiunt  pluvias,  unde  et  eas  Lalini  succulus  ap- 
pellaverunt,  quia  quando  nascuntur,  pluviarum  signa 
monstrantur,  de  quibus  Virgilius:  Arcturumpluvias- 
que  Hyadas,  Sunl  autem  septem  in  fronte  Tauri,  et 
oriuntur  tempore  vernali. 

13. '  ^\e\^Ae%tipluralitate  dictae,  quia  pluralilatem 
Graeci  nXsi6T?}Ta  appellant.  Sunt  autem  stellse  septem 
ante  genua  Tauri,  ex  quibus  sex  videntur,  nam  latet 
una.  Has  Laiini  Vergilias  dicunt,  a  temporis  signifi- 
catione,  quod  est  ver^  qoando  exoriunlur.  Nam  oc- 
casu  suo  16S  hiemem,  ortu  aestatem,  primeeque  na- 
vigationis  tempus  ostenunt. 

14.  Ganicula  stella  quae  et  Sirius  dicitur,  sestivis 
mensibus  in  medio  centro  coeli  esl,  et  dum  sol  ad  eam 
ascenderil,conjuncta  cumsole,  duplicaturcalor  ipsius, 
et  dissolvuntur  corpora,  et  vaporanlur.  Unde  ex  ipsa 
stella  dies  caniculares  dicuntur,  quando  et  moleslae 
sunt  purgationes. 

15.  Canis  autem  vocatur  propterea,  quod  corpora 
morbo  afficiat.  s  Sirius  propter  flammae  candorem, 
quod  ejusmodi  sit,  ut  prae  caeteris  lucere  videatur.  Ita- 
que  quo  magis  eam  cognoscerenl,  Sirion  appellasse. 

16.  Cometes  stella  dicta  est,  eo  quod  comas  lumi- 
nis  fundat  ex  se.Quod  genus  sideris  quando  apparue- 
rit,  aut  pestilentiam,  aut  famem,  aut  belia  significat. 

17.  ^  Cometce  aulem  Latine  crinita^  appellantur, 
quod  in  modumcrinium  flammasspargunt,  quas  Sioici 
dicunt  esse  ullra  xxx,  quarum  nomina  ct  effectus  qui- 
dam  astrologi  scripserunt. 

18.  Lucifer  dictus,  eo  quod  inler  omnia  sidera  plus 
lucem  ferat;  est  autem  unus  ex  planetis.  Hic  proprie  et 
jubar  dicitur,  eo  >  quod  jubas  lucis  effundat,  sed  et 
splendor  solis  et  lunae,  ac  stellarum,  jubas  vocatur, 
quod  in  modum  jubo!  radii  ipsorum  extendantur. 

19.  ^  Hesperus  stella  occidentalis,  quam  cognomi- 
natam  perhibent  ab  Hespcro  Hispaniae  r«*ge.Est  autem, 
et  ipsa  ex  quinque  steilis  planetis,  noctem  ducens,  et 
solcm  sequens.  Fertur  auiem  quod  haec  stella  oriens 

quod  ortu  suo  primae  navigationis  tempus  osten* 
dant. 

K  Siriuspropter  flammas  candorem.Qmsivc  pro  Si- 
rius  hoc  ioco  legerunt  (ut  cst  in  plerisque  omnibus 
Manusc.)  offecii  eorum  luminibus  in  cq?iiculaei  can^ 
dore  vocis  similiimlo,  neque  adverleruni  asipiav  can- 
dcre  esse  ei  splendere,  Isidorumque  qui  aniea  Cani- 
culaquceei  Syrius  dixisset,  nunc  uiriusque  nominis 
rationem  reducre.  Gum  praesertim  in  Arat.  com- 
mentariis,  unde  sunt  haec  ita  scriptum  sit :  Sirium 
autemstellam  vocatam  putantpropterflammoe  can- 
dorem,  PostremoCodicumvarieias  (iiaminquibusdam 
sive,  in  aliis  aut  (in  aliis  vel)  ipsos  saiis  coarguil,  est 
vero  proprie  Sirius  (ut  aitServ.,  iEn.  x)  i»tella  in  ore 
canis. 

**  Cometa*  autem  Latine  crinitas,  Serv.,  iEn.  x  : 
Comet(e  Latina:  crinitasappellantur^et Stoici  dicunt 
has  stellas  esseultra  xwii.quarum  nomina  eteffeC' 
tus  Avienus,  qui  iambicis  scripsit  Virgilii  fabulas^ 
memorat.  Sed  Isid.  forte  ultra  xxx  scnpsii,  ueglecio 
miriori  n»i'ncpo. 

*  Quod  jubas  luc.  E  Serv.,  /Ea.  iv,  Ita  portis  ju- 
bare  ex  d.  1. 

i  Hesperus  Serv.,  .En.  i  et  iii. 


iSl 


ETVMOLOGIARUM  LIB.III. 


m 


Luciferum,  ocscidens  vesperum  facit,  de  qua  Slatius  :  a  riat ,  est  enim  hoc  tempus  caniculariura  dierum. 


...et  alterno  deperditur  udus  in  ortu. 

104I  20.  Planetae  stellte  sunt  quae  non  sunt  fixse 
ia  coelo,  ut  reliquae,  *sed  in  aere  feruntur.  Diciaeau- 
tem  planetas  ii^b  x^;  TaavTjs,  id  est,  ab  errore.  *»  Nam 
ioterdum  in  Austrum,  interdum  in  Seplentrionem, 
plerumque  contra  mundum,  nonnunquamcum  mundo 
feruQtur.  «  Quarum  nomina  Graeca  budi  Phaeton, 
Phffinoa,  Pyrois,  Hesperus,  Slilbon. 

21.  Ho8  Romani  nominibus  deorum  suorum,  id 
est,  Jovis,  Saturni,  Mariis,  Veneris  alque  Mercurii, 
ftacraverunt.  ^  Decepii  enim,  et  decipera  volentes, 
ia  eorum  adulationem  qui  sibi  aliquid  secundum 
am«rem  s^culi  praestilissent,  sidera  ostendcbant  ia 
coelo,  dicentes  quod  Jovis  esset  illud  sidus,  et  illud 


29.  Libram  autem  vocaverunl  ab  aequalitate  men- 
sis  ipsius,  quia  octavo  Kal.  Octobris  sol  per  illud 
signum  currens8equinoctiumfacit,Unde  ctLucanu» : 
Ad  juxtce  pondera  Librce. 

30.  Scorpium  quoque  et  Sagitlarium  propler  ful- 
gura  mensid  ipsiug  appellaverunt.  Sagittarius  vir 
equinis  cruribus  deformatus,  cui  sagittam  et  arcum 
adjungunt,  ut  ex  eo  mensis  ipsius  fulmina  demon- 
strentur.  Unde  ct  Sagittarius  est  vocalus. 

31.  Capricorni  figuram  ideo  inter  sidera  finxerunt, 
propter  capram  Jovis  nutricem,  cujus  posteriorem 
parlem  corpoiis  in  cffigiem  piscis  ^  ideo  formave- 
runt,  ul  pluvias  ejusdem  temporis  designarent,  quas 
solet  idem  mensis  plerumque  in  extremis  habere. 


Mercurii,  ct  concepta  est  opinio  vanilatis.  Hanc  opi-  n      32.  Porro  Aquariuni  et  Pisces,  ab  imbribus  lem- 

~;,>«_^-^    ^-_.^_:^    U:_l.^1     _  ___c 'a     r*\-    i    A  a!a      ■*  A  j»'  «•!••• 


nioDem  erroris  diabolus  confirmavit,  Christus  evertit. 

82.  Jam  vero  illa  quae  ab  ipsis  genlilibus  signa  di- 
cuntur,  in  quibus  et  animantium  imago  de  stellis 
formatur,  ut  Arctos,  Aries,  Taurus,  Libra,  et  huja»- 
modi  alia,  ii  qui  sidera  praeviderunt  in  numerum 
stellarum,  speciem  corporis  superstitiosa  vanitate 
permoii,  finxeruat,  ex  causis  quibusdam  deorum 
ftuoruni  et  imagines  ct  nomina  conformantes. 

83.  Nam  Arietem  primum  sigaum,  cui,  ut  Librae, 
mediam  muadi  lineam  tradunt,  propter  Ammonem, 
Jovcm  ideo  vocaverunt,  in  cujus  capite  qui  simula- 
cra  faciunt  Arielis  cornua  figunt. 

24.  Quod  signum  gentiles  ideo  inter  signa  primum 
coastitucruot,  quia  in  mense  Martio,  qui  est  anni 


porum  vocaverunt.  qnod  hieme,  quando  in  his  signis 
sol  vertilur,  majores  pluviae  prof  unduntur.  Et  mi- 
randa  gentilium  demenlia,  qui  non  solum  pisces,  sed 
etiam  arieles,  et  hircos,  et  lauros,  ursas,  et  canes, 
cancros,  et  scorpiones  in  ccBlum  transiulerunt;  nam 
el  aquilam  et  cygnum  propler  Jovis  fabulas  inler 
coeliastra  ejus  memoriae  causa  collocaverunt. 

lOO  33.  Perseum  quoque,  et  uxoremejus  Andro- 
medam,  posteaquam  suot  mortui  incoelum  receptos 
esse  crediderunt,  ila  ut  imagines  eorum  steliis  de* 
signarent  eorumque  appellare  nominibus  non  erubes- 
cerent. 

34.  ^  Aurigam,  etiam  Ericlhonium,  inter  coeli  astra 
collocaverunl,  propter  quod  vidissent  eum  primum 


priocipium,  solem  in  signo  illo  cursum  agere  dicunt,  p  quadrigas  junxisse.   Mirati  sunl  enim  ingenium  ejus 
*  sed  etTaurum  inter  sidera  collocant,  et  ipsum  in      ad  imiiationemsolis  accessisse,  etpropter  hoc  uomea 


hooorem  Jovis,  eo  quod  in  bovem  sit  fabulose  con- 
versus,  quando  Europam  transvexit. 

ASI^  25.  '  Castorem  quoque  et  Polluccm  post 
mortem  inler  notissima  sidera  constituerunt,  quod 
signum  Gemiui  dicunt. 

26.  Caucrum  quoque  inde  dixerunt,  eo  quod  ad 
id  signum  mense  Junio  sol  dum  veneril  retrogradi- 
tur  io  modum  cancri,  brevioresque  facil  dies  ;  hoc 
eoim  aaimai  incerlam  habet  primam  partem,  deoi- 
que  ad  utramque  partem  gressum  dirigit,  ila  ut  prior 
pars  sit  posterior,  et  posierior  prior. 

27.  Leonem  ingenlem  Hercules  in  Gra^cia  occidit, 
el   propter  virtutem  suam  bunc  inter  duodecim  si- 


ejus  post  mortem  inter  sidera  posuerunl. 

35.  SicCalisto,  Lycaonis  regis  filia,  dum  a  Jove 
compressa,  et  fabulose  a  Junone  in  ursae  fuisset  spe- 
ciem  versa,  quje  Graece  d[pxroc  appellatur,  post  in- 
lerfectionem  ipsius  nomeu  ejus  Jovis  ^  cum  filio  in 
stellis  septentrionalibus  transiulit,  eamque  Arcton, 
filium  autem  ejus  Arctophylaca  appellavit. 

36.  Sic  lyra  pro  Mercurio  in  coelum  locata.  Sic 
Centaurus  Chiron,  propter  quod  nutrierit  -fiscula- 
pium  ct  Achillem,inter  aslra  dinumeratus  est. 

37.  Sed  quolibei  modo  superstiiionis  haec  ab  ho- 
minibus  uuncupenlur,  sunt  tamen  sidera,  quae  Deus 
in  muudi   principio   condidil,    ac  certo   molu   di- 


fraa  cooslituit.  Hoc  signum  sol  cum  attigerit,  nimium  ri  stinguere  tempora  ordinavit 


calorem  njundo  reddit,  et  annuos  flatus  Etesias  facit. 

28.  Yirginis  etiam  signum  idcirco  intra  aslra  col- 

locaveruul,  propter  quod  eisdem  dicbus  in  quibus  sol 

per  illud  decurrit,  lerra  exusta  solis  ardore  nihil  pa- 

*  Sed  in  aere  fer.  Ut  muliis  est  visum.  Vid.  Plin., 
lib.  II. 

*  Nam  interdum  ad  Ausi.  Verba  Serv.,  Georg.  i, 
ad  versum  :  Quos  ignis  cceli  Cyllcn, 

*  Quorum  vomina  Grcec.  Sive  haec  ex  Hygino,  sive 
e  Cicf-rone  sumpta  sinl,  illud  certum  est,  Phaetonta 
Isidoro  Don  esse  Saiuruum,  ul  sibi  con^tet.  Nani 
cap.  65,  Phaetonta  xii  annis  cursum  explere  dixit, 
Saturnum  vero  xxx.  Itaque  frustra  in  hoc  (Icctissi- 
mus  vir  laboravii.  Vidc  Plutarch.,  ii  de  Piac,  et 
Capell.  vni  de  Pianet.  Orb. 


38.  Horum  igitur  signorum  observaliones,  vel 
geneses,  vel  caelera  superstitiosa,  quae  se  ad  cogni- 
tionem  siderum  conjungunt,  id  esl,  ad  notitiam  fato- 
rum,  el  fidei  nostra^  sine  dubilationa  coutraria  sunt ; 

**   Decepti.  e  et  deciperevol.  Ex  Aug.,  in  ps.  xciii. 

«  Sed  et  Taurum.  Ex  Arat.  Comm. 

'  Castorem.  Ex  Hygini  Aslr.  lib.  ii. 

»  Ideo  formaver.  Al.,  hnxerunt. 

^  Aurigam  etiam  Erichihon.  Hygini  lib.  ii. 

*  Jovis  cum  filio.  Jovis  in  recto  casu  etiam  ususest 
Arati  interpres,  et  Petronius;  noius  etiam  de  diis 
Ennianus  versus  : 

Juno,  Vesta,  Minerva,Ceres,  Diana,  Venus,  Mar' 
Mercurius,  Jovis,  Neplonus ,  Vulcauus,  ApoUo* 


m 


S.  ISmORI  HISPALENSISEPISCOPI 


184 


sic  ignorari  debenta  ChristiaQis  ut  nec  scripta  esse 
videaniur. 

39.  Sed  nonnulli,  siderum  pulcbritudine  et  cla- 
ritate  pellecii»  in  lapsus  steliarum  caecatis  mentibus 
corruerunt,ita  ut  per  supputationes  noxias,  1S7  quao 
mathesis  dicitur,  eventus  rernm  praescire  posse  co- 
nentur;  quos  uon  solum  Ghrislianae  rcligionis  docto- 
res,  sed  etiam  gentilium,  Piato,  Aristoteles,  atque 
alii,  rerum  veritate  commoti,  concordi  senteutia 
damnaverunt,  dicentes  confusionem  rerum  potius  de 
tali  persuasione  generari. 


40.  Nam  si  (ut  dicunt)  genus  humanum  ad  varios 
actus  nascendi  necessitate  premitur,  cur,  aut  laudem 
mereantur  boni,  aut  mali  legum  percipiaotultionem? 
Et  quamvis  ipsi  non  fuerint  coelesti  sapieniiae  dediti, 
veritaiis  lamen  tcsiimonio,  errores  eorum  merito 
periulerunt. 

41.  Ordo  autem  iste  septem  saeeularium  disciplina- 
rum  idco  e  philosophis  usque  ad  aslra  perductus  est, 
scilicet,  utanimos  saeculari  sapientia  impiicatos  a  ter- 
reuis  rebus  abduceret,  et  in  superna  contemplatione 
coUocaret. 


LIBER  QUARTUS. 

DE  MEDICINA. 


CAPUT  PRIMUM. 

De  medicina. 

1.  Medicina  *  est  quse  corporis  vel  tuetur  vel  re- 
staurat  salutem,  cujus  materia  versatur  in  morbis  et 
vulneribus. 

2.  Ad  haoc  itaque  pertioent,  non  ea  tantum  quas 
ars  eorum  exhibet  qui  proprie  medici  nominantur, 
i*sed  etiam  cibus,  etpolus,et  tegumen;  ISS  defensio 
denique  omnis,  atque  munitio,  qua  corpus  nostrum 
adversus  externos  ictus  casusque  servatur. 

CAPUT  II. 
De  nomine  ejus. 
1.  Nomeu  °  autem  medicinae  a  modOy  id  est,  tem- 
peraroento  impositum  a^stimatur,  ut  non  satis,  sed 
paulatim  adhibeatur.  Nam  in  multo  contristatur  na- 
tura,  mediocri  antem  gaudet ;  unde  et  qui  pigmcnta  et 
antidota  satisvel  assidue  biberint,  vexantur.  Immode- 
ratio  enim  omnis,  non  silutem,  sed  periculum  affert. 

CAPUT  III. 
De  inventaritms  medicince. 

1.  Medicinse  ^  antem  artis  aucior  ac  rcpertor  apud 
Graecos  perhibetur  Apollo.  Hanc  iilius  ejus  ^scula- 
pius  laude  vel  opere  ampliavit. 

2.  Sed  postquam  fulminis  ictu  iEscuIapius  interiit, 
interdicta  fertur  tS9  medendi  cura,  etars  simul  cum 
auctoredefecil,  latuitque  per  annos  pene  quingentos, 
nsque  ad  tempus  Artaxerxis  regis  Persarum.  Tunc 
eam  ®  revocavit  in  luccm  Hippocrates,  '  Asciepio 
patre  genilus  in  insula  Coo. 

CAPUT  IV. 
De  tribus  hceresibus  medicorum. 
i .  Hiitaque  ^  tres  veri  tolidemhaereses  invenerunt. 

Cap.  I.  —  *  Medicina,  Coelium  Aurelianum  ferc 
secutus  ostin  hoc  libro. 

*»  Cihus,  etpotus,et  tegumen,  Al.,  cibi,  et  potus 
tegmen,  et  tegumen,  Al.,  regimen,  et  tegmen,  nt»s 
regimen  ex  varictate  scriplurae  tegmen  et  iegumen 
irrcp-^isse  putamus. 

Cap.  II .  — ■*'  Nomen  autem  medicince  a  modo.  Non 
tani  rie  veriloquio  laborasse  quam  occasioncm  in  voce 
quaisisse  videtur,  ut  reliqua  iiiforret.  Id  enim  91X0- 
aovoTepov,  quod  rt  Plalo  ct  Varro  persiepe  faciunl. 

Cap.  III.  —  •*  Medicinw  autem  artis,  Soranus,  in 
prcpfat.lsagoges:  Medicinam  quidem  invenit  kpollOy 
amplificavit  /Esculapius^  perfecii  Hippocrates. 


Prima,  Methodica,  inventa  est  ab  ApoIIine,  quae  rcme- 
dia  seclatur  et  carmina.  Secuoda,  ^  Empirica,  id  est, 
experientissima,  inventa  est  ab  iEsculapio,  quse  non 
indiciorum  signis,  sed  solis  constat  experimentis.  Ter- 
tia,  Logica,  id  est  ratiooalis,  inventa  ab  Hippocrate. 
2.  Iste  enim,  discussis  aetatum,  regionum  vel 
segritudinum  qualitatibus,  artis  curam  raiionabiliter 
perscrutaius  est.  Empirici  enim  experienliam  solam 
sectantur;  logici  experieniise  ratiooem  adjungunt; 
methodici,  nec  elementorum  rationem  observant» 
nec  tempora,  nec  setates,  nec  causas,  scd  solas 
morborum  substantias. 

110  CAPUT  V. 
De  quatuor  humoribus  corporis. 

1.  Sanitas  est  integriias  corporis,  et  tcmperantia 
natura)  ex  calido  et  humido,  quod  est  saoguis ;  unde 
ct  sanitas  dicta  est,  quasi  sanguinis  status. 

2.  Morbi  generali  vocabulo  omoes  passiones  cor- 
poris  continenlur,  quod  inde  veteres  morbum  nomi- 
naverunt,  ut  ipsa  appellatione  mortis  vim  quae  ex  eo 
nascilur  demonstrarcnt.  Inter  sanitatem  autem  et 
morbum  media  est  curatio,  quse  nisi  morbo  congruat, 
non  perducil  ad  sanilateiu. 

3.  Morbi  autem  omnes  ex  quatuor  nascuntur  hu- 
moribus,  id  est,  ex  sanguine,  et  fclle,  melancholia. 
et  phlegmale.  Sicul  autem  quatuor  elementa,  sic  ct 
quatuor  humores,  et  unusquisque  humor  suum  ele- 
montum  imitatur  :  sanguis  aerem,  cholera  ignem, 
uielaucholia  terram,  phlegma  aquam.  Et  sunt  quatuor 
humores,  sicut  quatuor  elemeota,  quse  consrrvant 
corpora  nosira. 

4.  ^  Sauguis  ex  Graeca  et>'moIogia  vocabulum 

•  Revocavit  in  lucem.  Plin  ,  lib.  ix,  cap.  \  :  Tum 
vero  eom  revocavit  in  lucem  Hippocrates  genitus  in 
insula  Coo  imprimis  clara,  et  valida,  et  jEsculapio 
dicata, 

'  Ascleuio  patre,  Qni  iuit  sanguiuis  fortasse  auctor 
ultimus.  Nam  ab  iEsculapio  nonus,  decimiisve  fuisse 
dici  lur  Hi  ppocrates,  filius  vero  Horacl  id«  et  Phencreta». 

Cap.  IV. — «  Itaque  tres  viri,  Vid.  Celsi  pra^fatio- 
uem  ad  lib.  de  Re  niedic. 

1*  Empirica,  id  est,  experientissima,  Potuii  cum 
Plluio  experimentosam  dicen\ 

Cap.  V.  —  ^  Sanguis  ex  Grasc,  etyfi%olog»  ^knh  xoO 
^av,  sive  ^^v,  quod  eal  vivcre. 


185 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  IV. 


186 


sumpsit,  quod  vegelel,  el  sustcnlet,  et  vivat.  Chole-a  sio  cerebri,  cum  oblivione,  el  somno  jugi,  veluti 
ram  Grseci  vocaverunt,  quod  unius  diei  spatio  termi-      slertentis. 


netur,  unde  et  cholcra,  id  est,  fellicula  nominata  est, 
•  hoc  est,  fellis  eflusio ;  Graeci  enim  fel  yioXr^^  dicunt. 

5.  Melanclioiia  dicta  co  quod  ex  nigri  sanguinis 
fece  admista  sit  abundautia  fellis.  Grasci  enim  [liXav 
nigrum  vocant,  fel  autem  y^oXri^  appellant. 

6.  ^  Sanguis  Latine  vocatus,  quod  sit  suavis;  unde 
et  homlnis  171  quibus  dominatur  sanguis,  dulccs 
et  blandi  sunt. 

7.  ®  Phlegma  autem  dixerunt,  quod  sit  frigidum. 
Graeci  enim  rigorem  ^x^Yjiova  appellant.  Ex  his  qua- 
tuor  humoribus  reguntur  sani,  ex  his  laeduntur 
infirmi.  Dum  eoim  amplius  eitra  cursum  naturse 
creverint,  aegritudines  faciunt. 


6.  *  Syaanche  a  continenlia  spiritus  et  praefoca- 
tione  dicta.  Graeci  enira  auvd^eiv  continere  dicunt ; 
qui  enim  hoc  vitio  laborant ,  dolore  faucium  prsefo- 
cautur. 

7.  Phlegmone  est  fcrvor  stomachi  cum  extensione 
et  dolore.  Nam  cum  coeperit  fieri,  inquietudo  el  fe- 
bris  conscquilur.  Uode  et  dicta  est  ^Xey^ov^  inh  toiS 
^XiYEiv,  id  est,  inflammare ;  sic  enim  sentitur,el  inde 
nomcn  accepit. 

8.  Pleurisis  est  dolor  lateris  acutus ,  cum  febre  et 
sputo  sanguinolenlo.  Latus  enim  Grsece  nXsupov  di- 
citur,  unde  ct  pleuritica  passio  nomcn  accepil. 

9.  Peripneumoniaestpulmonis  vitium,  cum  dolore 


8.  Ex  sanguine  autem  et  felle  acutae  passiones  d  vehementi  et  suspirio ;  Graeci  onim  pulmonem  oeO- 


nascuntur,  quas  Graeci  ilU  vocant.  Ex  phelgmate 
vero  et  melancholia  veteres  causae  procedunt,  quas 
Grseci  xp^via  dicunt. 

CAPUT  VI. 
De  acutis  morbis. 

i.  Oxea  est  acutus  morbus,  qui  aut  cito  transit, 
aut  celerius  interGcit,  ut  ^  pleurisis,  phrenesis;  6^\j 
enim  acutum  apud  Graecos,  et  velocem  significat. 
Xp6via  est  prolixus  corporis  morbus,  qui  multis  tem- 
poribus  remoratur,  utpodagra,  phthisis;  xp6vo(  enim 
apud  Graecos  tempus  dicitur.  Quaedam  autem  passio- 
Des  ex  propriis  causis  nomina  accepcrunt. 

2.  «Febris  a  fervore  dicitL  est,  est  enim  abundantia 
caloris. 


(xova  vocant,  unde  et  aegritudo  dicta  est. 

10.  j  Apoplexia  est  subila  effusio  sanguinis  ,  qua 
suffocali  intereuot.  Dicla  autem  apoplexia,  quod  ex 
lelhali  percussu  repentinus  casus  fut.  Graeci  enim 
percussionem  dir:67cXr,^iv  vocant. 

11.  Spasmus  Latiue  conlraclio  subita  partium  aut 
ncrvorum,  cum  dolore  173  vehcmenii.  ^  Qunm  pas' 
sionem  a  corde  uomioatam  ilixerunl,  quod  in  nobis 
principatum  vigoris  habet.  Fit  autem  duobus  modis, 
aul  ex  repletione,  aut  ex  inanitione. 

12.  Tetanus  ^  majorum  est  contractio  nervorum  a 
cervice  ad  dorsum. 

13.  ^  Telum,  lateris  dolor  est,  dictum  est  au- 
tem  ita  a  medicis  ,  quod  dolore   corpus  transver- 


3.  Phrenesis  appeliata,  sive  ab  impedimento  men-  r  beret,  quasi  gladius, 


tis,  quia  Graeci  mentem  fp^va^  vocant,  seu  quod  den- 
tibus  infrendanl,  nam  frendere  est  dentes  concutere. 
'  Est  autem  perturbalio  cum  exagitatione  et  demen- 
tia  ex  cholerica  vi  effecta. 

4.  '  Cardiace  vocabnlum  a  corde  sumpsit,  dum  ex 
aliquo  timore,  179  aut  dolore  afficitur.  Cor  enim 
Graeci  xap^Cav  vocant.  Est  enim  cordis  passio  cum 
formidabili  metu. 

5.  ^  Lethargia  a  somno  vocala.  Est  enim  oppres- 

*  Hoc  est  effusio  fellis»  Coelius,  lib.  iii  Acutar., 
cap.  19  :  Choleram  passionem  aiunt  quidam  nomi' 
natam  a  fluore  fellis,  velut  fellifluam  passionem, 
nam  cholera  fel  appellant,  rheam  fluorcm. 

^  Sanguis  Latine,  Haec  omnes  libri  habent,  sed  ve- 
risimile  est  tenlasse  quoque  Laiinam  eiyinologiam 
reddere,  quam  etiam  repeiil  lib.  xi,  cap.  1.  n 

*  Phlegma  autem,  quod  sit  frigid.  KaV  dlvTf^paaiv.  *• 
Recte  namquc  Coelius,  lib.  iii  Trad.  cap.  1  :  Multa 
(inquit)  medici  contrarias  interpretationis  vocabula 
sumpserunty  ut  fella,  quce  Grasci  glyce  vocant^  velut 
dulcia,  cum  sint  amarissima.  Alioquin  ^\i^[ka.  ab 
Homero  xauaa  appellari,  ait  Pollux.;  ct  cap.  seq.Isi- 
doro  ipsi  phlegmon  inflammans  est. 

Cap.  VI. — ^  PleurisiSi  phrenesis. — Pleuritis.phre' 
nitis,  perpetuo  apud  Ccelium. 

*  Febris  a  pervore.  Ila  Varro  apud  Non. 

'  Est  autem  perturhatio  cum  exag.  — Rom.  Cod., 
Perturbatio  mentiscum  agitatione. 

s  Cardiaca.  Coel.,  lib  ii  Acut.,  cap.  34. 

•*  L<;//iar^ia.  Idcni.  lib.  ii  Acut.,  cap.  1  :  Grwci  le- 
then  oblivionem  vocant ,  argian  vacalionem,  quam 
corpori  atque  animas  ingerit  vis  supradictce  passio^ 
nis.  Quse  verba  non  ab  Isidoro,  qui  naticnes  captaret. 


14.  Ileos,  dolor  intestinorum,  uiide  et  ilia  dicta 
sunt ;  Graecc  enim  tlksv*  obvolvere  dicitur  :  quod  se 
intestina  prai  dolore  invoivant.  Hi  et  torminosi  di- 
cuutur  ab  intestioorum  lormento. 

15.  °  Hydrophobia,  id  est ,  aqua;  metus ;  Gneci 
enim  G^wp  aquam  vocant  ,  ^^Scv  timorem  dicunt  ; 
unde  et  Latini  hunc  morbum  ob  aquse  metum  lym^ 
phaticum  vocani.  Fit  autem  ,  vel  ex  canis  rabidi 
morsu,  ^   aul   ex   ejus  spuma   in  terram   projecta, 

seda  librariis  omissa  credebat  Chacon. 

*  Synanche.  Ex  eod.  lib.  iii,  cap.  1. 
j  Apoplexia.  Ex  cap.  5. 

^  Quam  passionem  a  corde  nominatam,\(i  est,  or- 
tam  ;  oriuntur  enim  ncrvi  a  cordc  sccundum  Aris- 
totelem. 

*  Majorum  contractio  nervorum.  Coel.,  lib.  iii, 
cap.  6  :  Nervorum  majoru7n,  quos  T^vovca;  vocant^ 
levis  tensio.  In  uoslris  tamen  libris,  myor  contractio, 
mcndoso. 

»»  Telum.  Serenus  :  Est  et  vis  morbi  quod  telum 
commemoratur^  cum  subito  furor  insanus  fuerit  in- 
citus  iciu. 

"  Hydrophobia.  Coel.,  lib.  iii,  cap.  9. 

®  Aut  ex  ejus  spuma.  Cum  aeris  spuma  legeretur 
in  omnibus  tere  libris,  Rodericus  Fonlejus,  medicus 
doctissimus,  cx  iEliam.,  lib.  ix  de  Hist.  Anim.,  ejus 
spuma\ogiMid\im  admoruiil,  cujus  conjecturam  com- 
probarunl  Mcjoraden.  liber,  cl  Conchensts  Hispano 
sermone  conscriplus,  in  i[UO  ;  o  de  la  espuma  de  61 
caida  en  tierra.  Scd  cum  iu  reliquis  omnibus  libris 
ex  aeris  spuma  legalur,  Cceliusque  ,  c]uem  Isidorus 
plane  scquitur ,  ex  solius  aspiratioois  odore,  ex 
rabido  cane  adducto  quosdam  in  hanc  passionem 


i87 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  BPISCOPI 


188 


^aam  si  homo  ,  vel  bestia  teiigerit ,  aut  dementia 
repletur,  aut  in  rabiem  verlitur. 

16.  Carbunculus  dictus,  quod  in  orlu  suo  rubens 
sit,  ut  rgnis,  postea  niger,  ul  carbo  exstinctus. 

47.  Pestilentia  est  contagium,  qood  dum  uoum  ap- 
prehenderit,  celeriter  ad  plures  transit.  Gignitur  au- 
tem  ex  corrupto  aere,  et  in  visceribus  penetrandoin- 
nititur.  Htxc  et^i  plerumque  per  aereaspotestatesfiat^ 
tamen  sinearbilrioOmnipotentis  Dei  omninonon  fit. 

17-i  18.  Dicta  diuiem  pestilentiai  quasi  pastulen- 
tia^  quod  veluli  incendium  depascat,  *  Et  toio  des- 
cendat  corpore  pestis,  Idem  et  contagium  a  contin- 
gendo,  quia  queraque  tetigerit,  poHuit. 

19.  b  Ipsa  et  inguinaria  ab  inguinum  percus- 
sione.  Eadem  et  lues  a  labe  ,  et  luctu  vocata,  <  quae 
tanto  acuta  est,  ut  non  habcat  spatium  tcraporis, 
quo  aut  vita  speretur,  aut  mors,  scd  repentinus  !an- 
guor  simul  cum  morte  venit. 

CAPUT  VH. 
De  chronicismorbis, 

1 .  Chronia  est  prelixus  morbus,  qui  multis  tem- 
poribus  remoratur ,  ut  podagra,  phlhisis ,  xp6voc 
enim,  apud  Graecos  tempus  dicitur. 

2.  ^  Cephalea  cx  causa  vocabuliun  liabet,  capitis 
enim  passio  est ;  Graeci  enim  caput  xtfoX^v  vocant. 

3.  *  Scotoma  ab  accidenti  nomen  sumpsit,  quod 
repentinas  tenebras  ingerat  oculis  ,  cum  vertigine 
capitis.  Yertigo  antem  est  ,  quotiescunque  ventus 
consurgit,  et  terram  in  circuitum  mittit. 

4.  Sic  et  in  vertice  hominis  arteriae  et  venae  vento- 

dicat  devcnisse ,  cum  v(  nenosus  aer  adducitur,  et 
vitahbus  inseritur  parlibus,  aeris  quoque  mentioncm 
ab  Isidoro  factam  verisimile  nobis  fit.  A.  Augusli- 
nus,  vel  oris^  vd  ejus  probabat. 

•  Et  toto  descend,  e,  p.  Ex  v.  Mn. 

»  Ipsa  et  inguinaria,  Yid.  Paul  Diacon.,  de  Ingui-> 
naria  nova  Ilaliie  peste  aote  Justinianum. 

^  Qua?  tanto  acuta  est,  Gothicismus  frequens,  ncc 
Isidori  fortasse,  sed  librariorum. 

Cap  VII.*  Cephalea,  Coel.,  lib.  i  TarJ.,  rap.  1  : 
Cephalea  a  parte  corporis  quas  patitur  passionem 
nomen  accepiL 

•  Scotoma,  Ex  eod.,  cap.  2. 

'  Prolunce  cursucomitetur  eos  insania.  Al. :  per 
lunas  cursum  comitentur  eos  insidias  damonum, 
Utraque  scriptura  retineri  possit,  ut  prior  lunationis 
(ut  ita  dixprim),  poslerior  larvationis  notaiio  sil. 

t  Ipse  est  morbus  comitialis  idem  major,  Fest.,  in 
Prohibere  comitia,  etCeis.,  lib.  iii. 

^  Et  divinus, —  Sacer  potius;  cujus  appellationis 
multas  rcddit  causas  Coelius  Aurel.,  i  Trad.,  cap.  4. 
Pejus  tamcii  in  plcrisqne  libris  pro  divinus,  diutinus 
legitur.  Nisi  utrumque  hoc  subsequcnti  passioni,  id 
est,  mania:  aptemus.  Ea  enim  et  divinus  morhus 
dicitur,  et  diutinus,  Nam  taMissima,  ut  CoeHus  ait, 
passio  est. 

'  Eratautem  apudRom,  comitiorum  dies  solemnis 
III  Kal,  Januar.  —  In  Kal,  /anuar  omnesCod.Itaque 
expun^rebat  haec,  ut  aliena,  absurdaque  Chacon.  Non 
enim  Kal.  Januar.  comiiia  haberi,  cum  is  dies  non 
comitialis,  sed  fastus  esset.  A.  Augiistinus  in  hal, 
Januar.  anteeasKalend.  quibns  initium  magistratus 
erat  irilrrprelabatur.  Anton.  Covarruvias  vocom  in 
ex  nota  iii  faciam  advertit.  Idemque  esse  iii  Kal.  Ja- 
nuar,  quod  tertio  Januarii  die^  quo  die  (ut  ait  Caius 
in  1.  Si  caluitur,  D.  de  verb.  signif.)  pro  salute  prin- 
cipis  vota  sascipietantur,  eratque  totius  pop.  Rom. 


A  sitatem  ex  resoluta  humectatione  gignunt,  et  in  ocu- 
lis  gyrum  fjciunt,  unde  ct  vertigo  nuncupata  est. 

5.  Epilepsia  vocabulum  sumpsit,  quod  mentem 
apprehendens  pariter,  etiam  corpus  possideat ;  Graeci 
enim  apprehensionem  iTzxkt^lcLw  appellant.  Fit  autem 
ex  melancliolico  humore,  quolies  exuberavit  et  ad 
cerebrum  conversus  fuerit.  Haec  passio  et  caduca 
vocatur,  eo  quod  cadens  aeger  spasmos  pa  tiatur. 

6.  Hos  eliam  vulgus  lunaticos  vocat,  quod  pro  ' 
luna"  cursu  comitetur  175  eos  insania;  eadem  et 
larvatio,  Ipsc  ^  est  et  morbus  comiiialis  idem  ma- 
jor,  ^  et  divinus,  quo  caduci  tenentur.  Cujus  tanta 
vis  est,  ut  homo  valens  concidat  spumetque. 

7.  Comitialis  autem  dictus,  quod  apud  gentiles, 
cum  coniiiiorum  die  cuiquam  accidisset,  comitia  di- 

n  mittebantur.  Erat  ^  autem  apud  Romanos  comitiorum 
dies  solemnis  iii  Kal,  Januar. 

8.  Hania  ab  insania  vel  furore  vocata.  j  Nam  Grae- 
corum  vetustas  17S  furorem  [jiavxixi^v  appellabat, 
^  sive  ab  inamtate,  quam  Graeci  [jiav(av  vocaverunt, 
sive  a  rfiyma/ion^,  quia  divinare  Graece  p.avErv  dicitur. 

9.  Melancholia  dicta  cst  a  nigro  felle;  Gseci  enim 
nigrum  (ilXav  vocant,  fel  autemxoXTjv  appellai;t.  Epi- 
lepsia  autem  in  phantasia  fit,  melancholia  in  ratione, 
mania  in  memoria. 

10.  *  Typi  sunt  frigidae  febres,  quia  luno;  Latine 
forma^  atque  status  dicitur;  est^enim  accessionum 
vel  recessionum  revolutio  per  statuta  temporum  in- 
tervalla. 

11.  Rheuma  Graece,  Latine  eruptio,  sive  fluor  ap- 

C  eonventus  jam  inde  a  Numa  usque  celeberrimus,  eo- 
demque  modo  dixisse  Plutarchum,  Ciceronem  leriio 
die  Kalendarum  natum,  quem  Ciccro  ipse  iii  Non. 
appellet.  Is  dies  et  nuncupatio  votorum,  ei  solemoia 
imperatorum,  el  preecise  vota  et  solemnia  dicebatur. 
Sueton.  in  Aug.,  Capiiolin.  in  Perlinac,  Tacit.,  iv 
et  XV  Ann.,  Terluil.,  in  Ub.  do  Coron.  Comitia  autem 
non  ea  solum  dici  quae  ad  lefi^endos  magistratus  tie- 
rent,  scd  pro  conventu  popuii  accipi  solere,  mani- 
festum  est. 

j  I^am  Grcecor.vetustas.Ex  eod.  Ccel.  lib.,  cap5, 
sed  hsec  confusa  et  periurbata  sunt. 

^  Sive  ab  inanitale,  quam  Grasci  {jiavCav.  Ita  inter- 
pretatur  oavov  et  [laviav  Eustaoh.  u.  ^,  explicans  vo- 
cem  Tcapifopof.  Ergo  etiam  apud  Aureiian.  inanitate^ 
pro  iniquitate  reponendum  videri  possit,  subjicit 
enim  :  Quam  appellant  maniam,  vel  quod  animumy 
sive mentem,ultra  modum  laxet,  mtinon  enftwdimis- 
sum,  sive  mollera  appellant.  Hispana  quoquc  iransla- 
D  tio  :  0  es  dicha  ab  inanitate;  esto  es^  de  vaciamiento, 
6  de  cosavaciay  que  los  Griegos  llaman  manie,  Adde 
quod  Isid.,  lib.  v,  cap.  28  :  Alii  (inquit)  j)uton(  manc 
vocari  ab  aere,  quia  manus,  id  esf,rarus  est^  atque 
perspicuus,  \n  eo  vero  cjuod  superius  Graece  [xavuv 
divinare  esse  dixit,  Golhicos  libros  sumus  secuti. 

*  Typi  sunt  frigidas  febres,  Ejccimus  hinc  illa  {qu(e 
abusive  appellantur  ab  herba  qum  in  aquarmscitur), 
quamvis  erant  in  omnibus  libris,  nequc  enim  du- 
bium  quin  huc  nullo  adducta  sint  consilio  e  libro 
XVII.  Quod  veio  forma  alque  status  e  iibris  scripsi- 
mus,  statutum  mallebat  Chacon;  vocari  enim  legem^ 
sive  pragmaticam  apud  Jusiinianum  tiStigv,  Novell. 
Graec.  165,  166,  edictumque  vii  TtSjcov  TrpaYjiatucbv 
inscribi ;  easdem  quoque  lcges  formas  Latme  dici  in 
I.  Decernimus,  c.  de  Sacros.  bccles.  A  statutis  ergo 
tcmpoiibus,  et  ea  legc  quam  periodicse  febresser- 
vant,  T^Tcou;  appellatas. 


189 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  IV. 


190 


pellatar.Gaiarrhus  esl  fluor  rheumse  jugis  ex  naribus  a  facla  ex  multa  infrigidatlooe,  aut  ia  tolo  corpore, 
qnse  dum  ad  fauoes  venerit  ^p^^x^c  vocatur,  dum  ad     aut  in  parte. 


tboracem,  vel  pulmouem  tct^oic,  diciiur. 

12.  *  Goryza  est  quoties  influxio  capitis  i>  in  ossa 
venerit  narium,  et  ^  provocatiooem  fecerii,  cum  ster- 
outatione ;  unde,  et  coryza  nomen  accepit. 

177  43.  Branchos  est  prsBfocatio  faucium  a  frigi- 
do  haraore.  Graeci  enim  guttur  ^pd^o^  dicunt,  circa 
quod  lauces  sunt,  quas  nos  corrupte  brancbias  di- 
cimus. 

14.  Raueedo,  amputatio  vocis.  Haec  et  arteriasis 
vocatar,  eo  qaod  vocem  raucam  et  clausam  reddat 
ab  arteriarum  injuria.  Suspirium  nomen  sumpsit, 
quia  inspirationis  difBcultas  est,  quam  Graeci  ^uo- 
Kvouw  dicuDt,  id  est,  prcefocationem. 


26.  ^  Gachexia  nomen  sumpsit  a  corporis  malo 
habitu ;  xaxcS(av  enim  Graeci  malam  vexationem  vo- 
caverunt.  Fit  autem  hsec  passio  ex  intemperantia 
aegrotantis,  vel  curatione  mala  medicantis,  aut  post 
segritudinem  tarda  resumptione. 

27.  1  Atrophia  nomen  accepit  a  diminutione  cor- 
poris;  nam  Graeci  nutrimenti  cessationem  dkpo^Cav 
dicunt.  Esl  enim  tenuitas  corporis  ex  causis  latenti- 
bus,  et  pauiatim  convalescentibus. 

28.  *  Sarcia  cst  superfluum  carnis  incrementum, 
quo  ultra  modum  corpora  saginantur;  Grseci  enim 
camem  oipxa  vocant. 

29.  "  Ischias,  vocala  a  parte  corporis  quam  vexat. 


15.  "^  Peripneumonia  a  pulmonibus  nomen    acce*  A  Nam  verlcbrorum  ossa,  quorum  summitas  iliorum 


pit.  Est  enim  pulmonis  tumor,  cum  spumarum  san- 
gainearum  effusione. 

16.  Haemoptois,  emissio  sanguinis  per  os,  unde 
et  nomcn  sumpsit,  al^ka  enim  sanguis  dicitur. 

17.  Phthisis  est  alceratio,  el  tumorinpulmonibus, 
qui  juvenibuB  facilius  evenire  solet ;  96(01;  autem 
apud  Graecos  dicta,  quod  sit  totius  corporis  consum- 
ptio. 

18.  •  Tussis  Gneceab  altitvdine  vocatur,  quoda 
profundo  pectoris  vecuat,  cujus  coutraria  est  supe- 
rior  in  faucibus  ubi  uva  distillat. 

19.  '  Apostema  a  collectione  nomen  aocepit;  nam 
collectiones  Grseci  apostemata  vocaut. 

20.  Empye  dicta  est  apostema  intrinsecus ,  vel 


initio  terminatur,  Grseci  ^oxCa  vocant.  Fit  autem  de 
phlegmate  quolies  descenderit  in  recta  ossa,  et  eflici- 
tur  ibi  glutinatio. 

30.  <^  Podagram  Graeci  a  reteniione  pedum  dicunt 
nominatam,  vel  a  feraU  dolore,  siquidem  omne  quod 
immite  fuerit  abusive  agreste  vocamus. 

31.  Arthriiicus  morbus  ab  articulorum  passione 
vocabulum  sumpsit. 

32.  Galculus  petra  est  quae  in  vesica  fit,  unde  ct 
nomen  accepit.  Gignitur  autem  ex  maleria  pbleg- 
matica. 

33.  Stranguria  dicta  est,  eo  quod  stringat  urina- 
rum  difflcultate. 

1711  34.  Satyriasis,  juge  desideriam  veneris  cum 


in  laiere,  vel  in  slomacho,  cum  dolore.  el  febribu».  t  «'e-sione  naturaliuni  locorum.  dicia  pa^io  a  Satyris 


et  tussi,  et  abundantibas  sputis,  et  purulentiis. 

21.  Hepaticus  morbus  a  jecoris  passione  nomen 
accepit,  Graeci  enim  jecur  ^nap  vocant. 

22.  Lienosis  a  splene  vocabulum  sumpsit.  Graeci 
orXT.v  lien  vocant. 

23.  ^  Hydrops  nomen  sumpsit  ab  aquoso  humore 
eutis,  nam  Graeci  6^a>p  aquam  vocaveruot,  est  enim 
hunior  sabcutaneus,  cum  inflatione  turgente,  et  an- 
helitu  fetido. 

24.  *  Nephritis  a  renum  langaore  nomen  accepit, 
Benes  enim  Graeci  vs^pou?  dicunt. 

llft  25.  j  Paraiysisdictaacorporisimpensalione, 

*  Coryza,..quotiesinfluxio,'EZQR\,,\\\),  n,cap.  7. 
*»  In  ossaven.  —  In  osvcn  n.  R.  Cod. 

^  Et  provocationem.  Ita  Golh.  omnes  alii  proefo^ 
cationem.  Facilis  lapsus  ex  digammo. 

^  Perineupmonia.  Hanc  superiori  capitc  intcr 
acutis  posui(,  alios  ibrtasse  scculus  ;  hic  Coelium 
imitatnr,  qui  eam  in  tardis  numoral. 

*  Tussis  Gr(pc.  Nempe  pio5,  qiiasi  fuf,  s'Vft  P((jaoc, 
aut  puOo^. 

'  Apostema  a  coUectione.  —  Collectionem  vocaut 
recentiores  quem  Cclsus  abcessum  nominat. 

«  Empye.C(p\.  lib.  11  Tard.,  cap.  14 :  Item  empyira 
passio  quod  ex  vomica  coUectionis  interioris  puru- 
lenta  per  tussiculam  excludantur  sputa, 

*  Hydrops.  Ccel.,  lib.  iii.  Cdp.  8. 
Nephritis.  Quae  eiiam  ^ia6)5xy.?. 

j  Paralysis  dictaa  corp,  imp.  Ita  omnes  libri ;  neque 


35.  P  Diarrhoea,  jugis  ventris  fluxus  sine  vomitu. 

36.  Dysenteria  est  divisio  coniinuationis,  id  est, 
ulceratio  intestini,  Auc  enim  divisio  est,  lvxep«  tn- 
testina,  4  Fil  autem  antecedcntc  fluore,  quam  Graeci 
Aidf^^oiav  vocant. 

37.  '  Lienteria  dicta,  quod  cibum  tanquam  per 
laevia  iotestina  nuliis  obslantibus  faciat  prolabi. 

38.  Golica  passio  nomen  sumpsit  ab  intestino 
quod  Grseci  xwXov  appellaot. 

39.  Ragadea  [Al.  Ragadiae]  dicuntur,  eo  qnod  fis- 
surae  sint  rugis  colleclse  circa  orificium.  Hae  et  hse- 
morroides  a  sanguinis  fluore  dicise.  Graeci  cnim 
sanguinem  a7(Aa  dicunt. 

n  decdt  qui  tueatur  hanc  lectionem,  csse  enim  pen- 
sare  ponderare.  Laborare  igitur  suo  pondere  paraly- 
ticos,  qiii  aegre  suos  artus  (^t  ait  Seneca)  molianiur. 
Nobis  illud  suspicari  venit  in  meotcm,  ex  librarior. 
compeiidiis  natum  csse  vit'um.  Fuisse  enim  poiuit  ; 
dissolutio  corporis  impensafionem,  id  esl,  disso- 
lulio  corpori^  imp  clicus  actioriem. 

^  Cachexia.  Ccel.,  lib.  iii,  cap.  6. 

'  Atrophia.  Mem,  lib.  11,  cap.  14,etlib.iii.  cap.  7, 

"  Sarcla.  lia  lib.  oinues.  Goel.,  polysarciu. 

"  Ischias.  Mom,  lib.  v,  cap.  i. 

°  Podagra.  Ibid.,  cap.  2. 

P  Diarrhoea.  Diarrhoea  cl  satyriasis  in  acuiis  nu- 
meraiitur  a  Coelio. 

4  Fit  autem  anteced.  /*.,  clc.  Verba  sunt  Goelii, 
lib.  IV,  cap.  6. 

»  Per  lcevia  intestin.  Al.,  lenia. 


191 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


192 


CAPUT  VIII. 


De  morbis  qui  in  sujperficie  corporis  videntiir. 

i.  Alopccia  est  capillorum  fluor  circumscriplis 
pilis  fulvis  ^  aeris  qualitalem  habentibus  :  vocata  hoc 
nominc  a  similitudine  animalis  vulpeculae,  quam 
Graeci  diXeonExa  vocant. 

2.  Parotides  sunt  duritise,  vel  collecliones,  quae  cx 
febribus,  tSO  vel  aliqao  alio  nascantur  in  aurium 
vicinitate ;  unde  et  TcapuTfBec  sunt  appellata^,  taxa 
enim  Graece  auriculos  dicuntur. 

3.  Lentigo,  vestigia  macularum  parvula  in  rotun- 
ditatem  formnta,  a  specie  lenticulse  dicta. 

4.  ^  Erysipelas  est  quam  Lalini  sacrum  ignem 
appcllant,  id  est,  cxsccrandum  per  antiphrasim.  Si- 
quidem  iu  superficie  rubore  flammeo  °  cutis  rube- 


A  ut  omnia  uniiis  coloris  quamvis  adulterini  faciat. 

12.  Elcphantiacus  morbus  dicilur  ex  similitudine 
elcphantis,cujus  naturaliter  dura  et  aspera  pellis  no- 
men  morbo  in  hominibus  dedit,  quiacorporis  super- 
flciem  similem  facit  elephantorum  cuti,  sive  quiain- 
gcns  passio  est,  sicut  animal  ipsum,  ex  quo  deriva- 
tum  ducit  nomen. 

13.  '  lcteris  Graece  appellatur  acujusiam  animalis 
nomine,  quod  sit  coloris  fellis.  Hunc  morbum  Latini 
arcua/um  appellanl  ad  similitudinem  coelestis  arcus. 
Auruginem  vero  Varro  appellari  ait  a  colore  auri. 
%  Regium  autem  morbam  inde  aestimant  dictum,quod 
vino  bono  et  regalibus  cibis  facilius  curetur. 

14.  *»  Canccr  a  similitudine  maritimi  animalis  vo- 
catum  vulnus(sicut  medici  dicunt)  nuUis  medicamen- 


scit.  Tunc  moto  rubore  quasi  ab  igne  vicina  inva-  g  ^jg  sanahile.  Aut  ergo  pr«cidi  solet  a  corpore  mem- 


duntur  loca,  ita  ut  etiam  febris  exciietur. 

5.  Serpedo  esl  rubor  cutis  cum  pustularum  ex- 
stantia,  et  nomen  sumpsit  a  serpendo^  eo  quod  ser- 
pat  per  membra. 

6.  Impetigo  est  sicca  scabies,  prominens  a  cor- 
pore,  cum  asperitate  et  rotunditate  fcrmse.  Hane 
viilgus  sarnam  appellat. 

7.  Prurigo  vocata  a  perurendo  et  ardendo. 

8.  Nyctalmus  est  passio  qua  per  dicm  visus  pa- 
tentibus  ocalis  denegatur,  et  nocturnis  irruentibus 
tenebris  redhibclur,  aul,  vcrsa  vice  (ut  plerique  vo- 
lunt],  die  redditur,  nocte  negatur. 

9.  ^  Verrucae  aliud  sunt,  saiyriasis  aliud.  Verrucae 
singulntim  sunt,  satyriasis  vero  una  fortior,  ac  circa 
ipsam  plures  inveniuntur. 


brum  ubi  nascitur,  ut  aliquanto  diutius  vivat,    ISft 
tamen  inde  morlem  quamlibet  tardius  affuturam. 

15.  Furunculus  esl  lumor  in  acutum  surgens,  di- 
ctus  quod  ferveat,  qmsi  ferifunculus ;  unde  etGrae- 
ce  dfvOpa^  dicitur,  quod  sit  ignitus. 

16.  »  Ordeolus  est  parvissima,  et  purulenta  col- 
Icctio  in  capillis  paipebrarum  conslituta,  in  medio 
lata,  et  ex  utroque  conducta,  hordci  granum  simi- 
lans;  unde  et  nomeu  accepit. 

17.  i  Oscedo  est  qua  infaotum  ora  exulcerautur, 
dicta  ex  languore  osciiantium. 

18.  Frenusculi  ulcera  circa  rictum  oris,  similia  his 
quae  fiunt  jumentis  asperitate  frenorum. 

19.  Ulcus  putredo  ipsa,  vulnus  qiiod  ferro  fit  quasi 


10.   Scabies  ei  lepra.  ulraque  passio,  asperitas  Cvi.  El  ulciis,  quod  olet  quasi  olcus. 


cutis  cum  pruritu,  et  squammatione ;  sed  scabies 
tenuis  asperitas  et  squammatio  est.  191  Hinc  de- 
nique  nomen  accepit,  quae  ita  veluti  purgamenla 
amittat.  Nam  scabies  quasi  squammies, 

11.  *  Lepra  vero  cutis  asperitas  squammosa  le- 
pidi  similis,  unde  et  nomen  sumpsit,  cujus  color 
nonc  in  nigredinem  vertitur,  nunc  in  alborcm,  nunc 
in  ruborem.  In  corpore  hominis  ita  lepra  dignosci- 
tur,  si  variatim  inter  sanas  cutis  partes  color  di- 
versus  appareat,  aut  si  ita  se  ubique  diffundat, 

Cap.  VIII.  *  Circumscriptisp.  f.  asris  qualitatem 
habentihus.  AI.,  aeris.  Sed  rojiciebat  haec  omnia,  ut 
alicna,  Chacon. 

^  Erysipelas.  Ab  lp\  vocc,  augendi,  et  aisEaOai, 
putrescere^  Ipiai^KsXac  vocnri  quidam  volunt. 

*  Cutis  ruhescit.  AL,  cutes  rubescunt. 

*  Verrucos  aliud  sunt,  satyriasis.  Editio  antiqua 

Shthiriasis,  Manuscripti  omnes  satyriasis  hahent. 
lorbus  ulcrque  a  verrucoso  valde  diversus.  Quamvis 
satyriasis  nomine,  alia  quoque  morborum  genera 
ab  co  dc  quo  superiori  capite  dixit  signiticantur.  Ut 
phthitesy  aut  phthiriasis  velimiis.  Euslachius  facil, 
qui  IX,  6,  ad  vt?rba  c?  M(Xy)Tov  fyov,  «^Oipwv  T'opo;di*piT6- 
^uXXov  :  <PO£\p  (inquil)  axjxatvei  ttjv  Tcduv,  xai  tcu{ 
jmGvcu;  Tfis  7:(xuo;.  Quod  si  verum  est,  magna  simili- 
tudo  fOspo^,  sive,  ut  loi^uitur  Didymus,  fOe^pai^,  cum 
verrucis,  Si  quis  satyriasis  magis  probat,  Golhicos 
Codirc.-;  aucfores  habcal. 

*  Lepidi  similis.  Id  est,  squammae.  Cassius  Fclix  : 
Lepida  species  scabiei  corticosa  squammas  in  se  os- 
tendens  Grcece  dictas  lepidaSy  unae  nomen  a  Grceco 


20.  Pustula  est  in  superficie  corporis  turgida,  ve- 
luli  collectio. 

21 .  ^  Papula  est  parvissima  cutis  erectio,  circum- 
scripta  cwm  rubore,  et  ideo  papula  dicta,  quasi  pu- 
pula.  Sirimpio... 

22.  Sanies  dicta,  quia  ex  sanguine  nascitur,  exci- 
tato  enim  calore  vulneris,sanguis  in  saniem  vcrtitur. 
Nam  sanies  non  fit  in  quocunque  loco,  nisi  ubi  san- 
guis  advenerit,  quia  omne  quod  patrescit,  nisi  cali- 
dum,  et  humidum  fuerit,  quod  est  sanguis,  putrefieri 

lepra  accepit.  Scribon.,  Larg.  cap.  133  :  Squamma 
ceris^  quam  Grteci  X6ir(8a  vocant. 

'    lcteris...a  cujusd.  animal.  Galen.,  ab  ictide 
mustella  agresti.  IMinius,  ab  ictero  avicula.  Gloss. : 
D  Aurugo^  ?xTepi«.  Hieronym.,  Amos.  iv :  ITpl^  id  est, 
auru^iuem,  omnes  ictcron  transtulerunt. 

*  Regium.  Plin.,  lib.  xxii,  cap.  4:  Varro  regium 
cognominatum  morbum  arquatum  tradit  quoniam 
mulso  curetur, 

^  Cancer.  Locus  sumptus  ex ^wg-  lib  ^xii,  de Civit. , 
cap.  8  ;  sed  ulcu^  dicendus  fuit  potius  quam  vulnus 
cancer,  siverepauloposl  vulnus  ab  ulcere  distinguit. 

*  Ordeolus,..ex  utroque  conduct.  Libri  A.  Aug.  ex 
utraque  parte  conducta^  id  est,  ut  ipse  interpretaba- 
tur,  angusta,  et  quasi  conclusa,  vei  circumducta. 

j  Oscedo.  Duo  morbi  confundi  videntur,  oscedo  ct 
quas  Gracci  d(oOa?  vocanl.  Ergo  haec  quidam  Ita  di- 
stinguebat  :  Oscedo  dicta  ex.Iangucrc  oscitantium. 
Aphlhae,quibus  infantium  oraexuiceraulur. 

^  Papula^  q,  PUPULA.  AL,  quasi  papilla,  Pupulas 
veteres  pucllas  diccbant  laneas. 


193 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  IV. 


194 


non  potest.  *  Sanies  aulem,  et  tabes  sibi  differunt.  m  vatur.Calhartica  Graece,  Lalinc  puryatoria  dicunlur. 
Floere  enim  sanie  vivorum    e*:t,   tabe   mortuorum.  9.  **  Calapolia,  co  quod  modicum  polctur,  seu  in- 


23.  Cicatrix  est  obductio  vulneris,  naturalem  co- 
lorem  partibus  servans,  dicla,  quod  obducat  vulnera» 
atque  obcaecet. 

193  CAPUT  IX. 
De  remediis  et  medicaminibus. 

1.  Medicinse  curalio  spernenda  non  cst.  ^  Mcmi- 
nimusenim  et  Isaiam  Ezechise  languenti  aliquid  mc- 
dicinale  mandasse,  et  Paulus  apostolus  Timolhxo 
modicumvinum  prodesse  dixil. 

2.  Guratio  autem  morborum  tribus  generibus  con- 
stat :  pharmacia,  quam  Lalioi  medicamina  vocant ; 
chirurgia,  quam  Latini  manuum  operationem  appel- 
lant,  manus  enim  apud  Graecos  x^Xp  vocatur ;  diaeta, 


glutiatur.  Diamoron  a  succo  mori  nomen  sumpsit,  ex 
quo  conficilur  ;  sicul  diacodion,  quia  Ix  tJ?  xwSeCoc^, 
id  est,  expapavere  fit;  sicat  diaspermaton,  quia  ex 
seminibus  componilur. 

IQ.  •  Eiectarium  vocatum,  eo  quod  mollc  sor- 
beatur.  Trochiscus  dictus,  quia  in  modum  rotulaR 
deformalur,  tpoyb;  enim  Graece  rota  dicitur.  '  Col- 
lyria,  Latinc  sonant,  quod  viiia  oculorum  deterganl. 
Epilhema,  eo  quod  supcrponatur,  aliis  adjuloriis 
priecedentibus. 

11.  Caiaplasma,  eo  quod  ioductio  solasit.  Empla- 
strum,  eo  quod  inducatur.  Malagma,  co  quod  sine 
igne  macerctur  et  comprehendatur.  Enema  Graece, 


qoam  Latini  regulam  nuncupant,  est  enim  observa-  n  Latine  relaxatio  dicilur.  ^  Pcssaria  dicta,  quod  iatus 


tio  legis  et  vitae. 

3.  Sunt  autem  omnium  curaiionum  specics  tres  : 
primum  genus  diaeticum ;  secundum  pharmaceuticum; 
tertium  chirurgicum.  °  Diaeta  est  observatio  legis  et 
vitae.  Pharmaciaestmedicamentorum  curatio.  Gbirur- 
gia  est  ferramentorum  incisio ;  nam  fero  exciduntur 
quae   medicamentorum   non    senscrint  medicinam. 

4.  Antiquior  autemmedicinaherbis  tantumet  suc- 
cis  erat.  Taiis  namque  medendi  usus  coepit;  deinde 
ferro  et  caeteris  medicamentis. 

5.  Omnis  autem  curatio,  aut  ex  conlrariis,  aut  cx 
similibus  adhibetur.  Ex  contrariis,  ut  frigidum  ca- 
lido,vel  siccum  humido,  sicut  et  in  homine  superbia 
sanari  non  polest,  nisi  humilitate  sanetur. 


mjiciantur. 

12.  Medicinam  jumentorum  Chiron  quidam  Graecus 
invenit  ;  inde  pingitur  dimidia  parte  homo,  dimidia 
equus.  Dictus  autem  Chiron  ^Tcb  tcu  x^^P^^*^^»  Q^i^ 
chirurgus  fuit. 

13.  Criticos  dics  medici  vocant,  quibus,  crcdo,  ex 
judicio  infirmitatis  illud  nomen  impositum  est,  quod 
quasi  judicent  hominem,  ct  sententia  sua,  aut  pu- 
niant,  aut  liberent. 

195  CAPUT  X. 
De  libris  medicinalibus, 

1.  Aphorismus  est  sermo  brevis,  integrum  sen- 
sum  propositae  rei  scribens. 

2.  Prognostica  praevisio  aegriludinum,  a  prasnos- 


6.  Exsimilibus  vero,  sicut  ligamentum  vel  rotundo  a  cendo  vocata.  Oportct  enim  medicum  ct  praetcrita 


vulnerirotundum,  vel  oblongo  oblongum  apponitur. 
Ligatura  enim  ipsa  non  eadcm  membris  et  vulneri- 
bus  omnibus,  sed  similis  simili  coaptatur,  quae  duo 
etiam  ipsa  adjutoria  nominibus  suis  significant. 

l.Nam  an/trfo/um GraecCjLatine  ex  contrario  da^ 
/um  dicitur.Gontraria  enimconlrariis  medicinae  ratione 
curantur.  At  contra  ex  simili,  194  ut  Tctxpx,  quod 
interprelatur  amara,  quiagustus  ejus  amarusest.  Ex 
convenienti  enim  nomen  accepit,  quia  amaritudo 
morbi  amaritudine  solvi  solet. 

S.Omnia  autem  medicamenta  ex  propriis  causis  ha- 
bent  vocabula .  Hiera  enim  dicta  quasi  divina.  Arteriaca, 
quod  apta  sint  guttuns  meatni,  et  tumores  faucium 
et  arteriarum  leniant.  Theriaca  est  antidotum  ser- 
penUnum,  quo  venena  pelluntur,  ut  pestis  pestesol-  n 

*  Sanies  autemy  et  tabus.  £  Serv.  JEn.  viii,  ad 
verb.  Tormentigenus. 

Cap.  IX.  —  ^  Meminimus  enim  et  Isaiani.  Verba 
sunt  TertuII.,  in  lib.  de  Coron.  Milit. 

*^  Dia^ta  observatio  legis  et  vitas.  —  Leais  cur  dixerit, 
baud  ita  obviam.  Sic  apud  Demosih.  ^{aiTav  iTciTpi- 
4ai,  et  apud  Thucydidem  SiaiTu>[jiai  idcm  essc  quod 
?coXtT£uo(i.ai  observarunt  ante  nos  alii. 

**  Catapotia.  Scrib.,  Larg.  cap.  87  :  Catapotium, 
a  est^  medicamentum  quod  non  diluitur,  sed,  ita 
ut  est  devoratur. 

^  Electarium,  Ita  vocatur  a  Ccel.,  lib.  iii,  Acut., 
eao.  4  ;  ectigma  a  Plin.,  lib.  xx,cap.  14  et  22  ;  quod 
suh  lingua  liquatur,  a  Cclso. 

'  Collyria.  *A7;b  toO  xwXOeiv  tov  poOv,  id  est,  a  pio- 
hibenda  fluxione. 


agnoscere,  et  praesentia  scire,  ct  futura  praevidere. 

3.  ^  Dynamidia  potestas  berbarum,  id  est,  vis  et 
possibilitas.  Nam  in  herbarum  cura  vis  ipsa  ^tSva(Ai( 
dicitur.  Unde  et  Dynamidia  nuncupatur,  ubi  eorum 
mcdicioae  scribuntur. 

4.  Botanicum  herbarium  dicitur,  quod  ibi  herbae 
notentur. 

CAPUT  XL 
De  instrumentis  Medicorum. 
i.   Enchiridion    dictum,  quod   manu  astringatur, 
dum  plurima  contineat  ferramenia.  /etp  enim  Graece 
manus  vocatur. 

2.  Phlebotomum  ab  incisione  vocatum.  Nam  incisio 
Graece  TO(i.^  dicitur. 
3  ^  Simile...  Angistrum...  Spatomele... 

g  Pessaria.  Ccls.  lib.  v,  cap.  21  Ut  ea  quxfeminis 
subjiciunt  Twaaou?  Gra^ci  vocant.  Inde  irsagipiov  dimi- 
nulionis  vox.  Isidorus  vero  pessaria,  quod  pessum 
eant,  dicta  videtur  existimasse. 

Cap.X. —  ^  Dynamidia.  Sic  appellarunt  recentio- 
res  medici  Caleni  libros  de  Simplicibus  medicament., 
servatque  hodie  Id  nomen  vctus  eorum  librorum  ii> 
terpretatio. 

Cap.Xl.  —  ^Simile..,Angistrum...Spatomele.  Ha- 
rum  vocum  interpretationes  desunt.  Z[klkni  ususestin 
expurgandis  vulneribus.  Undeapi(XEU[iavocat  Aristopb. 
in  Ranis,  quod  abradilur.  Indc  ctiam  apiiXdfov  mi- 
nuendi forma.  Angistrum  medici,  nunc  uncinum  di- 
cunt.Spatomele  arl  exploranda  ulcera  adhibelur;  HiUn{, 
etiammeminit  PoUux  ad  idcm  opus. 


195 


S.  ISIDORI  HISPALENSrS  EPISCOPI 


196 


4.^Guva,qn8eaLatinisasiif)ilitudine  ^u^urHtofba  A     6  Myrobalannm,  quia  fit  ex  glande   adorata,  de 


snspirio  tr^n/05a  vocatur.  ISODeniqueanimata  spi- 
ritu  per  igniculum.dehincpraecisocorpori  superposita, 
omne  quod  intra  cutem  vel  altius  sesluat,  sive  humo- 
rem,  sive  sanguinem  evocat  io  superficiem.  Ciyster... 

5.  Pila  apinsendis  seminibus,  id  est^  terendis.  Hinc 
et  pigmenta,  co  quod  in  pila  et  pilo  aguntur,  quasi 
pilagmenla.  Est  enim  pila  vas  concavum,  et  medi- 
corum  aptum  usui,  in  qua  proprie  piisanse  fieri  et 
pigmenta  concidi  solent. 

6.  Varro  autem  refert  Pilumnumquemdaminltalia 
fuisse,  ^  qui  pinsendis  praetuit  arvis,  unde  et  pilumni, 
et  pistores.  Ab  hocergo  pilum  et  pila  inventa^  quibus 
far  pinsitur,  et  ex  ejus  nomine  ita  appellata.  Pilum  au- 
tem  est  unde  contunditur  quidquid  in  pilam  mitlitur. 


quo  Horatius: 

Et  pressa  tuis  balanus  capillis. 
Oleum  est  purum,  nullique  rei  admistum.  Ungaen- 
tum  vero  est  omne  quod  ex  communi  oleo  confec* 
tum,  aliarum  specierum  commistione  augetur,  odoris 
jucunditatem  sumens,  et  longius  redolens. 

7.  Unguenta  autem  qusedaro  dicuniur  a  locis,  ut 
'Telinum,  cujus  JuHusCaesar  meminilydicens:  Cof" 
pnsque  suavt  Telino  unguimus,  Hoc  conficiebatur  in 
insula  Telo,  quae  est  una  ex  Cycladibus. 

IMIS.Sunt  et  quaedam  ab  inventorum  nomine,  ut 
Amaracinum.sNam  quidam  tradunt  regiuni  quemdam 
paerum,  Amaracum  nomine,  complura  unguentorum 
genera  ferentem  casu  prolapsum  esse,  et  majorem  ex 


7.   Mortarium^  quod  ibi  jam  seniiina  in  pulvercm  b  commistione  odorem  creasse.    Unde  nunc  optima 


redacta  et  mortua  condiantur. 

8.  ^  Coticula  est,  in  qua  circumducta  collyria  re- 
solvuniur,  erit  enim  lenis.  Nam  aspera  frangi  polius 
quam  resolvi  collyrium  facit. 

1§1  CAPUT  XII. 
De  odoribus  et  unguentis. 

1.  Odor  vocatus  ab  aere. 

2.  Thymiama  lingua  Graeca  vocatur,  quod  sit  odo- 
rabile.  Nam  ihymus  dicitur  flos,  qui  odorem  refert, 
de  quo  Virgilius  : 

....redolentqne  thymo  fragrantia  mella. 

3.  Incensum  dictum,  quia  igne  consnmitnr  dum 
offertur. 

4.  Tetraidos,    formulae  incensi  in  longitudinem 
porrectse^  quae  fiunt  ex  quatuor  pigmentis.  Quatuor  r 
enim  Graece  TitTapa,  formula  tlh^  dicitur. 

5.  Stacte  est  inceDsnm  quod  ex  pressura  manat, 
dictum  a  Graecis  «  dlTcb  xou  QrrdRJeiv,  quod  est  manare, 
et  distillare. 

*  Guva.  Ita  meliores  Cod.  Aliicum  Impress.  anliq., 
Guvias.UlT^mque  kctionemdefendunl  viridociissimi. 
Qui  Guvia  volunt,  ex  errore  iectionis  Ciaecae  vocis 
Sumfluxisse  dicunt.  Graecis  namque  ouxfa,  vel  oix(a 
cucurbita;  permutari  namque saepei  et  u,alteramque 
in  alicrius  locum  immigrare.  Chacon,qui  Guva  mal- 
lebat  ex  Cufa  g  pro  c,  et  i;  p.o  /*  di^ammo  subeunti- 
bus  faciuin  Guva  cxistimabal.Vocan  ei)im  cocurbitas 
leves,  quse  sine  scarificalione  auhibentur,  a  Graecis 
xo^^po^y  et  quidem  nou  mudo  u  pro  f  in  Goihicis  li- 
bris  trequens,  sed  et  lib.  xix,  cap.  19,  in  Cudice 
Oniensi  perveiusto  Gufia  est,  ubiin  reliqui^  omnibus 


unguenta  Amaracina  dicuntur,  sunt  autem  ex  genere 
fiorum. 

9.  Item  aliaquse  a  materisB  suse  qualilate  dicuntur, 
ntrosaceum  arosa;  Cyprinum  a  flore  Gypri;  undeet 
proprise  materiae  odorem  referunt. 

10.  Ex  his  quaedam  simplicia  unguenta  sunt  quae 
ex  una  tantum  specie  existunt,  unde  et  sui  nominia 
referunt  odoratum,  nt  Anethinum:  estenim  sincerum 
ex  oleo  et  anetbo  tanium.  Composita  aulem  sunt, 
quse  pluribus  admistis  fiunl;  unde  et  neminis  sui  odo- 
rem  non  habent;  quia  obtinentibus  aliis  quae  admi- 
scentur,  incertum  odorem  ducunt  ^  „ 

11.  Cerotum... 

Chalasticum.... 
Blariiatum.... 

CAPUT  XUI. 

De  initio  medicinas. 
1.  Quaeritur  a  quibusdam,   quare  inter  caeleras 

Ne  percuncleris  fundus  meus,  optimeQuincti, 
Arvo  pascat  herum,an  baccis  opulentet ohvee, 
etc. 


^  Coticula,  Al.,  citicula.  A*  Augusiinus,  Cotyla. 
Plinius,  lib.  xxxi,  cap.  9,  de  Sale:  Ad  hcec  Hispa- 
niensis  eligitur,  contraque  suffusionesoculorumcum 
lactc  in  coticulis    teritur, 

Cap.  XII.  —  •  ijcb   ToiS  aTotCciv.  Vet   Cod.  icapi  Tb 
oxaxviv  oral^eiv^id  est,  obtritum.  AI.  id  est,  optimum, 
'  Telinum,  cujus  Jul,  Cms»  Ad  Iibros  de  Aualog.. 
haec  refert  Fulvius  Ursinus.   Sed  A.  AugUbtious  non 
Csesaris  dictatoris,sed  Strabonis  Tragici  verba  puta- 
Guvia  inslrumeutum  fabror.  De  Cuphis  porro  i^aepe  ii  bai,  cujus  Cicero   memiuit  in  Bruio,    et  Festus  in 
Coeliu6,utIib.iv,cap.7:  Cucurbitoi  apponendoi  leves^  ^  Propheias,  quod  senarius  ipse  prope  inteffer   nobis 
quasGrcecicuphas  vocant;ei  cap  Biapj^ositiocucur-     quoque  persuadet.  Integerautem  fortassefuit:  Cor' 


bitoi  levis,quam  Graicicupham  vocant. Uidorum  vero, 
qui  cucurl)iias  omnes  a  Graecis  cuf>has  vocari  putarel, 
deceptum  Ccelii  lectione  idem  fatebatur. 
A  suspirio  ventosa.  Satyricus  : 
Jam  uudumcapui  hoc  veutosacucurbitaquaerit. 
Et  Theod.  Priscianus,  lib.  ii,  cap.  6  :  His  cucurbitai 
ventosas  sunt  imponendce.  Celsus  cucuibitas  medici- 
nales  appeilat. 

^  Pinsendis  prcefuit  arvis.  Ita  Cod.  omnes,  Herbis 
tameo  legit  Hispanusinterpres:  Varrodice,  quePiiO" 
mino  fue  un  hombreyen  Italia  que  mejor  molia  yervas, 
y  mejor  las  amascUta,  que  todos  los  otros,  Sed  quia 
Irumento  pinseqdo  prDefuisse  ait  h^ervius,  iuitio  libri 
IX,  arvisex  hbrisreiinuimus^uiarmpro/^ruw^n/w 
ponatur,  nt  apud  Horat. 


pusque  suavi  Teliniunguineunguimur.Telini  rnemi* 
nii  ciiam  Tcrtuii.  in  hb.  de  Pali.  et  Athenaeus  lib. 
XV,  cap.  ib, 

^Nam  quidam  tradunt  regium  quemd.  puer.E 
Serv.,^0.  I. 

**  Ut  cerotum  chalasticum  rConjuncle  haec  legebat 
Chacon  ex  Marcell.,  lib.  deMe(lic.,cap.  35 :  chalas^ 
ticum  Olympiacum  cerotarium  in'signe;ei  cap.  25: 
descriptio  cerotichalc^tici,  Aptid  Priscianum  vero, 
iib.  II,  cum  chalaslici  tomeoii,  caiapiasmaiis ,  adju- 
torii,  aquse,  clysteris  mentio  fit,in  his  omnibus  chalasti- 
ci,vox  laxaudi  vim  habel.Martialum  vero  ab  inventore 
dicunl  appellaium,  ut  Maicelianum,  dequo  Martialis: 
Cujus  olet  toto  pinguis  coma  Marceliano, 
£t  splendeot  vuiso  brachia  trita  pilo. 


in 


libereles  disciplinas  medlciDse  are  non  coniineatar. 
Propterea,  quia  illse  singulares  conlinent  causas,  ista 
yero  omnium.  Nam  et  grammatictm  medicu?  scire 
jubetur,  ut  intcliigere  vel  exponere  possit  quse  legit. 

2.  Simililcret  rhetoricam,  ut  veracibus  argumcntis 
valeat  definire  quse  (raclal.  Nec  non  el  dialeclicam 
propter  infirmitatum  causas  ratione  adhibita  perscru- 
tandas  atque  curandas.  Sic  et  arilhmeticam  propter  nu- 
merum  horarum  in  accessionibus  et  periodisdierum. 

3.  NoD  aliter  et  geomelriam  propter  qualilates  re- 
gionum  et  locorum  situs  in  quibus  doceat  quid  quis 
observare  debeat.  Porro  musica  incognita  ilii  non 
erit,  nam  multa  sunt  quae  in  segris  hominibus  189 


ETYMOLOGIARITM  LIB.  V.  198 

per  hanc  disciplinam  faeta  leguntur,  sicut  deDavid  le- 
gilur,  quia  a  spirita  immundo  Saalem  arte  modulatio- 
nis  eripnit.  Asclepiades  quoque  medictis  phreneticum 
quemdam  per  aymphoniam  prisiina?  sanilati  reslituit. 

4.  Postremo  et  astronomiam  notam  habebit,  per 
quam  coniempletur  rationem  astrorum,  et  mata- 
tionem  temporum,  nam  sicut  ait  quidam  medico- 
rum,  cum  ipsorum  qnalitatibus  et  noslra  corpora 
eommutantur. 

5.  Hinc  est  quod  medicina  secunda  philosophia 
dicitur.  Utraque  enim  disciplina  tolum  sibi  hominem 
vindicat.  Nam  sicul  per  illam  anima,  ita  per  hanc 
corpus  curatur. 


LIBER  QUINTUS. 

DE  LEGIBUS  ET  TEMPORIBUS. 


CAPUT  PRIMDM. 

De  atictoribus  legum. 

i.  Moyses  ^  genti  Hebraio.^  primus  omnium  divi- 
nas  leges  sacris  Lilteris  cxplicavit.  ^  Phoroneus  rex 
Graecis  primus  leges  judiciaque  constituit. 

2.  ^  Mercarius  Trismegislus  primus  leges  JBgypliis 
tradidit.  ^  Solon  primus  leges  Alhcniensibus  dedit. 
*  Lycargus  pnmus  Lacedaemoniis  jura  ex  Apollinis 
anctoritate  confinxit. 

190  3.  '  Numa  Pomjdlius,  qui  Romulo  successit 
io  regnum,  primus  leges  Romanis  edidit;  deinde 
8  cum  populos  seditiosos  magistratus  ferre  non  pos- 
set,  decemviros  legibus  scribcndis  creavit,  qui  leges 
ex  libris  Solonis  in  Latinum  sermonem  translatas  xii 
tabulis  exposuerunt. 

4.  Fuerunt  autem  hi  :  Appius  Glaudius,  T .  Genu- 
tios,  P.  Sexlius,  Spur.  Yeturius^  C.  Julius,  A.  Manlius, 
Ser.  Sulpiiius,  ^  P.  Guriatius,  T.  Romilius,  Sp.  Pos- 
tamius.  Hi  *  decemviri  legum  conscribendarum  electi 
sunL 

5.  i  Leges  autem  redigere  in  libris  primus  con- 

Cap.  1.  —  •  Moyses  genti  Hebraicce.  Ex  Euseb. 
Chron. 

^  Phoroneus  rex  Grcecis.  Qui  fuit  Argivor.  Rex  ii, 
ut  ibid.  tradidit  Euseb. 

*  Mereurius  Trismeg,  Lact.,  lib.  i,  cap.  16. 

^  Solon  primus.  Ante  Solonem  scripserat  le^es 
Dracon.  Sed  populus  Atheniensis  uni  boloai  reip. 
initia  accepta  ferre  solilus  est. 

*  Lucurgus.  Aug.,  ii  de  Givit., cap.  16 :  Quamvis  Ly' 
curgus  Lacedamoniisleges  ex  Appollinis  auctoritate 
se  instituisse  confinxerit,  quoa  prudenter  Romani 
credere  notuerunt ;  propterea  non  inde  acceperunt. 

'  Numa  PompHy  Virgil.  : 

Nosco  crines  incanaque  menta 
Regis  Romani  primus  qui  legibus  urbem 
Fundabit. 

Quamvis  Romulum  et  Tatium  suas  ante  leges  con- 
didisse  dicant  Pestus  in  Plorare,  et  Pompon.,  cap. 
2,'d.  de  Orig.  Jur. 

*  Cum  populos  seditiosos  magistr.  Ex  lib.  de  Viris 
Illust.  in  Virginio,  et  seditiosus  legeb  it  Cbacon  ex 
veteribus  quibasdam  iibris.  Nondum  enim  fuisse  se- 
diiiosos  m:)gistratus. 

^   P.  Curiatus.  Ex  Livio  et  Cassiod.  AI.,  Cu» 
ratius, 
^  Hi  decenmr,  leg.  c.  e.  $.  At  non  hi  xii  tab.  aa- 


sul  Pompeius  instituere  voluit,  sed  non  persevera* 
vit,  obtrectatorum  mctu;  ^  deinde  Caesar  coepit  id 
facere,  sed  ante  interfectus  est. 

6.  Paulatim  autem  antiquae  leges  vetustate  atque 
incuria  exoluerunt;  quarum  etsi  nullus  jam  usus 
esl,  notitia  tamcn  necessaria  videtur. 

7.  ^  Novse  a  Constantino  Caesare  coeperunt,  et  re- 
liquis  succeJentlbus;  191  crantque  permislae,  et 
inordinatae.  ^  Postea  Thcodosius  minor  Augustus  ad 
similiiudmem  Gregoriani  et  Hermogeoiani  Codicem 
factum  conslitutionum  a  Coostantioi  temporibus,  sub 
proprio  cujusque  imperaioris  tilulo,  disposuit,  quem 
a  suo  nomine  Theodosiauum  vocavit. 

CAPUT  IL 
De  legibus  divinis  et  humanis, 

1.  Omnes  autem  leges,  aut  divinae  sunt,  aut  hu- 
manae.  Divinae  naiura,  humanae  moribus  constant; 
ideoque  hae  discrepaot,  quoniam  alise  aliis  gentibas 
placent. 

2.  °  Fas  lex  divina  est;  jus  lex  humana.  ^  Trans* 
ire  per  alienum  fas  est,  jus  non  est. 

ctores,  aed  his  suffecii,  excepto  App.  Giaudio.  Gra* 
tianus,  legum  scribendarum  cau^a. 

*  Leges  autem  redigere.  Uode  hoc  sumpserit,  in- 
certura.  A  Cod.  Tarracon.  uoo  abest  vox  Pompeius, 
Unde  suspicabaiur  A.  Aug.  C.  primum  scriptum 
fuisse,  inae  factum  Consul,  additumque  ab  aiiquo 
Pompeius  ex  margine.  Gum  C.  Giceronem  fortasse 
ostenderet,  quem  constat  librum  edidisse  de  jureci- 
vili  ii  arlem  rcdigendo.  Sed  quod  sequitur,  non  per» 
severasseobtrectatorum  metu,  nescio  an  satis  in  Cice- 
ronis  personam  cadat,  cadit  autem  optime  in  Pom- 
peium,  cujus  potentia  invidiosa  et  suspecta  erat. 

^  Deinde  Cces,  Suet.  in  Julio. 

*  Novce  a  Constantin.  Cces,  ccep,  A.  Aug. :  Propter 
Thcodosianas,  inquit,  constitut.,  quarum  collectio 
ex  Christianorumprincipum  constilutionibusconst,, 
eoque  volumine  Hispania  utebatur  (non  Justiniani 
Codice)  sumpto  ex  tribus  Codicibus,  in  auibus  leges 
Paganorum  et  Christianorum  continentur. 

■»  Postea  Theodos.  min.  Sic  etiam  Ivo.,  part,  iv, 
cap.  170,  Decret.  et  lib.  n,  tit.  12,  cap.  17,  Panor- 
miae.  Legitur  etiam  junior,  in  quibusdam  Gr&tiani  et 
Isidori  libris. 

Cap.  II.  —  °  Fas  lex  divina.  E  Serv.,  Georg.  i,  ad 
vers.  Fas,  et  jura  sinunt. 

*  Transireper  alienum.  Ita  Goth.  Cod,;  agrum 
addidit  Gratianus. 


199 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


m 


CAPUT  III. 

Quid  differant  inter  sejus^  leges  et  mores, 
i.  Ju8  *  geoerale  Domea  est,  lex  autem  juris  est 

species.  Jus  ^  aulem  dictum,  quia  justum.  Omne 

autem  jus  legibus  et  moribus  constat. 
tlM  2.  Lex  esi  constitutio  scripta.  Mos  csl  ve- 

tustate   probata  consuetudo,  sive  iex  non  scripta. 

Nam  lex  a  legendo  vocata,  quia  scripta  est. 

3.  Mos  autem  longa  consuetudo  est  de  moribus 
^  tracta  taniumdem.  ^  Consuetudo  aulcm  est  jus 
quoddam  moribus  insiitutum,  quod  pro  lege  susci- 
pitur,  cum  deficii  lex.  Nec  differt,  scriptura  an  ra- 
lione  consistat,  quando  et  legem  ralio  commendat. 

4.  Porro  *si  rationelex  constat,  lexerit  omnejam 
quod  ratione  cor.sliterit,  duntaxat,  quod  religioni 
congruat,  quod  disciplina^  conveniat,  quod  saluti 
proficiat.  Yocata  autcm  consiietudo,  quia  in  com- 
muni  est  usu. 

CAPUT  IV. 
Quid  sit  jus  naturale. 
i.  Jus,  aut  naturale  est,  aut  civile,  aut  gentium. 
Jus  naturale  est  commune  omnium  nationum,  et  quod 
ubique  instinctu  naturse,  non  constitutione  aliqua 
habeatur,  ut :  viri  et  feminse  conjunctio, '  liberorum 
susceptio  et  educatio,  communis  omnium  possessio, 
et  omnium  una  libertas,  acquisitio  eorum  quse  coelo, 
ierra  marique  capiuntur. 

198  2.  Item  depositae  rei  '  vel  commodatse  re- 
stitutio,  violentiae  per  vim  repulsio.  ^  Nam  hoc,  aut 
si  quid  huic  simile  est,  nunqnam  injustum,  sed  na- 
turale,  sequumque  habetur. 

CAPUT  V. 
Quid  sit  jus  ciuile, 
1 .  Jus  ^  civile  est,  quod  quisquepopulus,  J  vel  civitas 
sibi  proprium,  ^  humana  divinaque  causa  constituit. 

CAPUT  VI. 
Quid  sit  jus  gentium, 
1.  Jus  gentium  est  sedium  occupatio^  sedificatio, 
munitio,  bclla,  captivitates,  servitutes,  postliminia, 

Cap.  lll.  —  *  Jus  generale,  E  Serv.,  Mn.  i,  ad 
vers.  Jura  dabat,  legesque  viris, 

^  Jus  autem  dictum,  quiajustum.TJlp.^  cap.  1.  de 
Just.  etjur.  :  Estautemjusajustitiaappellatum;ei 
Paal.,cap.li  :  Jusautempluribusmodtsdicitur, eic. 

^  Tracta  tantumdem,  Ita  pleriquc  Cod ;  unus  Tar- 
racon.,  tracta  tantum, 

^  Consuetudo  autem  esti,  q.m  cEx  Juliano,cap. 
32,  de  Legibus.  Reliqua  ex  Tertull.,  lib.  de  Corona 
Milit. 

•  Si  rationelex constat,  Ila  apud  Tertull.  Al.,  con- 
sistat,  ut  iib.  ii,  cap.  iO,  et  apud  Gratian. 

Cap.  iV.  —  '  Liberorum  susceptio,  Ita  meliores 
Cod.,  non  successio*  Male  enim  aute  procreationcm 
et  educalionem  successio  collocareiur. 

«f  Yel  commodata  restitutio.  AL.  commendatas 
pecunias,  non  perinde  recte. 

^  Nam  hoc.  Paul.,  cap.  9,  de  Just. :  Jus  pluribus 
modis  dicitur,  uno  modo  cum  u2,  quod  semper 
aquum,  etbonum  estjus  dicitur,  ut  est  naturale. 

Cap.  V.  —  *  Jus  civile,  Ex  Caj.,  cap,  9,  de  Just. 
et  Jur. 

j  Vel  civitas,  Ex  c.  Omnis^  de  Just.  et  Jur.  D. 

^  Humana  divinaque  causa,  Divim  humanaque, 
Gratianus.  Est  autem  posita  conjunctio  pro  disjunc- 
tionc^  quod  ncquc  jurisconsultis  insolens. 


B 


H  ^  foedera,  paces,  induciae,  legatorum  non  violando- 
rum  religio,  connubia  inier  alienigenas  prohibita ;  et 
inde  jus  gentium,  quod  eo  jure  omnes  fere  gentes 
utuntur. 

CAPUT  V». 
Quid  sit  jus  militare, 

1.  Jus  miiilare  esi  belli  infercndi  solcmnitas,  fcc- 
deris  facicndi  nexus,  signo  dato  egressio  in  hostcm, 
vel  pugnse  commissio.  Ilem  signodato  reccptio ;  item 
flagitii  militaris  disciplina,  si  locus  deseratur ;  item 
'^  slipendiorum  modus,  dignitatum  gradus,  pracmio- 
rum  honor  veluti  cum  eorona  vel  torques  donantur. 

2.  494  Iteni  prsedae  decisio,  et  pro  personarum 
qualitatibus  et  laboribus  justa  divisio,  item  principis 
portio. 

CAPUT  VIII. 
Quid  sit  jus  publicum. 
i.  Jus  ^  publicum  est  in  sacris,  et  sacerdotibus,  el 
in  magistratibus. 

CAPUT  IX. 
Quid  sit  jus  Quiritium, 
i.  Ju9  Quiritium  est  proprie  Romanorum,  «  quo 
nulli  tenentur  nisi  Quiriies,  id  est,  Romani,  tanquam 
de  legitimis  hsereditatibus,  p  de  cretionibus,  dc  tule- 
lis,  de  usucapionibus ;  quae  jura  apud  nullum  aiium 
populum  reperiuntur,  sed  propria  sunt  Romanorum, 
et  in  eosdem  solos  constituta. 

2.  Constat  autem  jus  Quiritium  ex  legibus,  et  ple- 
biscitiSySenatusconsultis,  eonstitutionibus  principum, 
et  edictis,  <  sive  prudentum  responsis. 
p  CAPUT  X. 

^  *  Quid  lex. 

i.  Lex  ^  est  constitutio  populi,  qua  majores  natu 
simul  cum  plebibus  aliquid  sanxerunt. 

CAPUT  XI. 
Quid  scita  plebium. 
i.  Scila  *  sunt  quse  plebes  tantum  conslitunnt;  et 
vocata  seita,  quod  ea  plebs  sciat,  ^  vel  quod  sciscit 
ita  uti  rogata  fuit. 

Cap.  VI.  —  *  Fasdera  paces.  Sallust.^  in  Jugurth. : 
Leges  judicia,  foedera ,  atque  paces, 

Cap.  VII. —  ^  Stipendiorummodus.  Hincduplica- 
rii,quibus  virtutis  ergostipendia  duplicabantur;et8ere 
diruti,  quibns  detranebantur  ignominiae  causa.  Yid. 
Fcst.  et  Cicer.  in  Verr. 

Cap.  Vin.  —  ■  Ex  Ulp.,  cap.  i,  de  Just.  et  Jur. 

DCap.  IX.  —  *  Quo  nulli  tenentur,  nisi  dives  Rom. 
Haec  Romanorum  erant  propria  propter  multas  juris 
observationes ,  et  solemnitates  Quiriuim  proprias. 
Alioqui  legitima^  haeredilatcs,  et  tutelae,  et  usucapio* 
nes,  etiam  apud  Graecos  erant  Grsecorum  legibus. 
Sed  Romse  Graeci  peregrini  erant,  nisi  qui  cives  Ro- 
mani  fuerunt,  et  baeredes  fieri  non  poterant,  neque 
ab  intestate  succedere  ex  jure  Quirii.,  quo  jure  alii 
non  tenentur  nisi  cives  Romani. 

p  De  cretionibus.  De  quibus  inf.,  cap.  24,  et  UIp., 
in  fragm. 

4  Sive  prudentum  resp.  Disjunctio  pro  co^junctione 
satis  frequcns  in  hoc  opere. 

Cap.  X.  —  '  Lex  est.  Sup.,  lib.  u,  cap.  10. 

Cap.  XL  —  •  Scita  sunt.  Plebiscita.  Grat.,  d.  2, 
cap.  3. 

^  Vel  quod  sciscit  ita  utirogatafuit.Yel  quod  ex- 
sciscit  ut  et  rogat^  et  fuit,  Salm.  et  compl.  Codices  ve- 
jusli^sinii ,  non  longe  a  rccta  scriptura.  AUi,  quod 


801 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  V. 


m 


CAPDT  xn. 

Quid  senatusconsultum. 
4.  SenatuscODSultum,quod  tantum  senatores  *  po- 
pulis  coDsulendo  dccernuDt. 

CAPUT  xin. 

Quid  constitutio  ct  edictum, 
i.  CoDstitulio^  vel  edictum,  quod  rcx,  vel  impe- 
rator  constituit,  vel  edicit. 

IM  CAPDT  XIV. 
Quid  responsa  prudentum, 
i.  RespoDsa  sunt,  qu»  jurisconsulii  rcspODdcre 
dicQDtur  coDsulcDiibus;  uude  ^  et  responsa  Pauli  di- 
cta.  FucruDt  CDim  quidam  prudentcs,  et  arbitri  aequi- 
tatis,  qni  ^  iostilulioDes  civilis  juris  compositas  edi- 
dcnint,  quibus  dissidentium  lites  contcotionesque 
sopirent. 

CAPUT  XV. 

Be  legibus  consularibus,  et  tribunitiis, 
i.  Quaedam  etiam  leges  dicuntur  ab  iis  qui  condi- 
derunt,  ut  *  consulares,  tribunitijp,  Juliae,  Corne- 
lia.  Nam  et  sub  Octaviano  Caesare  •  sulTecli  consulos 
Papius  et  Poppaeus  legem  tulerunt,  quaR  a  nomi- 
nibus  eorum  appellatur  Papia.  Poppapa,  continons 
patrum  praeroia  pro  suscipiendis  liberis. 

2.  Sub  eodem  quoque  imperatore  '  Falcidius  Iri- 
bnnus  f  lebis  legem  fecit,  ne  quis  plus  leslam»  nto 
legarel  quam  ut  quarta  pars  superesset  hseredibus.  Ex 
cujus  nomine  lex  Falcidia  nuncupata  est.  197  Aqiii- 
lius  quoque  legem  condidit,  quae  hactcnus  Aquilia 
Duncupatur. 


A  CAPDT  XVL 

De  lege  satyra, 
i.  Satyra  ^  vero  lex  est  quae  de  pluribns  rebus  si- 
mul  eloquitur,  dicta  a  copia  rerum,  et  ^  quasi  a  «o- 
turitate;  unde,  *  et  satyram  scribere  est  poemata 
varia  condere,  ut  Horatii,  Juvenalis  et  Persii. 

CAPDT  XVII. 

De  legibus  Rhodiis, 
i.  Rhodiae  leges  navalium  commerciorum  sunt,  ab 
Insula  Rhodo  cognoQunatae,  in  qua  anliquilus  mer- 
catorum  usus  fuit. 

le»  CAPDT  xvm. 

De  privilegiis, 
i.  Privilegia  autem  sunt  leges  privalorum,  quasi 
H  privatae  leges.  Nam  privilegium  inde  dictum,  i  quod 
in  privato  feratur. 

CAPDT  XIX. 
Quid  possit  lex, 
i.  ^  Omnis  autem  lex,  aut  permittit  aliquid,  ut  vir 
fortis  petat  prsemium ;  aut  velat,  ut,  Sacrarum  virgi- 
Dum  nuptias  nuUi  petere  iiceat ;  aut  punit,  ut,  Qui 
caedem  fecerit  capite  plectatur^  ejus  enim  praemio, 
aut  poena  vita  rooderalur  humana. 

CAPDT  XX. 

Quare  facta  sit  lex, 
\,  Faclae  sunt  leges  ut  earum  metu  humana  coer- 
ccatur  audacia,  tutaque  sit  inter  improbos  innoceniia, 
et  in  ipsis  improbis,  formidato  supplicio,  refrenetur 
nocendi  facultas. 


sciscitatur  etroqat,  mcndosc;  non  enim  pIebsro<;ra.  C  deestmihiadsacerdotium,eic,  Ausonius,  in  Gratiar. 
bat,  sed  ipsa  potius  rogabatur  illa  formula:  Velitis,      actione  :  Sed  consulatus  ille  cujusmodi?  Ordtnario 

jubeatiSyQuirites.eimiinQ:  H(BCutidixi,ita  im,         ^^'    '        l.........  .__...  .... ..........    ... 

Quirites,  rogo,  Post  rogationem  plebs  in  suffragium 
vocabatur;  binae  singulis  tabellae  ministrabantur  : 
alteri  A  liUera  erat  inscripla,  quae  Antiquo,  id  cst, 
antiqua  probo^  significabat;  altori  V,  /?.,  id  eat.  iiti 
rogas,  Ksl  autem  scisco,  ut  Feslus  interprctaiur,;^- 
beo,  sententiam  dico,  vel  suffragium  fero,  Qnod  si 
sciscitatur  et  rogatur^  vel  sciscitur  et  rogatur  le- 
gas,  ut  est  in  aliis  libris,  posterius  prioris  erit  inier- 
pretatio.  GIoss.,  sciscity  nuvddh^exai. 

Cap.  XII.  —  •  Populis,  Ita  omnes  libri ;  sed  Po- 
puli  Rom,  legebat  Cfhacon.  Natus  error  ex  similitu- 
dine  «  et  r  Gothicorum  characterum,  quorum  prius 
s,  posterius  r  illis  fuit. 

Cap.  XIV.  —  *»  Responsa  Pauli,  Qt»i  xxiii  libros 
Responsorum  scripsit,  ex  quibus  multi  in  Digesior. 
libns  leguntur. 

*  Institutiones  juris  ciinL  A  responsis  ad  institu- 
iiontss  yenisse  diccbat  A.  Augustinus  propter  Caii 
insUtotiones  cum  PauU  sententiis  ab  Alarico  editas 
post  Codicem  Theodosianum. 

Cap.  XV.— <>  Consulares,  Tribunitias,  Consulares 
leges  vocabanlur  quae,  consulc  populum  roganio, 
latae  erant.  Tribuniliae  quae,  tribuno ;  quamvis  haec 
pUbiscita  proprie  appellarenlur,  sed  saepius  leges, 
Cic,  ni  de  Legibns  :  Leges  sunt  veteres,  neque  eae 
consulares  (si  quid  interesse  arbitramini),  sed  tri- 
bunitia:,  Vid.  Angell.,  lib.  x,  cap.  20. 

•  Suffecti  consules,  Consules  snftecti  dicebantar 
qui  non  Kalendis  Januariis,  ut  ordinarii,  sed  aliqua 
parte  anni  consolatum  capiebant.  Senec,  lib.  iii  de 
Ira,  cap.  3i  :  Dedit  mihi prasturam,  sed  consulatum 
speraveram;  dedit  duodecim  fasces^  sed  non  fecit  or- 
dmarium  consuUm;  a  me  numerarivoluit  annum,sed 

Patrol.  LXXXTI. 


suffectus,  bimestri  spatio  interpositus,  in  sexta 
anni  parte  consumptus,  Vid.  Dion.,  lib.  XLvin. 

'  Falcidius,  Locus  ex  Euseb.  Chron. 

Gap.  XVI.  —  ff  Satyra  lex,  Nulla  fuit  lex  quae  pro- 
prio  nominc  5a/^ra  vocaretur;  scd  legcs  omnesquae 
multa  eaque  diversa  continebant  satyras  appeilaban- 
tur,  ducta  similitudine,  sivc  ab  ea  lance  quae  diver- 
sis  pomor.  scu  frugum  generibus  referta  dedrum 
templis  inferebalur ;  sive  a  cibo  variis  rcbus  condilo. 
Inde  quas  leges  perpetuo  valere  et  aetemas  esse  vo- 
lebant,  in  earum  sanctionibus  addebant,  neye  persa- 
tyram  abrogato,autderogatOf  hoc  est,ne  simui  quis, 
cum  aliis  alterius  legis  capitlbus  dc  eis  abrogandis 
ad  pop.  ferret.  Cum  enim  turbulcnti  aut  factiosi  ma- 
gislratus  iegem  aliquam  populo  noninjucundam  abro- 
gare  cupiebiant,  legum  capila  quaedam  aequissima  et 
H  multitudini  valde  grata  proponere,  interque  ea  unnm 
"  de  illa,  alia  lege  SLbroganda  inserebant,  quo  artificio 
circumventus  populus  utiles  sa^pe  leges  imprudens 
abrogabal.  Dnde  plures  translaliones  fluxl^re.  Nam 
quidquid  confuse  non  servato  temporis  aut  rerum 
ordine  fiebat,  per  satyram  fieri  dicebatur.  Gloss., 
Satyra,  v6p.o{  Tco^Xdc  nepify.«>v.  Vid.  Fesl. 

^  Et  quasi  saturitnte,—  Saturam  scilicet  dicebant 
et  scribebant  Isidori  aetatc. 

*  Vnde  et  satyram  scribere,  Haec  aliena  censemus 
cum  Chacone. 

Cap.  XVIII.  —  i  Quod  in  privato  feratur,  More 
suo  pro  in  privatum,  nisi  potius  in  privatos  legen- 
dum.  Cic.  III  dc  Lcgibus  :  Majores  nostri  in  privatos 
homines  leges  ferri  noluerunt^  id  est  enim  privile- 
gium, 

Cap.  XIX.  —  «^Rcpetuntur  haec  capila  ex  lib.  ii, 

cap.  iO. 

7 


40S  S.  ISIDORI  HISPALtNSiS  6l»ISC0Pi  104 

CAPUT  XXI.  I^  ante  charue  et  membranarUifi  usum  in  tabulis  dola- 

Qualis  debeat  fieri  lex. 
i.  Brit  autemlex  loaesta,  jusla,  possibiHs,  seCtin- 
dnm  naluram,  secundum  patrian  consueludinem,  loco, 


temporique  conveoiens,  necessaria,  utilis,  m^nifesla 
qiioque,  ne  aliquid  per  obscuritatem  in  captionem 
iltltl  conlincat,  nutlo  pHvaio  commodo,  sed  pro 
communi  civium  utilitatc  conscripUi. 

GAPUT  XXII. 

De  causis, 

1.  Pragma  Gra^cum  est,  quod  Laiitie  dicitur  cati^ 

sa;  unde  et  ptayinntA  tlcgotia  ditunlnr,  et  actor 

causarum  el  negotiorum  pragmuticus  nuncupatur. 

CAPUT  XXIIL 
De  tesiibus, 

1.  Testes  quisque  anle  judicium,  sibi  *  placiiis  ai-  B 
ligat,  ne  cui  sit  postea  liberum,  aut  dissimulare,  aut 
subtrabere  se ;  unde  et  alligati  appellanlur. 

2.  Item  testes  dicki)  quod  testametito  adhiberi  so- 
lenl»  sicul  signatorest  quod  tesl^roenta  signant, 

CAP13T  XXIV. 
De  instrufnentis  legalibus* 

1.  Yoluntas  generale  nomen  omnium  legalium  in- 
strumenlorum,  qua?  quia  non  vi,  sed  voluntate  pro- 
cedit,  ideo  tale  nomen  accepit. 

8.  Tcbtamentum  vocaium,  quia  nisi  testator  mor- 
tuus  fucrit,  1900  nec  coDfirmari  potest,  ncc  sciri 
qucd  in  co  scriplum  sit,  quia  clausum  et  obsignatum 
est;  et  inde  dictum  testanientum^  qma,  non  valet 
nisi  post  testaloris  monumentum ;  undc  Apostolus: 


tis  non  solunl  testambtitun),  sCd  etiam  epistolarum 
dlloquia  scribebantur ;  Unde  ^t  portitores  earum  ta- 
bellarii  vocanlur. 

b.  Testamentum  jUris  civilis  est  *"  quinque  testium 
subscriptione  firmatum. 

6.  Testamenium  juris  pr^tbrii  esl  seplem  U^stium 
signis  signatum;  sed  illud  apud  cives  fit  inde  civilc, 
istud  apud  prHHores,  inde  jUriS  pf^lorii.  Testamen- 
tum  autem  signare,  notare  e^i,  Ut  notum  sit  quod 
scriptum  est. 

7.  ^  Uolographum  testamentum  est  manii  aueto- 
ris  totumconscriptum,90iatquesub5criptum;  unde 
et  nomon  ftccc|)i!.  Grajci  enim  5Xov  totum,  •  fpa^yjv 
litteram  dicunt. 

8.  Irrilum  testamentum  esl,  si  is  qui  lcstatus  est 
capile  diminuius  esl,  aut  si  non  rite  facluni  sit. 

9.  Inofficiosum  teslamentum  est,  quod,  frustra 
liberis  exha*redatis,  sine  officio  naluralis  pietatis  io 
exlraiieas  )>ersoDas  redaclum  est. 

10.  Ruptum  testamentum,  inde  vocatur,  eo  quod 
nascente  posthumo,  neque  exhaTcdatO  noniioatim, 
neque  haerede  instiluto^  disrumpiiur. 

11.  Suppressum  teslamcnium,  csl  quod  in  frau- 
dem  h%reduni,  vel  legatariorum,  seu  libertorum  non 
est  palam  prolatum  :  quod  si  non  latet,  tamcn  si 
pra^dictis  personis  non  proferatur,  supprimi  tamen 
videtur. 

12. '  Nuncupatio  est  cum  in  tabulis  ccrisque  testa- 
tor  recitat,  dicens  :  Ha^c,  ut  in  his  tabulis  cerisque 


Testainentuniy  inquil,  in  mortuis  confirmatUfi       C  scripta  sunt,  ita  doj  ita  lego  ;itaque  vos,  cives  Ro- 


3.  **  Testamentum  sane  in  Scripturis  sanctis  noh 
hoc  solum  dicilur,  quod  non  valot,  ui.-i  tcsiatoribus 
morluis,  scd  omne  pactum  et  placiium,  testamentU7n 
tocabant;  nam  Laban  et  Jacob  testamentum  fece- 
ruot,  quod  utique  etiam  inter  vivod  valeret.  Bi  in 
Psalmis  legitur  :  Adversum  te  testamentum  dispO" 
iuerunt,  hoc  est,  pacium;  et  innumerabilia  talia. 

4.  Tabulae  testamcnli  ideo  appellatm  sunt,  qtiia 

Cap.  XXIII.  —  *  Sibi  placitis  alligai Unde  et 

alligatii  An  inde  nos,  aliados^  et  alianxaf  quasi  alli- 
gatos  et  alligationem  dicimus  ?  Au  poiius  sibi  pla- 
citos  ex  A.  Auguslini  veieri  libro  recipimus,  ct 
allegat  legimus^  et  allcgatif  Namque  eosdein  quo- 

Sue  non  multum  diversa  signiticalione  allegados  ho- 
ie  voeamus?  Deflexisse  eniin  significationes  ab  an- 


maniy  tcstimonium  mihi  prwbctotc,  et  hoc  dicitUr 
nuncupatio  ;  nuncupare  enim  cst  palam  nominarc, 
et  contirmare. 

13.  «  Jus  tiberOrUm  est  conjugum  slne  liberis  in- 
vicem  loco  pignorum  haereditatis  alterna  conscriptio. 

14.  ^  Codicillum,  ut  vcteres  aiunt,  sine  dubio  ab 
Ructore  dictum,  ftOft  qui  hoc  scriptura^  gonus  insti- 
tuil.  Est  autem  scriptura  nulla  indigens  solcmnitate 

oXuv  Ypoc|xpidiTUJV  B7)X(iivou^. 

•  rpa^Tjv  litteram,  —  Littera  pro  scriptura^  ut 
apud  incerlum  poetam  : 

Lillera  rem  geslam  loquitur,  rcs  ipsa  mpdnllam. 

f  Nuncupatio h(rc,  ut  in  his  tabuliSi  Ulpian., 

in  FrJigm.,  titul.  xx  :  Nuncupatur  tcstamcntum  in 
huncmodum:  Tabulas  testamcnti  testatortencfis  ita 


tiquis  intinitis  in  vocibus  passim  cernimus  ;  nam  ad  h  dicet :  *  llcec,  ut  in  his  tabulis,ccrisvescriptasunt, 
attestaiionem  respicere  non  fit  verisimilo.  ......        ..    .    .       -^  ^   •  a.  ..  ... 

Cap.  XMV.  —  *•  Testamentum  sane.  Vcrba  sunt 
Aug.  in  ps.  Lxxxii,  et  Uieronym.,  Hahac.  ii. 

^  Quinque  testium  subscriptionc  firmatumi  Tol 
enim  tcstes  in  teaamcnto  per  a;s  et  libram  adhibe- 
bantur.  Justinianus  vero  ait  jure  civili  signa  leslium 
necessaria  non  fuisse,  sed  jure  tantum  pra^torio^ 

**  Holographum  tcstam,  Amb.,  in  Epist.  ad  Gal 

cap.  VI :  Ubi  holographa  manus  est,  falsum  dici  non 

potest,   Idcm   hoiogrammon,   slve    hologrammaton 

testanientum  apud  Jui=linianum  dicilur,  de  quo  no- 

▼oll.  107,  cap.   1  :   BouX^neOa,  ti   T15   Yf>d»jX(jLaTa    im- 

9Ti(JLtvo(  (JLETa^w  Twi>   auTou  Tcafdtuv  pouXoiTO  ;:oiijaaa6«i 

^iaTunwaiv,  ;:pwTov   (Jl^v    auTor;  npoypa^siv  tov   Yp6vov 

ifra  xa\  t^  twv  Tcaiocov  6v6(jLaTa  ohzla.  ytipi  ,  xal  nch^ 

ye  Tou;  ouyxiaa(xou? ,  et?  ou;  Ypd^ii  xXr,pov6jxou5  aOToJ»$ , 

jiTj  Tot;  9U(i.66Xoi;  Twv  dlpi8(jLa)v   aTj(j.atvo(j.^vou5 ,  dtXXi  01' 


ita  dot  ita  lego,  ita  testor;  itaque  vos,  Quintes,  testu 
monium  prabetotc,  »  Scd,  quod  Ulpianus  addit,  ita 
testor^  omissuin  ab  Isi«!oro,  nihil  mirum.  Ait  enim 
Pomponius,cap.  120,  dc  Verbor.  signif.,  in  xii  labuL, 
Lcgandi  verbo,  etiam  haeredis  insiitutionem  contineri. 

f  Jus  liberorum,  Conjuges  quibus  fiiii  non  cssent, 
non  poterant  se  invicem  haeredes  in  universum  in- 
stiiuere,  nisi  jus  libcrorum  a  principe  impctrassent. 
Ulpian.  lit.  xvi.  Quod  confirraatur  etiam  verbis  vete- 
lis  interprelis  novell.  Theodos.  et  Valenti  de  tosta- 
ment.,  qua>posita  est  in  calce  Codicis  Theodosiani. 

^  Codicillum.  Sencca,  lib.  de  Drevit.  vilae :  Hoc  quo- 
que  qucercjitibus  remittamus :  quis  Romanis  primus 
persuasit  navem  conscendere  f  Claudius  is  fuit^  Cau- 
aex  ob  hocipsumappellatus,quiapluriumtabellarum 
contextuscAiJDKxapud  anttquos  vocabatur*Unde  pu- 
blic(etabulceCod\cQsdicunturpCtnavcs  nuncquoque, 


tOo 


BTTMOLOGURUM  UB.  V. 


ft06 


TCiborum»  Md  sola  tiMMtorw  voluntaie  qttalicunque  H     85.  Donatio  e%l   cujuslibct  ret  iransaclio.  DicUm 


Bcriptur»  ugniBisatioBe  eipreaM  :  cujus  benefieio 
voluntatibus  dcfunctorum  constat  esse  ftnbvenium 
proptir  legalium  yerborum  diffieultatem^  ant  t^rte 
propter  necessiialem  adhibendorunt  ablemnium  ita 
Qt  qul  iituium  acribii  ejusdem  scripturve^  codiciUnm 
voc  ci^  ieut  autem  cmliGiUus  fii  vice  ieBtamenti^  iia 
•platola  viee  codleillOrumi 

15.  ^  Cretio  est  cerlus  dierum  numerus,  in  quo 
idstittitus  hsres^  aut  addii  hsereditatem,  ailt  finito 
tempb^e  creiiotii^  excldditots  ^  neo  libet-um  est  iiii 
ttltra  baplendte  h)9[^r(^ditaiiaw 

16^  ^  Grttib  auiem  appellata  est  quasi  decretio,  id 
est,  dccernere,  vel  constituen^  ut  puta  :  llle  mihi 
htBtiei  e5fit)>bd'dilttfqtte  :  Otmit^te  intra  diei  tot. 


tLMUita  dicuni  donationem^  quasi  doni  actionem;  el 
dotem^  quasi  do  item.  Praecedente  enim  in  nttpiiis 
dOnalione»  dos  s^uitur. 

MM  Sl6v>Nam  antiquus  nuptiarum  erai  ritu«^qttod 
se  maritus  et  uxor  invioem  emebant,  ne  videretur 
nxor  anciila,  sicut  habemus  in  jure.  Inde  esi,  quod 
pnecedenie  dohatione  viri,  sequitur  tios  uxoris. 

27.  Donatio  usufructuaria  ideo  dicitur,  quia  dona- 
ior  cx  ea  usumfructum  adhuc  retinet^  servato  cui 
donatum  est  jure^ 

28;  Donatio  directa  ideo  nuncupatur»  quia  ei  jure 
et  usu  stalim  transit  in  alterum,  nec  ultra  inde  aiii- 
quid  ad  juB  donatoris  t^torquetur. 

29.  i  Gondiiiones  testium  sunt  proprie^  ei  dictae 


Ad^Adarum  autem  hatleditatum  ccntesimus  statuius  g  conditiones  a  condicendo^  quasi  conditiones^  quianoa 


ttfii  dies,  ^ttibus  tien  met  ct^etio  «Kidita. 

17.  ^  Fidcicommissum  dictum,  ut  fiat  quod  a  dtf- 
f^cio  commitiiiur.  HW^  Nam  fides  dicta^  ^o  quod 
Jiat  :  quo4  tamen  nOM  dir«ciis  Verbis^  sed  pr«caii«- 
vis  exposcitttr. 

\%,  ^  Pactum  dicitur  ittl<?r  partes  «x  pace  eonvo- 
niens  scriptura,  legihus  ac  moribns  comprobata; 
^i  difitam  pactnmy  quusi  ex  pace  fa^tkrA^,  kh  eo 
quod  est  pan^  nnde  d  pepigit% 

19.  Placitum  tt(lt)l|^ie  stmiliier  ab  co  quod  pincet, 
Alii  diftnnt  Pacium  esse  quod  volens  quisque  faeii; 
ad  Placitum  vero  etiam  noietts  cotnpeUitur)  veittii 
quando  quisque  paratus  sii  in  judicio  ad  responden- 
dum ;  quod  nemo  potesi  dicere  pactnm,ped  pikcitum, 

20.  Mandatum  dictum,  qttod  olim  itt  commilso  Q 
befoiio  alte^  aiteH  m^nnm  dabat. 

21.  Ratum  vero  quasi  ratiokabile  et  redtttti ;  tth4he, 
W  qUi  pollicettir  dicit  :  fiatnni  es^  profit^ory  hoc 
^est,  firmum  atqu^  perpetttttmi 

•    i2.  'Rite  auiem  eBselF.cst]  inmr^t^te^sexmoi^i. 

8  Chirographum Cautio 

23;  Gmpiio  ei  veflditio  «st  rcrum  commutatio, 
atque  contractus  ex  convenieiitia  venieBs. 

24.  ^  Emptio  auiem  dicta^  quod  a  me  tibi  sit; 
vendltio  quasi  venkndindtio^  id  est,  a  iiundinis» 

qua?  exantiqua  consuetudine  per  Tiberi^n  coinmea- 
ms  inbvthuni,  cAudioArifie  vocAittnr,  Hinc  codicilli, 
qut  ex  iabulis  cera  illitis  conficicbantut,  ui  facile  in 
sinu  gCdtari  possent.  ttemque  scriptura  qua  quis  vo- 
luniatem  suam  sine  ulla  solemnitaic  testatur.  f^ 

*  Cretio,ti&.  blp..  tit.  xXli.  0 

*  Negue  hl^efhm  ilii  esl.  Hs,  feive  arbitriuni  in- 
teiiige. 

^  Cretio  appellata  est.  Varr.,  lib.  vi  :  Crevi  valet 
coNSTiTui,  itaque  hmres,  cum  constituit  se  hcere- 
dem  esse,  dicifur  cernere ;  et  cuth  id  fdcit,  crevisse. 

^  ¥ideic6mmissumXl[p,  ^xi.TiXV :  Fideieommissiim 
esi  quod  non  civilibus  verbis,  sed  precativis  relin- 
quitur. 

*  Pactum  dicitur.  Referl  fe^  v6t-biBefnarJl.,  Pa- 
pien.,  cap.  11,  de  Verb.  sign..  in  i  collcct.Dccretal., 
ei  Greg.  IX,  eap.  11,  et^  tii.  Rede  iA  vrt.  llbris  pa- 
feuito  a  pago,  won  a  pango  dttcilur. 

^  liite  autem  esse  no7i  recte.  Non  dissentit  a  Sef- 
Vio,  (Joi  rite  ntin  rectt  sblttitt,  «cid  recftt  stttiiidum 
ritum  interpretatur. 

*  Chirotfraphurti....ca'uHo.  Separate  leguntur  hae 


ibi  testis  ubus  jurat,  sed  vel  duo»  vel  plures.  Non 
enim  in  ttnius  orr,  scd  in  duoriim  aut  trium  testium 
stat  omnc  verbum.  Item  conditiones,  quod  iiiler  se 
conveniat  sermo  tesiium,  quasi  condicliones. 

30.  Stipulatio  est  promissio,  vel  sponsio  \  unde 
ei  l^romissores  stipnlatores  vocauiur ;  dicta  auiem 
stipuiatio  a  siipula.  ^  Veteresenim  quando  sibi  ali- 
quid  promittcbant,  slipulam  tenentes  frangebani  : 
J§Oftquam  iterum  jUngentes^  sponsiones  suas  agno- 
scebant.  Sive  quod  stipulum  *  jnxta  Paulum  juridi- 
cuni  firmum  appellaveruni% 

31.  Sacramentum  eai  pigaus  sponsionis,  vocaium 
autM  sacramentum,  quia  violare  quod  quisque  pro- 
miitii)  perfidi»  est. 

CaPUT  XXV. 
De  rebus. 

1 .  Hirreditas  est  res  quse  morte  alicujus  ad  quem- 
piam  pervenit,  "  nec  legata  teslamento»  nec  posses- 
sione  retenta.  Dicta  autcm  hcereditas  a  rebus  additis, 
sive  ab  eere,  quia  qui  possidei  agrum,  et  censum 
solvit ;  °  inde  heeres. 

2.  Res  sunt  quac  in  nostro  jure  consistnnt.  **  Jura 
auiem  suni  qufle  a  nobis  juste  possidentur,  noc  aliena 
sunt. 

%.  Dicta  autem  res  a  recte  babendo,  jns  a  juste 

vo6es  m  melioribus  libris  iiite  int6fpH»laiione>  quse 
sunl  in  Editis  ipsa  se  salis  produnt.  Cod.  Ncttp. 
Chirographumy  cautio,  id  est  manus  inscriptio. 

^  Emvtio  autem  dicta.  Ve\  potius,  quod  e  meo 
tuum  fiat,  nisi  qubd  h«c  notaliO  esl  mului  apud  lus- 
linianuiYi. 

*  Namantiqnus nuptiar.,^.sicut  hahemus  in  jure. 
Verba  Sorviiinitio  lib.  iGeorg.,  ubi  desunt  foriasse 
haic  vorba  :  ne  videretur  uxor  ancilla. 

j  Conditiones  proprie  festium.   Ita  scripium  in 
Gothico,  et  ita  proccdit  hotalio. 
^  Veteres. . .  agnoscebant.  Expungebat  haec  Chacott. 

*  Juxta  Paul.  jurid.  Lib.  v  Sent.^  tit.  8.  Yidv  int 
lib.  x,  Stipul. 

Cap.  WY.'-'^  NeclegAtn  teetammto,  aut  posiess. 
retenta.  Verbasunt  Ciceronis  in  Topicis,qu8e  in  ubo 
lantum  libro  Ovel.  CoIIeg.  imegra  leguntnr. 

°  bide,  et  hceres.  Al.,  indeet  res. 

*  Jura  autem  sunt.  Ex  Att^^st.,  epist.  tt4;  quae 
referuntur  a  Greg.,  c.  12,  de  Verbor.  BigniL,  ei  44., 
q.  4,  c.  Quid  dicam,  et  a  Bemard.  PajK.,  in  i  col- 
\eci. 


107 


S.  ISmORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


SO 


possidendo.  Hoc  enim  jure  possidetur  quod  jaste, 
hoc  juste  quod  beue.  Quod  autem  male  possidetur 
alienum  est.  Male  autem  possidet,  qui  ?el  sua  male 
Qtilur,  vel  aliena  praesumit.  Possidet  autem  juste, 
qui  non  irretitur  capiditate.  Qui  autem  cupidilate 
tenetur,  possessus  est,  non  possessor. 

4.  Bona  sunt  honestorum,  seu  nobilium,  qusB 
proinde  bona  1HM  dicuntur,ut  non  habeant  turpem 
usum,  sed  ea  homines  ad  res  bonas  utantur. 

6.  Peculium  proprie  minornm  est  personarum. 
sive  servorum.  Nam  peculium  est,  quod  pater,  vel 
dominus  filium  suum,  vel  servum  pro  suo  tractare 
patitur.  Peculium  autem  a  pecudibus  diclum,  in 
quibus  veterum  constabat  universa  substantia. 

6.  Bonorum  posscssio  est  jus  possessionis  certo 
ordine,  certoque  titulo  acquisita. 

7.  Intestata  bsereditas  est,  quse  testamento  scripta 
non  est,  aut  si  scripta  sit,  jure  tamen  nequaquam 
est  addita. 

8.  Gaduca  inde  dicitur,  quia  ejus  hseredes  ceci- 
derunt. 

9.  Familia  herciscunda  est  divisio  hflereditatis 
inter  hseredes.  Herciscunda  enim  apud  veteres  dt- 
visio  nuncupatur. 

10.  Gommuni  dividendo,  est  ioter  eos  quibus  com- 
munis  res  est,  quse  actio  jubet  postulantibus  iis  arbi- 
trium  dari,  cujus  arbitratu  res  dividatur. 

11.  Finium  regundorum  actio  dicta,  eo  quod  per 
eam  regantur  fincs  utrique,  ne  dissipentur,  *  dum- 
modo  non  angustiore  quinque  pedum  loco  ea  con- 
troversia  sit. 

12.  Locatio  est  res  ad  usum  dala  cum  definitione 
mercedis. 

13«  Gonductio  est  res  in  usum  accepta,  cum  con- 
stituta  mercede. 

14.  Res  crcdita  est  quae  in  obligationem  Ita  de- 
ducta  est,  ut  ex  tempore  quo  contrahebatur  certum 
sit  eam  deberi. 

15.  Usura  est  incrementum  fenoris,  ab  usu  anis 
crediti  nuncupata. 

16.  ^  Gommodatum  est  id  quod  nosiri  juris  esl,et 
ad  alterum  1907  temporaliter  translatum  est  cum 
modo  temporis,  quandiu  apud  eum  sit  ,  unde  ct 
commodatum  dictnm  est. 

17.  Precarium  est,  dum  prece  creditor  rogatus 
permittit  debitorem  in  possessione  fundi  sibiobligati 
demorari,  et  ei  eo  fructus  capere.  ^  Et  dictum  pre- 
carium,  quia  prece  additur,  quasi  prece  adium,  r 
pro  d  litera  commutata. 

18.  Mutuum  appellatum  est,  quia  id  quod  a  me 
tibi  datur  ex  meo  tuum  fit. 

19.  Deposttum  esl  pignus  commendatuni  ad  tem- 

*  Dummodo  non  angustiore  auinq.  ped.  Negatio- 
nem  toliit  A.  August.  ad  leg.  Xli  tab.,  cap.  20. 

*»  Commodatum.  —  Commodum^  lib.  omnes,  men- 
dosc. 

*  Cum  modo  temp,  Id  est,  cum  prsefinilione  tem- 
poris.  Al.,  per  commodum  temp, 

'  D  ctum  precarium  q.  p,  a.  Productio  verbi  est 
anum,ut  in  armario,  Sed  97)(Aaiv6(jLcvTiy  ita  commode 
explicari  quia  neget  ? 


A  pns,  quasi  diu  positum.  Deponere  autem  quis  vide- 
tur,  cum  aliquid  metu  furti,  incendii,  nanfragii,  apud 
atiam  custodise  causa  deponit. 

20.  Interest  autem  in  loquendi  usu  intcr  pignus 
et  arrham.  Nam  pignus  est  quod  dalur  propter  rem 
creditam,  quse  dum  redditur,  slatim  pignus  aufertur. 
Arrha  vero  est  qu»  primum  pro  re  bonae  fidei 
contractu  empta,  cx  parte  datur,  et  postea  com- 
pleiur. 

21.  Est  enim  arrha  complenda,  non  auferenda, 
unde,  qui  habet  arrham  non  reddet  sicut  pignus, 
sed  desiderat  pleniiudinem,  et  *  dicta  arrha  a  re 
pro  qua  traditur.  Item  inter  pignus  et  fiduciam,  et 
hypothecam,  hoc  iniercst : 

22.  Pignus  est  enim  quod  propter  rem  creditam 
B  obligatur,  cujus  rei  possessionem  solam  ad  tempus 

consequiiur  creditor.  Gseterum  dominium  penes  de- 
bitorem  est. 

23.  Fiducia  est  cum  res  aliqua  sumendae  mutuse 
pecunise  gratia,  vel  mancipatur, '  vel  in  jure  cediiur. 

24.  Hypotheca  est  cum  res  commodaiur  sioe  de- 
positione  pignoris,  pactione,  vel  cautione  sola  inter- 
veniente. 

25.  8  Momentum  dictum  a  temporis  brevitate,  ut 
quam  cito,  quam  slatim  salvo  negotio  reformetur, 
nec  in  uUam  moram  produci  MM  debeat,  quod  re- 
petitur;  sicut  nec  ullum  spatium  est  momenti,  cujus 
tam  brevis  est  temporis  punclus,  ut  in  aliquam  mo- 
ram  nullo  modo  produeatur. 

26.  Instramenlum  est  unde  aliquid  construimus, 
Q  ut  culter,  ealamus,  ascia. 

27.  Instruclnm,  quod  per  instrumentum  efficitur, 
ut  baculus,  codex,  tabula. 

28.  UsuSy  quo  in  re  instructa  utimur,  ut  in  baculo 
inniti,  in  Codice  Ugere,  in  tabula  ludere,  sed,  et  ipse 
fructus  agrorum,  quia  eo  utimur,  usus  vocatur.  Haec 
sunt  illatria.... 

29«  Ususfructus  autem  vocatus,  quia  solo  usu  ha- 
betur  ejus  fructus,  manente  apud  alium  jure. 

30.  Usucapio  est  adeptio  dominii  per  continua- 
tionem  justse  possessioois,  ^  vel  biennii,  vei  alicu- 
jus  temporis. 

31.  Mancipatio  dicta  est,  quia  res  m^nu  capitur, 
Unde  oportet  eum  qui  mancipio  accipit  comprehen- 
dere  idipsum  quod  ei  mancipio  datur. 

p  32.  Gessio  est  propriae  rei  concessio,  sicut  est 
illud :  Cedojure  propinquitatis.  Cedereenim  didmus, 
quasi  concedere,  id  est,  quae  propria  sunt;  nam 
aliena  restituimus,  non  oedimus.  Nam  cedere  pro- 
prie  dicitur,  qui  contra  veritatem  alteri  consentit,  ut 
^  Gicero  :  Cessit,  inqoit,  amplissimi  viri  auctoritati, 
vel  potius  paruit. 

*  Dicta  autem  arrha  a  re.  Imo  ab  arrhabone  prse- 
cisa  voce. 

'  Vel  in  jure  ceditur.  Quomodo  juris  cessio  fiat, 
docet  Ulpian.,  in  Fragm.,  et  Gaius  citaius  k  Booethio 
in  Top. 

'Momentum  ut  qtuim  cito,  quam  statim.  Ita  me- 
liores  libri. 

^  Vel  biennii,  Anni,  vel  biennii.  Ulpianus  plenius 

'  Ut  Cicero.  In  Ligaiiana. 


m 


ETYMOLOGIARUM  UB«  Y. 


%i$ 


33.  laterdicinm  est  quod  a  judice  non  in  perpe-  H     11. '  Sediiio  diciiur  dissensio  ciTium ,  quod  teor- 


tuum  diciiur,  salva  propositione  actionia  ejus. 

34.  Preiium  vocaium,  eo  quod  prius  illud  damus, 
ut  pro  ejus  Tice  rem  quam  appeiimus  possidere  de- 
beamus. 

35.  Gommercium  dictum  a  mercibus,  quo  nomine 
res  Yenales  appellamus.  Unde  et  mercatus  diciiur 
eoetus  muliorum  hominum,  qui  res  vendere  vel 
emere  solent. 

36.  Integri  resiituiio  est  causse  vel  rei  reparaiio. 
MM  37.  Causa  rediniegratur,  quse  vi  poiesiatis 

expleta  non  esi.  Res  rediniegraiur,  quae  vi  potestatis 
ablaia  atqueexiortaest. 

CAPUT  XXVI. 
De  criminibus  in  lege  conscriptis. 


sum  alii  ad  alios  euni.  Nam  hi  maxime  iurbaiiona 
rerum  et  lumuUa  gaudent. 

12  f  Sacrilegium  proprie  est  sacrarum  rerum  far- 
tum  ;  postea,  ei  ^  in  idolorum  culluhsesii  hocnomen. 

13.  ^  Adulterium  est  iliusio  aliieni  conjugii  ,  quod 
quia  alter  alterius  iorum  comma.ulavit,  adulterii 
nomen  accepit. 

14.^  Stuprum 

15.  ^  Rapius  proprie  esi  illicitus  coitus,  a  corrum* 
pendo  dictus,  unde  Virgilius  :  Rapto  potitur,  id  eat, 
■stupro  fruiiur. 

16.  Homicidii  vocabulum  compositum  est  ex  ho* 
mine,  et  ccede  ;  qui  enim  caedem  in  hominem  fecisae 
comperius  erat ,  homicidam  veieres  appellabani. 


1  Crimen  a  carendo  nominatur,  ut  furtum,  falsi-  Q     17.  Parricidii  actio  non  solum  in  eum  dabalur  qui 


las,  etc.,  que  non  occidunt.  sed  infamani. 

2.  Facinus  dicium  a  faciendo  malum ,  quod  no- 
ceatalieri. 

3.  ^FIagitium  a  flagitando  corrupielam  libidinis, 
qna  noceat  sibi.  Haec  duo  suni  genera  omnium  pec- 
eatornm. 

4.  Vis  esi  virius  poiestaiis,  per  quam  causa,  sive 
res,  vel  aufertur,  vel  exiorqueiur. 

5.  i^Yis  privaia  est,  si  quisquam  anie  judicium 
armaiis  hominibus  quemquam  a  suo  dejecerit  vel 
expugnayerit. 

6.  Yis  publica  est,  si  quis  civem  ante  populum, 
vel  judicem,  vel  regem  appellaniem  necaverit,  aut 
torseril,  sive  verberaverit,  vcl  vinzerii. 


parentem,  id  esi,  qui  pairem,  vel  mairem  inieremis- 
sei,  sed  et  in  eum  qui  fatrem  occiderat,  et  dictum 
parricidium,  quasi  parentis  casdes, 

18.  ^  Intemecivi  judicium  in  eum  dabatur  qni 
falsum  tesiamentum  liil  fecerat,  et  ob  id  hominem 
occiderai.  Accusaiorum  ejus  possessio  bonorum  se- 
quebaiur.  /n/emectt;i  auiem  significaiio  est,  quasiho- 
minisqusedam  enecatio;  namprsepositionem  tn^rpo- 
nebant  anliqui  pro  i  Naevius  :  Mare  intbr  bibere.  Et 
Plauius :  Intbr  luere  mare^  id  est  ebihere  et  eluere. 

19.  Furtum  est  rei  aliense  clandesiina  contrecta-' 
tio,  a  furvo,  id  est  fusco  vocaium,  quia  in  obscara 
fit.  ^  Furtum  auiem  capitale  crimen  apud  majores 
fuii '  ante  poenamquadrupli. 


7.  ^  Dolus  esi  mmtis  cnlliditas,  ab  eo  quod  delu-  C     20.  Pervasio  est  rei  aliense  manifesia  prflesumptio. 


dai ;  aliud  eoim  agit,  et   aliud  simulai.  Petronius 

aliier  exisiimai  dicens  :  Quid  est  judices,  dolus  iVt- 

mirum  ubi  aliquid  factum  est  quod  legi  dolet ;  habetis 

dolum,  accipite  nunc  malum, 

8.  ^  Calumnia  est  jurgium  alienee  litis,  a  calvando 

id  eet,  decipiendo  dicta. 

MO  6.  Falsitas,  appellata  a  fando  aliud  quam 
verum  est. 

10.  *  Injuria  est  injustitia ;  hinc  est  apud  Gomicos 

injurius  (\\ii  audetaiiquid  contra  ordiaem  juris. 

Cap.  XXVI.  —  »  F/a^*Wam.  Non. :  Flagitium  ve^ 
teres  vitium  quod  virgini  inferatur  did  volueruni, 

^  Yis  privata,,,  Vis  publica  Ex  Pau).,  lib.  v  Sen- 
tent.,  tii.  26,  ex  quo  iegentum  videbatur  Chaconi 
Bnieipopulum,n\xncjudicem,\e\regemappellantem^ 

auod  nobis  quoque  videtur,  nisi  ante  populum  Go- 
licismum  esse  mavis. 

^  Dolus  est  mentis  calliditas,  De  dolo  malo  haec 
Labeo  et  Aquilius.  Nam  esi  eiiam  dolus  bonus,  ut 
videaiur  deesse  vox  malus, 

^  Calumnia  a  calvendo,  id  est  decipibndo.  Hinc 
in  XII  iabul.  :  Si  calvitur  pedemve  struit, 

*  Injuria  est  injust  Yeroa  Servii,  Mn,  ix,  ex  verb. 
Cum  Tumi  injuria. 

'  Seditio,  Citantur  haec  a  Non.,  ex  Cic,  vi  de 
Rep.,  in  Seditio. 

'  Sacrilegium.Sen„M,ix, :  Lkqeke ^furari^unde 
et  SACRiLEGi,  ^itt  sacra  furuntur. 

^ln  idolor.  cultu  hassit,  Ita  interpretatur  quidam 
illud  Pauli  ad  Rom.  ii :  Qui  abominatis  idola^  sacrHe- 
giumfacis. 

^  Aaulterium  est  illusio.  —  Abusio,  Oveni.  ei  NeAp. 


Furtum  autem  earum  rerum  fit,  quse  de  loco  in  lo- 
cum  transferri  possuni,  pervasio  autem  et  eamm 
quse  iransferuntur,  ei  earum  quae  immobiles  suni. 

21.  Inficiaiio  esi  negatio  debitae  rei  cum  a  credi- 
iore  deposcicur.  Idcm  et  abjuratio,  id  est,  rei  credi- 
i8e  abnegaiio. 

22.  Ambitus  judicium  in  eum  est,  qui  largitione 
honorem  capit,  ei  ambit,  amissurus  digniiatem  quam 
munere  invadii. 

28.  Peculatus  judicium  in  eos  daiur,  qui  fraudem 

Fesi. :  Adulter  et  aduliera  dicuntur,  quia  et  ille  ad 
alteram  et  hasc  ad  alierum  se  conferunt, 

j  S/uprum...Lacunaesiinmelioribuslibris ;  inaliis 
quse  de  Raplu  dicuniur  pro  interpretaiione  adhiben- 
iur. 

^  Raptus,  E  Serv.,  ^n.  iv. 

^  Intemecivi,  Sicin  aniiquissimis  quibusque  libris, 
Fest.:  Intemecivum  testamentum  propterquod  do^ 
minus  ejus  necatus  est,  Neque  aliorum  librorum 
scripturas,  in  quibus  intemiciei,  intemidi,  intemi" 
cidii  legitur,  rejicimus.  Intemicidi  etiam  recipimua 
cum  Jacob.  Gujac.  Nam  et  Agell.  intemicium  mor- 
bum  dixit. 

^  Furtum  cavitale,  Legibusxii  tab.,  utail  Theo- 
philus,  lib.  IV  Inst.,  tit.  xii.  Draconis  vero  leffes 
eiiam  minimse  rei  furem  capiiis  damnabant.  PTa- 
larch.  et  Agell. 

^  Ante  posnam  quadrupli,  At  Gato,  in  prsef.  lib. 
de  Re  ru^i. :  Majores  nostri  sichabuerunt,  et  ita  m 
legibus  posuerunt  furem  dupli  condemnari,  foBne-'^ 
ratorem  quadrupli,  Yid.  Agell.,  lib.  xi,cap,  18,  qoi 
hanc  litem  componit. 


ill  S.  ISIDORl  niSPALENSlS  EPISGOPI  ait 

erario  faeJuht,  peounianqiie  publieam  intervertunl ;  H     S.  PediesB  tunt  laquel  quibua  pedes  illaqnQRntur, 
ama  peeu]|^ia  peeulatua  est  dietus.  Non  autem  aie      dictee  a  fi4diku$  oapimdu,^ 
judicatur  fuftum  publici»rei,  sioul  fei  pnYain ;  nam         0.  Gatense  autem  quqd  accipieRdo  tmwnt  ulra- 
llle  sie  judic^Kir  ut  aaer llejerua ,  quia  ftir  est  saero-      que  vestigia,  pe  progrediaoiur.  Uem  oaten«,  quod  s^ 

capiendo  teneant  plurimis  nodis. 

10.  ManiesB  sunt  vinoula  quibus  mwm  ^ptunh^r^ 
lieet  et  manie»  luoiearum  sio(« 
H.   *  Nervus...«. 

12.  <^Boia  est  torques  damnatorum,  qunsi    juguo^ 
in  Jieit^  ;  ex  genere  vincuiorqm  est, 

43.  Gareer  io  quo  eustodiuntur  UQ«ii,  Bl  dielus 
earur,  quod  eo  homiu^  (mrcwktwr^  inoludantur 
que  quasi  arcevj  ab  arcendo  aciUeel.  Loeum  autem 
inquo  servantur  noxil  carcer^m  dicimus  numero 
tanium  singulari ;  unde  vera  emittuntur  quadriga) 
mksa  sunt  enim  quse  erant  quoquo  erdine  ex-  g  eareeres  vocamus  ^  numero  tantum  pluraii. 


14.  RepetiMthirum  aoousatur,  qul  pecunias  a  so- 
eils  eeepit.  In  hoo  Wn  judicio  rens  si  ante  moria- 
tur,  in  bona  ejus  judicium  redditur. 

25.  Incesti  j^diciom  in  virgines  saoretas  vel  pro- 
plnqttas  sanguine  censtitutum  est ;  qui  enim  talibus 
mlsoentur,  ineestl,  id  est,  measH  habeninr. 

26.  Majestati»  reatu  tenentur  ii  qui  regtam  majee- 
latem  laeserunt,  vel  violaverunl  ,  vol  qul  rempubli- 
eam  prodiderunt,  vol  cam  hostibus  consenserunl. 

97.  Piaoulum  dictum,  quod  expiari  potest ;  Gom- 


planda. 

CAPUT  XXVIl. 

De  pcenis  in  legikus  consiituHs. 
i.  Dupliciler  malum  appellalur  :  unum  quod  homo 
faoh,  alterum  quod  patilur.  Qued  faeil,  poccntum 
esl,  quod  patitur  peena.  *  Malum  aotem  tuno  ple- 
num  esl,  eum  et  prseieriium  esl,  el  impendet,  ul  sll 
el  doler  el  metus. 

2.  Pcena  dleta  quod  puniat.  ^  Bst  autem  epithe- 
tnm  necessarium,  el  sine  adjeclione  non  habet  ple- 
num  sensum,  adjieis  pesna  careeris,  poma  ex9ilii, 
pefna  mortis^  et  imples  sensum. 

3.  Supplidum  proprie  dioitur,  nen  quo  qnis  quo- 
quo  modo  puniiur,  sed  cum  ita  damnatur,  ut  bona 


14.  Yerbera  diela,  quit^eum  agilantur^  aerem  veT" 
iforant.  Hipo  914 /(«iMra»  ^iplaga^,  et  ^^dla,  quia 
cum  flatUy  et  strcpitu  in  corpore  sonant.  Nam  plagan 
quasi  fiaga^ ;  sed  pAagoA  q|  fiagra  prim»  positionis 
sunl ;  fiagella  autem  per  diminutionom  diota* 

15.  ^  Anguilla  est,  qua  cocrcentur  in  scholis  pue- 
ri,  quae  vulgo  scutiea  dicilur« 

16.  Fustes  sunt  quibus  pro  erin>inibus  juveues 
feriuntur,  appcilati  quqd  praefixi  infossis  stentr  quos 
palos  rustioi  vocant. 

17.  ^  Vectes  dicti,  quod  manibus  vecionturt  unde 
otlia  saxaque  velluntu^  ^  aed  hi  ad  pcenas  legum 
non  pertineDl. 

Id.  virgae  sunt  summitato»  froqdium  arborumque 


ejus  eonseorentur,  et  in  publico  redigantur ;  nam  £  dietse,  quod  virides  aunt,  vel  quod  vim  habeant  ar- 


supplieia  dicebantur  supplicamenta.  Et  suppHeium 
dieitnr  de  enjus  damnalione  delibalur  aliquld  Deo , 
nnde  el  supplicare, 

4  ^  Octo  genera  peenarum  in  legibus  eentiBeri 
TuNins  scribit  :  lil)l  damnum,  vincula,  verbera  , 
lalionem,  ignomiDium,  exsilium,  servitutem,  ei  mor- 
lem  ;  his  namque  pcenis  vindieatur  omne  perpelra- 
lora  peceatum. 

5.  Damnum  a  diminutione  rei  vocatum. 

6.  Vincula  a  vinciendo,  id  est,  arctando  dicla,  eo 
quod  coqstriqgaDt,  atque  retineant,  vel  quiat^'  lig^tH. 

7.  Compedea  dicta^  q«ia  canHnent  ptodoo, 

Or^.^XXyi\,^Malum  autem  tuncplenum^^Ketm- 
pendet. — Planum...  et  impedit  lcgit  inlerpres  Hispa- 
nus,qui  ita  reddidil :  El  mal  ent&nces,  es  Ham^  (^uan- 
d(f  ^  pasado,  e  embarga  al  <iue  sea,  dolor^  enifiio. 

^  Est  autem  epitheton  n,ecessari%m.  Pro  necess^ 
NOMEN  esl  in  plerisc^ue  hbrif ,  error  natqsex  scriptura; 


ftdudes,  damnis^  vinculis,  ignominiis,  verberibus\ 
exsUiis,  morte  multantur,  Talionis,  W^i^r^  (quod 
9Cni.m,  non  meminil  Cicoro  ;  meminitAug. 

*  Nervv^s.. .In  vet.  Cod  lacunaest.  AUorum  inter- 
pretatioex  Festi  epitome  sumpia  videri  possit  ,  sied 
aiiquanto  etiam  verius  Feslu&  ipse. 

•  Boja.  Fest.  :  Boice  genus  vincUtlQrum  tam  /^- 
gneic,  quam  ferrem  dicuntur. 

'  Numero  tantum  plurali.jf^i  Virgi.l^  singfltvi  di- 
xll :  ftuuntque  effusi  carcere  c^rrus. 


guendi  :  qu»  si  ^  lenis  fuerit,  virga  est ;  si  certe  noh^ 
dosa,  vel  aculeata,  seorpio  rectissimo  Qomine,  ^  quia 
aroualo  vulnere  In  eorpus  inligitur. 

19.  Ictus  proprie  flageUorum  sunl  ah  agitando 
voeali. 

20.  Ungulae  dictse,  quod  effodianl ;  hsec  et  ^  fidi-' 
euta^,  quia  iis  in  ettuuleo  torquenlnr,  ul  fides  in- 
veniatur. 

M5  21.  "^  Bquuleus  autem  dictus,  quod  exlendat 
22.  Tormentavero,  quod  torquendo  mentem   in- 
vemani^ 
2d.6s|  et  '^latomia  auppUcii  genua  (.«««  ad  verbo- 

'  Anguilla%  Plin.,  lib,  ix,  cab.23  :  Tenuissimwn 
(murcenis)  teraus»  contra  an^iUis  crassius^  eoque 
Q  verberari  soHfas  tradit  Verrtus  prcetextatos^  et  ob 
id  dicit  hismultam  noninstitutam. 

^  Vectes..,.  saxaque  velluntur.  Vehuntur.  —  raal- 
lebat  A.  August.fScd  velli  vehique  saxa  vectibus  pas- 
sim  vidcmus. 

^  Sed  hi  ad  pasnas  leg.  n«  p.  Cur  igitur  hic  com- 
mcmoratiT  An  quia  martyres  vectibus.  cruoiatQs  sa^pe 
legimus  ? 

i  Si  lenis.  Al.,    si  lcevis. 

^  Quia  avcuato  vulnere.  Verba  sunt  Hierouymr, 

sive  Tcrlultiani  potius.  Vid.  inf.,  lib.  xii,  cap.  $. 

'  Et  fidicula;.^..  ut  fides  inveniatur.  Yel  potius  a 
fidiumsimilitudine. 

^  Equuleus...»  quod  extendat.  Al.,  exiendatur. 

'  Latumia. Eused., inChron. ;  Tarquinius superbus 
excogitavitvincula,taurea,fustesJatumias^carceres, 
cQmpedes^  ca^^n^e^silia^in^^kk^  Nec  taoueu I^utu- 


aia 


ETYMOLCXJURUM  LIB.  V. 


%ik 


raqdum  *  aplmn)  iavootum  a  TarqttiQia  Superbo  ad  J|  vel  patibulum,  ia  qaa  homiaea  appeasi  cruciaatar 


pccaam  sceleratorum^  Isie  eoim  prior  latomias,  tor- 
menta,  fustea,  metaUa,  atque  exsilja  adinveoit,  ei 
ipse  prior  ex  regibus  ejiaiiium  meruit. 

24.  Talio  esl  similitudo  vindictae,  ut  tnliter  quia 
patiatur  ut  fecit.  Uoc  enim  o|  i^tura  et  lege  est  ia^ 
atitutum,  ut  laedeatem  similis  viadicta  sequatur, 
Unde  et  illud  esl  legis  :  Oculy,m  pro  octAlo,  den-- 
tem  prodentes  TaliQ autem aon  solum  ^i  if^uriam?e- 
fereadani,  sed  etiam  pro  beueficiia  reddepdo  ponitur, 
Gst  enim  commuais  sermo  ^t  iniuria;  e{  b«  neQcenti^. 

St5.  ^  Igaomiaium  dictumi  eo  quod  desiaat  l^bere 
hooestaitis  Jifi^  aamen  isqui  ia  aliquocriminedeprQ- 
headitur.Dictamaatem  igHO^minium  qamsine  noKnit 
ne,  sicut  ignarus  sine  scientiaf  sicut  ignobilis  sim^ 
uoMlHate. 

86,  HpQ  quoqua  et  infami^mt  quasi  sine  bona 
fama;fama  autem  dicta,  quia  fanda,  id  est,  loquendOf 
pervagat^r  per  trsduee^  Unguarum  et  aurium  aer« 
peas,  Est  autem  aomea  et  boaarum  rerum,  ei  ma- 
larum-  Nam  fama  felleitatis  interdam  est,  «  ut  illad 
eat  :  Hlustris  fama,  quod  laus  est;  malarum,  ut 
Virgilius  : 

Pama  malum,  qaa  ^  aon  aliud  velocius  uDum. 

%1,  «  FamsB  autem  nomea  eerii  locum  aoa  habet, 
qaia  plurimum  mendax  eat,  aojiciens  multa,  vel 
demutans  de  veritate ;  quae  taadiu  vivit,  quapdiu  nop 
probatur.  Ai  ubi  probaveris,  esse  oessat,  et  exinde 
res  nominatur,  noa  fama. 

28.  Eisiliura  diclum  quasi  extra  solum,  Nam^^uJ 
dioitur,  qui  extra  solum  est,  ^....  Unde  ^  postlimi^  Q 
nium  redeuntibui,  hoo  est  de  exsilio  rcduceadis,  qui 
suat  ejecti  iajuria  eitra  limea  patriae.)  Dividitur  au- 
lem  exsUium  in  rclegatis  et  deportatis. 

29.  Relegatus  est  quem  bona  sua  sequuntur  ;  de- 
portatus,  quem  non  sequuntur. 

30.  Proscriptio  exsiiii  procul  damnaiio,  quasi  porro 
scriptio>  Item  proscriptus,  quia  palam    soriptus, 

3i.  9  Metallum  est  ubi  exsules  deputantur  ad 
eruendam   venam   marmoraque  secanda  in  crustis. 

1517  32.  *»  Servilus  a  servando  vocata.  Apud  fip- 
(iquos  enim  qui  in  bcllo  ^  morte  servabc^ntur,  ^ebvi 
vocabantur.  ^  Haac  est  sola  malopum  onmium  postre- 
ma,  cpise  liberis  omni  supplicio  gravior  est,  uam  ubi 
liberta^  periit,  una  ibi  perierunt  el  omnia. 


vcl  patiuntur,  unde  et  nomina  habent. 

34.  Patibulum  eoim  vulgu  fuf^  dicitur,  quasi  fe- 
rens  caput,  suspeasum  enim  el  strangulatum  ex  eo 
exanimat;  sed  palibuli  minor  poena  quam  crucis. 
Nam  patibulum  appensos  statim  exaaimat,  crux  ^u- 
tem  suffiiQs  diu  cruciat,  unde  et  in  ^vangelio  latro- 
nibusji  nt  morerentur,  et  de  lig^a  $tnte  Ss^))))atum  de- 
ponerentur,  cfura  confracta  suP^»  q^i^  hg^o  su^pensi 
cito  mori  non  polerant. 

33.  Iq  ipso  J  quoque  geaere  aecis  differt.  Crude- 
lius  est  eqim  ia  aqua  spiritum  torqueute  qxtingui, 
igaibus  uri,  frigore,  et  fame  necari,  canibus,  et  be-; 
stiis  cxponi.  Nam  ferro  mori  a^tas  quoque  m^jpr  op-; 
tavii.  Gladius  enim  sinc  majori  cruciati^  pqmpen- 
H  diQ^a  morte  vitam  tinire  novit. 

36,  Culleusest  parricidale  vaaculum  ^\ioocul^nd^ 
id  est,  claudendo  9f  S  dictum.  ^9>\  ^^lem  Uter  ej| 
corio  factus,  ia  quo  parricidaB  cum  simiai  C|(  g^llo,  et 
serpeote  ioolusi,  in  mare  praecipitantur;  qmniumau- 
tem  istarum  mortium  genus  mimadu^rsio  pomia^tnrj 

37,  Aaimadversio  euim  cst  quando  jqdc^  reupfv 
pupi^,  et  dicitur  animadverterey  id  e^|,anmHm?(lMa 
advertere^  iatendere  utique  ad  puoieac|vim  reum,  quia 
judex  eat, 

38,  Ideo  autem  Rpmaui  aquf^  ^\  igoi  ialerdi^ebapl 
quibusdam  damoatis,  quia  aer  et  aqua  ^unctisi  p9^t, 
e(  pmaibufi  daU  sunt,  ut  il|i  poq  fruereptor,  quQ^ 
ompitua  per  oatufam  coqcessjim  es|. 

DE  TE^PORiByar 
CAPUT  XXVIII. 
D$  ehronicce  vocabulo* 
i,  *  Chronica  Grasce  dicitur,  quaB  LJ|^ine  femporum 
series   appellatur,   qualem  apud  Graecos  Eusebiuf 
C^sapiepsis  episcQpup  edidil,  ^t  Hieropymus  presbys- 
ter  in  Lltinsm  linguam  Qonvertit ;  xp<>vo{  enim  QF?e-? 
ce,  Latine  tempus  interpfet^tuf. 

CAPUT  XXIX. 
Ue  momentis  ef  how, 

1.  Tempora  autem  momenlis,  horis,  diebus,  men* 
sibus,  annis,  lustris,  saeculis,  aetatibus  dividuntur. 
Momentum  est  miuimuni  aique  angustissimum  tenfJ- 
puB,  a  motu  siderumdietum. 

2.  Estenim  exlremitas  horae  in  brevibua  interval- 
lis,  cuma*J^u|d  ^ibi  cedit  atque  snccedil.  HoraGTm- 


33.  Morlium  vero  diversi  casus ,  ex  quibits  crux   9  cum  est  nomen,  et  Umen  Latiqum  sopat.  Pora  emm 


miae  dicendae  (ut  quidam  arbitrantur)  quia  Seneca 
lib.  V  Controvers,  dicat:  Nec  (luemauam^estrum  d^- 
cipiat  nomen  ipsum  latum^f^  nitnime  lauta  res  est 
Vid.  Fest.  Ascon. 

*  Ad  verberandum  aptum,  Aliena  lijec  censeraus. 
^  Ignominium.  Sic  nieliores  libri,  et  stalim  fw/a- 

mtum,  quaB  vox  saej^e  in   consiliis  Toletan.  Icgitur. 
*^  Ut  illud  est  :  lllust.  fam.  Ex  Oral.  ))T0  Marccl. 

*  Qua  non  aliud,  Sic  ip  omnibus  Golhicis  nouytto, 
ac,  meo  judicio,  haud  ma)j». 

*  Famceautem  nomen,Toim  locus  ex  Apoiog.  Ter- 
luH.,  cap.  8. 

'  (jnde  postliminium,,,.  patria^.  Obelo  hgec  nota- 
vinius  de  A.  Aug.  et  Chaconis  sentent. 
'  Metallum.,,,  deputantur,  Neap    deportantuf, 
^Servitus»   fix  Ai|g.  xix  de  Givit.,  cap.  15. 


i  Hmc  estsola  malorum.  Gic,  Philipp.  ii :  Servitu§ 
malorum  omnium  postremum,  non  modo  bello,  sed 
Tfiorte  etiam  repellendum. 

j  Inipso  quoque  genere  necis. Ek  Apo|ogel.Terlull. 

^  Et  Serperite.  Ju>enal.,  satir.  8: 
Cujus  supplicio  nondcbuii  uua  parari 
Simia,  nec  serpons  unus,  nec  culleus  anus. 
Quae  de  serpente,  gallo  el  simia  in  quibusdam  libris 
leguntur,  in   melioribus  nulla  sunt,  proeterquam  m 
uno  Salman.  sanepervetnsto,  sed  ibi  quoque  ad  Hnem 
totius  capitis  rojcctaj  ut  liquido  appareai  esse  aliena. 
Hujusmo<ii  accessiombus  pessime  multali  suathi  libri. 

C&p.  XXVIII.  —  *Qu«  hisxii  capitibusdetempo- 
ribns  continenlur,  adhucta  huc  suat  e  libro  Isi- 
dori  dd  Asiris  ad  Sisebuthum  regem,  et  ejusdem 
Clironic. 


M 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  EPISGOPI 


Si6 


finis  est  temporis,  sicat  ethorae  sunt  fines  maris,  tla- 
?iorum  et  yestimentorum. 

»1»  CAPUT  XXX, 
De  diebus* 
i .  Dies  cslpraesentiasolis;  sive  sol  supra  terras,  sicut 
nox  sol  sub  lerris:  ut  enim  dies  aut  noxsit  causa  est, 
aut  supra  terram  sol,  aut  sub  terris.  Dies  le^^ttmus  vi- 
ginti  quatuor  horarum  est,  usquednm  dies,  et  nox  spa- 
tia  sui  cursus  ab  Oriente  usque  ad  alium  Orientem 
solem  CGeli  volubiliiale  coucludat.Abusive  autem  dies 
unuaest  spatiumabOrientesoIeusque  ad  Occidentem. 

2.  Sunt  aulem  diei  spatia  duo :  *  interdianum  at- 
que  nocturnum,  etest  dies  quidem  horarum  viginti 
quatuor,  spatium  autem  horarum  duodecim. 

3.  ^  Yocatus  autem  dies  a  parle  meliore ;  unde  et 
in  usu  est  ut  sine  commemoratione  noctis  numeram 
dicamus  dierum,  sicut  et  in  lege  divina  scriptum  est .. 
Factum  est  vespere  et  mane  dies  unus, 

.4.*Dic8  secundum  Egyplios  incboat  ab  occasu  solis; 
secundum  Persas,  fB^iO  ab  ortu  solis;  ^  secundum 
Athenienses,  a  sexta  hora  diei  ;  secundum  Roma- 
nos  a  medianocte.  Uadect  innc  gallicinium  est,  ^  id 
est  gallcrum  cantus,  *  quorum  vox  diei  ostendil  prae- 
conium,  '  quando  et  mesonyctius  afQatus  fit. 

5.  Dies  dicti  a  diis,  quorum  nomina  Romani  qui- 
busdam  sideribus  sacraverunt,  Primum  enim  diem  a 
Sole  appellaverunt,  qui  princeps  est  omniam  side- 
nm,  sicut  et  idem  dies  caput  est  cunctorum  dierum. 

6.  Secundum  a  Luna,  qusesoli  etsplendore  et  ma- 
gniludine  proxima  est,  et  ex  eo  mutuat  lumen.  Ter- 
tium  a  stella  '  Martis,  qu£  Pyrois  vocatur.  Quartum 
tella  Mercurii,  ^  quem  quidam   Stilbonta    dicunt. 

7.  Quintum  a  stella  Jovis,  quam  Phaetontem  aiunt ; 
scxtum  a  Yeneris  stella,  quam  Luciferum  asscrunt, 
quae  inter  omnia  sidera  plus  lucis  habet ;  septimum  a 
stella  Salurni,  quae  septimo  cselo  locaia  xxx  annis 
fertur  explere  cursum  suum. 

Cap.XXX. — *  Interdianum,  Sic  libriomnes. 

*»  Vocatus  autem  dies  a  part,  mel.  E  Serv.,  Mn.  v, 
ad  vers.  Torquetmediosnoxhumida  curs. 

«  SecundumAtheniens.a  sexta  hora  diei.  Ex  eod. 
Servii  loco,  qui  Agellium  ciut,  Agellius  vero,  lib  III, 
cap.  2,cx  Varronc  diem  apud  AthcDienses  ab  oc- 
casu  solis  dicit  incipere.  Quod  affirmat  etiam  Macrob., 
lib.  I,  et  Censorin.,  cap.  i9.  Ergo,  vel  Servium,  vel 
Agellium  emendari  oportet.  Isidorum  secuiuse.>tBc- 
da,  cap.  2dcRatione  Temporum.Quid  sie5u;;rapcr 
compendium  scripia  sexta  icctorcs  fccerunt,  cum  su- 
prcfnam  Isidorus  intellcxisset,  vcl  poiius  pro  suprema 
sexta  hora  Icgeruni?  Nam  alio  pacio  quomodo  hinc 
honeste  habeamus  nescio. 

^  Id  est^  gallor.  cantus*  Hee  voces  additae  ex  C. 
Ne.ip.ut  quod  sequitur.  Quor.  vox,  etc,  procederet. 

•  Quor.  vox  diei  est.pXmhros.iUocexcitatus  Lu- 
cifer  soluit  polum  caligine. 

'  Quando,  et  mesonyct.  afflat.  El  quia  noclis  oje- 
lior  pars  aaa,  solque  ad  nos  jam  flectiiur,  afflari 
radiis  ejus  orbis  hic  dicitur.  Affiari  autem  magorum 
eat  verbum,  qui,  adveutanic  sole,  simulacra  noctur- 
na  aufugere  credebanl.  Unde  Philostrat.,  lib.  in  de 
Vit.  Appolonii  negat  Achillis  simulacrum  gallicinium 
exspectasse.  Quo  perlinct  illud  qiioquc  Aochisai : 

Jamquc  valc,  torquet  medios  nox  humida  cursus, 

Etme  ssevus  cquis  Oricns  afflavii  anlielis. 
Bodemque  modo  interprelatur  Servius  iilud  Ma.  vi ; 


K  8.  Prolndeautem  ex  his  septem  stellis  nomina  die- 
bus  geniiles  dederunt,'  eo  quod  per  easdem  aliquid 
sibi  effici  existimarent,  *■  dicentes  hahere  a  Sole  spi- 
ritum,  a  Luna  corpus,  a  Mercurio  ingenium  et  lin- 
guam,  a  Yenere  voluptatcm,  a  Marte  sanguinem,  a 
Jove  temperantiam,  li!ii  a  Salumo  humorem  :  talis 
quippe  exsUtit  gentilium  stultitia,  qui  sibi  finxerunt 
tam  ridiculosa  figmenta. 

9.ApudHebsosautemdies  prima  una  Sabbati  dici- 
tar,qu8e  apud  nos  dies  Dominicus  est,  quem  gentiles 
Soli  dicaLvervini\secunda  Sabbati^secundsi  feria,  quem 
ssecularcs  diem  Lunas  vocant ;  tertia  Sabbati  ter- 
tia  feria,  quem  illi  diem  Martis  vocant ;  quarta  Sab- 
bati,  quarta  feria,  qui  Mercurii  dies  dicitur  a  paga- 
nis. 

B  10.  Quinta  Sabbati,  quinta  feriaest,  idest,  quintus 
a  dicDominico,  qui  apud  gentiles  Jovis  vocatur ;  sexta 
Sabbati^wjXBi  feria  est.quse  apud  eosdem  paganos  Ve~ 
neris  nuncupatur ;  Sabbatum  autem  septimus  aDomi- 
nlco  die  est,  quem  gentiles  Saturno  dicaverunt,  J  et 
Satumi  nominaveruut.  Sabbatum  aulem  ex  Uebrseo 
in  Latinum  requies  interpretatur,  eo  quod  Deus  in 
eo  requievisset  ad  omnibus  operibus  suis. 

11.  ^  Melius  autem  in  vocabulisdierum  de  ore  Chri- 
stiano  ritus  loquendi  ecclesiasticus  procedit :  tamen  si 
quem  forte  consuetudo  traxerit,  ut  illud  exeat  ex  ore, 
qaod  improbat  corde,  iatelligat  illos  omoies,  de  quo* 
rum  nominibus  apellati  sunt  hi  dies,  homines  fuisse 
et  proptcr  beneficia  qusedam  mortalia,  quia  pluri- 
mum  polucrunt,  et  emiouerunt  in  hoc  saeculo,  delati 

r  sunteis  ad  amatoribus  suisdivini  honores  et  in  diebus, 
et  in  sideribus,  sed  prius  a  nominibus  hominum  si- 
dera  nuncupata,   et  a  sideribus  dies  sunt    appel- 
lati. 

i2.  A  fando  autem  ferias  nuncupatae  sunt,  quod  in- 
eis  nobis  sit  tempus  dictionis,  id  est,  ia  divino,  vel 
humano  ofQcio  fari ;  sed  ex  iis  festi  dies  hominum, 

Ecce  aulem  primi  sub  lumina  solis,  et  ortus, 
ut  lumina  primi  sohs  modium  noctis  intelligat. 

s  Stella  MartiSy  qaa:  Ptjrois.  Chaconi  assensi  su- 
mus  hic,  ut  c.iam  supra,  hb.  lu,  cap.  70,  cum  in  li- 
bris   omnibus  utrobique  vesper  pro  Pyrois  legatur. 

^  Quem  quidam  StiWonta.  Optime  quoque  conjecit 
idem  Chacon,  cum  hic  legatur :  Quemquidam  candi- 
dum  circulum  dicunt,  candidum  glossam  fuissc  toO 
9T(x6ovxa,  undc  ab  impcrito  lectore  sublalum  Stil' 
bonta  addilum  circulum,  cum  candidus  circulus  via 
Q  lactca  Isidoro  sit,  lib.  ii.  cap.  45  ;  hujus  rci  ma- 
gnumarffumenlum,  vocem  circulum  etiamaum  a  qui- 
busdamlibris  abesse. 

<  Dicentes  haberea  solespirit.  Serv.,  i£a.  xi,  ad 
yen.Niljamcaslestib.  ullis  aebentem  iSuperis  debe- 
mus  omnia  donecvivimu^,  ideo,  quia,  ut  aicunt  phy^ 
sici,cum  nasci  coeperimus,  sortimur  a  sole  spiritum, 
a  luna  corpus^  a  Marte  sanguinem^  a  Mercurio  inge- 
nium,aJove  desiderium^  a  Venere  cupiditates,  a  Sa- 
tumo  humorem.  Ubi  qaod  ad  Jovem  attinet^  Scrviua 
ex  Isidoro  videtur  comgendus.  Cic,  n  de  Nat.  deor. : 
His  interjecla  Jovis  stella  illustraty  et  temperat. 
Quem  propierea  in  Somo.  Scip.  fulgorem  salutarem 
appellal.  Bid.,  cap.  4,  a  Saturao  tarditatem. 

J  Et  Saturni  nominaver.  Aug.,  xviii  coot.  Faust. 
cap.  5  :  Satumum  importare  conamini,  quia  eum 
diem  Satumi  gentes  appellaverunt. 

^  Melius  autem  in  vocab.  Ex  Aug.  ia  pt.  xcm. 


Si7 


BTYMOLOGIARUM  LIB  V. 


tiS 


cansa  instituli  sQotJeriati  caosa  divinoruin  «acrorum.  ||  guescit,  ac  labefactos  efflatsuos  ignes;  aut  qulaeadem 


13.  *  Partea  diei  tres  sunt :  mane,  meridies  et  su- 
prema. 

14.  Mane,  lux  maturaetplena;  nec  jam  crepuicu- 
lum.  ^  Et  dictum  mane  a  mano  :  manum  enim  anti« 
qui  bonnm  dicebant.  Quid  enim  melius  Iuce?Alii 
mane  existimant  vocari  a  ®  manibiis,  quorum  con- 
yersatio  a  luna  ad  terram  est.  Alii  putant  ab  aere, 
quia  manus,  id  est,  rarus  est,  atque  perspicuus. 

Mlt  15.  Meridies  dictus  quasi  medidies,  hoc  est, 
medius  dies,  yel  quia  tuno  purior  dies  est.  Merum 
eniro  purum  dicitur.  In  toto  enim  die  nihil  clarius 
meridie,  quando  sol  e  medio  coelo  ruiilat,  et  omnem 
orbem  pari  claritate  illustrat. 

16.  ^  Suprema  est  postrama  pars  diei,  qnando  sol 
cnrsum  suom  in  Occasum  vertit,  dicta  quod  superest  g 
ad  partem  ultimam  diei. 

17.  *  Serum  vocalum  a  clausis  seris,  quando  jam 
nox  venit,  ut  unusquisque  somno  tutior  sit. 

18.  Hodie,  quasi  hoc  die,  et '  quotidie,  non  cotidiep 
ut  slt  quot  diebus, 

19.  '  Gras,  quod  est  postea. 

iO.  Hestemum  est  pridie,  et  dictum  hestemum  ab 
eo  qnod  jam  dies  ipse  sit  a  nobis  extraneus,  et  pre- 
terenndo  alienns. 

21.  Pridieautem,  quasi  prori  die, 

88.  Perendie,  id  est,  per  ante  diem,  vel  in  ^  ante- 
cemm,  id  esl,  prius. 

CAPUT  XXXI. 

De  nocte. 


vi  sub  terras  cogitur,  qua  super  terras  pertulit  lumen, 
et  sic  umbra  terrs  noclem  facit  Unde  et  Yirgilius  : 

Ruit  Oceano  nox, 
Involvens  umbra  magna  terramque  polumque. 

4.  >  Noctis  partes  septem  sunt  :  vesper,  crepus- 
culum,  conticinium,  intempestum,  gallicinium,  ma- 
tutinum,  dilucnlum. 

5.  Yesper  a  stella  oocidentali  vocatur,  quse  solem 
occiduum  sequitur,  et  lenebras  sequentes  prsecedil. 
De  qua  Yirgilius  : 

Ante  diem  clauso  componet  Vesper  Olympo. 

6.  Tenebrae  autem  dictse,  quod  teneant  umbras. 

7.  Grepusculum  est  dubia  lux.  Nam  »  creperum 
dubium  dicimus,  hoc  est  inter  liTim  et  tenebras. 

8.  Gontidnium  est,  quando  omn)  silent.  Conticei- 
cere  enim  sikre  est. 

9.  >  Intempestum  est  medium  et  mactuosum  noc- 
tis  tempus,  quando  agi  nihil  potest,  et  omnia  sopore 
quieta  sunt.  Nam  tempus  per  se  non  intelligitur,  nisi 
per  actus  humanos ;  medium  autem  noctis  actu  caret. 

994  10.  Ergo  intempesta,  inactuosa,  quasi  sine 
tempore,  hoc  est  sine  actu^  per  quem  dignoscitur  temr 
pus;  unde  est,  intempestive  venisti.  Ergo  intempesia 
dicitur,  quia  caret  tempore,  id  est,  actu. 

il.  Gallicinium  propter  gallos  lucis  praenuntios 
dictum. 

18.  Matutinum  est  inter  abscessum  tenebrarum  et 
aurorse  adventum ;  et  dictum  matutinum,  quod  hoc 
tempore  inchoante  mane  sit. 


1.  Nox  ^  a  nocendo  dicu,  eo  quod  oculis  noceat.  C     *3-  Diluculum  quasi  jam  incipiens  parva  diei  lux. 


Quae  idcirco  lunae  ac  sidcrum  lucem  habet,  ne  inde- 
coraesset,  et  i  ut  consolaretnr  li!iSomnes  nocte  ope- 
rantes,  et  ut  quibusdam  animantibus  quse  lucem  so- 
lis  ferre  non  possunt  ad  suHicienliam  temperaretur« 

8.  Noctis  autem  et  diei  alternatio  propter  vicissitu- 
dinem  dormiendi  et  vigilandi  effccta  est,  et  ut  opc- 
ris  diumi  laborem  noctis  requies  temperaret. 

3.  ^  Noctem  autem  fieri,  aut  quialongoitinere  Inssa- 
tur  sol,  et  cum  ad  ultimum  coelispatium  pervenil  clan- 

*  Partes  diei.  B  Serv,,  Mn.  ii. 

^  Et  dictum  mane  a  mano.  E  Serv.  .£n.  i.  ad 
vers.  Tenet  ille  immaniasaxa.  Yarro,  lib.  v :  Manb, 
quod  tunc  manat  dies  ab  Oriente,  nisipotius^  quod 
BONim  antiqui  dicebant  ukNuu^  Yidendf.  itemServ., 
JSn.  iii,  ad  vers.  Stant  manibus  arcn. 

«  A  MANiBUS.  Macrob.,  lib.  i  Saturn.,  can.  iii  : 
Manb  autem  dictum,  quod  a  locis  inferiorwus,  id 
estf  a  MANiBUS,  lucis  exordium  emergat.  £t  in  fin. 
lib.  viii,  infr. 

^  Suprema  est  post.  Yarro  Supbbma,  summum 
diei,  iaa  supebbima.  Uoc  tempus  xii  tabuUe  di^ 
cunt  occasum  esse  solis. 

•  Serum  Al.,  Sero. 

'  f^QUOTiDiEnoncoTiDiB.Yid.  sup.Jib.  i.cap.  86, 

^  Cras,  quod  est  postea.  Deesse  videlur  aliquid,  ct 
postera  fortasse  legendum. 

^  M  antecessum,  id  est,  jorius.  Gloss.  in  ante^ 
cessum,  irpoxP^ue;  et  apud  Senec.,  in  antecessum 
solvere,  hoc  est,'  antequam  dies  debiti  cedat. 

Gap.  XXXI.  —  ^  Nox  dicta.  E  Serv.,  JEn.  i,  ad 
vcrs.  Ponto  nox  incubat  atra  R&ba.  lib.  x,  cap.  6  : 
Nox  dicta,  quod  nogbat  aspectibus^  vel  negotiis 


Hsec  et  aurora,  quse  solem  praecedit. 

14.  «  Est  aulem  aurora  diei  clarescentis  exor- 
dium,  et  primus  splendor  aeris,  qui  Graece  4u>(  dici- 
tur,  quam  nos  per  derivationem  auroram  vocamus, 
quasi  eororam.  Unde  est  illud  :  Laitus  Eois  Eurus 
equis,  et  Eoasque  acies. 

GAPUT  xxxn. 

De  hebdomada. 
1.  Hebdomada  dicia  a  numero  septem  dierum 

humanis,  sive,  quod  in  ea  fures  latronesque  nogbndi 
aliis  occasionem  nanciscantur.  Nisi  poiius  a  Grseco 
vu5,  ut  ait  Varro. 

j  Consolaretur  homines.  AI.,  omnes. 

^  Noctem  autem  fieri...  lumen.  Lucret.,  lib.  v  : 

At  nox  obruil  ingenti  caligine  terras. 
Aut  ubi  de  longo  cursu  sol  extima  coeli, 
Impulit,  atque  suos  efflavit  languidus  ignes, 
Goncussos  ilere,  et  labefactos  aere  multo; 
Aut  quia  sub  terras  cursum  convertere  cogit 
Yis  eadem  supera,  quae  terras  pertnlit  orbem. 

*  Noctis  partes.  Serv.,  iEn.  ii  :  Sunt  autem  soli^ 
dce  noctis  partes  secundum  Varronem  has :  vespera, 
coniicinium,  intempestum,  gallicinium,  lucifer. 

^  Creperum  dubtum.  Eleganlcr  Ambros.  lAetus 
dies  hic  transeat ;  pudor  sit  ut  diluculum,  fides  ve^ 
lut  meridies ;  crepusculum  mens  nesciat.  Est  au- 
tem  creperum  Sabinum  verbum,  ut  ait  Varro. 

"  Intempestum...  id  est,  actu.  Oinnia  sunt  Ser- 
vii,  -^n.  III,  ad  vers.  Nox  intempesta  tenebat. 

•  Est  autem  aurora.  Ex  eodem,  Ma.  xi.  Varro 
tamen,  lib.  vi  :  Aurora  dicitur  ante  solis  ortum  ab 
eo  quod  igne  solis  tum  aubbo  aer  aubbscit. 


219 


S.  ISIDORI  HISPAUMSiS  BPISGOPI 


S9Q 


quorum  rcpelitione,  ei  menMS,  et  aom,  et  laecuk  ||Nam  prias  QttietilisetSeitilisfoeahintortOiiQtiHtv 


peraguntur ;  ijnh,  eQim  Grseci  septem  dicuut.  Hano 
noa  septinMnam  vocamus,  qua&i  sept^m  luQ$s-  Nam 
MANB  lux  est.  Octavus  autem  cUes,  idem  primus  est, 
ad  quem  raditur»  ot  aquo  ruraua  habdomadia  aeries 
ordiiur, 

CAPUT  xxxm, 

De  mensibus, 

i.  Meaais  nomen  est  Grseoum  de  lun»  nomine 
tractum.  Luna  enim  h^vt)  Gradco  aermone  vocatur, 
unde  et  apud  Hebraeosmensesl^^^legiiinii,  non  ex 
solis  circttlo,  sed  ex  lua«B  cur^u  enumerautur,  qui  est 
de  nova  ad  novam. 

2.  i£gyptii  autcm  primi  proptcr  luna  velociorem 
cursum,et  ne  errorcomputatiooisejus  velooitate  aoci-^ 


qttia  quintus  erat  a  Martio,  quem  prinoipaQ  anni  te  • 
stantur  esse  Romani ;  Sextilis  similiter,  quod  sexim^ 

iK  September  noroen  habet  a  '^  numero,  et  imbre, 
qma  s$pHmms  est  a  Mariio,  et  imkres  babet.  Sie  el 
Oetober,  Novemher  atque  December  ez  numero  el 
imhribtts  aeoaperunt  vocabula  :  quem  numerum  do« 
QQrrenlam  Deoemher  Onit,  pro  eo  qiiod  denarias  niH 
merua  precodentea  numeroa  olaudit 

i2«  Kalandas  aotem,  Nonaa  et  Idus  propter  teatos 
diesRomani  instittteraot,  vel  propter  officia  mafistra-* 
tuum.  In  iis  enimdiehus  eonveniebatttr  in  urhibas, 

iS.  Quidamautem  Kalendaa  a  coUndo  appellari  eii- 
stimant.  Apud  veteres  enim  omniam  menaium  prin-> 
eipia  oolebaotur,  sicut  et  apud  HebrMs.  Idus  autem 


deret,  ex  solis  cursu  diem  inensis  adinvenerunt,  qao-  g  plerique  Latinoram  ah  edenio  dictas  putant,  quod  ii 


niam  lardior  solismotus  facilius  poterat  oomprehendi« 

3.  *  Januarius  mensis  a  Jano  dictus»  cui  fuit  a 
geniilibus  consecratua,  vel  quia  Umen  ei  janufk 
ait  anni.  Qnde,  et  bifroos  idem  ianus  piogitar  ui 
introitus  anni  et  exitus  demonstretur. 

4.  Februarius  nuucupatur  a  Februa,  id  ost,  Piutone 
cui  00  meose  sacrificabatur.  Nam  ianuarium  diis  su- 
peris,  Februarium  dus  Manihus  Romani  consecrave- 
runt.  Ergo  ^  Februarius  a  Februo,  id  est,  a  Plutone, 
non  a  febre,  id  est,  «egriiudine,  nominatus, 

5.  Martiusappellaturpropter  itfar/^m,  Romansegen* 
tis  auctorem,  vel  quod  eo  tempore  cuncta  animaotia 
ad  marem  agantur,  et  ad  eoncumbeqdi  voluptatam. 

6. ""  Idem  appellaiur  et  mensis  novorum^  quia  anui 


dies  apud  veteres  epularum  easent. 

i4.  Non»  a  nundinit  vocat«8,  oundin»  enim  sunt 
publicae  oonventiones,  sive  mereimonia. 

CAPUT.  XXXIV, 
De  solstitiis  et  cpquinoetiiSt 

i.  Solstitium  dictum,  qaaai  soHs  statio^  quod  tanc, 
sole  slante,  lidY  erosoant  dies,  vel  noctes« 

^uinootium  appellatum,  quod  tuno  dios  et  nox 
horarum  ^  spatio  aequali  consislunt. 

2.  i  Duo  autem  sani  solstitia  :  unttm  sastivvm 
octavo  Kalendarum  ittliarum,  de  quo  tempore  re- 
meare  sol  ad  inferiores  incipit  ciroalos,  aliud  hiema* 
lc,  octavo  Kal.  Jaouar.,  quo  temporc  sol  altiores  in- 
cipit  circulos  petere.  IJnde  et  hicmalis  solstilii  dies 


initium  mensis  est  Martius,  Idem  ^  e^navum  ver,  ab  Q  rainimus,  sicut  aestivi  maximtis  invcnitur 


indiciis,  scilicet,  germioum,  quia  in  co,  viridantihus 
fraetibus  novis,  transaciorum  prohatur  ocoasus. 

7.  *  Aprilis  pro  Yeoere  dioitur,  quasi  Aphrodis^ 
Graace  enim  'Aff Q^fn)  Yenus  dicitur, '  vel  quia  hoc 
mense  omnia  aperiuntur  in  Oorem,  quasi  aperilis. 

8.  Maius  dictus  a  Maia,  malre  Morcurii,  vel  a  ma- 
joribus  natu,  qui  erant  pnncipes  rcipublicae.  Nam 
bunc  mensem  majoribus,  sequentem  vero  minoribus 
Romani  consocraverunt. 

9.  Undc  et  Junius  dicitur.  Ante  enim  populus  in 
eenturias  seniorum  et  juniorum  divisus  erat. 

S^S  iO.  s  Julius  vero,  et  Augustus  de  honorthus 
hominum  JuUi  et  Augusti  Cissarum  uuncttpati  sunt. 

Cap.  XXXin.  — »  Januarius,,.  vel  quia  limes  et 
janua,  Hieronym.,  Bscch.  xxviii :  Januarius  dici- 
tur,  eo  quod  apud  Romanos  anni  sit  janua.  Sed 
limes  non  Hmen  in  omnibus  iibris  legi  mirum. 

»» Februarius  a  FBsauo.  —  A  die  februato  Varro;  a 
Februo  deo  lustrationum  Macrohius ;  a  februo,  hoc 
esi,  purgamento,  Ccusorinus.  Servium,  i  Georg.,  et 
August.,  xviii  eontra  Faust.,  cap.  5,  secntus  est 
IsidoruB. 

*  Idem  appelL  mensis  novor.  In  sacris  libris. 

*  Idem  novum  ver  ab  indiciis,  Serv.,  Georg.  i,  ad 
verb.  Vere  novo.  AI.,  ab  iniiiis. 

*  Aprilis...  q.  ApuRonis.  Macroh,^  lib.  i,  cap.  ii  : 
Securidum  mensem  nominavit  Aprilom,  quasi  Aph- 
rilem,  a  spuma,  auam  Grapci  vocant  dfpbv  unde  Ye^ 
nus  creditur  oria^ 

*  Vel  q.  h.m.  omnia  aperiuntur  in  florem.  Qnod 
Varroni  placoit. 


3.  Item  duo  sunt  acquinoctia  :  unum  vernalc,  et 
aliud  autumiiale,  qua:  Graeci  {(TTj^is^^a^  vocant.  Sunt 
autem  haec  aequinoctia  die  octava  Kalend.  April.  c. 
octavo  Kalend.  Octob.,  quia  annus  olim  in  duas  par- 
tea  tantum  dividebatur,  hoc  esl,  in  aestivum  et  in  hie- 
male  solslitiura,  ct  ^  in  duo  hemispbaeria. 

CAPUT  XXXV. 
De  temporibus  anni. 

i.  Tempora  anni  quatuor  suut :  ver,  aestas,aulum- 
nus  et  hiems ;  dicta  sunt  aulcm  tempora  *  a  commu- 
nionis  temperamento,  quod  invicem  se  humore,sicci- 
tate,  calore  et  frigore  temperent.  »  Haao  et  ourricula 
dicuntur,  quia  non  ?lant,  sed  currunt. 

n  e  Julius  vero  et  Augusi.  Aug.,  ii  de  Doot.  Ghr., 
y  cap.  21. 

"  A  numero  et  imbre.  A  numerp  tantnm  Varro, 
Augustinos  et  Scrvius,  a  quo  h»c  procul  dnbio  sum- 
psit  Isidorus.  Sed  h<pc  6mnia  aadilamentis  plens. 
Quamvis  scio  Cassiodoruni  ex  imbribus  quoque  nota- 
tionem  confccissc. 

Cap.  XXXIV.  —  *  Spaiio  mquali  consistunt.  Ita 
noslri  omnes  Cod.  Constant  Romani. 

i  Duo  autem  sunt.  E  Sorv.,  Georg.  i,  ad  vers. 
Humida  solstitia.  Al  honi  Lallnilstis  auctores  a^sti- 
vum  solum  solslitium  agnoscunt,  aIt<»rumiion  solsti' 
tiumy  sed  brumam  nominant. 

k  Et  in  duo  hemisph(pria.  Slc  onmes  libri,  In  duas 
{ov)(tepta(  volohftl  A.  Aug. 

Cap.  XXXV.  —  »  A  communionis  temperam.  A 
eommuni  temp.  Cod.  Rom. 

»  Hoifi  et  curricula.  B  Serv.  Ma.  viii. 


321 


BTTMOLOGURUM  UB.  Y. 


229 


2.  *  Constat  autem  poal  factam  mundum  ex  qua-  H  ggglxv  diebus  ad  etdom  loca  «iderom  rodit.  Annus 


ditate  cursu  solis  tempora  io  ternos  menses  fuisse 
divisa.  Qaorum  temporum  talem  veteres  faciunt 
disoreiionem,  ut  primo  noenae  ver  nomm  dicatur» 
•eeoDdo  adultum,  tertio  prcdceps, 

8.  Sic  et  seatas  in  suia  tribus  mensibus  nova,  adulta 
et  prctceps  ;9ic  et  autumnus  novus,  adultus  et  proi^ 
ceps;  item  hiems  nova^ftlM  aduUa  ei  prieceps,  aive 
extrema.  Unde  esl  illud  :  Rxtremm  suk  casum  ^^« 
mts.  Vcr  autem  dictum,  quod  viret,  Tunc  enim  post 
Uemom  vcslitur  tellus  herbis,  et  in  florem  ^  cuncta 
rampuntur. 

4.  ^  JGstas  dicilur  ab  cestu,  id  est,  caiore ;  et  osstas 
quasi  usta,  id  est,  exuataeUrida.Namealoraridusest. 

5.  ^  Autumnus  a  tempesiaie  vooalur,  quaodo  el 
folia  arborum  caduni,  ei  omuia  ma^ureacunt. 

6.  Hiemem  autem  raiio  hemisph»rii  nuncupavit» 
qoia  tunc  breviori  sol  voivilur  circulo.  Unde  et  hoc 
tempas  ^  6ruma  dicitur,  quasi  j^pax^c  V<pa>  id  eal» 
brevisj  vel  a  dbo,  quod  major  tunc  sit  vescendi  appe« 
titus.  Edaeitas  enim  Grsece  ^potixa  appellatur;  ^  unde 
ei  imbruman  dicuntur^quibus  faatidium  estciborum. 

7.  Hibernus  autem  inter  hiemem  et  vernum  est, 
^  quasi  hiemevemus,  qui  plerumque  a  parte  totam 
hiemem  significat.  Hsec  lctnpora  singulis  etiam  coeli 
parlibas  ascribuntur. 

8.  Ver  quippe  Orienti  dalur,  quia  lunc  ex  terrisom* 
pit  oriuntur;  «stas  vero  Meridiano,  eo  quod  para  ejus 
eelore  tlagranlior  ail ;  hiems  Septentrioui,  eo  quod 
frigoribua  et  perpetuo  gelu  lorpcai;  autamnas  Occi- 


autem  dictus,  quia  meQsibtta  io  le  reourrentibua 
volvitur.  Uude  et  annulus,  quaai  iuinuiii«  id  eal,  cir- 
culus,  quod  in  se  redeal.  Yirgitiua  : 

Alque  in  sua  per  veatigia  volvilur  annus. 

2.  Sic  enira  et  apud  Jlgypiioaindleabaiur  ante  in* 
venlas  liileras,  pieto  dracone  caudam  auam  mor* 
dente,  quia  in  se  recurrii,  Alii  annum  dicunt,  Mi 
ToO  avoveouaOai,  id  est^  ab  innovatione,  renovatur 
enim  semper. 

3.  Trla  sunt  autem  genera  annorum.  Aut  enim 
lunaris  anuus  est  triginta  dierum,  aut  solstitialis, 
qui  XII  continet  menses ;  aut  magnus,  omiiibus  pla- 
nelis  in  eumdem  locum  recurrentibus,  qui  tit  posl 
annos  solstitiales  plurimos. 

B      4.  ^  iEra  singalorum   annorum  constituta   est  a 

Caesare  Augusto,  !f30  quando  primum  **  censum 

exegit,  ac  Romanum  orbem  dcscripsit.  Dicta  autem 

eera  ex  eo  quod  omnis  orbis  res  reddere  professus  est 

reipublic». 

CAPOT  XXXVII. 

De  olympiadibus,  et  Imtris,  et  jubileis. 

1 .  Olympias  apud  Graecos  conatitula  apad  Elidem 
Gra^ciK  eivitatem.  Ehia  agenlibue  agonem,  el  ^  quin- 
quennale  cerlamen,  quatuor  mediis  annia  vacanti* 
bos ;  et  ob  hoe  Blidum  eerlaminis  lempus  olympiadem 
vocaveruDl,  quadriennio  inuna  olympiadeaupputato. 

ftSt  2.  ^  Luslrum  vero  esl  tccvtettjpU,  id  esl,  quin^ 
quennium,  quod  quinto  anno  dioitur  oondi  propter 
olyrapiadaa  a  Roraania ;  adhue  enim  coaaulea,  adhue 


duo,  eoquodgravesmorboshabel;uadeel  tuacfolia  C  ***•  nondum  erant.  Esi  enim  qninqaennale  tempua. 


arborum  defluunt.  Ut  aulem  autumnus  abundet  mor- 
bis,  faoit  999  hoc  eoafinium  frigori^  et  caloris,  el 
^  eompugnantia  inler  se  contrariorum  aerum. 

GAPUT  XXXVI. 

De  annis, 

1.  Aonus  i  est  aoUs  anfractus,  cum,   pcractia 

*  Constat  autem  vost  fact.  E  duobus  Servii  locis, 
GreQrg.  I,  ad  vers.  Yere  nova,  et  Georg.,  ii,  ad  vers. 
iVofi  alios  prima. 

*  Cuncta rumpuntur.  Al. ,  erumpunt,  al. ,  prorum- 
punt. 

^  jEstas  ab  a^stu.  ServM  <£"•  ii«  ad  vers.  Propius- 
que  (estus  incend.  voiv. :  JEstus  ( inquit )  calor  est, 
unde  et  a»stas  dicitur.  Vid.  Varr.,  lib.  v. 

*  Autumnus  a  tempestate.  An  tempestatem  tem- 
pestivitalem  inlelligil?  Ut  sit  autumnds  auctus  an 


Ideo  vero  sic  vooalur  eo  quod  censu  per  quinqueo- 
nium  in  republica  pcraeto,  urbs  Roma  luslrabalur. 
8.  JabilsBus  interpretaiur  remisticnie  annus.  Eal 
enim  Hebraicus,  et  sermo,  et  *  numerue,  qui  septe- 
nis  annorum  hebdomadibos,  id  est ,  quadragiala 
Bovem  annie   leiitor»  in  qao  elangebator  tubis,  et 

simis  Chacon.  Porro  de  aera  mulli  hac  aetale  nrafta. 
Nos  Nonio  eredimua  ila  acribenti :  j£ra  muneri  nota. 
iMciit  lib.  xxin  :  H<bc  est  ratio,  perversa  mra^  et 
summa,  et  subducta  improbe.  M.  Tullius,  in  Hor- 
tensio,  apud  eumdem  Nom.  :  Quid  tu,  inquam,  so- 
les,  cum  rafionem  a  dispensatore  accipis,  si  cera 
singula  probasti,  summam  quce  ex  his  eanfecta  sit 
non  prohare  t  Vid.  inf.,  hb.  vi,  cap.  15. 

*  Qensum  exegit.  Ita  lib.  iii.  Tarrac,  Ncap.,  exa- 
gitafo  censu  ;  et  quidem  apud  Euseb.  frequens :  Cen- 


nus.  detracla  c,  ui  in  sartor,  fartor,  auctor.  Fest.  :  Q  su  Rmirr  agttafo,inventa  sunt  hominummiUia,eie. 


Autumuum  quidam  dictum  existimant ,  quod 
tum  maxime  auyentur  hominum  opes. 

•  Bruma  q.  ^^oLyy^,  Varr.,  Fesl.,  Serv.  et  Macrob. 

^  Undeet  iHbiuuari.  Al.,rm/7ru//m/t,ilem  brumati, 
e|  ^ruma/ici,  qu»voxhodiequeapud  uoe  ia  usu  est. 

<  Quibus  fastulium  est.  Qiiibus  studium  esl,  unus 
Tarrac. 

^  Quasi  hiemexwrnus.  Ex  God.  Neap.  et  Ovet.,al., 
kibernus^  ul  sil  praeceps  hiems. 

'  Ex  eompugnantia  contrarior.  aerum.  —  Con^ 
trariarum  rerum  Servius,  Georg.  I,  ad  vers.  Quid 
tempestates  Autumni. 

Cap.  XXXVI.  — )  Annus  est.  Totum  caput,  usqne 
ad  (era,  conllatum  ex  variis  Servii  loci»,  Mn.  i,  iif, 
el  V. 

^  ^ra  singulor.  annor.  Legunlar  haec  in  plerisqne 
Eusebii  Codicibus,  sed  ncgabit  exstarc  in  antiquis- 


Cap.  XXXVn.  —  »  Et  quinquennaL  certam.  Eu- 
aeb.  i.i  Ctirou. :  Elii  agunt  quiuquennale  certamen  : 
quatuor  annis  in  medio  expletis,  quam  olifmpiadejn 
Iphitus,  filius  Praxonidis,  sive  Hmmodt,  primus 
consfifuil. 

»  Lustrum  vero.  Serv.,  Ma.  i,  ad  vers.  Vincit 
lustris,  lab.  a»ias  :  —  lustris  quinquenniis  et  bene 
olympiadibus  computat  tempora,  quia  nojidum,  vel 
aera,  vet  consules.  Lustkusi  autem  dictum,  quod 
post  quinijuennium  unaquieque  civitas  lustraba- 
tar.  Ergo  verba  i\\\^  adkuc  n.  conitules,  adhue  asra 
ntmdum  erant,  qn»  VirgiHi  interpretaliooi  tantum 
serviunt,  nihil  Isidoro  delracia  oberunt  Nam  Isrdo- 
rus  Sf^rvium  legens  non  viJetur  Maronit  verkxa  con- 
aiderasse;  piioptbr  olympiadas,  pro  otympiadibus, 
ve)  toco  0l}^pia4um  tRterpretens  licel. 

«  Kt  nunterus,  qui  %eptmnis Spiritus  sancti. 


S23 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  BPISGOPI 


SS4 


ad  omnes  revertebaiiir  antiqua  possessio,  debila  ab- 
solvebaninr,  confirmabantur  libertates. 

4.  Hunc  numerum  etiam  in  diebua  Pentecostes  et 
ipsi  celebramuspostDomini  Hesurrectionem,  remissa 
culpa,  et  totiusdebiti  chirographo  evacuato,  ab  omni 
nexu  liberi  suscipientes  advenientem  in  nos  gratiam 
Spiritus  sancti. 

CAPUT  XXXVIII. 

De  sasculU  et  astatibus. 

1.  Ssecula  *  generationibus  constant ,  ct  inde  sof^ 
cula,  quod  sequantur,  Abeuntibus  enim  aliis  alia 
succcedunt.  ^  Hunc  quidam  quinquagesimum  annum 
dicunt  quem  HebraE^i  jubileBum  vocant. 

2.  Ob  hanc  causam,  et  ille  Hebraeus,  qui,  propter 
uxorem  et  liberosliSliamans  dominum  suum,  aure 
pertusa^  servitio  subjugatur,  servire  jubetur  in  sae- 
culum,  hoc  est,  nsque  ad  annum  quinquagesimum. 

3.  ^  ^tas  plerumque  dicilur  et  pro  uno  anno,  ut  in 
annalibus ;  et  pro  septem,  uthominis ;  et  pro  centum, 
et  pro  quovis  tempore.  Undeetseias  tempus  quod  de 
multis  saeculis  instruitur.  ^  Et  dicta  aitas  quasi  on^t- 
tas,  id  est,  similitudo  sevi. 

4.  Nam  aevum  est  setas  perpetua,  cujns  neque  ini- 

tium  neque  extremum  nascitur ,  quod  Grseci vo- 

cant ;  quod  aliquando  apud  eos  pro  sseculo,  aliquan- 
do  pro  setemo  ponitur.  Unde  et  apud  Latinos  est 
derivatnm. 

5.  JStas  auiem  proprie  duobus  modis  dicitur ;  ant 
enim  hominis,  sicut  infantia,  juventus,  sedecius ;  aut 
mundiyCujus  prima  setas  est  ab  Adam  usque  ad  Noe; 
secunda  aNoe  usque  ad  Abraham;  iertia  ab  Abraham 
nsque  ad  David ;  quarta  a  David  usque  ad  transmi- 
grationem  Judae  in  Babyloniam ;  quinta  deinde  usque 
ad  adventum  Salvatoris  in  came ;  sexta,  quse  nuno 
agitur,  usque  quo  mundua  iste  finiatur. 

6.  *  Quarum  decursns  per  generationes  et  regnt 
primus  ex  nostris  Julius  Africanus  sub  imperatore 
Marco  Aurelio  Anionino,  simplicis  historise  stylo  eH- 
cuit.  Dehinc  Busebius  episcopus  Gaesariensis,  atqne 
sanciae  memorise  Hierooymus  presbyter,  chronico- 
rum  canonum  multiplicem  ediderunt  hisioriam  regnis 
simul  et  iemporibus  ordinatam. 

7.  Dehinc  alii  atque  alii  ioicr  quos  prsecipue  ^  Vio- 
tor  Tununensis  933  Ecclesiae  episcopus,  recensitis 
priorum  historiis,  gesta  sequeniium  «etatum  usque  ad 
consulatum  Justini  junioris  imperatoris  explevit. 

S.Horumnos  temporum  summam  ab  exordio  mundi 

ad  Augusti  Heraclii  imperatorem,  vel  Suinthilanis  re- 

gis  Golhoram,  quania  potuimus  brevitate,  noiavimus, 

adjacenie  e  laiere  descendente  linea  tempomm,  cu- 

'jus  indicio  summa  prseieriia  saeculi  cognoscatur. 

Ex  Hieron.,  ad  Am.,  cap.  5;  et  Ambros.,  in  Apolog. 
David,  cap.  8. 

Cap.  XXX  VIH.  —  *  Sascula  generationihus  can* 
stant,  Sascula  sex  generationibus  constant,  God. 
Neap.,  sed  nullo  (opinor)  sensu. 

^  Hunc  auidam.  Ex  Hieronym.,  ad  Gal.  ii. 

<^  JEtas,  Serv.,  Georg.  lu :  Mtatem  vlerumque  ge- 
neraliterdicimus,pro  anno,pro  triginta^procentum, 
pro  quovis  tempore.  Verba  autem  ut  in  annalibus. 


H  GAPUT  XXXIX. 

De  discretione  temporum. 

i .  Prima  aetas  continet  in  exordio  sui  creationem 
mundi.  Primo  enim  die,  Deus  in  lucis  nomine  con- 
didit  angelos ;  secundo,  in  firmamenti  appellatiotte 
coelos ;  terlio ,  in  discretionis  vocabulo  speciem 
aquarum,  et  ierrse;  quarlo,  luminaria  coeli;  quinto, 
animantia  ex  aquis ;  sexto,  animaniia  ex  terra,  et 
hominem,  quem  appeUavit  Adam. 

2.  Adam,  anno  ccxxx,  genuitSeth,a  quo  fiiii  Dd, 

ccxxx. 

Seth,  anno  ccv,  genuii  Enos,  qui  coepii  invocare  no- 
men  Domini.  CGCCXXXV. 

Enos,  an.  clxxxx,  genuit  Cainan,  DCXXV. 

Gainan,  an.  clxx,  genuit  Malaleel,  DCCXV. 

B  ItSl  3.  Malaleel,  an.  glxv,  genuii  Jared,  DCCCGLX. 
Jared,  an.  glxxii,  genuit  Enoch,  qui  translatus  est 

M.  CXXIL 
Bnoch,an.  clxv,  genuitMathusalem,  M.  CCLXXXVII. 

4.  Mathusalem,  an.  glxvii,  genuit  Lamech, 

M.  CCCCLIV. 

Lamech,  an.  glxxxviii,  genuit  Noe.  Arca  aedificatur, 

M.  DCXLin. 
Noe  autem,  an.  dg,  factum  est  diluvium, 

U  M.  GCXLII. 
Secunda  cetas. 

5.  Sem  post  diluvium,  anno  ii,  genuit  Arphaxad,  a 
quo  Chaldsei,  II  M.  CGXLIV. 

Arphaxad,  an.  cxxxv,  genuit  Sala,  a  quo  Samarite 
et  Indi  fuerunt.  II  M.  CCCLXXIX. 

C  Sata,  an.  cxxx,  genuit  Heber^  a  quo  Hebraei, 

II  M.  DIX. 

6.  Heber,  ann.  cxxxxiv,  genuit  Phaleg.  Turris  aedi- 
ficaiur,  n  M.  DCXLUf. 

Piialeg.,  an.  gxxxx,  genuit  Ragau.  Dii  primum 
adoraniur,  U  M.  DCCLXXIU. 

Ragau,  an,  cxxxii,  genuit  Seruch.  Rognum  inchoal 
Seythamm,  11  M.  DGCGCV. 

7.  Seruch,  an.  cxxx,  genuii  Nachor.  Regnum  ^gyp- 
tiorum  nasdtur,  III  M.  XXXV. 

Nachor,  an.  lxxix,  genuit  Tharam.  Regnum  Assy- 

riorum  et  Sycioniomm  exoritur,  ill  M.  GXIV» 
Thara,  an.  lxx,  genuit  Abraham.  Zoroastes  magi- 

cam  reperit.  Ul  M.  CLXXXIV. 

Tertia  astas, 
D  8.  Abrahum,  anno  g,  gonuit  Isaac.  Nam  prius  ct  Is- 

mahel,  a  quo  et  Ismahelitae,  lU  M.  CCLXXXIV. 
Isaac,  an.  sexagesimo,  genuit  Jacob.  Argivorum  re- 

gnum  inchoat,  lU  M.  CGGXLIV. 

Jacob,  an.  xci,  genuit  Joseph.  Phorooeus  Grseciie 

Ipges  dedit,  lU  M.  GGCCXXXV. 

itcmqueu/  in  /iomtn^alienacumChaconecensemua. 

^  Et  dicta  cetas  q,  jbvitas.  Nam  ei  seviias  olim 
eadem  fuii. 

"  Quarum  decursus sasculi  cognoscatur,  Haec 

non  suiii  in  vetustioribus,  sumpta  tamen  sunt  ex  Isi- 
dori  Chronico. 

'  Victor  Tununensis.  Iia  legendum  cx  lib.  de  Vir. 
Illust.,  non  (ut  antea)  Turonensis. 


BTYMOLOOIARUM  UB.Y. 
9.  Josepb,  an.  cx  Tixit.  Gneda  se^s  habere  coepit,  H  Maaansses,  an  l?.  Sibylla  Samia  clarait, 


826 


mM.DXLY. 


lYM.  DXLIV. 


•  Hebneonim  lervitiu  in  iEgypto  an.  cxut.      Amon,  an.xu.Ceosas  primum  agitur.        lYM.DLVL 
Allas  astrologiam  inTenit,  IIIM.DCLXXXIX.      48.  Josiaa,  an.  xxxu.  Thales  philosophus  agnoscitur. 


Moy8es,an.  xl,  rexit  popnlum  in  eremo.  Hebrseile- 


IVM  DLXXXVm. 


gem  et  littcras  habere  coeperuot,  IIIM.DGCXXIX.      Joachim,  on.  xi  Nabuchodonosor  Judaeam  capit« 


10.  Josue,  an.  xxvu,  Brichthonius  in  Grsecia  primus 
qnadrigam  junxit. 


Othomel,an.  xl,  Cadmua  litteras  Graeciadedit, 

IIIM.DCCXGVI. 
Aoth,an.Lxxx.Fabul8e  fictaesunt^iUM.DCCCLXXVI. 


IVM.  DXCIX. 
UIM.DCCLVI.      Seechias,  an.  xi.  Templum  Hierosolymis  incensum. 

Sapho  mulier  diverso  poemate  claruit, 

IVM.  DCX. 

Quinta  astas. 


Debbora.  an.  lx.  Apollo  medicinse  artem  inyenit,  et      .^  „  ^  ... 

dtbaram  reperit,  IIIM.  DCCCCXVI.      *^-  HebnBorum  capuvitas,  annis  lxx.  Judith  hisloria 


II.Gedeon,  an.  xl.  Mereurius  lyram condidit. 


Abimelech,  an.  iu.  Chorus  in  Graecia  inventus, 


^  scribitur,  IVM.  DCLXXX. 

IIIM  DCrCLVI       I^rius,  an.  xxxiv.  Judeeonim  captiviias  solvitur, 

IVM.  DCCXIV. 


B 


Xerxes,  an.  xx.  Sophocles  et  Euripides  tragoedi  ce- 
lebraniur,  IVxM.  DCCXXXI V. 

20.  Artaxcrxcs,  an.  xl.  Esdras  incensam  legem  re- 
novat,  IVM.  DCCLXXIV. 

Darius,  qui  et  Nothus  an.  xix.  Habc  setas  habuit 

Platonem  et  Gorgiam  primum  rhctorum, 

IVM.  DCCXCm, 


lUM.DCCCCLO:. 

Thola,  an.  xxui.  Priamus  regnavit  in  Troja, 

mM.DCCCCLXXXU. 

Jair,  an.  xxn.  Carmentis  Latinas  Litteras  reperit, 

IVM.IV. 

Jephte,  an  vi  Hereulea  se  flammis  injecit,   IVM.X. 

Abesan,  an.  yu.  Aiexander  Helenam  rapuit,  .  .  »    .    i  •  .    •        i  . 

IVM  XVn       Artaxerxes,  an.  xl.  Hester  histona  explelur, 

12.  Abdon,  an.  vui.  Troja  capla  est,         IVM.XXV. 
Samson,  an.  xx.  Ascanius  Albam  condidit, 

IVM.XLV 
Heli  sacerdoe,  an.  xl.  Arca  Testamenti  capitur, 

IVM  LXXXV 
8«n«el.  an.  xt.  Homeru.  fuisse  putatur.  IVM.CXXV      '^"'"'  *"  "•  ^**""*'^  "'''"«"•'>rr.!?S? 

Quarta  astas  C 

l3.David,  annis  xl.  Carthago  a  Didone  condilur. 
Gad,  Nathan  et  Asaph  prophetaveruni, 

VIM.CLXV. 


IVM.  Dccxxm. 

21.  Artaxerxcs  (qui  et  Ochus),  an.  xxvi.  Dcmosthe- 
nes  et  Aristoteles  pnedicantur,     IVM.  DCCCLIX. 
Xerxcs,an.  iv.  Xcnocratesillustrishabelur, 

rvM.  DcccLxm. 


IVM.DCCCLXIX, 
22.  Alexander  Macedo,  an.  v.  Asiam  obtiuuit, 

IVM.DCCCLXXIV. 

Ptolemseus,  an.  xl.  Machabeeoruni  liber  inchoat  pri- 

mus,  IVM.  DCCCCXIV. 


Salomon,  an.  xl.  Templum  Hierosolymis  aediticatur,     ^^^  ^^..  ^  ,  .  .  c    .      •  .«  •..•-. 

*^  ^        ,„^  ^p„*      ltS7  Philadelphus,  an.  xxxvni.  SeptuaginU  mter- 


pretes  agnoscuntur^ 


IVM.  DCCCCLH. 


14.  Roboam,  an.  xvii.  Regnum  Israel,  et  Juda  divi-  „  ^'^"^  ^— .-^.               •„„»:!  iVk".;^;; 

j;,„^                           ^                  ivif  rrvvii  Bvcrgetea,  an.  xvxi.  Jesus  Sapicntiae  Ubrum  compo- 

AK-                   u          .u.     ,    u         JVM.U.AAI1.  jyjl    DCCCCLXXVm. 

Abia,  an.  ui,  lub  quo  Abimelech  poniifex  fuil,  ^^     ' .,  ^   ,   . .««...,^:  i;k-: 

^                      ^      -„„  rrv Yv  513-  Philopator,  an.  xvii.  Machabaeorum,  secundi  Iibri 

A                     4  1..       .          ,u      ^yf^'^\^^^'  historia  componitur,                 IVM.  DCCCCXCV. 

Am,  an.  xLi.  Achias,  Amos,  Jehu,  Johel,  et  Azarias  „  «*«wim  wiufv        ,              ^^^^  ^K*;n«-p..«t 

nmnhpt...nini       '                        ivi  m  Yvi  Epiphanes,  an.  xxiv.  Romani  Gnecos  obtmuerunt. 


prophetaveruat, 


IVM.CCLXVI. 


15.  Josaphat,  an.  xxv.  Prophctavit  Elias,  Abdias  ct      «...       .  c  •  -^  kf'^^^.i^u 

if ;^K Jl«  IVM  ccxn       Pbilomctor,  an.  xxxv.  Scipio  Afncam  vicit. 


VM.XIX, 


,  VM.  LIV. 

Joram,  an.  viii.  Propheuvit  Elias  et  Eliseus,  ^.   „  -  »    .     «•-  -  - «k^  u 

*^  -„«  pnvr-fv  n  **•  Evcrgetes,  an.  xxix.  Brutus  Hispaniam  snbegit, 

lYJH.til  AtilA.  II  «..     I  VYYTTT 

9M  Ochozias,  an.  i.  Elias  rapitur,         IVM.CCC. 
Athalia,  an.  vii.  Jonadab  sacerdos  claruit, 

IVM.CCCVIL 
46.  Joas,  an.  xl  Eliseus  moritur,  IVM.CCCLVU. 
Amasias,  an  xxix.  Carthago  condita, 

IVM.CCCLXXVI. 


Soter,  an.  xvii.  Thraces  Romanis  subjiciuntur,  VM.C. 
Alexander,an.  x.  Syria  Romanis  subjecta  est,  VM.CX. 
25.  Ptolemaeus,  an.  viii.  Rheioricae  ars  Romae  coepit 

VM.  cxvm. 

Dionysius,  an.  xxx.  Pompeius  Judseam  capit, 

YM.  CXLVIII, 


Ozias,  an.  ui.  Olypias  a  Grsecis  inslituitur,  ^,  n      .     d         •      uj^.      vif  nt 

^^  jyjj  ccccxXVm       Cleopatra,  an.  ii.  iEgyptus  Romanis  subdilur,  VM.  CL. 


Joathan,  an.  xvi.  Romulus  nascitur, 

IVM.CCCCXUV. 
17.  Achaz,  an.  xvi,  Roma  conditur,  IVM.CCCCLX. 
fizcchias,  an,  xxix.  Scnalus  Roms  fit, 

IVM.CCCLXXXIX. 


Julius  Csesar,  an..  v.  Hic  primus  monarchiam  tenuit. 

VM.  CLV. 

Sexta  astas. 

26.  Oclavianus,  annis  lvi.  Christus  nascitur, 

VM.  CCXI. 


s.  isii)dlu  taisMLBNSiS  fihscopi 


118 


Tiberias,  an.  itih.  Chrf^iks  ertteifij^mr, 

VM.  CCXXXIV. 
Caius  Caligula,  Hfa.  tv.  Malthctas  Evang^tium  seri^ 
psll,  VM.  GCXXXltl, 

Ifl.  Cldttditis,  an.  xiv.  Marcus  Evaogelium  edidit, 

DM.CfcLtt. 
fl&fd,  ^Q.  iiv.Pelrus  et  Paulus  necantur, 

VM.CCLXVI. 
Vespasianus,  dh.  X.  Herosblyrhia  a  Tito  feUbvertilur. 

VL.  CGLXXVi. 
28.  Titus,  an.  ii.  Hic  liieundilfi  Istpius  fuii, 

VM.  CGLXXVm. 


i5i  Prbbtth,  ah.  ff .  lliiiiieMortaHi  Mfer^lis  ofia  eati 

VM.CGCCLXXXH. 
CMs.  ab.  li.  Hte  de  Vm\n  IHuAph&Vit; 

VM.GdCGLXXXIV. 
Didi^teti^us,  kti.  Iti.  Istft  diVittis  Ubi^i6  aiiustis  m»'- 

lyrik  ftot,  VM.DIV. 

Oalttrihs^  tb.  i\.  HujhH  mVXtA  vite  bihil  di|^titn 

histdHs^  dbntulit,  VM*DVI. 

36.  Goiistkiititt^i  iA.  tix.  NieMa  «ynddua  eonghi^ 

gWtti*,  VM.DXXXVI. 

Consiaiitius,  itd.  ixky.  AillhrOti^Ofphilanim  hd^ 

afci  bfilbf,  VM.DLX. 


DomitiaauSi  an  xvi.  Joannes  in  Pathnios  relegatar.      ittlihntt^,  hh.  ii.  hic  ex  ChrisiianO  pagatiil^  effctttus 

VM.CCXCIV.         eslj  VM.DLXH. 


Nerva,  an.  i;  ioanncs  Ephesum  redit,  VM.  CCXCV, 
Trajanus,  an^Kxiv.  JoannesApostolusrcquiescit, 

VM.  CCGXiV. 

29.  Adrianus,  an  xxi.  Aqoila  interpretes  habctur, 

VM.  GCGXXXV. 

Antoninus  Pius,  an#  xxii.    Valentinus  et  Marcion 

agnoscuntur,  VM.  CCCLVli. 

Antoninus,  an»  xix.  Catapbrygarum  haeresis  oritur, 

VM.CGCLXXVI. 

30.  CommoduS(  an.  xiii.  Theodotion  interpres  habe- 


iii.  MiiAk^i^',  hn.  i.  Iste  iierum  Chrislianus  effectus 
esl(  VM.DLXin. 

TaUbiSt  lih.  xiV\  Gothi  haeretici  efficiunlur, 

VM.DLXXVn. 
dratiahilsv  an*.  Vi.  Piriscilianus  agno^cilur, 

VM.DLXXXHI. 
Y&lehtihianus,  an.  vii.  Hieronymus  in  Belhleem  prav 
dichlur»  VM.DXG. 

TheodosittS}  AH  m-.  leallneaaiiachereta  claruit^ 

VM.DXGHL 


tur, 


VM.  GCGLXXXIX.      38,  Adtetiius,  au.  xiit;  Joanneii  Chrysostomus  ilbrdil. 


^  iElius  Pertinax,  an.  i.  Nihil  habet  hisiorise, 

Vii.  GGGXC. 

SeTeniB,  an.  iviii.   Symmachus   inlerpres  habctur, 

VM.  CGGGVU. 
3i.  Antonius  Garacalla,  an.  vii.  Quitita  cditio  Hie- 


VM.DCVI. 

MMttonorius,  an.  xvi.  Augusliaus  cpiscopus  claruit, 

VM.DCXXI. 

¥he^(ii»8i^s,  ikn.  xxvii.  Nestorius  haeresiarcha  exsti- 

tit,  VM.DGXLVIII. 


rosolymis  invenitur, 


VM.  GGCGXV.      39.  Marliauus,  an.  Vi»  GhAi^Onensis  synodus  agi- 


Maerinus,  an.  i.  Hujus  brevitas  vitse  nihil  gestorum         idr) 


VM.DCLIV. 


habet» 


VM.  GCCGXVI.      Leo  major,  nn.  XVI*  iB^jyptiis  cr^orc  Dioscori  latral, 


Aureiius  AntoniBus,  an.  iv.  Sabellii  hseresis  orilur, 


VM.DGLXX. 


82.  Aiexander^  an.  xiii.  Origenes  insigois  habetur» 


VM.CCCCXX.     eetibii,  to.  kVit-.  Aee))hal^m  hi^reais  otta  est^ 


Maximu8,an.  lu.  Iste  Germanos  vicit. 


VM.DCLXXXVn. 
VM.CGCCXXXUI.     iO.  Aiaasthasias^  att.  xkvii.  Fulgentius  episcopas 

v.M.ix;cxiv. 


prsedicaKur, 


VM.CCCCXXXVI.      Juslinas,  An-.  vtM.  Aeephalorum  haeresls  abdieaittr, 


Goirdianas,  an.  vu.  Iste  de  Parthis  et  Persis  trium- 
phavil»  VM.GGGCXLUI. 

83.  PhHippus,  an  vu.  Hic  primus  Ghristianus  impc- 
rator  fuil,  VM.CGGCL. 

D(eciaa,an.  i.  Anlonius  monachus  claruit,  Vm.CGCCLI. 

Galius^an.  ii.Novatus  hercsimcondit,  VM.CCCCLIU. 

Valerianus^  an.  xv.  Cyprianus  martyrio  coronatur, 


VM.DCCXXU. 

Juslianus,    an«   xkxiXi  Vahdali  in  Africa  exstin- 

4«iHittth  VM.DGCLXI. 

JostlttM^  an.  xt.  AHnettii  fidem  Christi  suscipiHht, 

VM.DCGLXXII. 
41.  Tiberias,  ail.  vti.  Leng^b&rdi  Italiam  capinm, 

VM.DGGLXXIX. 


VM.CCGGLXVIU.      jUaidiritius,  au.  xki.  Gothi  tetholici  effectt  si^nt^ 


34.  Qaudius,  ani  ii.  Iste  Gothos  ab  Illyrico  expulii, 


VM.DGCC. 


VM.CCGGLXX.      Phobto^  ^il  viii.  Romani  csedunlur  a  Persis, 


Aurelianas,  an.  v.  Isle  Christianos  persequitur, 


VM.DCGCVIIL 


VM.GGGGLXXV.      42.  Eraclius  xvii  natiC  agit  in^perii  anuum;  Judspi 


Tacitasv  tn.  i.   Hujus  brevitas  vitai  praenolaiione 
caret,  VM.GGCGLXXVI. 


Hlspania  Ghrfsliani  elficiuntur.  Rcsiduum  bexla)  m 
a^iatis  soli  I>e«  est  eogV)iium. 


liber  smuis. 


DE  LttRiS  M*  dF^rcus  SbcLfestAstiGis. 


CAPUT  PftllrtJM. 

De  Veieriti  Nem  jntdmmidi 

\,  Yettls  t^lam^iitum  idet)  dicilitr,  ^rih  \emM% 
N0\1»  «eftmit)  de  qud  Apo^t(5itis  m«itlii\it,  dib^tis  \ 
VeieH  ttamiefnM  et  edte  fatta  i'^ht  oHnid  Hovd: 

MO  f .  Testamdntnm  autem  NeVum  ideo  nudcut^ 
mr,  quia  ihnoYat.  N'(Hi  ^iiti  iliUd  disbutit  hisi  ho- 
faiiilisd  iisbdtaii  ei  ymhlM  p^f  gi^tiAm,  el  piirti- 
beiites  jAm  ad  Test.  Novm  t)u6d  ^^t  r^HUiti  tstelofumi 

3;  •  rtfebWei  autetti  Veieri&  Tedlam^Aii,  Esdrft  ftuc^ 
V6te,  Juttii  ti^merum  lillerai-iim  suariiiU,  vigitiii  dUbii 
libtts  aceit)iiiiit,  dtvidcntes  m  in  \m  di^ines;  L6- 
gis  scUiiset,  *t  Proplietarumi  etHagiogriiphorUm; 

4.  Pritims  dNb  Leg^is,  in  iquitiqiit'  libHs  atieipilur, 
qUOrum  primus  est  Berosith,  quod  est  Geniesis ;  secuti- 
dus  Veelle  Semotb,  quod  est  Bkodus;  tertius  VaieHi^ 
qUod  est  LetitlcUS;  quartus  Viijedabbe^  qUod  bst  Nu- 
meri;  ()UintU3Elleadd^aritii,tiUod  est  Deuteronbmiuhi. 

6.  Hi  sttni  quinqiib  llb.  Moysi,  qUos  H^brsei  thdra-, 
Laliui  legem  appellanl.  Proprie  ahtem  Lex  ftppelialur, 
quas  ptT  Moysen  data  esl. 

6.  Secundus  ordo  est  Pt*o|ilit:bit>utn^  in  quo  liiohtinbn- 
lur  iibri  octO,  quorUm  primus  Josue  Ben-Nun,  qui 
Latlne  Jcsu  Nave  dicitur  :  Secundus  Sbphtid,  quod 
est  JudieUm;  teftiUs  Samuel,  qUi  est  Regum  primus  \ 
quttrtus  Hdlachim,  qui  est  Re^m  secuhdud  ;  qUitl<^ 
tuslsaias;  sexlusJeremias;seplimu8Ezechiel;  octavu^ 
Thereazari  qUi  dlcHUr  Duodecim  pfopheiarum;  qui 
libri^  quia  sibi  pro  br^titate  tidjuUtti  suUt,  |[)ro  hno 
accipiuDtur. 

7.  Terlius  cst  ordo  Hagiographorum,  id  esl,  mfktta 
fcribentium,  in  quo  SUnt  libri  notemj  qurdUm  plri- 
muft  Job  *  secuUdus  Psalti^rium ;  lertius  Mi§se,  quod 
est  Proverbia  Salomohis;  quartus  Coheleth,  ({UOd  ^st 
Ecclesiastes  ;  quiblu^  Sir  has^irim ,  qubd  ^i 
CaDtica  canticorum;  sextus  Daniel;  septimus  Dibrtl- 
hajamim,  quod  est  Verba  dierumj  •»  bo<5  ^st  Paralipo- 
menon ;  ociavus  Esdras ;  nonus  Esther^  qui  simlil 
omnes  v,  viii  ci  il,  fiunt  ititi,  sicut  sup^ius  com- 
prehensi  sunt. 

8.  Quidam  aulem  Rulh  et  GlnOth,  quod  Latiiie  di- 
dlur  Lanienlaiib  Jbremife,  htigiograJ)hts  acljicJiUnt, 
et  XXIV  volumina  Teslamenti  VelerisMI  faeiurtl, 
juxia  viginti  quatuor  senioresi  qui  ante  consp^ctum 
Domini  assistunt. 

9.  Quartus  est  apud  nos  ordo  Veteris  Testamenti 
eorum  librorum  qui  in  canone  Hebraico  ndn  suDt-. 
Quorum  primus  Sapientiae  jiber  esl»  seisutidus  Eccle-- 
siastictts;  teriius  Thobias;  quaMus  Judith  ;  quinlus 
el  sextus  Machabajorum,  quos  licet  Judaei  inter  apo- 

Cap.  L  —  »  Hebrcei  autem  Ex  Prolog*  Galeato 
Hieronym.,  et  praefationeinlibrosRcg.^elEpiphan., 
lib.  de  Pond. 

*  Hoc  est  Paralip.  Qua»  posl  iiaec  verba  adduntur  in 
Excusis,  in  Ms.  nuUa  gunt,  neque  essc  dcbent.  Nqq 


er^^hd  s6))ih«At,  Ei^l^^ia  tkm^  ChHsti  it^ti^ir  fli^i^ 
no&  libfol,  ^t  hohbfiit  ^t  pi^dit^t; 

40.  Id  N6V0  atiV^hi  Tesiametilb  diib  §Vidt  bhdinl&^ 
t)riitih^  BVItiiy:clit;us.  ih  qUo  s^nt  M^llhs^hs,  Marbhs. 
Liici^  et  lOatihes ;  se(5utidus  ^|)ostbli6iis,  ih  quo  Siint 
PtLtm  ih  i^uatubi^e^iim  JEpislbll^,  t^trhs  iti  duiibas, 
ibiAiiB^  iti  iribUs,  fiicbbii^  tit  Jud^s  iu  ^ihghlis.  At- 
ths  At)ostOh)rum  M  Apotsaiypsi^  Jbanhis. 

41.  Summa  Httifcm  Ulinu^tide  ttJsliAitiehti  tfif^lPid 
distihltUilu^  id  e!lt.  ih  hi^lt)fia,  ih  moHbus,  in  sille- 
g:6Ha.  Riii^U^  isli  tHa  mhltifaHd  di^idUhihf ,  id  bst, 
qhid  h  Dbd,  tidid  Ab  hn^i^lii,  Vel  hbininibii^  ^stuiii 
dictumque  Sit,  iinid  h  prO{ih6tis  (irsendhtiattim  fAi 
Chrislo  el  cor()ore  ejus  ;  quid  dc  diabolb  ei  mehibHi 
i()Sius  \  (}uid  de  v^teH  m  noVb  ))bpU!b  ;  i)iii(i  de  t^fse- 
senti  sseculo,  et  ruturb  fii^hb,  al()ub  jUliieib. 

« CAPUT  n. 
De  scHptoHbiiif  ti  ^ocabulis  sanctorurn  tibrOimm^ 

!.  Vetferi^  Tfestamifthii  ^ebudHurii  HebHfebfum  IH- 
tiiiioiii^m  hi  piriiibfettiiir  iiicltJres;  Prhfhui  hoyses 
Divinse  HlBtonse  tiOsm6grilt)hiam  ih  (iuinque  VOlu- 
miuibus  ^didit,  ()ut5d  Plshtat^UbhUTii  nomihatur. 

i.  PentatfeUfthum  auiehl  *  quinque  Vblumihibttsdici- 
lUr  :  ^£vTE  Gt«tje  tinihque,  t«8x*><  t;o!ittnt?n  voWtUf. 

3.  G^n^i^  Hbef  inde  ajppellatuf,  to  i)uOd  t^xbr- 
dium  muttdi  e\  ^ehefatid  saetiuli  iti  ecJ  (jbrtlinealiir. 

»1*  4.  ikbdUS  Vefo  6xitum  ab  JSgVptO  Veli^grt;»^ 
feum  pbJJuii  UtA^l  digt;rit,6i6x  ca  ciUisanomehaecepit 

1  Leviiieufe  appellatttf,  ed  quod  LevitarUm  mi- 
nisteria  et  diversitalem  victimarum  elSettuiluf,  to- 
tusqud  in  eo  ofdo  LeViticus  annbtatUr. 

6,  NUnKjrofum  llber  vocatur,  eo  quod  ih  ^ 
egrcssae  dfe  -figyjJtb  tHbus  dinumeranthri  et  itua- 
draginla  duaf  am  txif  eremum  mattSioiitim  Ih  eO  de- 
scriplio  continetur. 

7.  beUlftrbnomiUm  GK*co  sifirmone  apt)i3llalur, 
quod  Laline  IhlefpfiSlAlUf  ^ecunda  U£,  id  est,  rejJe- 
titio,  et  ^vahijriicm  Iftjg^t^  t^ra^BgUf alibi  (JuiaD  5ic  ea  ha- 
bel  (tiia3  jiriora  sUht,  Ut  tiimch  ttbva  sihl  bmUia  qtfa§ 
in  eb  replicafalUf. 

S.  Josue  libef  homeh  itcepW.  a  Jesu  filio  Ndve, 
cujus  histonam  cOttlin^l,  s(fiHt)lbfem  Vefo  fejus  eum- 
dem  losue  Hebnei  asseverant,  in  cujus  texlu  post 
Jordanis  transilum  regna  hoslium  sUbveftUntUr, 
lerra  populo  dlVidilur,  fet  tJef  sittgulas  Urbes,  vicu- 
los,  montes  alque  confinia  Ecclcsiae  coelesUsque  Je- 
rtt!nilem,  spiritualia  regna  prffifigurantun 

9.  Judicum  nominatur  a  prineipibtis  pbpUll,  qili 
praefueruhl  in  Israfel  post  Mbysen  ^l  Josue,  anle- 
quam  David  et  caeteri  regos  existerent.  ^  Hunc  librum 

enim  Ghronicon  is  libof  diClUs  esl,  quamvis  id  nO- 
mett  aplissime  illi  cohveniat,  ut  Hieron.  ait. 
Cap.  IL  —  *=  Plcraque  ex  Hieron.,  episl.  ad  PaU- 

lum.  .  .  ,    , 

d  Hu7ic  librum  el  Ruth,  Vodcs  et  Ruth,  a  plensque 


S31 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPI 


237 


et  Rath  edidisse  crediinr  Samnel.  Liber  Samuel  ejus 
dem  Samuelis  nativitatem,  et  sacerdoiium,  et  gesta 
describit,  idcirco  et  ab  eo  nomcn  accepit. 

iO.Etquamvishicliber  Saul  ei  David  historiam  con- 
tineat,  uirique  iamen  ad  Samuel  referuntur,  quia  ipse 
unxit  Saul  in  regnum,  ipse  David  in  regem  futurum. 
Cujus  libn  primam  partem  conscripsit  idem  Samuel, 
sequentia  vero  ejus  usque  ad  calcem  scripsit  David. 

ii.  Melacbim  proinde  appellatur,  eo  quod  reges 
Judae  et  Israeliticae  gentis,  gesiaque  eorum,  per  or- 
dinem  digerat  temporum.  Melachim  enim  Hebraice, 
Latine  regum  inierpretatur.  Hunc  librum  Jeremias 
primus  in  unum  volumen  coegit.  Nam  antea  sparsus 
erat  per  singulorum  regum  historias. 

i2.  Paralipomenon  Graece  dicilur,  quod  nos  pro;- 
termissorum,  vel  re/i^uorum  dicere  possumus,  quia 
ea  quse  in  lege  vel  in  Regum  libris»  MS  vel  omis- 
sa,  vel  non  plenc  relala  sunt,  in  isto  summatim  el 
breviter  explicantur. 

i3.  Ltbrum  Job  quidam  Moysen  scripsisse  arbi- 
traniur ;  alii  unum  ex  propheiis ;  nonnuUi  vero  eum- 
dem  Job  post  plagam  suse  passionis  scriptorem  fuisse 
existimant,  arfoitrantes  ut  qui  certamina  specialis  pu- 
gnse  susiinuit,  ipse  narraret  quas  viciorias  expedivit. 

i4.  *  Principia  autem  et  fines  libri  Job  apud  He- 
braeos  prosa  oratione  contexta  sunt ;  media  auiem 
ipsius  8b  eo  loco  in  quo  ait :  Pereat  dies  inqua  nutus 
sum,  usque  ad  eum  locum :  Id  circo  ego  me  reprehendo, 
et  ago  posnitentiam,  omnia  heroicomeiro  discurruni. 

i5.  Psalmorum  liber,  Grsece  psalterium,  Hebraice 
nebel,  Latine  organum  diciiur.  Yocatus  autem  Psal* 
morum  quod  uno  propheta  canente  ad  psalierium, 
chorus  consonando  responderet.  ^  Titulus  auiem  in 
Psalmis  Hebraicus  Thehilim  quod  interpretaiur  Ko- 
lumen  hymnorum, 

i6,^  Auctores  autem  psalmorum  sunt  qui  ponuniur 
in  iitulis  :  Moyses,  scilicet,ei  David,  ei  Salomon, 
Asaph,  Ethan,  Idithun,  ei  filii  Gore  Eman  Ezraith.^e^ 
et  reliquorum,  quos  Esdras  uno  volumine  compre- 
hendii. 

i7.  Omnesautem  psalmos  apud  Hebrseos  meirico 
carmine  constat  esse  compositos.  Nam  ^  in  morem 
Romani  Fiacci,  et  Graeci  Pindari,  nunc  alii  iambo 
currunt,  nunc  Alcaico  personant;*  nunc  Saphico 
niient,  '  trimetro,  vel  tetrametro  pede  incedenies. 

i8.  8  Salomon,  filius  David,  rex  Israel,  juxta  nu- 
merum  vocabulorum  suorum  tria  volumina  edidii, 

aberani,  scd  rejicicndae  non  fueruni,  cum  idem  dicat 
lib.  1  de  Offic.  Eccl.,  cap.  i2. 

^Principiaautem  et  fin,  Expraef.Hier.  ad  lib.  Job. 

^  Titulusautemcomprehenait,  Ex  epist.  ad  Sophr. 

*  Auctores  autem.  £x  eadem  epist. 

^  In  morem  Romani.  Flacc.  Ex  prsef.  ad  Chron. 
Euseb.,  et  ad  Job. 

•  Nunc  Saphico  nitent.  Tument  apud  Hieron.;  /t- 
ncnt.  SeguniXod.;  ex  quo  iinniunt  quidam  legebat. 

'  Trimetro  vel  tetrametro.  Nihil  de  irimetro  ant 
tetrameiroHieronymus:  Sed  nunc  semipede  ingredi- 
tur.  Atqueiia  IegrvolebaiGbacon,ilIudaIterum  glos- 
semafuissc. 

'  Salomon.  Ex  Hicronym  ,  ad  cap.  i  Ecclesiastae. 

^  Ubiper  epithalamium.yid.  Orig.,hom.i  iuGani., 


Jl  quorum  primus  est  Hebraice  Misle,  quem  Graeci  Pa- 
rabolas,  Latini  proverbiorum  nominant,  eo  quod  in 
ipsosob  comparaiiva  similitudine  figuras  verborum 
et  imagines  veritatis  ostenderit. 

i9l  Ipsam  autem  veriiatem  ad  inielligendum  le- 
gentibusreservavit.  94141  Secundum  librum  Coheleth 
vocavit,  qui  Graece  Ecclesiasies  diciiur,  Latine  Con- 
cionator,  eo  quod  sermo  ejus  non  specialiter  ad  unum 
sicul  in  Proverbiis,  sed  ad  universos  generaliier  di- 
rigatur,  docens  omnia  qnae  in  mundo  cemimus  ca- 
duca  esse  et  brevra,  ei  ob  hoc  minime  appetenda. 

20.  Teriium  librum  Sir  hassirim  prsenotavii,  qui  in 
Latinam  linguam  vertiiur  Canticum  canticorum ;  ^ 
ubi  per  epithalamium  carmen  conjunclionem  Ghrisii 
ei  Ecclesise  mysiice  canii.  Dicium  autem  Ganticum 
g  canticorum,eo  quodomnibus  canticis  prseferatur,  qiue 
in  Scripluris  sacris  habentur,  sicut  quaedam  in  lege 
dicuntur  sancta,  quibus  majora  suni  sancta  sanctorum. 

2i.  Horumauiemtrium  librorum  carmina  hexame- 
tris  ut  pentametris  versibus  apud  suos  composiia  per- 
hibeniur,  ut  Josephus  Hieronymusque  scribunt. 

22.  Isaias,  evangelista  potius  quam  propheia,  edi- 
dil  librum  suum,  cujus  omnis  textus  ^  eloquentia 
prosa  iucedit,  Ganiicum  vero  hexametro,  et  penta- 
meiro  versu  discurrit. 

23.  Jereraias  similiier  edidit  librum  suum  cum 
threnis  ejus,  j  quos  nos  lamenta  vocamus,  eo  quod 
in  trisiioribus  rebus  fiineribusque  adhibeaniur,  in  qui- 
bus  quadruplex  diverso  metro  composuii  alphabeium, 
quorum  duo  prima  quasi  Saphico  metro  scripia  sunt, 

Q  quia  tres  versiculos,  qui  sibi  nexi  suni,  ^  et  ab  una 
tantum  liiiera  incipiunt,  heroicum  comma  concludit. 

24.  Tertium  alphabetum  trimetro  scripium  est,  ei  a 
temis  litteris  iidem  versus  terni  incipiunt.  Quarium 
alphabetum  simile  primo  et  secundo  habeiur. 

945  25.  *  Ezechiei  et  Daniel  a  viris  quibusdam 
sapieniibus  scripti  esse  perbibeniur,  quorum  Eze- 
chiel  principia  et  fines  multis  habet  obscuriiaiibus 
involuia.  Daniel  vero  claro  sermone  regna  orbis  pro- 
nuniiat,  et  tempus  adventus  Ghristi  manifestissima 
praedicatione  adnotai. 

26.  Hi  suni  quaiuor  propheise  qui  Majores  vocan- 
tur,  quia  prolixa  volumina  condideruni.  Liber  duo- 
decim  propheiarum  auctorum  suorum  nominibus 
praenoiatur,  qui  propierea  dicuotur  Hinores,  quia 

n  sermones  eorum  brevessunt, 

27.  Unde  ei  connexi  sibimet  invicem  in  uno  volu-. 

Hieronymo  interp. 

^  Eloquentia  prosa»  Uisupra,  prosa  oratione.  Al.» 
eloquentice  prosa, 

j  Quos  nos  lamenia  v.  eo  quod  tristioribus  rebus 

{un^ribusque.  Ganebanlur  fortasse,  uii  nunc  Job  ver- 
la,  ita  Isidori  aetate,  Jeremiae  Lameniationes  in  offi- 
cio  defunctomm, 
^  Et  ab  una  tantum.  Ex  epist.  ad  Paul.  Urbic. 
1  Ezechiel  et  Daniel.  Idem  refert  de  Eccles.  Offic, 
rx  Hebraeorum  senientia,  qui  haec  vaticinia,  non  ab 
ipsis  vntibus  scripla,  scd  ab  aliis  exccptasomniarant. 
bed  de  Ezechiele  ne  dubiiatum  quidem  videtur  hie- 
ronymi  aetatc.  Gonlra  Danielis  librom  referl  idem 
scripsisse  Porphy  rium,confutat  umque  ac  Euseb.  Apol- 
linario  et  Methodio. 


S33 


ETYMOLOGIARUH  LIB.  VL 


834 


mioe  conlinentur,  quornm  nomina  sant :  Osee,  Joel,  /|  Ipse  enim  Ghristus  et  propheta  dictus  est  sicul 


Amos,  Abdia^,  Jonas,   Michseas,  Nahum,  Habacuc, 
Sophonias,  Aggaeus,  Zacharias  et  Malachias. 

28.  Esdrse  liber  auctoris  sui  titulo  pra*notatur,  in 
cujus  textu  ejusdem  Esdrse,  Nehemiseque  sermones 
parilcr  continentur.  Nec  quemquam  moveat  quod 
nnus  Esdrae  dicitur  liher,  *  quia  secundus,  terlius  et 
quarlus  non  habcnlur  apud  Hcbrseos,  sed  inter  apo- 
cryphos  dcputantur. 

MO  29.  Estber  librum  Esdras  crcdilur  conscrip- 
sisse,  inquoeademrcgina  sub  figura  Ecclesiae  Dei  po- 
pulum  a  scrvitute  et  mOrte  eripuisse  scribitur,  atque,  * 
interfeclo   Aman,  qui  interpretatur  iniquitaSy  diei 
cclebrilas  in  posteros  miititur. 

30.  ^  Liber  Sapienlix  apud  Elebraeos  nusquam  est. 


scriptuni  est  :  Et  *  prophetam  in  gentibus  posui  te. 

37.  Tcrtius  Lucas,  inler  omnes  evangelistas  • 
Graeci  sermonis  eruditissimus,  quippe  ut  medicus  in 
Grsecia,  Evangelium  scripsit  Thcophilo  episcopo,  ini- 
tians  a  sacerdolali  spiritu,  dicens  :  Fuit  in  diebus 
Herodis  regis  Judfpw  sacerdos  guidam  nomine  Za- 
charias,  ui  manifeslarel  Chrislum,  posi  nativitatem 
carnis  et  pra^dicationem  Evangclii,  hosiiam  fuisse 
effectum  pro  salutc  mundi. 

38.  Ipsc  est  enim  Saccrdos  de  quo  diclum  esl  in 
Psalmis :  Tu  es  Sacerdos  in  astemum  secundum  or- 
dinem  Melchisedech.  Ubi  enim  Christus  advenit,  sa- 
cerdotium  Judaeorum  obmuluit,  lex  et  pronhclia  ces- 
savit. 


unde  el  ipse  stylus  Grsecam  magis  cloquenliam  re-  B     39..Quartus  Joannes  ficripsit  Evangclium  ultimusin 


dolet.Hunc  Judaei  Philonis  essc  afjGrmant,  qui  proinde 
Sapientiae  nominalur,  quia  in  eo  Chrisli  advenlus, 
qui  est  sapientia  Patris,  et  passio  ejus  evidenier 
exprimitur. 

31.  °  Librum  autem  Ecclesiaslicum  certissime  Jc- 
8U8,  filiu^Sirac,  Uierosolymila)  nepos  Jesu  sacerdotis 
magni,  composuit,  de  quo  meminit  Zacharias ;  qui 
liberapud  Latinos  propter  cloquii  similitudinem  Sa- 
lomonis  titulo  praenotatur. 

32.  Dictus  autem  Ecclesiasticns,  eo  quod  de  totius 
Ecclesise  disciplina  religiosHe  conversationis  magna 
cura  et  ratione  sit  editus.  Hic  et  apud  Hcbraeos  rc- 
peritur,  sed  inter  apocryphos  habetur. 

33.  Judith  vero  et  Tobias,  sive  Machabaeorum  li- 


Asia,  incipiens  a  Verbo,  ut  ostcndcret  eumdcni  Sal- 
vatorcm  qui  pro  nobis  dignatus  esl  nasci  et  pati,  ip- 
8um  ante  saecula  Dei  Verbum  esse,  ipsum  a  coclo 
venisse,et  post  morlem  ad  coelum  ilerum  remcasse. 

40.  Hi  sunt  quatuor  evangelistae,  quos  per  Eze- 
chielcm  Spiritus  sanctus  significavil  in  quatuor  ani- 
malibus.  Propterea  aulcm  quatuor  animalia,  quiaper 
quatuor  mundi  partes  fides  Chrisiianae  religionis 
eorum  praedicatione  disscminata  est. 

41.  Animaiia  autcm  dicta  snnt  quoniam  propter 
animam  hominis  praedicatur  Evangelium  Cbristi. 
Nam  et  oculis  plena  erant  intus,  et  foris,  quoniam 
pervident  quae  dicta  sunt  a  prophctis,  et '  quae  pro* 
missa  erant  impleri. 


bri,  quibus  auctoribus  scripti   sint  minimc  conslat.  C     42.  '  Crura  autem  eorum  rccta,  quia  niliil  pravum 


Habentautemvocabula  ex  eorum  nominibus  quorum 
gcsta  scribuntur. 

34.  Quatuor  libros  Evangeliorum  quatuor  evange- 
lislae  singulariter  conscripserunt. 

35.  Primus  Matthaeus  conscripsit  Evangclium  lilte- 
ris  Hebraicis,  et  sermonibus  in  Judaea,  initians  evao- 
gcUzare  ab  humana  Christi  nativitate,  dicens  :  Liber 
generationis  Jesu  Christi  filiiDavid,  filiiAbraham, 
significans  descendisse  corporaliter  ex  semine  pa- 
triarcharum  Christum,  sicut  promissum  erat  in  pro- 

>phelis  per  Spiritum  sanclum. 

M7  36.  Secundus  Marcus  plenus  Spiritu  sancto 
scripsil  Evangelium  Christi  eloquio  Graeco,  in  Italia 
secutuft  PelTum,  ut   discipulus.  Is  initium  a  spirilu 


in  Evangeliis.  Et  alas  senas  tcgcntcs  crura,  et  facies 
suas,  revelata  sunt  cnim  quae  tegcbantur  in  adventu 
Christi. 

194S  43.  Evangelium  autem  intcrpretatur  bona  an- 
nuntialio.Graece  enim  cS  benCy  arffikloi  dicitur  annunf 
tiatio»  Unde,  ct  angelus  nuntius  interprciatur. 

44.  ^  Paulus  aposto^us  suas  scripsil  Epistoias  qua- 
tuordeciro,  ex  quibus  novem  septem  Ecdesiis  scripsit, 
reliquas  discipulissuisTimoihco,  Tito  et  Philemoni. 

45  >  Ad  Hebraecos  autem  Epistola  a  plerisqua  La- 
tinis  ejus  esse  incerta  est  propier  dis:onantiam  ser- 
monis,  camdcmque  alii  Barnabam  conscripsisse,  alii 
a  Clemente  scriptam  fuisse  suspicantur. 

46.  Petrus  scripsit  dua?  nominis  sui  Epistolas,  qusB 


prophetali  fecit,  dicens  :  Vox  clamantis  indeserto:  D  Catholicae  ideo  nominantur,  quianon  uni  tantum  po- 
Parate  tnamDomino^ni  ostenderelChristum  post aa- 
sumptionem  camis  Evangelinm  praedicasse  in  mnndo, 


*  Quiasecundus,  tertiuset  quartus  nonhabentur 
apud  Hebr.  Quia  Esdrae  Nehcmiaeque  sermones  in 
unum  volumen  (ut  ait  Hier.)  coarctant,  ita  neque 
secundum  agnoscnnt ;  ut  nobis  Nehemias  idcm  secun- 
dus  Esdrae  inscrihitnr. 

^  Ldber  Sap,  Ex  Hier.  pra:f.,  cum  in  lib.  Prooem. 
Jesu  filio  Sirach  tribuat,  Augustinum  secutus,  xvu 
de  Civit. 

«  Librum  Ecclesiast qui  liber  apud  Latin.  Non 

mirum,  si  Isidori  aetalc  Salomonis  titulum  praeferret, 
cum  Hieron.  ita  de  eo  :  Quem  Hebraicum  (inqnit) 
reperi^non  EcclesiaMcum,ut  apudLatinossedPKBA' 
BOLAS  prcenotatum,  Cuijuncti  erant  Ecclesiastes  et 
Cantica  canticofum,  ut  similUudinem  Salomonis 

Patrol.  LXXXII. 


pulo,  vcl  civitati,  sed  universis  gentibus  gcncraliter 
scriptae  sunt. 

non  solum  numero  librorum,  sed  etiam  materia' 
rum  genere  cocequaret, 

^  Et  prophetam  in  Gen.  posui  te.  Ex  LXX, 
TiSetxa  ai.  Vulg.,  dedi  te, 

«  Graici  sermonis.  Ex  Hieron.,  epist.  ad  Damasum 
145;8edibi  Graecis  Evangelium  scripsisse  dicitur, 
non  in  Graecia. 

'  Et  quas  promissa  erant  impleri.  Ex  Neap. 
Cod.  AI.  in  priori. 

«  Crura  autem  eorum  rect.  Ex  LXX.  Vulg., 
Pedes  eorum  recti, 

^  Paulus  apost,  Eadem  lib.  i  de  Offic,  cap  42; 
et  Rab.  ii  de  Instit.  Clcr.,  cap.  54. 

i  Ad  Heb.  Ex  Uieronymi  Catalog. 

8 


^  S.  ISIDORI  HISPAUSN6IS  BP16C0P1  »36 

47  jMobas,  et  JoaQD68,  et  JudM,  «was  icripse-  A  Vetus  TesUmeijtum  m  viginli  duos  libros  constilnit. 


rttot  Bpietolas. 

48«  Actus  aposlolorum  priniordia  fidei  Christianae 
in  gentibus,  et  nasceDtis  Ecclesise  hibtoriam  digerit. 
Actuumapostolorum  scripiorcm  Lucam  esse  (consyit) 
evangelistam;  in  quo  opere  nascentis  Ecclesiae  infan- 
tia  texitur,  et  apostolorum  historia  retinetur.  Und^ 
et  Actus  apostolonim  dicitur. 

49.  Apocalypsim  librum  Joannes  cvangclisU  scrip^ 
sit,  eo  tempore  quod  ob  Evangelii  praedicationepi 
in  insula  Palhmos  tradilur  relegatus.  Apocalypsis 
auMem  ex  Graeco  in  Laiinum  revelatio  inierprelatur. 
Revelatiq  enim  dicitur  manifesUljo  eorum  quae  abs- 
condiia  eranl,  juxU  quod  et  ipse  Joannes  dicit ;  ApO" 
calypsis  Jesu  Christi,  quam  dedit  illi  Deus  palam 
facere  servis  suis. 

60.  Hi  sunt  scriplores  sacrorum  librorum,  qui,  per 
Spiritum  sanctum  ffW  loqucptes  ad  erudiiionem 
Qostram,  et  prsecepta  mendi  ct  credendi  regulam 
conscripserunt. 

51.  Prseler  hsec  et  alia  volumina  apocrypha  nun- 
cupanlur.  Apocrypha  autem  dicU,  id  est,  secreta^ 
quia  in  dubium  veniunt,  Est  enim  eorum  occulta 
origo,  oec  patet  Patribus,  ex  quibus  usque  ad  nos 
auctoriUs  veracium  scripturarum  certissima  et  DOlis- 
sima  successione  pervenit.  In  iis  apocryphis,  etsi 
inveqitur  aliqoa  veriias,  tamen  propter  mulu  falsa 
nulla  est  in  eis  canonica  aucloritas,  quae  recte  a  pru- 
dentibus  judicantur  non  esse  eorum  credenda  quibus 
ascribuntur. 


ut  tot  libri  essent  in  lege  quot  habebanlur  el  litterse. 

3.  *>  Apud  Graecos  auiem  bibliolhecam  primus  in- 
stituisse  Pisislratus,  creditur  Alheniensium  lyrannus 
quam  deinceps  ab  Atheniensibus  auctam  Xerxes, 
incensis  Athenis,  avexit  in  Persas,  longoquc  posl 
tempore  Seleucus  NicanorrursusinGraeciam  retulit. 

4.  Hinc  sludium  regibus  urbibusque  ca^leris  nalum 
est  comparandi  volumina  diversarum  gratium,  et  per 
interpreles  in  Graecam  linguam  vertendi. 

5.  Dehinc  magnus  Alexander,  vel  successores  ejus. 
instruendis  omnium  librorum  bibliothecis  anlmum  in- 
tenderunt,  maxime  *^  Ptolemaeuscognomento  Philadel- 
phus,  omnis  littcralurae  sagacissimus,  cum  studio  bi- 
bliolhecarum  Pisislratum  aemularetur.nonsolum  gen- 

D  lium  scripturas,  sed  etiam  el  divinas  litteras  in  bi- 

"  blioihecam  suam  contulil.  *  Nam  sepluajfinta  millia 

librorum  hujus  temporibus  Alexandri»  invcnU  sunt. 

CAPUT  IV. 

De  interpretibus, 

i.  Hic   etiam,  el «  ab   Eleazaro   pontiBce  petens 

Scpipluras  Veteris  TesUmenti,  inGraecam  voccm  ex 

Hebraicalingua  per  septuagiata  interpretes  transferre 

curavit,  quas  in  Alexaodrina  bibliotheca  habuit. 

2.  '  Siquidem  singuli  in  singulis  celluiis  separali, 
ila  omnia  per  Spirilum  sanoium  intcrpreUti  sunt,  ut 
nihil  in  alicujus  eorum  codioe  li51  inventum  essct 
quod  in  caeteris,  vel  in  verborum  ordine,  discreparct. 

3.  Fuerunt  et  alii  interpretes,  qui  ex  Hobraea  lin- 
gua  inGraecam  sacra  e!oquiatranstulerunt,sicut  Aquila, 
Symmachus  et  Tbcodotion,  sicut  etiam  et  i^  vulgaris 


52.  Nam  mulU,  et  sub  nominibus  prophetarum,  C  iiiainterpreUtio,  cujus  auctornon  apparel,ct  obhoc 

..  1  •      't »_1 _l-l -.*;  .  .  .-  .•  r>i«.         ■n  t' .'  .  _  A      ^ 


et  recentiora  sub  nominibus  aposlolorum  ab  haereti 
cis  proferuntur ,  quae  omnia  sub  nomine  apocrypho- 
rum  auctoriute  canonica  diligenti  examinaiione  re^ 
moU  sunt. 

CAPUT  UI. 
De  bibliothecis. 

1.  Bibliotheca  a  Graeco  nomen  accepii,  eo  quod 
ibi  recondantur  libri.  Nam  Pi€>ittv  librorum  9«ixi)  re^ 
positio  interpreUtur. 

2.  *  Bibliothecam  Vetcris  Testamonti  Esdras  scriba 
posi  incensam  legem  a  Ghaldaeis,  dum  Judaei  regressi 
fuissent  in  Jerusalem,  ^50  divino  afflatus  Spiritu, 
reparavit;  cuncUquelegis  ac  propheurum  volumina 
quae  fuerant  a  genlibus  corrupU,  correxit,  totumque        ^ ,  ,^„ 

Cap.  III.  —  »  Bibliothec.  veteris  Testam.  Libri  "  millia,  Agell.,  el  MarcelK,  lib.  xxii. 
sacri  saepe  biblioiheca  appellantur.  Hieron.  in  CaU-         -       -«        -  "^  -*-  r,i,_.    i-_  .t:_ 

log.  :  Eusebius  in  Scripturis  divinis  studiosissi^ 
mus,  et  bibliotheco!  divince  cum  Pamphilo  martvre 
diligentissimus  pervestigator.  Bt  in  epist.  ad  ifar* 
cellam  141  :  Beatus  Pamphilus  martyr.,  cum  De* 
metrium  Phaleramm  et  Pisistratum  in  sacrce  bi- 
bliothecce  studio  vellet  oequare.  Et  Gratianus  non 
semel  Hieronymum  in  prologo  Bibliothecae  eiUl. 

^  Apud  Grascos  autem.  Totus  locus  ex  Agellii 
lib.  vi,cap.  ull.  Vid.  Aihen.,  et  Cicer.,  iii  Orai.  Eus- 
tochlus  ArisUrcho  et  Zenodoto  ad  id  usum  Pisistra- 
tum  dicit.  Piato^  in  Hipparch.,  Pisistraii  filium  Hii>- 
parchum  Homen  libros  Atbenas  detulisse,  eosque 
decantari  in  Panathenaicis  ludis  jussisse  ait. 

•  Ptolemasus...  omnis  litterat.  sag.  Vcrba  Terlull, 
in  Apolog.,  cap.  18. 

^  Sep^tta^nfamitita.Sicomneslibri.  Sepiuaginta 


sine  nomine  interpretis.  Quinia  Editio   nuncupatur» 

4.  Praeterea  sexlam  ct  septimam  Editionem  Origc- 
nes  miro  labore  reperit,  et  cum  caeteris  Editionibus 
comparavit. 

5.  ^  Presbyter  quoque  Hieronymus,  trium  lingua- 
rum  peritus,  ex  Hebraeo  in  Latinum  eloquium  eas- 
dem  Scripturas  convertit,  eloquenterquc  transfudit, 
i  cigns  ioterpretatio  merito  caeteris  anlefertur.  Nam 
est,  et  verborum  tenacior,  et  perspicuiutc  sententiae 
clarior,  ^  atque,  utpote  a  Christiano  inUrprete,  verior. 

CAPUT  V. 
De  eo  qui  primum  Romam  libros  advexit. 
1.   Romam    primus     librorum    copiam   advexit 
*  ^milius  Paulus,  Perse  Macedonum  rego  devicto; 

illia,  Agell.,  et  Marcell.,  lib.  xxii. 

Cap.  IV.  —  *  Et  ab  Eleaz.  Ex  Hlrroo.,  in  Ghron, 

'  Siquidem  sing.  Idem  refert  Auff.,  lib.  ii  de  Doct. 
Christ.,  el  lib.  xviii  de  Civit.,  c.  42;  et  Epiph.,  lib. 
dePonder.,  qua  de  re  nimis  mulu  a  nostris  hoc  tem- 
pore  dicu  sunt. 

9Et  vulgaris.  Haec  verba  non  sunt  Augustini. 

^  Miro  labore  rep.  Ex  Catalog.  Hier.  in  Origen. 
Reperit  autem  has  Editiones  (ut  aitEpiph.)  in  doliis, 
quinUm  vero  in  Acteo  littore,  ait  Hieronymus  in 
prsefat.  ad  homil.  Origen.  a  se  versas. 

i  Presbyterquoque.  Aiig.  xviii  de  Civil.,  cap.  43. 

J  Cujus  interpretatio.  Ex  eodem  ii  de  Docl.  Christ. , 
quae  tamen  non  de  Hieronymi  interpretatione,  sed  de 
lUla  dicuotur  ab  Augustino. 

^  Atque  utpote  a  Ch.  int.  v.  Haec  quidam  libri 
Don  habent,  neque  libro  i  dc  Offic.  Eccles.  leguntur, 
sunt  Umen  in  vetustioribus. 


i37  STYMOLOGIAIIOM  LDL  VL  S38 

I»  deinde  LueuUiis  e  Pontica  praeda.  9M  Post  hos  A  appelUnt  que  profeniDtttr  in  populis.  Tertium,  tomi 


C«sar  dedit  Marco  Varroni  negotium  quam  maximaB 
biblioihece  constniendse. 

8.  «  Priinum  autom  RomsB  bibliothecas  publicavit 
Pollio,  Gnecas  simul  atque  Lalinas,  additis  auetorum 
imaginlbus  in  atrio  quod  de  manubiis  magnificentis- 
«mum  instruierat. 

CAPUT  VL 
Qui  apud  nos  bibliothecoi  instituerunt. 

I.  Apud  ^  nos  quoque  Pampbilusmartyr,  cujus  Vi- 
tam  Eusebius  Civsariensis  conscripsit,  Pisistratum  in 
aacrsB  bibliotheee  studio  primus  adffiquare  conten- 
dit.  Hic  enim  in  bibliotbeca  sua  prope  triginu  ?oIu- 
minum  millia  habuit. 

8.  Hierooymus  quoque  atque  Gennadius  Ecclesia 


qnoa  nos  libros  vei  voiumina  nuncupamus.  Homiliie 
autemadvulgusloquuntur  ;tonii  vero,idestUbrima- 
joris  guntdisputaiionis.Dialogusestcollatio  1$S^  duo* 
rum,  vel  plurimorum,  quam  Latini  sermonem  dicunt. 
Nam  quos  Grieci  dialogos  vocant  nos  sermonesvoca- 
mus. 

3.  ^  Sermo  autem  dictus,  quia  inter  utrumque  seri- 
tur.  Unde  et  in  Virgilio  : 

Multa  inter  sese  vario  sermone  serebant. 
Tractatus  est  unius  rei  multiplex  expositio,  eo  quod 
trahat  sensuiu  in   mulla.  >  sentenliam  contrcctando 
secum. 

4.  DifTert  autem  sermo  ,   tractatus  et  verbum. 
Sermo  enim  alt^ra  cget  persona,  tractatns  specialiter 


sticos  icriplores  tolo  orbe  quflerentes  ordine  persecuti  "  ad  se  ipsum  esl,  verbum  autem  ad  omnes.  Unde  et 


snnt,  eorumque  studia  in   udo  voluminis  indiculo 
comprehcndcrun  t. 

Ii53  CAPUT  VIL 

Qui  multa  scripserunt. 

1.  Marcus®  Terentius  Varro  apud  Latinos  innu- 
merabUes  libros  scripsit.  Apud  Gra^cos  quoque 
Chalcenterus  miris  attollitur  laudibus,  quod.  tantos 
libros  cdidcrit  quantos  quisque  nostrum  alienos  scri- 
bere  propria  manu  vix  possit. 

2.  De  nostris  quoque  apud  Grsecos  Origenes,  in 
Scripturarum  labore,  tam  Grsecos  quam  Latinos  ope- 
rum  suorum  numerosuperavit.  Deniquc  Hieronymus 
'  sex  millia  librorum  ejus  selcgisse  fateUir. 


dieitur  :  Verbum  fecit  ad  populum. 

6.  Commentaria  dicu  quasi  cummente,  Suntenim 
interpretationes  ,  ut  commenia  juris,  i  commenia 
Evaogelii. 

6.  ^  Apologeticum  est  excusatio  ,  in  quo  solent 
quidam  accnsantibus  respondere.  In  defensione  enim 
aut  negationd  sola  posituniest^etestnomenGreecunf. 

7.  ^  Panegyricum  est  licentiosum  ,  et  laciniosum 
genus  dicendi  in  laudibus  regum,  in  cujus  compo- 
sitione  homines  multis  mendaciis  adulantur.  Quod 
nialura  a  Graccis  exortum  est,  quorum  levitas  in- 
structa  dicendi  facultate  et  copia  incredibili  multas 
mendaciorum  nebulas  suscitavit. 

g.  »  Pastorum  iibri  sunt  in  quibus  reges  vel  con- 


3.  Horum  Umcn  omnium  studia  Augustinus  ingenio  q  ^^^i^^  scribuntur,  a  fasdbus  dicti,  id  est,  potestatibus. 


vel  sdentia  sua  vicit.  Nam  tanta  scripsit,  ut  diebua 
ac  nociibus  non  solum  scribere  libros  ejus  quisquam, 
sed  nec  legere  quidem  occurrat. 

CAPUT  vni. 

Be  generibus  opusculorum, 

1.  Opusculorum  '  gencra  sunttria.  Primum  genus 
eicerpta  «mt,  quae  Graece  schoUam  uuncupantur :  in 
quibus  ea  qufla  videntur  obscura  vel  difKcilia,  sum- 
matim  ac  breviter  prseatringuntur. 

2.  Secundumgenus  homili»  sunt,  quas  Latini  verlia 

CkP,  V.  —  i€mt7.  PauL  »  Videndum  num  ad  hoc 
satis  sitquodPlutarcbuSf^miliiabstinentiam  laudans, 
narrat,  libros  regis  duntaxat  filiis  studia  litterarum 


n  Unde  et  ob  id  libri  Fastorum  dicuntur,  quiadc  re- 
gibuset  consulibus  editi  sunt. 

9.  Prooemium  est  initium  dicendi.Suotenimproo;- 
mia  principia  librorum,  quee  ante  causse  narrationem 
ad  instruendas  audientium  aures  955  coaptantur. 
Cujus  nomen  plerique  Latinitatis  perili  sine  transla- 
tione  posuerunt ;  hoc  autem  vocabulum  apud  nos 
interpretatum  pra?/a/io  nuncupatur,  q\iBs\proBlocutio. 

10.  PrsBcepta  sunt  quae  aut  quid  faciendum  ,  aut 
quid  non  faciendum  sit,  docent.  Quid  faciendum,  ut: 

fuit  Didymo  Alexandrino  grammatico,  ut  ait.  Hesi- 
ehiusinlib.  deiisouiindiscipl.  claruerunt.Vid.Suid. 
'  Sex  milL  lib.  itaRuffin.  in  Apolog.,  sed  eum  Hic- 
ronymus  mendacii  arguit,  vixque  tertiam  partcm  ab 

"  '  *  «...  .       .    .  .    ^ylfjj^yg 


traclanlibus  concessisse,  cum  aurietargenti  ac(Tvos, 

reliquamaue  praedam^  ne  aspicere   quidem   voluerit.  n  JSuseb.  relalam  aftirrnat.  idem*  tamen  quod 

^  jD^ina«LttCtfiLCicer.,inLucu1I.,etiiidbFinibus.  "  iradidit  Epiphanius. 
Sed  quod  LucuIIo  Isidorus,  Pompeio,qui  Lucullosuc-  Cap.VIII.— 8^  Opusculorum  ExHicron.^prajf,  inHo 

cessil  bellumque  confecit,  tribuitPlin.Iib.  vii,cap.30.      mil.  Orig.inEze6»i.,qu8e  repetitctianiRufr.  inluvect. 

«  PrimumaufemRow.  PIin.,Iib.  VII,  cap.  30  ;  Jtfara 
Yarronis,in  bibliotheca  quasprima  in  orbe  ab  Asinio 
PoUiane  de  manubiis  publieata  Romce  est,  unius  tn- 
ventis  posita  imago  est.  Nam  etsi  reges  illi  multo  ante 
Pollioucm  bibliothecas  instruxerant,  non  tamcn  for- 
tasse  publicarant,  hoc  est,  pnbiicas  fccerant. 

Cap.  Vl.-^^Apudnos.  Exepisl.  i4i,ad  Marccllam. 

Cap.  VII.  •  M.  T.  Varr,  apud  Grax.  Locusest  ex  Hie- 
ronymi  iibello  qui  non  cxslat,  ejus  tamen  eam  parlcm 
quajadhuncIocumpprtinctreferlHufBn.,invect.nisver- 
bis:M.  Terentium  Varronemmiratur  antiquitasquod 
apud  Latinos  tam  innumerabiles  libros  scripserit. 
GrmH  Chaicenterum  miris  efferunt  laudibus,  quod 
tantos  libros  composuerit  quantos  quivis  nostrum 
alienos  suamanu  describere  non  possit.  Id  cognomea 


^  Sermo  autem  dicit.  E.  Serv. 

*  Sententiam  contrectando  secum,  lla A.  Aug. ,cum 
in  omnibus  libris  sentiendi  nullo  scnsu  Icgeretur  ; 
seua  contrectando  secum^  Chacon. 

i  Com mentajuris  commen ta  Evang.  —  Com men ta 
pro  commentaria  praecise  scriptum  putabat  A.  Au- 
gustinus.  Scd  retioet  idem  verbum  hodie  abscissum 
vulgaris  sermo,  ut  suspicari  possimus  codem  modo 
Isidori  aetate  usurpatnm, 

^  Apologeticufn.  Ex  Lacl.  v.  cap.  4. 

^  Panegyric.Ex  eodem,  lib,  i,  cap,  15. 

™  Fastor.  lib...  a  fascibus  dicti.  Significationc 
ctymon  aptavit,  ul  consuevit ,  alioqui  a  fando  dice 
non  ignorans. 

"^  Unde  et  ob  td.fiz  God.Natp.if endote  reliqui  Ovid. 


id9  S.  ISmORI  HISPALENSIS  EPISCOPI  S40 

Dilige  Deum  tuum,  et  honora  patren  tuum,  et  h  enim  civilas  ^gyptiorum  est,  obl  chart»  usas  in- 


matrem    tuam,  Quid  non    faciendum ,  ut  :  Non 
mcBchaberis;  non  furtum  facies, 

11.  Similiter  et  gentilium  prsecppla  vel  jubent  vel 
vetant.  Jubenl  faciendum,  ut  :  Nudus  ara,  sere  nu^ 
dus.  Vetant,  ut: 

Neve  inter  vites  corylum  sere,  neve  flagella 
Summa  pete. 

42.  Primus  autem  praeccpta  apud  Hebrseos  Moyses 
scripsit,  apudLatinos  ^  Martiusvatesprimusprsecepta 
composuit.  Ex  quibus    est  illud  :  Postremus  dicas 

primus  taceas, 

13.  Parabolaeetproblematanominibus  suisiudicant 
allius  se  perscruuri  oportere,Parabolaquippe  alicu- 
ju8  rei  similitudinem  per  se  gerit,  quod  licel  sit  voca- 


ventus  est  primum,  sicut  ait  Lucanus  : 

Gonficitur  bibula  Memphitis  charta  papyro. 
fiibulam  autem  papyrum  dixit,  quod  humorem  bibat. 
1957  2.  Gharta  autem  dicta,  quod  carptim  papyri 
tegmen  decerptum  glutinatur.  Cujus  genera  quam 
plura  sunt.  Prima,  et  praecipua '  Auguslsea,  rcgia,  et 
majoris  formse^inhonorem  Octavii  Augusti  appellata. 

3.  Secunda  Livianaob  honorem  Liviae;  terlia  hie- 
ratica  dicta,  eo  quod  ad  sacros  libros  eligebatur,  si- 
milis  AugusUeae,  sed  subcolorata. 

4.  Quarta  Tseniotica,  a  loco  Alexandriae,  qui  ita 
vocatur,  ubi  fiebat;  quinta  Saitica  ab  oppido  Sai. 

6.  ff  Sexta  Gorneliana,  a  Gornelio  Gallo,  praefecto 
^HP^^i  primumconfecta;  septima  emporetica,  quod 


bulum  Graecumjam  Uraen  pro  Laimo  usurpatur.  Et  B  eamercesinvolvuntur^cumsitscripturisminusidonea. 
notum  est  quod  in  parabolis,  quae  dicuntur  rerum 
similitttdines,  rebus  de    quibus  agitur  comparantur 
14.  Problemata  autem  ,  quae  Latine  appellantur 


propositiones ,    quaestiones  sunt  habentes  aliquid 
quod  disputatione  solvendum  sit. 

15.  Quaestio  autem  esi  quwsitio,  cum  quaerituran 
dt,  quid  sit,  qualc  sit. 

'  16.  Argumentum  vero  dictum  quasi  argutum,  vel 
qnasi  argute  inventum,  ad  comprobandas  res. 

17.  Epistolam  proprie  Graeci  vocant  quod  inter- 
pretatur  Latine  missa, 

18.  Anlc  chartae  et  membranarum  usum  ^  in  dedo- 
latisex  ligno  codicillis  episrolarum  alloquiascribeban- 
tur.  Unde  et  portitores  earum  tabellarios  vocaverunt. 

li5G  CAPUT  IX. 
De  ceris, 
2.  Cerae  Utterarum  materies,  parvnlorum  nutrices^ 
ipsae. 

...  Dant  ingenium  pueris  primordia  sensus, 
quarum  studium  primi  Graeci  tradidisse  produntur, 
Graeci  autem  et  Thusci  primum  ferro  in  ceris  scri- 
pserunt,  postea  Romani  jusserunt  ne  graphium  fer- 
reum  quis  haberet. 

2.  Unde  et  apud  scribas  dicebatur :  Ceramferro  ne 
coedito,  Postea  institutum  est  ut  ceram  ossibus  scri- 
berent,  ^  sicut  indical  Atta  in  satyra  dicens  : 

Yertamus  vomerem  in  ceram,  mucroneque  aremus 
Osseo... 

Graphium  autem  Graece^Latine  scriptorium  dicitur 

Nam^pafio  scriptura  est. 

CAPUT  X. 

De  chartis, 

Chartarum  •  usum  primum  iEgyptus  ministra- 

vit  coeptum  apud  Memphiticam  urbem ;  Memphis 

*  Martius  vates,  Yid.  LiL  Gyrald.  Dialog.  4.  de 
Poet.  latin. 

^  In  dedolat  exLcExWieron.  Epist.ad  Niceam32. 

Gap.  IX.  —  °  Ipsfle  dunt  ingen,  Carmen  est  Dra- 
contii,  lib.  ii  de  Machin.  Mundi  : 

Cera  dat  ingenium  pueris  primordia  sensus. 
Inde  iit,  ut  praestet  littera,  vel  noceat. 

^  Stcut  indicat  Aita.  Cui  cur  Attae  cognomen  hae- 
seritVid.  Fest.  in  Aita. 

Cap.  X.  ®  Chartarum  usus.  Plin.Jib.  xiii,  cap.  12. 

^Augustcearegia.  — /{^^taglossamputabatChacon. 

«  Scxta  Comeliana.  De  (JomeUana  nihil  Plioius. 


GAPUT  XI. 

De  pergamenis, 

i,  Pcrgameni  >»  reges  cum  charta  indigerenl, 
membrana  primi  excogitaverunt.  *  Unde  et  perga- 
menarum  nomen  hucusquetradentesibili5S  poste- 
ritate  servatum  est.  i  Haec  membrana  dicuntur,  quia 
ex  membris  pecndum  delrahuntur. 

2.  Fiebant  autem  primum  coloris  lutei,  id  est,  cro- 
oei,  postea  vero  Romae  candida  membrana  reperta 
sunt,  quod  apparuit  inhabile  esse,  quod,  et  facile 
sordescant,  aciemque  legentium  laedant.  Gum  peri- 
tiores  architecti  neque  aurea  lacunaria  ponenda  in 
bibliothecis  putent,  neque  pavimenta  alia  quam  e 

Q  Garysteo  roarmore,  quod  auri  fulgor  hebetet ,  et 
Carysti  viriditas  reficiat  ocnlos. 

3.  Nam  et  qui  nummulariam  discunt,  denariorum 
formis  myrteos  pannos  subjiciunt,  el  gemmarum 
sculplores  scarabeomm  terga,  quibus  nibil  est  viri- 
dius,  snbinde  respiciunt,  el  pictores  idem  faciunt, 
ut  laborem  visus  eorum  viriditate  recreent. 

4.  Membrana  autem  aut  candida,  aut  lutea,  aut 
purpurea  sunt.  Gandida  naturaliter  existunt.  Luteum 
membranum  bicolor  est,  quod  a  confectore  una  tin- 
gitur  parte,  id  est  crocatur,  de  quo  Persins : 

Jam  liber,  el  positis  bicolor  memhrana  capillis. 

5.  Purpurea^  veroinficiuntnrcolore  pnrpureo,inqni- 
bus  aurum  el  argentum  liquescens  patescat  in  liiteras. 

Ji5e  GAPUT  xn. 

D  De  lihris  conficiendis. 

1.  Quaedam  genera  librorum  apud  gentiles  certis 
modulis  conficicbantur.  Breviore  forma,  carmina 
atquc  epistolae.  At  vero  historiae  majori  modulo  scri- 
bebantur,  el  non  solum  in  charta,  vel  membranis, 

Constat  vero  ex  Dione  et  aliis  Gornelium  Gallum 
iEgypto  fuisse  prsefectum  ab  Augusto. 
.   uAP.  XI.  —  ^  Pergameni  reges.  Eumenes  Pergami 
rex  membranas  primus  excogitavit. 

'  Unde  et  pergamenarum.  Yerba  sunt  Hieronymi 
in  epist.  ad  Chromat.  43. 

i  H(BC  et  membrana  dic,  Et  feminino  et  neutro 
genere.  GIoss.  :  Membranum  OfA^v. 

^  Purpurea  vero.  Hieron.  ad  Eustoch.,  de  Custod. 
vlrg.  :  inficiuntur  membranas  colore  purpureo,  au- 
rum  liquescit  in  litteras,  Unde  liquescit  hic  repo- 
nebat  Chacon. 


2ii  BTTMOLOGIARUM  LIB.  YL  242 

sed  eiitfn,et  *  in  omenlii  elepbaniinis,  teitilibusqne  N  militudinefo1icrumarboram,Senquiaexfollibu8fiuDt» 

id  est,  ex  pellibus  qnse  de  occisis  pecudibns  detrahi 


malvarnm  foliis,  atquo  palmarnm. 

2.  Gnjns  generis  Ginna  sic  meminit : 

HsBC  libi  Aratfleis  multum  iuTigilata  Incemis 
Gannina,  queis  ignes  ^  novimus  aerios» 

Levis  in  aridnlo  malvs  descripta  libello 
Prnsiaca  vexi  munera  navicula. 

3.  Gireumcidi  iibros  Sicilise  primum  increbuit.  Nam 

initio  pnmicabantnr.Uadecl  ait  Gatullus :  Cui  dono  le- 

pidum  nouum  libellum  Arido  modo  pumice  expoli- 

tumf 

GAPUT  XnL 

MIO  De  librorum  vocabulis, 

1.  Godex  mnltomm  libromm  est,  liber  unius  vo- 
Inminis.  Et  dictus  Godex  per  traoslaiionem  a  caudi- 
dbns  arborum,  seu  vitium,  qnasi  caudex,  quod  in  se 
multitndinem  libromm  qnasi  ramorum  contineat. 

2.  Volnmen  liber  est  a  volvendo  dictus,  sicut  apud 
Hebreos  volumen  legis,  volumina  prophetarum. 

3.  Laber  est  interior  tunica  corticis  quse  ligno 
cohseret.  De  quo  Yirgilius  :  Alta  liberaret  in  ulmo. 
Unde  ei  liber  dicilur  in  qno  scribimus,  quia  ^  ante 
usum  chartse  vel  membranomm  de  libris  arborum 
volumine  fiebant,  id  est,  compaginabantur.  Unde 
ei  scriptores  a  libris  arborum  librarios  vocavemnt. 

GAPUT  XIV. 
De  librariis,  et  eorum  instrumentis. 
i.  Librarios  (constai)  ante  bibliopolas  dictos.  Lt- 
brum  enim  Graeci  p(6Xov  vocant.  Librarii  aulem  idem 
et  antiquarii  vocantur ;  sed  Mlt  librarii  sunt  qui  el 
nova  et  vetera  scribunt,  aotiquarii  qui  tantummodo 
vetera,  nnde  et  nomen  sumpscmnt. 

2.  A  scribendo  aulem  scriba  nomen  accepit,  offi- 
cium  exprimens  vocabuli  qualitate. 

3.  Instrumenta  scribse  calamus  et  penna.  Ex  his 
enim  verba  paginis  infiguntur,  sed  calamus  arboris 
est,  penna  avis,  cnjus  acumen  in  duo  dividitnr,  in 
toto  corpore  unitate  servata  (crcdo)  propter  myste- 
Tinm,  nt  in  duobus  apicibus  Yetus  et  Novum  Testa- 
mentum  sigaaretur,  quibus  exprimitur  verbi  sacra- 
mentum  sanguine  passionis  effusum. 

4.  bictns  autem  calamus  quod  liquorem  ponat. 
^  Unde  et  apud  nautas  calare  ponere  dicilur. 

5.  Penna  autem  a  pendendo  vocata,  id  est,voIando. 
Est  enim,  nt  diximus,  avium. 


B 


solent,  cujus  partes  paginse  dicnntur,  eo  quod  aibi 
invicem  compingaatur. 

7.  Yersns  autem  vulgo,  vocati  *  quia  scribe- 
bant  antiqni  sicut  aratur  terra.  A  sinistra  enim  ad 
dexteram  primum  deducebant  stylum ;  deinde  con- 
vertebantur  '  ad  iaferiora  et  rursum  ad  dexteram 
versuSy  quos  hodieque  rustici  versus  vocaot. 

8.  ^  Scheda  est,  quod  adhuc  emeadatur,  et  nec- 
dum  ia  libris  redactum  est,  et  est  nomen  Grsecumy 
sicut  et  tomus, 

CAPUT  XV. 
De  canonihus  Evangeliorum. 
1.  Ganones  Evangeliomm  ^  Ammonius,AIexandri8e 


episcopus,  primus  excogitavil,  quem  postea  Eusebius 
Gsesariensissecutus,  plenius^lMcomposuit.  Quiidco 
factisuut,  utper  eos  ioveoire  etscire  possimus  quirc- 
liquomm  Evangelislammsimilia  autpropria  dixerunt* 

2.  Sunl  autem  numero  dccem,  quomm  primus 
continet  numeros  in  quibus  quatuor  cadcm  dixerunt : 
Matthseus,  Harcus,  Lucas,  et  Joanoes ;  sccundus,  in 
quibus  tres,  Matihaeus,  Mercus,  Lucas ;  tertius,  in 
quibus  tres,  MatthH^us,  Lucas,  Joanacs ;  quarlus,  in 
qnibus  tres,  Matlhaeus,  Marcus,  Joannes. 

3.  Quintus,  in  quibus  duo,  Matlhaeus,  Lucas ;  sextns, 
inquibusduo,  Matthseus,  Marcus ;  scptimus,in  quibus 
duo,  Matthaeus,  Joannes ;  oclavus.  in  quibusduo,Mar- 
cus,  Lucas  ;  nonus,  in  quibus  duo,  Lucas,  Joannes. 

^  4.  Decimus,  in  quibus  singuli  corum  propria  quse- 
^  dam  dixemat,  quorum  cxpositio  ha^cesi.  Persiagulos 
eaimevaagelistasaumerusquidam  capilulisaffixus  ad 
jacet,  quibus  aumeris  ^  subdita  cst  lera  quaedam  mt- 
nio  notata,  quae  indicat  in  quoto  caaoae  positus  sit 
uumerus  cui  subjccta  est  aera. 

6.  Verbi  gratia  :  si  est  aera  prima,  io  primo  ca- 
aoae;  si  secunda,  in  secundo ;  si  terlia,  in  tertio» 
etsic  per  ordinemusqueaddecimum  pervenieas. 

6.  Si  igitur,  aperio  quolibet  Evangelio,  pla- 
cuerit  scire  qui  reliquomm  evangelistarum  similia 
dixemnt,  assumes  adjacentem  numerum  capituli,  et 
requires  ipsum  numcmm  in  suo  canone  qucm  iadicat, 
ibique  inveniesquot  etqui  dixerint,  etita  demum  in 
corporc  inquisila  loca  quae  ex  ipsis  nnmeris  indican- 


6.  Folia  autem  libromm  appellata,sive  ex  si-  m^  tur  per  singula  Evangelia  de  iisdem  dixisse  invenies^ 


Gap.  XIL  ^^  In  omentis  eleph.  Hinc  elephaatioi 
Ubri,  nisi  mavis  Codices  eboreos,  aut  tabulas  ebo» 
reas  significari,  de  quibus  meminere  UIp.,  de  Leg. 
II,  cap.  52.  et  Pompoa.,  cap.  2  dc  Orig.  jur. 

^  Novimus  aerios,  SicGoth.  omnes  Basil.  Zinchus 
cetherios  legit.  Aerios  ex  illornm  opinione  qui  sidera 
non  in  orbibus  fixa,  sed  per  aera  ferri  exisiimamnt. 

Gap.  XllL  —  <^  Ante  usum  chartas.  Ex  Hieronym. 
id  Nicseam. 

Gap.  XIV.  —  ^  Unde  apud  nautM  calarb.  Qao 
verbo  nostri  quoaue  Trasones  ntuotur,  cum  calar  el 
sombrero,  calar  la  visera^  atque  alia  hujusmodi  effi- 
eiunt ;  inde  etiam  dies  intercAlares  dictos  vult,  quasi 
interpo8itos,inf.,  cap.  17. 

*  Quia  sic  scribebant  antiqui  sicut  arat.  terr.  Id 
Grseci  (ut  ait  Pausan.,  lib.  i  {jXioxuv)  ^ouoTpofifSov 
Ypaftcv    dixere.    Versum  autem    vocabtnt  ruatici. 


cum,suIcoad  finemperducto,  iterum  co  redditur  nnde 
arationis  initium  esl,  quod  est  versum  peragere  Pli- 
niOf  lib.  XVIII,  cap«  19. 

'  Ad  inferiora.  Al.,ad  inferiorem. 

«Scheda.  Cliaris.,  lib.  i :  Scio.v  charta  sine  aspirth 
tione,2i  sciNDENDO  dictaest^sed  etiamalii  cumaspira» 
/ton^,scHBDAMex  Gr^FCO  cbri)Touay{aCeivdic/ampttto»^» 

Cap.  XS.-^^Ammoniui.  ExHieronymi  Catalogo, 
et  praec.^in  Evaog.,  et  praec.  Euseb.  ad  canones  Am- 
monii. 

*  Subdita  est  asra  qurnd,  Vel  ex  hoc  loco  apparet 
seram  niliilesse  aliud  quamnumeri  notam.  Nam  quam 
Isidorus  asram,  Hieronymus  numerum  dixit,  el  Yi- 
ctor  Capuanus,  in  praef'  ad  Harmoniam  evangelicam 
Tati^ini  eadem  dere  :  Memoratos  numerosprius  cu- 
riosuslector^sivelitjnspiciens,facileex  nota  numeri 
reperta  comprobet  lectione.  Vid.  supra  lib.  v,  c.  34. 


S4S 


S.  ISIDORI  HTSPALENSIS  EPISGOPI  2a 

CAPUT  XVI.  m  formam,  quam  toia  Grseeorum  ei  Lalioonun  coDfes- 

De  canonibus  conciliorum,  sio  in  Ecclesiis  prsedical. 


i.  Ganon  ^  autem  Graece,  Latine  regula  nuncupa- 
nlr.  Reg^ula  autcm  !9G4  dicla,  quod  recle  ducit»  nec 
aUqnando  aliorsum  trahit.  Alii  dixerunt  regulam  di- 
Gtam  vel  quod  regat,  vel  quod  normam  recte  vivendi 
irobeatfVcl  quod  distortum  pravumque  quid  corrigaL 

2.  ^  Ganones  autem  generaliam  conciliorum  a 
temporibus  Gonstaniini  coeperunt.  lo  prsBcedcntibug 
namque  annis,  persecutione  fervcnte,  docendaram 
plebium  minime  dabalur  facultas. 

3.  Inde  Christianitas  in  diversas  haeresea  ett  scissa» 
quia  uon  erat  licentia  episcopis  in  unum  convenire^ 
nisitempore  supradicti  imperatoris.  Ipse  namque  dedit 
facultatem  Chrislianis  libere  congregari. 


8.  ^  Tertia  synodus  Bphesina  prima,  daeentornm 
episcoporum  &ub  juniore  Tiieodoaio  Augusto  edita, 
quse  NestoriQin  daas  persoaas  in  Ghristo  aaaerentem 
justo  analhemate  condemnavit, '  ostendeds  manere  in 
duabus  naturis  unam  Domini  Jesu  Gbristi  personam. 

9.  <^  Quarta  synodus  Ghalcedenonsis  sexcentorum 
triginta  sacerdotum  sub  Martiano  principe  habita  est, 
in  qua  Euthychem  Constantinopolitanum  abbatem 
Vcrbi  Dei  et  carnis  unam  naturam  pronuntiantem, 
et  ejus  defensorem  Dioscorum  quemdam  Alexau- 
drinum  episcopum,  et  ipsum  rursum  Nestorium  cum 
reliquis  hiereticis  una  Patrum  sententia  pra^damna- 
vit,  prsedicans  eadem  synodus  ^  Ghristum  Dominum 


4.  Sub  hoc  etiam  sancii  Patres  in  concilio  Ni-  B  dc  Virgine  sic  natum,  ut  in  eo  subtautiam  et  divinse 


cseno  de  omni  orbe  terrarum  oonvenientes,  juxta 
fidem  cvangelicam  et  apostolicam,  sccundum  post 
apostolos  symbolum  tradiderunt. 

5.  Intcr  csetera  autem  conciliaquatuor  esse  (scimus) 
yenerabilcs  synodos,  quae  totam  principaliter  fidem 
complectuntur,  quasi  quatuor  Evangelia,  vel  totidem 
paradisi  flumina. 

6.  Harum  prima  Nicsena  synodus  trecentorum 
ociodecim  episcoporum  Gonstantino  Augusto  impe- 
rante  peracta  est.  In  qua  Arianse  perfidise  damnata 
blasphemia,  quam  de  iuaequalitate  sanclae  Trinitatis 
idem  Arius  asserebat ;  consubstantialcm  Deo  Patri, 
!9Gft  ^Deum  Fiiium  eadem  sancta  synodus  per  sym- 
bolum  definivit. 


et  humanae  ^  confiteamur  naturae. 

10.  Quatuor  hsec  sunt  synodi  principales,  fidei 
doclrinam  plenissime  9€Mt  prsedicantes  ;  sed  ct  si 
qua  sunt  concilia  que  sancti  Patres  spiritu  Dei 
pleni  sanxerunt,  post  istorum  quatuor  aucloritatem 
gmui  manent  stabilita  vigore,  i  quorum  gesta  in 
boc  corpore  eondita  continentur. 

11.  Synodus  autem  ex  Graeco  interpretatur  comi- 
tatus,ve\  coetus, 

12.  '^  Goucilii  vero  nomcn  iractum  est  ex  more  Ro- 
mano.  Tempore  enim  quo  causae  agebaniur,  conve- 
niebantomnesinunum  ,  communique  inteutione  Ira- 
ctabant.  Unde  et  concilium  a  conmiuni  intenlione 
dictum  *  quasi  communicilium,  Nam  cilia  oculorum 


7.  Secunda  synodus  cenlum  quinquagiuta  Palnim  G  sunt.  Unde,  et  gonsidium,  concilium,  d  in  l  lilteram 
sab  Theodosio  seniorc  "^  Constantinopoli  congregata      transeunte. 


est,  quse  Macedonium,  Spiritum  Sanctum  Deum  esse 
negantem,  condemnans,  consubstantialem  Patri  et 
Filio  sanctum  Spirilum  dcmonstravit,   dans  symboii 

Cap.  XVL  —  *  Canon  autem,  hoc  caput  ex  alio 
kidoii  voluminc  a  BrauUone,  qui  hoc  opus  interno- 
lavit,  in  Iibrosquc  digessit,  accersitum  videtur.  Nam 
et  concilior.  Acta  hoc  opere  condita  contineri  inferius 
dicitur,  etmulta  hujus  loci  verba  in  ea  prsef.quae  in- 
acribitur  origo  conciliorum  reperiuntur. 

^  Canones  autem  ^en.Citantur  haec  a  Grat.,  disc.  15 
cap.l,eiIvone,Iib.  ii,  tit.xi,caj).16,  Panorm.ex  18  cap. 
lib.  viElymolog.  Eademque  in  Rabani  margineex  17. 

«  Deum  Filium,  —  Dei  Filium,  Oratian. 

^  Constantinopoli  AL,  Constantinopolim, 
Tertia  synoa,  Anlc  hsec  verba  Ivo,cap«  20  :  Ba^c 


MI7  13.  Coetus  vero  conventus  est,  vel  con- 
gregatiOi  a  coeundo,  id  est,  conveniendo  in  unum. 
Unde  ei  conventus  est  nuncapaius ;  sicut  conventus 

Constantinopolitani,  Sic  namque  legendum,  non 
Athanasii, 

J    Quorum  gesta  in  hoc  opere.  Haec  omissa  oportuit. 

^  Concilii  nom.  t,  e,  m.  Rom.  E  Serv.,  iEn.  vi,  ad 
vers.  Nec  vero  h,  s,  s.  d.  Quid  autem  essct  conci- 
lium  oslendunt  Lselii  Felicis  verbaapud  Agoii.,  iib. 
V.  cap,  ^lxQuinonuniversum  populum^sed  partem 
aliquam  adesse  jubet,  non  comitia^  sed  conciliuM 
edicere  dehet.  Sic  enim  legendum  docuil  A.  Augusi. 
ex  Cicerone,  et  Livio. 

^  Quasi  coMMUNiGiLiuii.  Ita  Rabanus ;  quoii  conn^ 
lium  veieres  libn  ;  unus  Salment.,  ante  dggclx  annos 


svnodus  acta  est  temporibus  Damasi  papas  Romani,  D  scriptus,    quasi  conscilium,  quod  ad  huoc  quidem  lo- 

CyrilUHterosolymitaniepiscopi.NectartiConstanti'»      '""^ '""    — 

nopolitan.  Sic  namque  legendum,  non  Nestorii. 

'  Ostendensmanere.  Gcnnad.  rSt^r^usC/r^MAom. 
episcopus  decretum  synodi  adversum  Nestorium  a  se 
habitum  volumine  describens  ad  OrientisetOcciden' 
tis  Ecclesias  dedit,  confirmayis,  duabus  in  Christo 
manentibusperfectenaturiSyUnamFilii  Dei  creden-" 
dam  esse  personam ;  et  rursus  cadcm  fere  inLoporio. 

»  Quarta  synod.  Ante  ha»c  vcrba  Ivo,  cap.  21 :  Hoic 
synodus  acta  est  temporibus  Coelestini  papm  Rfh 
tnani,  Juvenalis  Constantinopol,  episcopt.  ubi  pro 
Constantinopolitani,  iiierosolymitani  legendum  ad- 
monnit  A.  Augnstin. 

^ChristumDominum.  —  Christum  I>^ttmalii  libri, 
et  Grat.,  Ivo,  Raban. 

'  Confiteamur  naturce.  Addit post hjpc  verba  soltta 
Ivo  :  Hasc  synodus  acta  est  temporibus  Leonis  papas 
Rom.et  Juvenalis  Hierosolymitani  episcopipAnatolii 


cum  aiiinet,  mendose,  rem  totam  attentius  si  spcctes, 
baud  prorsus  absorde.  Nam  conscilium  Isidori  aetate 
solere  scribi,  mihi  certe  non  fit  dulnum,  nam  ct 
paulo  post  idem  Codex  habet:  Vel  conscilium  a  socie- 
tate^  etc.  B  qua  .scriptura  duas  ipse  notationcs 
confeci,  wiconscHium  sit  (neglccto  s)  concilium,^\ 
hoc  quasi  communicilium,  vei  sit  (neglecto  c)  consi- 
Uum ;  et  hoc  quasi  considium^  d\\\  l  litterani  trans- 
eunte,qua  de  reFestus.Con5Ct7mm,  vel  a  co^wleh- 
Do,  velquod  inunam  rem  plurium  mentes  conside- 
tUkNT,  Puisae  autem  hanc  conciUi  scripturam  in  usu 
testatur  Picrius  Valerianus  lib.,  ix  i£n.,  ad  vers.  Con- 
siUum  summis  r,  d.  r.  h.  Hoc  Gratiani  correctorcs 
non  viderunt,  nulla  tnmen  re  illorum  senf.us  seque 
adjuvatur.  Nos  antiquorum  Godicum  8cri()turam  re- 
presentavimus,  quee,  hoc  animadverso,  et  omenlari, 
et  aoppleri  facile  posait,  ut  nihil  sit  jam  amplius 
quod  desideretur. 


9,ii  BTTMOLOGIARUM  LIB.  VT. 

•cetuSy  Tel  concitiam  a  socletate  multoram  in  anum.  m 

CAPUT  xvn. 

De  cyclo  paschali. 
i.  Paschalem  *  cyclum  Hippotytas  episcopns  tem- 
poribus  Alexandri  imperatoris  primas  conscripsit. 
Post  quem  probalissimi  auctores  Eusebius  'ft99 
Caesariensis,  ^  Theophilus  Alexandrinus ,  Prosper 
quoque  natione  Aquitanus,  atque  ^  Viciorias,  ampli- 
ficatis  ejusdemfestivitatis  rationibus,  multiplices  cir« 
culos  ediderunt. 

2.  Cujus  quidem  radonem  beatissimtit  CyriHtis* 
Alexandrinae  urbis  episcopus  in  xcv  annos  ^  per 
quinquies  decem  novies  calculans ,  ^  quoto  Ra- 
lendas,  vel  luoa  debeat  paschalis  solemoitas  cele- 
brari,  summa  brevitate  notavit. 

3.  Cyclus  autem  vocatus,  eo  quod  in  orbem  dige^  B 
stus  sit,  et  quasi  in  circulo  dispositum  ordinem  com- 
plectalur  annorum  sine  varietale  et  sine  nlla  arte. 

4.  Unde  faclum  est  ut  cujusque  materise  earmina 

'  simplici  formitate  facta  cyclica  yocarentur.  •*  Hiitc 

et  laterculum  dictam,  quod  ordinem  babeat  ^  stretum 

annorum. 

)90S  5.  Primus  siclus  decemnovenalis. 

Lunee, 


Lunas. 


B.  Com.  an.  n  IduS 

April. 

C.  viKal. 

ApHI. 

Em.xviRaU 

Maii 

C.Vlldus. 

April. 

B.  C.  IX  Ral. 

April. 

B.  u  Idtts. 

April. 

C.  n  Non. 

April. 

BvmKal. 

Maii. 

B.  C.  V  Idus 

April. 

C.  n  Ral. 

April. 

E.xnRal. 

Maii 

C.  Non. 

April 

B.  C.  y  Kal. 

Ai>ril. 

E.  xYi  Kal. 

Maii 

G.  yi  Idas 

April. 

C.  IX  Kal. 

April. 

B.  E.  XI  Idus 

April. 

xti 

XTH 

n 

iv 
\n 

mCB 

XX 
XT 

XVIIl 

xn 

XT 

xvn 
xvin 

XXI 
XTII 

xvu 


C.  II  Non. 
E.  VIII  Kal. 

C.  V  Idus. 
B.  G.  II  Kal. 

%10  E.  XII.  Kal. 

C.  Non. 

C.  V  Kal. 
B.  E.  XVI  Ral. 

C.  Kal. 

E.  XI  Kal. 

C.  Idus 
B.  C.  V  Ral. 

E.  XV  Kal. 

G.  V  Idus 

C.  VIII  Kal. 
B.  E.  Idus 

C.  Non. 

C.  V  Kal. 

B.  IV  Idus 
B.  C.  Kal. 

E.  XI  Ral. 
7. 

C.  VIII  Idus 
C.  rv  Kal. 

B.  E.  XV  Ral. 
C.  V  Idus 
C.  VIII  Ral. 
E.  xvui  Ral. 
C.  Non. 

B.  VII  Ral. 
G.  IV  Idus. 

C.  VI  Nov. 
B.  B.  XI  Ral. 

C.  VIII  Idus 
C.  IV  Ral. 
E.  XIV  Ral. 
B.  C.  IV  Non. 
G.  VIII  Ral. 
E.  XVIII  Ral. 


April. 

Maii 
Secmndus  cyclus  lunof. 

April. 

April. 

Maii 

April. 

April. 

Maii 

April. 

Maii 

April. 

April. 

Maii 

April. 

April. 

April. 

April. 

April. 

April. 

April. 

Biaii 
Tertius  Cyclus  lunm^ 

April. 

April. 

Maii 

April. 

April. 

Maii 

April. 

Maii 

April. 

April. 

Maii 

April. 

April. 

Maii 

April. 

April. 

Maii 


XTin 


ivii 


xvt 

XVII 


XV 

xvft 

XIX 
XV 
XV 

XVlft 

XXI 

XV 

xvn 
nvni 

XV 

XVIII 

xvui 

XXI 

xvn 
xvui 

XX 

xvt 

xxn 

XX 
XX 

xvt 

XIX 
XX 
XV 

xvia 

XVUI 


Cap.XVII.  —  *  Paschalem  cyclumHyppolitus  epi-' 
scopus,  Post  vocem  episcopus  lacuna  est  in  God. 
Neap.  Hieronymus,  in  caialogo,  negal  se  reperire  po- 
tuisse  cujus  urbis  episcopus  fuerit.  Galasius  papa 
mctropolis  Arabum  episcopum  facil(Bostrse  fortasse), 
ejns  enim  urbis  subscriptio  incoociliis  nonnunquam 
legitur.  Zonaras  el  Nicepborus  Portus  Romae  episco- 
puni  fuisse  iradanl.  Reperia  Rome  est  ante  annos 
XX  illius  marmoreaslatiiascdeulis,lcgilurque  cyciua 
bjc  pascbalis  in  lileribus  sedis  cum  calalogo  operum 
illius,  non  tamen  intcgro,  quia  lapis  ea  parlc  fractus. 

^  Theophilus,  Ex  caialogo  Qennadii. 

*  Victoriut,  Ita  omnino  legendum  ex  Bed.,  lib.  vi 
de  Ratione  lem.,  cap.  48,  cl  ex  Gennadio;  cujus 
verba  sunt :  Victorius  homo  Aquitanicus,  invitatus  a 
§ancto  Hylario  nrbis  Romm  episcopo  composuit  pa^ 
schalem  cursum  (Al  recursum)  inaagatione  cautis^ 
sima.post  quaiuor  pfiorBi^qui  comnosuerant,  id  est, 
fhfppolitum,  Eusebium,  Theophilum,  Prosperum. 
VxcUmuM  quoque  legitur  in  Vetustiss,  libris  Salmanl. 
et  Complut. 

^  Pef  quenquies  dsom  nainesi  ^  Per  quinquies 
(UdH  mvUi,  KMp. 


*  Qaoto  Kal.  vel  luna.  Concil.  Bracar.  ii,  cap.  9: 
Quoto  Kalendar,  die,  vel  quota  luna. 

<  Carmina  simplici  formitate  facta  cyclica  Alii  cy- 
c/iacumRabano,sive  id  carmiois  genus  arle  quadam 

Dfierel,  ut  Aristophanis  interpres  in  Avibus.  Nam  et 
KCxXou  poematis  quidam  Homerum  auctorem  fuisse  vo* 
lueruni,  ul  ait  Philopoo.  ad  lib.  i  'Av«X.,  sive  inscitia 
potiusfiere(,ut  vultAcron  ad  caroem  Ilorat  iNec  sic 
inciviesut  scriptor  cyclicus  o/iw. Unde  cyclicia  plerij*- 
que&raicis  iriviales  ei  circumforanei  pociae  dicuntur. 

»  ttincet  laterculum  dictum.  Sicin  melioribnsli- 
bris,  et  recte.  Gonciiium  Tolet.  iv,  cui  Isidorns  inter* 
fuit,  cap.  4  :  Solet  in  Hispaniis  de  solemnitate  pa- 
scfiali  varietas  existere  prcedicationis,  diversa  enim 
observantia  laterculor.Paschalis  festiviiatiserrorem 
interdumparturit.  Ei Cedrenus :  H^csf '  '"EXXTjaiv  iivsi 
xX{v6t<  XaTipxouXov  noif  3c  'Pta>[xa{oi(  XtYttai,  etc.  fii 
Hicronvnu,  in  Ezech.  cap.  iv  :  Pro  latbbb  qui 
Grcec  dicitur  genere  feminino  ^  kXiv0©«  Symmachus 
manifestius interpretatus  est  fcXivOiiov,  quemnoiLkr 
TBRGULUM,  ct  ABACuii  avpellare  possumus. 

^  Stratum  annorum.  Teriull.,  de  Resurrect.  carn. : 
Ordo  iemparum  •TBBHiTUB. 


M7 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPI 


248 


8.              Quartus  cyclus  lunce.  Lunce, 

971  G.  m  Kal.         April.  xix 

B.  £.  XIV  Ral.                 Maii  xv 

G.  II  Idus.                  April.  xix 

G.  VII  Kal.                  April.  .  xv 

E.  XVII  Kal.               Maii  xvi 

B.  G.  vm  Idu8                 April.  xviii 

G.  IV  Kal.                   April.  xxi 

E.  III  Idus     ^             April.  xv 

G.  III  Non.                  April,  xviii 

B.  B.  X  Kal                     Maii  xviii 

G.  xviii  Kal.              Maii  xxi 

G.  III  Kal.                  April.  xvii 

E.  XIII  Kal.                 Maii  xviii 

B.  G.  IV  Idus                   April.  xx 

G.   VII   Kal.                April.  xvi 

E.  XVII  Kal.                Maii  xvi 

G.  VII  Idus                  April.  xx 

B.  G.  XI  Kal.                  Aprii.  xv 

E.  III  Idus                  April.  XVI 

G.  III  Non.                  April.  xix 

E.  IX  Kal.                  Maii  xx 

.    9.  Quintus  eyclus  lunce. 

B.  G.  VII  Idus                  April.  xvi 

G.  iii  Kal.                  April.  XIX 

E.  XIII  Kal.                Maii  xx 

G.  II  Non.                  April.  xvi 

B.  G.  VII  Kal.                  April.  xvu 

E.  xviii  Ral.               Maii  xix 

G.  II  Kal.                   April.  XV 

E.  XII  Kal.                  Maii  xvi 

B.  G.  III  Idus                  April.  xviii 

G.  III  Non.                 April.  xxi 

1^79  E.  XVI  Kal.        Maii  xv 

G.  VI  Idus.                  April.  XVIII 

B.  G.  III  Kal.                  April.  xx 

E.  XIII  Kal.                Maii  xxi 

G.  II  Non.                  April.  xvii 

G.  VI  Kal.                   April.  xx 

B.  E.  XVII  Kal.                Maii  xx 

G.  II  Kal.                   April.  XVI 

E.  XII  Kal.                  Maii  xvi 

10.  *  Post  cujus  expletionem  ad  primum  exordium 
recarreDdum.  Antiquitus  Ecclesia  Pascha  decima 
qnarta  luna  eum  Judaeis  celebrabat,  quocunque  die 
oecurerret :  quem  rilum  sancti  Patres  in  Nicsena  syo- 
odo  prohibuerunt,  consUtuentes  non  solum  lunam 
paschalem  et  mensem  inquirere,  sed  etiam  et  diem 
Resurrectionis  dominicse  observare,  et  ob  hoc  Pascha 
a  quarta  decima  luna  usque  ad  vigesimam  primam 
extendemnt,  ut  dics  Dominicus  non  omitteretur. 

11.  ^  Paschse  autem  vocabulum  non  Grsecum,  sed 


^  ^  Post  cujus  expletionem.  Quse  ante  haec  in  Impi 
kis  sunt,  A  condiiione  mundi^  usque  ad  hunc  na 


^ires- 
sis  sunt,  A  condiiione  mundh,  usque  ad  hunc  novis- 
simum  cycli  annum  computantur  anni  dxcxii, 
a  Manuscriptis  veiustioribus  absuot»  neque  in  reli- 
quis  idem  numerus,  legitur,  sed,  vcl  mmiimmcii  vel 

mniMMCMXI  Vel  MMMMMCMXXI. 

^  PaschoB  autem  vocah.  Ex  August.,  epist.  ad  Ja- 
nuar.  119.  Yid.  Hieron.,  ad  Mattb.  xxvi. 
'  Eo  fuod  populus  de  jEgypt.  Imo,  quod  angttluf 


HHebrseum  eat;  nec  a  passiooe»  quoniam  isaoxciv 
Graece  dicitur  pati,  sed  a  transitu  Hebrseo  verbo  Pas- 
cba  appeliatum  est,  eo  ^  quod  tunc  populus  Dei  97 S 
ex  iBgypto  transierit.  Unde  et  ia  Evangelio  :  Cum 
vidissetfiQqmi,  Jesus,quiavenit  horaut  transiret  de 
mundoad  Patrem. 

*  12.  ^  Gnjus  nox  ideo  pervigil  ducitur,  propter  ad- 
ventum  Regis  ac  Dei  nostri,  ut  tempus  resurrectionis 
ejus  nos  noo  dormientes,  sed  vigiiantes  invcniat.  Gu- 
ju8  noctis  duplex  ratio  est,  sive  quod  in  ea  vilam  tunc 
recepil  cum  passus  est ;  sive  quod  postea  eadem  hora 
qua  resurrexit  ad  judicandum  venturus  est. 

13.  Eo  autem  modo  agimus  Pascha,  ut  non  solum 
mortem  et  resurrectionem  Ghristi  in  memoriam  revo- 
cemus,  sed  etiam  csetera  (*  quae  circa  eum  altestan- 

B  tur)  ad  sacramentorum  significationem  inspiciamus. 

14.  Propter  initium  enim  novae  vitse,  et  propter 
novum  hominem,  quem  jubcmur  induere,  et  exuere 
veterem,  expurgantes  vetus  fermeotum,  ut  simus 
nova  conspersioy  quoniam  Pascha  nostrum  immolar 
tu8  estGhristus;  propter  hane  ergo  vitae  novitate 
primus  '  mensis  in  anni  mensibus  celebraUoni  pa- 
schali  mystice  attributus  est. 

15.  Quod  vero  tertise  hebdomadse  diePascha  cele- 
bratur,  id  esl  qui  dies  occurrit  a  quarta  decima  ia 
vieesimam  primam,  hoc  significat  quia  in  toto  tem- 
pore  sseculi,  quod  septenario  dierum  numero  agitur, 
nunc  tertium  tempus  hoc  sacramenlum  aperuit. 

16.  Primum  enim  tempus  est  ante  legem,  secun- 
dum  sub  iege,  tertium  sub  gratia.  Ubi  jam  manifes- 

Q  lum  est  sacramentum  prius  occultum  in  prophetico 
senigmate,  ideo  et  propter  haec  tria  sseculi  tempora 
resurrectio  Domini  triduana  est. 

17.  Quod  veroaquarla  dccimaluna  usqueadvige- 
aimam  primam  1^4  per  dies  septem  paschalis  dies 
queeritur,  hoc  fit  propter  ipsum  numerum  septena- 
rium,  quo  universilatis  significatio  ssepe  figuratur, 
qui  etiam  ipsi  Ecclesise  tribuitur  propter  instar  uni- 
versitatis,  unde  et  Joanncs  apostolus,  in  Apoc,  ad 
septem  scribit  Ecclesias. 

18.  Ecclcsia  vero  in  ista  adhuc  mortalitate  carnis 
constituta,  proplcr  ipsam  mutabilitatem,  lunse  nomine 
ia  Scripturis  significatur. 

19  Varia  autem  observantia  opinionum  paschalis 
festivitatis  inlerdum  errorem  gignit.  Latini  namque 
Qa  tertio  Nonas  Martii,  usque  in  tertium  Nonas  Apri- 
lis  primi  mensis  lunam  inquirunt,  et  si  quarta  decima 
luna  die  Dominico  provenerit,  in  alio  die  Dominico 
Pascha  protrahunt. 

20.  Grseci  primi  mensis  lunam  ab  octavo  Idus 
Martias  usque  in  diem  Non.  Aprii.  observant,  et  si 
qninta  decima  luna  die  Dominico  incurrerit,  sanctum 

percutiens  postesagoi  sanguine  illitos  csede  abstinens 
prseiergresfus  sit.  Ut  Hieronym.,  loco  citat.,  Phii., 
sed  hsc  Augustimi  sunt. 

'  Cufus  nox  ideo  pervigil  dicitur.  Ex  Lact.,  lib. 
vn,  eap.  19. 

*  Quas  eirca  eum  attest,  Absunt  haec  ab  optimo 
Cod.  Tolet. 

'  Primus  mensis.  Expunximus  rb  novorum,  nam 
jieqae  apud  Aug.  eat,  neque  ease  debet.  Yid.  Bx(>d«xn. 


i49 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  VI. 


850 


Pascba  celebrant.  Hujusmodi  igilur  disaensio  inier  f^  April.  reperiuntur  in  eadem  luna  que  fuerit  eo  die. 


utrosque  Pascbalem  regulam  turbat. 

21.  Gommunis  annus  dicitur  qui  ^  duodecim  tantum 
lunas,  hoc,  est,  dies  gcguv  babet.  Diclus  autem  com- 
munis,  quia  ssepe  duo  ita  conjuncU  incedunt,  ut  in- 
yicem  se  in  Paschali  solemnitate  sequantur;  nam 
emboiismus  annus  semper  solus  est. 

22.  Embolismus  annus  esl  qui  tredecim  menses  ln- 
nares,  id  est,  ggclxxxiv  dies  habere  monstratur. 
Ipse  est  annus  sancto  Moysi  divinitus  revelatus,  in 
quo  jnbentur  ii  qui  longius  babiiabant  in  secundo 
mense  Pascha  celebrare. 

23.  Embolismus  autem  nomen  Graecum  est,  quod 
interpretalur  Laline  superaugmentum,  eo  quod  ex- 
pleatnumerum  annorum  communium,quibusundecim 
lunares  dies  deesse  cernuntur. 

24.  EmboUsmi  autem  anni  el  conimunes  sic  inve- 
niuntur.  Si  enim  a  quarta  decima  luna  Pascbae  prse- 
cedentis,  nsque  ad  quartam  decimam  sequentis 
GccLXXxiv  dies  fueriut,  embolismalis  annus  est;  si 
CGCUv,  communis. 

23.  Bissextusest  post  annos  quatuorunus  diesad- 
jectus.  Gresdt  enim  per  singulos  annos  quarta  pars 
assis.  At  ubi  quarto  anno  assem  compieverit,  bis- 
sextum  unum  facit. 

26.  Dictus  autem  bissextus,  ^  quia^ts  sexies  ductus 
assem  1975  facit,quod  est  unus  dies ;  sicul  quadran* 
ttfmpropter  quater  ductum,qnod  est  bissexlus,  quem 
super  dierum  cursum  in  anno  ^  sol  facit;  sive  quodne- 
queat  ^  annus  subinlroduci,  nisi  bissexto  Kal.  Mart. 


32.  Gontineniur  autem  circulo  decemnovenali :  sed 
cum  ad  xxix  Epaclas  pervenerit,  qui  est  circulus  de« 
cemnovenalis,  jam  sequenti  anno  non  addes  super  vi- 
ginti  novem,  undecim,  ut  decem  annunties  detractia 
triginta,  sed  inde  reverteris,  ut  undecim  pronunties. 

GAPUT  XVIII. 
De  reliquis  festitntatibus. 

i.  Festivitas  dictaa  festis  diebus,  quasi  festiditas, 
eo  quod  in  eis  liTG  sola  res  divina  fil.  Quibus  con- 
trarii  sunt  fasti,  in  quibus  jus  fatur,  id  est,  dicitur. 
Solemniias  a  sacris  dicitur,  ita  suscepta,  ut  mutari 
ob  religionem  non  debeat «  a  solo^  id,  est,  firmo,  at- 
que  solido  nominata. 

2.  Gelebritas  autem  nominatur,  quod  non  ibi  ler- 
g  rena,  sed  coelestia  tantum  agantur. 

3.  '  Pascha  festivitatum  omnium  prima  est ,  da 
cujus  vocabulo  jam  superius  diclum  est. 

4.  Pentecoste  sicut  et  Pascha  apud  Hebraeos  cele- 
bris  dies  erat,  quae  post  quinque  decadas  Pascbas 
celebratur;  unde  etvocabulum  sumpsit.  Uhnt  enim 
Grsece  quinque,  in  quo  die  secundum  legem  panes 
propositionis  de  novis  frugibus  offerebantur. 

5.  Gujus  figuram  annus  jubilaeus  in  Testamento 
veteril  gessit;  quae  nunc  iterum  per  figuram  repromis- 
sionis  seternam  requiem  praefigurat. 

6.  K  Epiphania  Graece,  Latine  apparitioj  sive  mani* 
festatio  vocatur.  Eoenim  dieGhristus  sideris  indicio 
magis  apparuit  adorandus.  Quod  fuit  figura  primitiae 
credentium  genlium. 


computaveris,  hocest,  et  prima  die  sextaKal.  Martias,  Q     7.  Quo  die  et  dominici  baplismatis  sacramentum, 


etaddilobissexto  alio  die  sexto  Kal.Marlias  iteraveris. 

27.  A  sexlo  autem  Kal.  Martias  usque  in  dicm  pri- 
die  Kalendas  Januarias,  in  lunae  cursu  bissextus  appo- 
nitur,  atque  inde  detrahitur. 

28.  Intercalares  autem  dies  idcirco  vocantur,  quia 
interponuntur,  ut  ratio  lunae  solisque  convenlant.  Ca- 
lare  enim  ponere  dicitur ;  intercalare^  interponere. 

29.  Epactas  Graeci  vocant,  Lalini  adjectiones  an- 
nuas  lunares,  quae  per  undenarium  numerum  usque 
ad  tricenarium  in  se  revolvuntur.  Quas  ideo  JBgyptii 
adjiciunt,  ut  lunaris  emensio  rationi  solis  aequeiur. 

30.  Luna  enim  juxta  cursum  viginli  novem  semis 
dies  lucere  dignoscitur,  et  fiunt  in  annum  lunarem 
dies  GccLiv.  Remacent  ad  cursum  anni  solaris  dies 
undecim,  quos  ^gyptii  adjiciunt. 

81.  Unde  et  adjectiones  vocantur  :  absque  his 
non  invenies  lunam  quota  sit  in  quolibet  anno, 
et  mense,  et  die.   Islae  epactae  semper   xi  Ral. 

*  Qui  xiitantum  lunas,  Al.,  lunationes. 

^  Qui  bis  sexies.  Ita  scribi  placuit  A.  Augustino, 
ut  sexies  semissem  significaret,  quod  voluit  Isidorus. 
Atqui  certum  cst  bissexlum  appellHri.quod  bis  sexto 
Kal.  Mart.  dicamus,  quod  ipse  stalim  subdit. 

^Solfacit,  Quaepost  haeclegunlur  in  quibusdamMs. 
etiam  Gothicis,  ut  in  Onicnsi,  elGaesaraug.,  recipienda 
non  nutavimus;  casunt :  Quia  tres  dies  sineauctore 
sole  iransierunt  initio  conditionis  dierum.Inde  q  uar- 
ta  pars  assis  per  annum  crescit,  et  quarto  anno 
diem  integrumredditJnde  /Egyptii  inventoreshujus 
artis,  ob  exaltationes  siderum  auctore  soU  diet  in 


et  permutatae  in  vinum  aquae,  factorum  per  Dominum 
signorum  principia  exstiterunt. 

8.  Duae  sunt  autem  Epiphaniae  :  prima  in  qua  natns 
Ghristus  pastoribus  Hebraeorum  angelo  nunliante  ap- 
paruit ;  secunda,  ex  qua  in  gentium  populis  stella  in- 
dice  praesepis  cunabula  magis  adoraturis  exbibuit. 

ftn  9.  Scenopegia  solemnilas  Hebraeorum ,  de 
Graeco  in  Latinum,  tabernaculorum  dedicatio  inter- 
pretatur,  quae  celebrabatur  a  Judaeis  in  memoriara 
expeditionis,  cum  ab  iEgypto  promoli,  in  taberna- 
culis  agebani,  et  ex  eo  Scenopegia  :  a^n^  enim 
Grdece  tabemaculum  dicilur.  Quae  solenmitas  apud 
Hebraeos  Seplembri  mense  celebrabatur. 

10. 1*  Neomenia,  apud  nos  Kalendae ;  apud  Hebraeos 
Q  autem  (quia  secundum  lunarem  cursum  menses 
supputantur),  et  Graece  (Aiivr}  luna  appellalur;  inde 
lieomenia,  id  est,  nova  luna. 

11.  Erant  enim  apud  Hebraeos  ipsi  dies  Kalenda- 

quarta  feria  condito,  unum  diemin  quartum  annum 
adjecerunt  in  honorem  solis  et  lunce, 

'^  Quod  nequeat  annus  subintroduci.  Al.,  annum 
subintroducere. 

Gap.  XVllI.  —  •  AL  soLio,  id  est,  firmo.  Vid. 
Fesi. 

f  Pascha  fest.  De  his  tribus  festivitatibus.  Vid. 

Hieron.,  ad  Zach.,  c.  i. 

«  Epiph,  Qui  dies  a  Graecis  baptismo  Ghristi  di- 
catus  est,  sed  quid  potissimum  boc  die  sit  factum 
(ait  sanctus  Maximus)  noverit  ille  qui  fecit. 

^  Neomen.  Ex  Hieron.,  epist.  ad  Sunnian. 


m  S.  IStDORt  HtBPALfiNSIS  EPISCOPI  M 

rum  exlegaliinstiluiione  101601009,  de  qnibtu  dioitar  A  corpore  Domini  ot  preiret  in  capile  Beeleslee  quod 


iD  psalmo :  Canite  initio  mengis  tuba,  indie  inHgni 
golwnnitatis  vestras. 

i2.  *  Enesenia  autem  estnoYa  templi  dedicatid.  6ne- 
00  onim  wnuhf  didtur  novum,  Quando  enim  aliqtiid 
Dovum  dedicatur,  encasnia  dicitur.  Hane  dedieationls 
templi  solemnitatem  Judei  Octobri  mense  celebrant. 

13.  DiesPalmarum  ideo  dioitur,  quia  in  eo  Domi- 
nus  et  Salvator  nosler,  sicut  propheta  cecinit,  Jem- 
salem  tendens  asellum  sedisse  perhibetur.  Tunc  gra- 
diens  cum  ramis  palmarum  multltudo  plebium  ob*- 
tiam  ei  clamaverunt :  Osanna,  benedietus  qui  venit 
m  nomine  Domini,  Ress  IsraeL 

14.  Yulgus  autem  ideo  eum  diem  ^  Gapltilavium 
Tocant,  quia  tunc  moris  est  lavandi  oapita  infantium, 


corpus  Ecclesiae  speraret  in  fine,  ]am  dies  Domini- 
otts,  id  est,  octavus,  qui  et  primns,  Celebrari  coepit. 

9t«  GAPUT  XIX. 
De  offieiis. 

i .  Offlciorum  plurima  sunt  genera,sed  preciputtm  11« 
^udquod  insacris  divinisqne  rebttshabetur.  ^Officium 
antem  ab  effieiendo  dietum,  quasi  effieium  propter 
deoorem  sermonisnna  muiatalittera,velcerteutqnis* 
qtte  iila  agatquflennlliofflciant,  sed  prosint  omnibuS. 

S.  Yesperiinum  offlcium  est  iii  noctis  initio  voea« 
tum,  ^  a  slella  Vespere,  quae  surgit  oriente  nocte. 

8.  Matttlinnm  vero  officinm  est  in  lueis  initio,  a 
stellaLucifero  appellatttm,  que  inchoante  mane  ori- 
tttr.  Quomm  duorum  temporum  signifieatione  osten- 


qui  ungendi  sunt ,  ne  observatiotte  quadragesimse  B  ditur  ul  die  ac  nocte  semper  Deus  laudetur. 


sordidata  ad  unctionem  acoederent. 

197S  15.  c  Hoc  autem  die  symbolum  eompetenti- 
bus  tradiiur  propter  confinem  dominicas  Pasohee  so- 
lamnitatem  ;  ut  qui  Jam  ad  Dei  gratiam  percipien^ 
dam  festinant  fidem,  quam  eonfiteantur  agnoseant. 

16.  Goena  dominica  dicta  est,  eo  quod  in  illo  die 
Salvator  Pascha  cum  discipulis  suis  feeerit;  quod 
hodie,  sicut  est  traditum,  oelebratur,  sanctamque  in 
eo  ehrisma  eonfloitttr,  ^  atque  initium  novi,  et  vete- 
ris  cessatio  Testamenti  declaratur. 

17«  Sabbatum  ab  Hebreeis  ex  interprelatione  vo- 
eabuli  sui  requies  nominatur,  quod  Deus  in  ipso, 
perfeeto  mundo,  requievisset. 

18.  Siquidcm  eteo  die  requievitinsepulcroDomi* 
Dns,  ut  quietis  illius  mysterium  oonfirmaret,  quod  6 
Judeisobservandum  in  umbra  Aituri  praseeptom  est. 
Scd  postquam  Christus  in  sepulturasoa  ejttsfigunun 
adimplevit,  observatio  ejus  quievit. 

19.  Dominicus  dies  proinde  vocatnr,  quia  in  eo 
resufrectionis  Domini  nostri  gaudium  celebratttr, 
*  Qui  dies  non  Judflsls,  sed  GhKstianis  in  feSQrrectio* 
Dem  Domini  deolaratus  est,  et  ez  illo  habere  ecBpit 
f^stivitatem  snam. 

BO.  Illis  enim  solum  celebrandum  Sabbatum  tradi* 
tum  est,  quia  erat  ante  requies  mortaorum ;  *  resur- 
rectio  autem  nullius  erat  qui  resurgens  a  mortuis 
Don  moreretur. 

2i .  Postquam  autem  facta  est  talis  resttrrectio  itt 

^  Enccen.  Ex  Augost.,  tract.  18  in  Joann.  n 

*  Capitilavium,  vid.  lib.  i  de  Off.,  cap.  27,  et  • 
Rab.,  lib.  II,  CHp.  85. 

«  Hoc  autem  die  Symb,  comp*  Qui  dicantur  oonH 
petentes,  inf.,  lib.  vii,  cap.  ultim. 

*  Atque  in  w.  e.  v.  c.  t,  d.  Addita  sunt  hwc  ex 
veteribus  libris,  quae  in  Editis  non  craot;  in  quibus 
auiem  Manuscnpiis  dccranl,  lacuna  tantutDdem  pa- 
tcbat. 

*  Quidies  non  Jud.  suam.  Verba  Aufi.,  cpist,  119, 
cap*  13. 

'  Resurrectio  autem.  Ibid. 

Cap.  XIX.  —  «  Officium  autem  ab  eff»  Ex  Amb. 
I  Off.  cap.  8. 

^  A  Stella  vespere.  Virg.  :  Denique  quid  vesper 
serus  vehat,  et  alias  swpe. 

^  Missa.  Ambrosium,  Leoncm,  aliosque  Patresse- 
quitur.  De  Missse  eiymol.  malta  Claut.  Saaet.»  in 
praef.  ad  Liturg. 


4.  ^  Missa,  tempore  sacrificii,  et  qnando  catechu- 
meni  foras  mittuntur,  clamante  letita  :  Si  quis  cat&' 
ehumenus  remansit,  exeat  foras,ei  inde  missa,  quia 
saerameniis  altaris  interesse  non  possuntqui  nondum 
rcgenerali  noscunlur. 

MO  5.  Ghorus  est  multitudo  in  saeris  collecui,  et 
diotus  chorns,  qood  initio  in  modum  coronof  circum 
aras  starent,  et  ita  psallerent.  <  Alii  chomm  dixerttnt 
a  concordia,  quae  in  charitate  con8istit,quia  si  charita- 
temnon  habeat,  respondere  convenienter  non  potest. 

6.  Gttmautem  ttnns  eanit,  Grsce  monodia,  ^  Latine 
sinoinniam  dioitur;  cum  vero  duo  cauttnt,  bicininm 
appellatur  :  eum  multi,  chorus.  Nam  chorea  ludi** 
orum  oantilenfe,  ^  vel  sallationes  elassium  sunt. 

7.  Antiphona  ex  Greco  interpretatnr  vox  reoiproca, 
dttobtts  scilicet  ohorls  altematim  psallentibus  ordine 
oommutato,  sive  de  noo  ad  unum,  quod  genus  psal- 
lendi  GrBBci  invenisse  tfadnntur. 

8.  ^  Responsorios  Itali  tradidemnt,  qnod  inde  re*> 
iponsorios  cantus voeant,  quod  alio  desinente,id  alter 
respondeat.  Inter  responsorios  autem  et  antiphonas 
hOC  differt,  quod  in  fesponsoriis  unus  versum  dioit, 
in  antiphonlt  autem  versibns  aliemant  ehori. 

9.  Lectio  dieitur,  qnia  non  cantatur,  ut  psalmns, 
vel  hymnns,  sed  legitur  tantum.  Illic  enim  modula» 
tio,  hic  sola  pronuntiatio  quseritur. 

10.  •  Ganticum  est  vox  cantantis  in  laetitiam. 

11.  "Psalmus  autem  dicitur  qui  cantatur  ad  psalte- 

1   AUi  chorum  a  goncord.  E  Aug.  In  ps.  lxxxvii. 

^atine  sincinniam.  PpsI.  iSincinniumcantionem 
solitonam.  Agelllu9,)ib.  xx,oap.  2 :  Qui  rectius  locuti 
sunt,  SINGINNISTA8  littera  n  geminadixerunt.Sincin- 
niumnaynque  genus  veteris  cantionisfuit.  Ei  paulo 
posi :  Accius  poeta  siricissisr  k^appellariait  nehuloso 
nomine,auod  sincinnium  curdiceretur  eiobscurum 
esset.  Scd  quoniam  assam  voccm  Ascoiiius  et  Nonius 
so/am  interprclanturasj^dmum,  ut  assipondium,d'\c- 
tum  suspicabaiur  Ghacon,  Sicinnium  apud  Raba- 
num. 

*  Vel  saltationes  classium.  Ita  vetusUores  libri; 
a1,  saltationes  plausuum»  Neap.,  Ludicrum  canti- 
neloit  vel  plausuum  sinc  voce  saltationes. 

"  Responsorios.  Vel  resoonsoria,  ulroque  namque 
moilo  loquilur  in  lib.deOfi.et  In  Regul.  monach.,c. 
de  Off. 

*  Cantieum  et  voio.  Bx  Hilar.,  in  prolog.  Ps. 
^  Psalmus  autem.  Bx  Ang.,  in  ps.  iv. 


263  ETTMOLOaiARUM  LIB.  Yl.  254 

rium,quo  !M1  usum  esse  David  propheUm  in  magno  A  disse  el  audivisse  vocem  eoelestis  exerciius  tanquam 


mysterio  prodii  bistoria«  Hacc  aulem  duo  io  quibus- 
dam  ptalmorum  litulis  juxta  musicam  artem  alterna- 
tim  sibi  apponuntur. 

12.  ^  Namcanlicum  psalmi  est  cum  id  quod  organum 
modulatur  vox  postea  cantantis  eloquitur.  Psalmus 
vero  cantioi  cum  quod  humana  vox  prteloquitur  ars 
organi  modulantis  imitatur.  Psalmus  autem  a  psalterio 
dicitur,  unde  nec  mos  est  ex  alio  opere  eum  componi. 

13.  Tres  autem  gradus  sunt  in  canlando :  ^  primns 
sueeenioris,  secundus  incentoris,  tertius  accentoris. 

14.  c  Diapsalma  HebrsBum  verbum  quidam  esse 
volunt,  quo  aigniticatur  semper^  id  est^  quod  illa  qui- 
bus  hoe  inierponitur  sempilerna  esse  confirment. 

15.  ^  Quidam  vero  GrsBcum  verbum  existimant,  quo 
significatur  intervallum  psallendi,  ut  psalma  sit  B 
quod  psallitur;  diapsalina  vero  interpositum  in 
psaliendo  silentium,  ut  quemadmodum  sympafllma 
dicitur  vocum  copulalio  in  cantandOf  ita  diapsalma 
disjunctio  etrum,  ubi  qusedam  rcquics  disjunciaa 
coniiauationis  osienditur. 

16.  Unde  illud  probabile  est  non  conjungendag 
sententias  in  psallendo,  ubi  diapsalma  interpositum 
fuerit,  quia  ideo  interponitur,  ut  !§S9  conversio 
sensuum  vel  personarum  esse  noscatur. 

17.  Hymnns  est  *  canticum  iaudantium,  quod  de 
Graeco  in  Latinum  laus  interpretatur,  pro  eo  quod 
sit  carmen  idetitise  el  iaudis. '  Proprie  autem  hymni 
sunt  canlus  continentes  iaudem  Dei.  Si  ergo  sit  laus, 
et  non  sit  Dei,  noo  esi  hymnus ;  si  sit  et  laus,  et  Dei 
laus,  et  non  canteiur,  non  est  hymnus.  Si  ergo  et  in  C 
laudem,  et  Dei,  et  cantatur,  tuno  est  hymnus. 

18.  Cui  conirariua  osi  threous,  quod  est  lamenii 
c^rmen  et  funeris. 

19.  K  Alleluia  duorum  verborum  interpretalio  est, 
hocest,/att5  Dei.ei  est Hebraeum.  la  enim  unum  estde 
deccm  nominibus  quibus  apud  HebrseosDeus  vocatur. 

20.  Amen  significat  vere  sive  fideliter,  quod  ct 
ipsum  Hebraeumest.Quaeduo  verbaamen  et  alleluia, 
nec  Grsecis,  nec  Latinis,  nec  barbaris,  licet  in  suam 
linguam  omnino  transferre,  vel  alia  iingua  enuntiare. 
Nam  quamvis  interpretari  possint,  propter  sanctio* 
pjm  tamen  auctoritatem  scrvata  est  ab  apostolis  in 
iis  proprise  linguse  antiquitas. 

21.  Tanto  enim  sacra  sunt  nomina,  ut  eliam  Joan- 

nes  in  Apocalypsi  ref(!rat  se,  Spiritu  revclantc,  vi-  D 

*  Nam  canticum  psal.  £x  eodem  Hilario,veI  Ruff, 
^'  Primus  succentoris.  Permutari  volebat  haec  Gha- 
con,  ut  esset  primus  incentoris  locus,  ex  Varr.  i  de 
tle  rust.,  cip.  2  :  (Jt  dextratibiaalia  quam  sinistra, 
iia  tamen  ut  sit  quadammodo  conjuncta,  quod  est 
aitera  ejusdem  carminis  modorumincentiva,  altera 
succentiva.  Et  quidem  licet  adjicias  {inquam)  pas- 
iorum  vitam  esse  incentivam,  agricolarum  succen- 
tivam.  Scd  Ecclesiaruni  morcm  sscutum  Isidorum, 
in  quibus  qui  cantum  incipii  succentor  dicitur,  veri- 
similius  e>L  Cod.  Neap.,  infimus  succentoris, 

*^  Diapsalma  quidam  Hebrasum  esse  volunt.  Neque 
hoc  (opinor  quisquam  antt^  Isidorum,  ncque  l^sido- 
rus  ipse  protccto  dixit,  qui  toties  apud  Hieronymum 
legerat  quod  in  Hebraeo  cst  n  )D  sela,  id  LXX,  Theo* 
dotionum  ei  Aquilam  ^iaJraXpia,  quiniam  vero  Editio- 
nem  semper  reddidi^sc.  Vid.  epist.  ad  Marcell.  138. 


vocem  aquarum  muliarum,  et  tonitruum  validorum 
dicentium  amen  et  alleluia;  ao  per  hoo  sic  oportet 
in  ierris  uiraque  diei  siout  in  coelo  resonani. 

82.  '^Osianna  in  alterius  linguceinterpretaiionem  ia 
toto  trauFirc  !9S3  non  pot«iSt.  Oti  enim  salvi/icain^ 
terpretatur;  anna  interjectio  est,  mOtum  animi  sigoi- 
ficans  Bub  deprecantis  arfectu. 

23.  lategre  autem  dioitur  osianna,  quod  nos,  cor» 
rupta  mcdia  vooabuli  littera,  et  elisa,  dicimufl 
osanna,  sicut  flt  in  versibus  oum  scandimus.  Littera 
enim  prima  verbi  sequeatis  extrcmam  prioris  verbl 
veniens  excludit,  et  dicitur  Hebraice  osianna,  quod 
intcrpretatur  salvi/ica,  subaudiendo  vel  populum 
tuum,  vel  totum  mundum» 

24.  Offeriorium  tali  ex  causa  sumpsit  vocabulum. 
^  Fertum  enim  dicitur  oblatio  qu»  altari  offertur  ei 
sacrificaiur  a  pontificibus,  a  quo  offertorium  nomi-* 
natur,  qua^i  propter  fertum. 

26.  Oblatio  vocatur,  quia  offertur. 
26.JDonapropriedivinadicunturJmunerahominum. 

27.  Nam  munera  diountur  obsequia  qusB  pauperes 
divitibus  loco  munerum  solvunt;  itaque  munus  ho- 
mini  datur,  donum  Deo ;  unde  etiam  in  templis  do« 
naria  dicimus.  Munera  autem  vocantur,  qnia  manibui 
vel  ecoipiuntur,  vei  dantur. 

28.  Duo  autem  sunt  quse  offeruntur  :  donum  et 
sacrificium. 

29.  Donum  dicitur  quidquid  auro  argentoque,  aut 
qualibct  alia  specie,  efficitur. 

30.  Sacrificium  autem  est  victlma,  ei  qusecumquo 
cromanturinara, seu  ponuntur. Omneautem  quodDeo 
datur,  aut  dedicatur,  aut  consecratur.  Quod  dediea** 
lur,  dicendo  datur,  unde  et  appeilatur.  Unde  errant 
qui  dedioationem  consecrationem  putant  significare* 

9M  81.  ^  Immolatio  ab  antiquis  dicta  eo  quod  in 
mole  altaris  posita  victima  csBdereiur,  unde  ei  mto* 
tatio  post  immolationem  est.  Nuno  auiem  immoltiio 
pani  et  calioi  convenit,  libatio  autom  iantum  modo 
calicis  oblalio  est. 

32.  Hinn  cst  iUud  :  ^  Ei  libavit  de  sanguine  uvae 
sio  et  sscuarium  ^  quidam poetarum  :  Nuncpatera$ 
libate  Jovi...  Libare  enim  proprie  fundere  e»t,  sum- 
piumque  nomea  de  Libero  quodara,  qui  in  GrsBcia 
usum  reprrit  vitis. 

33.  »  HosliaB  apud    veterefl    dicebantur    6aorifi« 

**  Quidam  vero.  Ex  Aug.,  lo  ps.  iv. 

<^  Canticum  laudantium.  —  Canticum  laudis^ 
Aug.  ps.  xxxix. 

f  Proprie  autem  hymnm.  Ex  eodem,  m  ps.  lxxii. 

»  AUeluia laus  Dei.  Ex  Amb.,  in  ps.  cxvill, 

Nam  Hieronymus  laudaie  Deum  iuterpretalur,  ui 
vocis  raiio  exposcit,  episl.  137. 

^  Osianna.  Ex  Hicr.,  epist.  ad  Damas.  145. 

i  Ferium.  Fct.  ferctum  [al.,  vkhtvu]  genus  libi 
dicium,  quod  crebrius  ad  sacra  ferebatlr.  Glossae 
quaMam  L  \iiiiK?  liibliolhccai  Yaiicanai  i  Fertores  ferio 
libantes 

j   Dona  proprie  divina,  Sic  Goth.  al.,  Dci. 

^  Immolaiio quod  in  mole.  A.  Aug.,  inmola. 

^  Et  libavit  de  sanguine  uvas.  Ecclesiastici,  l. 

™  Sicut  et  quidam  poetar.  Virg.,  JEn,  vii. 

»  HosiifF  apud  vct.  E  Scrv.,  iEn.  i. 


S56  S.  ISIDORI HISPALBNSIS  BPISGOPI  2S6 

cia,  qune  fiebant  antcqaain  ad  hostem   pergerent.  M  quod  secretam  et  recoaditam  habeat  dispo&itioucm. 

43.  *  Baptismas  Grsece,  Latine  iinctio  ioterpreta- 
tur»  quse  idcirco  tiaclio  dicitar,  quia  ibi  homo  spiritu 
gratise  ia  melius  immutatar,  et  longe  aliud  quam 


34.  Yictimae  vero  sacrificia  quse  post  victoriam, 
de  victis  hostibus,  immolabantar;  et  erant  victimae 
majora  sacrificia  quam  hostiae.  Alii  victimam  dictam 
putaveranty  quia  ictu  percussa  cadebat,  vel  quia 
wncta  ad  aras  ducebatur. 

35.  *  Holocaustom  iliud  est  ubi  totum  igne  consu* 
mitur  quod  offertur.  Antiqui  enim  cum  maxima  sa- 
crificia  administrarent,  solebant  totas  hostias  in  sa- 
crorum  consomere  fiamma,  et  ipsa  erant  holocausto- 
mata.  ^  ^'OXov  enim  Graece  totum  dicitur,  xauatc  m- 
censio  et  holocaustum  totum  incensum. 

36. «  Ceremonise  apud  Latinos  dicuntur  sacra  om- 
nia  quse  apud  Graecos  orgia  vocantur.  Proprie  autem 
visum  est  doctoribus  a  M5  carendo  appellari  ce- 


erat  efticitur. 

44.  Prias  enim  deformitaie  peccatorum  foedi 
eramus,  ia  ipsa  tioctioae  reddimur  pulchri  deal- 
batione  virtutum,  unde  in  Canticis  scribitur  caa- 
ticoram  : '  Qua:  est  ista  quas  ascendit  dealbata  ? 

4.  Cujus  mysterium  non  aliter  nisi  sub  Trioitatis 
desigaatione,  id  est,  Patris,  et  Filii,  et  Spiritos  sancti 
s  cognominatione  completur»  dicente  Domino  ad 
aposlolos :  Ite,  docete  omnes  gentes,  baptizantes  eos 
in  nomine  Patris,  et  Filii,  et  Spiritus  sancti, 

46.  Sicot  eaim  ia  tribus  testibus  stat  omae  ver- 


remooias,  quasi  carimonias,  eo  quod  iis  qoae  io  sacris  B  bam,  ita  hoc  sacramentum  confirmat  ternarius  nu- 
divinis  ofiferunlar,  io  suo  usu  est  careren^  homiaes;     merus  nomiaum  divioorum. 


qood  etiam  nomeo  io  usu  est  litterarum  saoctarum. 

37.  Alii  ceremooias  proprie  io  observaliooibas  Ju- 
dseorum  creduot :  abstioenliam  tciiicet  quarumdam 
escarum  secoodam  veterem  legem,  eo  quod  obser- 
vantes  careaol  his  rebus  quibus  se  ahstioaeriat. 

36.  Sacrificiom  dictum,  quasi  sacrum  factum,  quia 
prece  mystica  cooeacratur  io  memoriam  pro  nobis 
dominicse  passioois;  uode  hoc  eo  jubeote  corpus 
Ghristi  et  saoguioem  dicimus,  quod ;  dum  sit  ex  fru- 
ctibos  terrse,  saoctificatur,  et  iit  sacramentum,  ope- 
rante  visibiliter  Spiritu  Dei,  cujus  panis  et  calicis 
sacramentum  Grseci  Eucharistiam  dicuot,  quod  La- 
tine  hona  gratia  interpretatur.  £t  quid  meliascorpore 
et  sanguine  Ghristi  ? 

39.  ^  Sacramentum  est  in  aliqua  celebrationc, 
eom  res  gesta  ita  fit  ut  aliquid  significare  iolellliga- 
tor,  quod  sancte  accipiendum  est.  Sunt  autem  sacra- 
menta  baptismos  et  dirisma,  corpus  et  songuis. 

40.  Quae  ob  id  sacramenta  dicuntur^  qoia  sub  te- 
gumeoto  corporalium  rerum  virlus  divioa  secretius 
aalotem  eorumdem  IMA  sacramentorum  operatur 
unde  et  a  secretis  virtutis,  vei  a  sacris  sacramenta 
dicuntur. 

41.  Quse  ideo  fructuose  peoes  Ecclesiam  fiunt, 
quia  sanctus  in  ea  manens  Spiritus  eumJem  sacra- 
mentorom  latenter  operatur  effectum. 

42.  Unde  seu  per  bonos  seu  pcr  malos  ministros 
intra  Dei  Ecclesiam  dispensentur^  tamen  qui  Spiritus 


!M7  47.  Qaod  autem  per  aquam  baptismus  datur, 
hffic  ratio  est.  Yoloit  enim  Dominus  ot  rcs  illa  iovi- 
sibilisy  per  coogruens,  sed  profecto  cootrectabile  et 
visiblle,  impeoderetur  elemeotum,  super  quod  etiam 
in  priocipio  ferebator  Spiritus  saoctus. 

46.  Nam  sicut  aqua  purgalur  exterias  corpus,  ita 
lateoter  ejus  mysterio  per  Spiritum  sanctum  purifi  • 
catur  el  animas.  Gujus  saoctificatio  ita  est. 

49.^  lovocato  eoim  Dco  desceodit  Spiritus  sanclus 
de  coelis,  et  medicatis  aquis,  sanctificat  eas  dc  so 
metipso ;  et  accipiunt  vim  purgationis,  ut  in  eis,  ut 
caro,  et  anima  dclictis  inquinata  mundetur. 

50.  ^  Ghrisma  Graece,  Latine  unctio  nominatur. 
Cez  cujus  nomine,  et  Christus  dicilur,  et  homo  post 

lavacrum  sanctificatur. 

51.  Nam  sicut  in  baptismo  peccatorum  remissio 
datur,  ita  per  unctionem  sanctificatio  spiritus  adhi- 
bctur,  et  hoc  de  pristina  disciplina,  qua  ungi  in  sa- 
cerdotiam  et  in  rognum  solebant,  ex  quo  et  Aaron  a 
Moyses  uoctus  est. 

52.  Quse  dum  caroaliter  fit,  spiritualitcr  proficit ; 
•    quomodo  et  in  ipsa  baptismi  gratia  visibilis  aclus  est 

qood  io  aqua  mergimur,  sed  spiritalis  effectus  quod 
delictis  muodamur. 

53.  Hoc  significat  illud  unguentum  quod  peccatriz 
mulier  Mtt  super  pedes,  et  J  ca  quse  dicitur  non 
fuisse  peccatrix  super  caput  Jesa  fudisse  scribuntur. 

54.  Manus  impositio  ideo  fit,  ut  por  bencdictio- 


ianctas  mystice  illa  vivificat,  qui  quondam  aposto-  D  ocm  advocatus  invitelur  Spiritus  saoctas.  ^  Tuoc 

Uco  io  temporc  visibilibus  app.)rebat  operibus,  nec 

bonorom  mcrilis  dispeosalorum  amplificantur  haec 

dona,  nec  malorum   attenuantur,  quia  neque  qui 

plantat  estaliquid,  neque  qui  rigat,  sed  qui  incre» 

mentum  dat  Deus ;  aode  et  Graece  mysterium-dicilur 


*  Holocaustum.  Ex  Hicroo.,  in  Ezech.  cap.  xlv. 
^  •OAov  enim  Grmc,  Ex  Aug.  in  ps.  lxiv. 

*  Casremonias  Slmv.  iEn.  iv  :  Sane  sciendum  or- 
gia  apud  Grascos  dici  omnia  sacra^  sicut  upud  La" 
tinos  casremonia:  dicuntur.  De  Elym.,  vid.  Fest. 

^  Sacramentum  est  in  aliqua  celebrat,  Ex  Aug., 
epist  419,  in  principio. 

*  haptismus  Grasc.  Yid.  TertulL,  lib.  de  Baptism. 
'  Qu<B  ascendit  dealbata,  Ita  LXX  XfXwxavlta|iivi) 


enim  ille  Paracletus,  post  muodata  et  beoedicta 
corpora,  libeos  a  Patre  desceodlt,  et  quasi  super 
baptismi  aquam,  tinqaam  super  prisiinam,  sedcm 
recognoscens,  quiescit.  Nam  legitur  quod  in 
prindpio    aquis    soperferebatur    Spiritus    saoctus 

et  Amb.,  serm.  19,  io  ps.  cxviii.  Vulg.,  qua  ascendit 
de  deserto  deliciis  affluens, 

»  Cognominatione,¥.,  cownomwahane ;pejusapud 
Rabaniim,  cognitione. 

^  Invocato  e  Deo.  Ex  eodem. 

«  Chrisma.  Ex  Tertull. 

j  Et  ea  quasnon  dicitur  fuisse  peccatrix.  Sic  om- 
oes  libri.  dcd  non  videtur  lcgissehsec  Rabanus. 

^  Tunc  enim  ilU  Paracl.  Verba  sunt  TcrtuU. 


257 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  YI. 


258 


55.  Exorcisiniis  Grffice,  Latine  eanjuratio^  sive'  A     64.  Priora  enim  habenda  sant  spiritus  refrigeria. 


sermo  increpationis  est  adversns  diabolam,  ut  disce- 
daty  sicut  est  in  Zacharia :  Et  ostendit  mihi  Jesum 
saeerdotem  moffnum  stantem  coram  angelo  Domini, 
et  Satan  stabat  a  dextris  ejus^  ut  adversaretur  ei, 
et  dixit  Dominus  ad  Satan  :  Increpet  Dominus  m 
te,  qui  elegit  JerusaUm. 

56.  Hoc  est  exorcismus,  increpare  et  conjurare 
adversas  diabolum ;  onde  sciendum  qaod  non  crea  • 
tnra  Dei  in  infantibns  exorcizatur,  aut  exsufflator, 
scd  ille  sob  quo  sant  omnes  qui  cum  peccato  nascun* 
tor.  Est  enim  princeps  peccatorum. 

57.  *  Symbolum  per  lingoam  Grsecam  signum^ 
▼el  collatio  interpretator.  Discessuri  enim  apostoli 
ad  evangelizandom  in  geotibus,  hoc  sibi  prsedicatio- 
nis  signum,  vel  indiciom  posuerunt. 

58.  Continet  autera  confessionem  Trinitatis,  et 
oniialem  Ecclesiie,  et  omne  Ghristiani  dogmatis  sa- 
cramentum.  Quodsymbolum  fidei  et  spei  nostrae  non 
scribitar  in  charta  et  atramento,  scd  in  tabulis 
cordis  carnalibus. 

MS  59.  Oratiopetilio  dicitur.  Nam^  orare  estp^ 
tere,  sicut  exobarb  impetrare.  Gonstatautem  oratio 
loco  et  tempore.  Loco,  quia  non  ubiqoe,  cum  prohi- 
beamur  a  Ghristo  orare  in  publico,  sed  ubi  opportunitas 
dederit,aut  necessitas  imporlaverit.  Nequeenim  contra 
praeceptum  reputatur  ab  apostolis  factum,  qui  in  car- 
cere  aadientibus  costodibus  orabant,  et  canebantDeo. 

60.  De  tempore  vero  dictum  est :  Sine  intermis- 
sione  orate^  sed  hoc  singularibus.  Nam  est  observatio 


qnia  priora  coelestia  quam  terreoa.  Qui  autem  vult 
oralionem  suam  volare  ad  Dominnm,  faciat  illi  duas 
alas,  jejunium  et  eleemosynam,  et  ^  ascendet  cele- 
riter,  et  exaudietur. 

65.  Jejunium  est  parcimonia  victus,  abstinentiaqae 
ciborum,  cui  nomen  esi  inditum  ex  quadam  parte  via- 
c*»ram  tenui  semper  et  vacua,  quod  vulgo  j^unum 
vocalup.  Unde  jejunii  noraen  crcditur  derivatum, 
qood  sui  inedia  viscera  vacoa  et  exinanita  existuot. 

66.  •  Jejuniumautem  et  statio  dicitur. '  Statio  aulem 
de  militari  exemplo  noraen  accepit,  pro  eo  qnod  nulla 
laBlitia,  sive  tristitia,obveniens  castris  stationem  mi- 
litum  rescindat.  Nara  laeiitia  libentias,  tristiiia  solli- 
ciiius  adrainistrat  disciplinam  ;fi  unde  et'niilites  nun- 

B  quaraimmemoressacraraenti  raagisstatiooibus  parent. 
67.Discernant  autem  quidam  inler  jejunium  et  sta- 
tionem.  991  Nara  jcjunium  est  indifterenter  cujus- 
libet  diei  abstinentia,  non  secnndum  legem,  sed  se- 
cundum  propriam  voluntatem,  statio  autcra  est  ob- 
scrvatio  slaiutorum  dierum,  vel  teraporom. 

68.  Dierura,  ut  quarUe  ferise  et  sextee  jejuniura  ex 
veteri  lcge  praeceptum,  de  qua  statione  in  Evangelio 
dixit  ille  :  Jejuno  bis  in  Sabbato,  id  cst,  quarta  et 
scxta  Sabbati. 

69.  Temporura  autem,  quae  legalibus  ac  propheti- 
cis  institutionibus  terrainatis  temporibus  statuta  sont 
^  ut  jejunium  quarti,  quinti,  septimi  et  dedmi;  vel, 
sicut  in  Evangelio,dies  illiin  quibusablatus  est  spoo- 
sus ;  vel  sicut  observatio  quadragcsimae,  quse  in  uni- 


quammdamhorarumcorarannium,  quaedieiinter  spa-  vverso  orbe  instituiionc  apostolica  observatur  circa 
Via  signant,  tertia,  sexta,et  nona;  simiiiter  et  noctis.      confinium  dorainicse  passionis. 


6t .  Sed  ideo  orandi  hte  horse  divisae  sunt,  ut  si 
forte  aliquo  fuerunus  opere  detenti,  ipsum  nos  ad 
officium  tempus  admoneat,  quae  tempora  in  Scripto- 
ris  inveniontur. 

62.  Primum  enim  sanctos  Spiritos,  coogregaiis 
discipolis,  hora  tertia  infasus  est.  Pctrus,  qua  die 
visionem  eommunicationis  in  illo  vasculo  expertus 
est,  sexta  hora  orandi  gratia  ascenderat .  Idem  etiam 
cum  Joanne  hora  nona  templura  adiil  quando  para- 
lyticom  sanitati  reformavit. 

63.  Sed  et  Danielem  lcgimus  haec  tempora  in 
oratione  observasse,  et  utique  ex  Israelis  disciplina, 
vX  ne  minugqaam  ter  iMO^die  adoremus.Dcbitores 


70.  His  tertium  genos  quidara  adjiciunt,  *  qaam 
xerophagiam  dicunt,ab3tinenliara  scilicet  humentium 
ciborum.  Unde,  et  nomen  hoc  datum,  eo  quod  siccis 
quidam  escis  utantur. 

71.Poenitentia  appellata,  J  quasipunt/en/ta^eo  qood 
ipse  homo  in  se  punial  poenitendo  quod  male  admisit ; 
nam  nibil  aliud  agunt,  quos  veraciter  poenitet,  nisi  nt 
id  quod  male  fecerunt  impunitum  esse  non  sinant.Ep 
qoippe  modo  sibi  non  parcenlibus  ille  parcit,  cujos 
altum  JQStumque  judicium  nullus  contemptor  evadit. 

72.  Perfecta  est  autem  paenitentia,  prseterita  deflere, 
et  futura  non  admittere.Usec  secunda  in  similitodinem 
fontis  purgatio  est,  ut  si  forte,  impugnante  diaboIo,ali- 


enim  somos  triom  personarom,  Patris,  et   Filii,  et  Dqaodpeccalumirrepseril,hujussatisfactioDeporgetar. 


Spiritos  sancti,  exceptis  otique  et  aliis  legitimisora- 
lionibas,  qoaesine  olla  admonitione  debentor  in  in- 
gresso  lucis  ac  noctis,  sive  vigiliaram ;  sed  et  cibom 
non  prios    suniere    quam  ^  interposiia  oralione. 

*  Svmbolum.  Ex  Ruff.  Symbol. 

^  Qrare  est  petere,  Ex  Serv.,  iBn.  iii. 

^  Interposita  orat.  —  Anteposita  Gbaconis  Codex. 

^  Ascendet  celeriter.  Locus  ex  Aug.  in  Ps. 

*  Jejunium  autem  et  statio.  Sic  Gass.,  lib.  v  de 
Inslit.  Coenob.,  cap.  24 :  Fer  Mgypti  monasteria 
tanta  cordis  alacritate  siucipiebamur,  ut^  absque 
legitimis  iejuniis  quarta:  et  sextcs  ferice,  quocun- 
que  pergebajnuSy  quotidiana  statio  solveretur. 

'  Statio  de  milttari  exemplo.  Tertull.,  in  lib.  dc 
Orat.yin  fin.:  Si  statio  de  mihtari  exemplo  nomen  aC' 


MM73.Satisfactio  aotem  est  caasaspeccatorum,et 
suggestiones  excludere,  et  ultra  peccatora  non  iterare. 

74.  Reconciliatio  vero  est  quse  post  complementum 
poenitenliae  adbibitur;  nam  sicut  conciliamur  Deo 

cepit  {nam  et  militia  Dei  sumus),  utique  nulla  lce' 
titia,  sive  tristitia  obveniens,  castris  stationes  mi" 
litum  rescindit.  Nam  Ixtitia  libentius,  tristitia 
sollicitius  administrabit  disciplinam. 

ff  Unde  et  milites.  Ex  eodcm,  in  lib.  de  Jejun. 

^  Ut  jejunium  quarti.  Verba  Zachariae,  cap.  vin 
ViJ.  Hieron.,  ibid.,  et  Isid.,  i  Off.,  cap.  37. 

<  Quam  xerophag.  Qua  voce  ssepcutunlurTertulI., 
Uicronym.  cl  Cassian. 

i  Quasi  punitentia.  Al.,  quasi  punientia.ldem.  ii 
dc  Oit.,  cap.  t6.  Pcenitentia  nomen  sumpsit  a  pcnu 


2^9 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  BPISGOPI 


250 


quando  primum  a  gentilitate  convertimiir,ita  raconci-  a     79.  b  Itaque  exomologesis  proslernendi  et  humili- 


liamur,  quaudo  post  peccatum  poenitendo  regredimur. 

75.  Exomologe&is  GraBCO  vooabulo  dicitur,  quod 
Latioe  eonfeMto  inierpretatur,  cujus  nominis  duplex 
significatio  est.  Aut  enim  in  laude  intelligitur  con- 
fesaio,  sicut  est :  Con/iteor  tibi,  Pater,  Domine  cxli, 
et  terras,  Aut  dum  quisque  confitetur  sua  peccata  ab 
eo  indulgenda,  cujus  indeficiens  est  miserioordia. 

76.  Ex  boc  *•  igitur  Graeco  vocabulo  exprimitur  et 
frequentatur  exomologesis,  qua  delictum  nostrum 
Dpmino  coufitemur,  non  quidem  ut  ignaro,  cujus  co- 
gnilioni  nihil  occulium  est,  sed  confossio  ost  rei, 
scilicel,  ejus  qua;  ignorantur  professa  cognitio. 

77.  Utile  enim  sibi  ac  jucundum  quisquam  esse 
existimaverat,  rapero,  adulterari,  furari;  sed  ubi  heec 
sternse  damnalioni  obnoxia  esse  cognorit,  cognitis  B 
iis,  coufitetur  errorem. 

78.  Confessio  aulem  erroiis  professio  eit  desi* 
neodi;  desinendum  ergo  a  peccatis,  dum  coofessio 
est.  Gonfesaio  autem  antecedit,  remissio  sequitur ; 
cseterum  extra  veniam  cst  qui  peccatum  cognoscit, 
nec  cogoitum  confitetur. 

•  Ex  hoc  ergo  Grmco  vocab.  Terlull.,  lib.  de  Poe- 
nit. ;  Is  actusy  qui  Grceco  vocahulo  magis  exprimi" 
tur^  et  frequentatur,  exomoloyesis  esi,  qua  delic- 
tum  Domino  nostro  confitemur,  non  quidem  ut 
ignarOt  sed  quatenus  satisfactio  confessioni  dis- 
fHmttur^  confessionis  pasnitentia  Deus  mitigatur. 

^  Itaque  exomolog.  postem*  et  humilif»  h,  a.  est. 
Verba  TerluII.  ibid. 


fioandi  hominis  diseiplina  est,  habitu  atque  viclu, 
saoeo  etoineri  incubare,  oorpua  sordibus  obscurare, 
animum  mceroribus  dcjicere,  illa  qu»  peeoavit  tristi 
traetatione  mutare. 

80,  Litaniae  autem  Graeconomineappellantur,  quas 
Latine  !993  dicuntur  rogationes.  Inter  litaniam  vero 
et  exomologesin  hoc  diffcrt,  quod  exomologeses  pro 
sola  oonfessione  pecealorum  aguntur;  lilaniae  vero 
indiouniur  propter  rogandum  Dominum,  et  impe- 
trandum  in  aliquo  misericordiam  ejus. 

81. ""  Sed  nunc  jaiA  ulrumque  vocabulum  6ub*una 
destgnatione  habelur,  neo  distat  vulgo  ulrum  litaniee 
an  exomologeses  dicantur.  Supplicationis  auiem  no- 
mea  quodammodo  nunc  ex  geniilitate  retinetur. 

82.  *^  Nam  feriae,  aut  Icgilimae  erunt  apud  eos,  nut 
indicise.  Indiclse  autem,  quia  paupertas  antiqua  lio- 
manorum  excollationesacrificabat»  autcerte  de  bonis 
diimnalorum.  Unde  supplicia  dicuntur  Kupplicalioncs. 
quse  fiebant  de  bonis  passorum  supplicia.  Sacrse 
enimresde  rebus  exsecrandorum  fiebant. 


^  Sed  nunc  jam  utrumque  vocab.  Id  unde  natum 
sit  cxConcil.  Agathcn.  const.  Sic  in  Concil.  Tolet. 
17.  cap.  6  cum  tilulus  sit  de  diebus  litaniarum  per 
tolos  XII  mcnses  celebrandis  in  canone  tamen  dici- 
tur,  ut  exomologesis  volis  gliscenlibus  celebretur. 

*  Nam  ferim  aut  legitxmas,  Verba  sunt  Servii, 
Mxi.  I.  ad  vers.  Templis  indicit  honorem. 


LIBER  SEPTIMUS. 

DB  DEO,  ANGELIS,  ET  FJDELIUM  ORDlNIBUS. 


CAPUT  PRIMUM. 

De  Deo. 
i.  Beatissimus  Hieronymus,  vir  eruditisHimus  et 
linguarum  multarum  peritus,  Hebrseorum  nominum 
interprctationem  primus  in  !§S4  Latinam  linguam 
eonveriit.  Ex  quibus,  pro  brevitate,  prsetermissis 
multis,  quoedam  huio  operi,  adjectis  inlerpretationi* 
bus,  interponenda  studui. 

5.  yocabulorum  enim  expositio  satis  indicat  quid 
velint  inielligi.  Habent  enim  qusedam  ex  propriis 
causis  nominum  rationem.  In  principio  autem  decem 
nomina  ponimus,  quibus  apud  Hebraeos  Deus  vocatur. 

3.  *  Primum  apud  Hcbraeos  Dei  nomen  1N  Et  di- 
ciiur,  quod  alii  Deura,  alii  etymologiam  ejus  expri- 
mentes,  ^oxupbv,  id  est,  fortem,  interpretati  snnt, 
ideo  quod  nuUa  infirmitate  ^  opprimitur,  sed  fortis 
est,  ct  sufficiens  ad  omnia  nerpetranda. 

4.  Secundum  nomen  Q>niN  Eloim. 

6.  Tertium  ^hSh  Eloe^  quod  utrumque  in  Latinum 
Deus  dicilur.  Est  autcm  nomcn  in  Latinum  ex  Grseca 
appellatione  translatum.  Nam  Deus  Graece  Sth^  di- 

Cajp.  I.  —  ^  Primum  apud  Heb.Ex  Hieron.  ep.  136. 
^  Opprimitur.  AI.,  premitur. 
^  Quasi  Ua^.  E  Serv.,  ^n.  xii,  ad  vers.  Diva 
deam. 


r  citar,  ^  quasi  ^tfoc,  id  est,  timor;  unde  traclum  est 
nomen  Deus,  quod  eum  colentibus  sit  timori. 

6.  ^  Deus  autem  proprte  nomen  est  Trinitatis  per- 
tinens  ad  Patrem,  et  Filium,  et  Spiritum  sanctum, 
Ad  quam  Trinitatem  etiam  reliqua  quse  in  Deo  infra 
snnt  posita  vocabula  rcfernntur. 

7.  Quartum  nomen  Dei  dicitur  niKl^  Sabaoth, 
quod  vertiiurinLatinum,  exercituumjSi\evirtutumy 
de  quo  in  psalmo  ab  angelis  dicitur  :  Quis  est  iste 
Rex  glorifp.f  Dominus  virtutum» 

8.  Sunt  enim  in  hujusmodi  ordinatione  virtutos 
multrn,  utangeli,  archangeli,  principatus  ctpotestates 
cunctique  coelestis  militise  ordines,  quorum  tamen 
ille  Dominus  est.  Omnesenim  sub  ipsosunt,  ejusque 
dominalui  subjac^nt. 

D  9.  •  Quintum  f  vSx  EHon,  quod  interprclatur  in  La- 
tinum  excelsus,  995  quia  supra  coelo  csl,sicut  ^eri- 
ptum  cst  d»^  eo  :  Ercelsus  DominuSt  supra  ewlos 
gloria  ejus.  Excclsus  autem  dictus,  nrovalde  celsus. 
La  enim  pro  valde  pouilur,  sicut  cximius,  quas 
valde  eminens. 

^Deus  autem  prop.  e.  n.  T.  Ex  HieiOn..  epist. 
al  Amand.  147. 
^  Qttm/um  HELioN.UndeT|uir]amGr{rcos?Xiov  fe- 

cisse  putant. 


m  mMOLOQIARUM  UB.  VU.  %%% 

iO.  fieiium  nomen  n>nH  Eie,  \d  •it,  qui  $it,  Deus  A  aoima  mori  dicitar,  non  quia  in  eorpus,  ^el  in  ali- 


enim  solusi  quia  eleruus  est,  hoe  esi,  quia  exordium 
non  habeti  esseutiaB  nomen  vere  tenet.  *■  Hoc  enim 
nomen  ad  sanctum  Moysen  per  angelum  rst  delatumt 

ii.  Quserenti  enim  quod  esset  nomen  ejus  qui  eum 
pergere  prsBcipiebat  ad  populum  ex  iSgypto  liberan^ 
dum,  respondit :  J^  sum  qui  sum,  et  dioea  filiit  /i- 
rael :  Qui  est  mi$it  me  ad  vos;  tanquam  in  cjus  com- 
paraiione,  qui  vere  est,  quia  incommutabilis  est,  ea 
quffi  mutabilia  facta  sunt  qussi  non  sint. 

12.  ^  Quod  enim  dicilur  fuit,  non  est  :  et  quod 
dieitur  eritf  noodum  eft.  ®  Deus  autem  esse  tantum 
novit,  fuisse  et  futurum  esse  non  novit. 

i3.  ^  Solus  enim  Paler  cum  Filio  et  Spiritu  sanclo 
veraciter  eet,  cujus  easentisB  comparatum  esse  noa- 


quam  alleram  sublantiam  mutalur  et  vertitur,  sed 
in  ipsa  sua  subslanlia  quidquid  alio  modo  nuno  est 
aut  fuit,  secundum  id  quod  destitit  esse  quod  erat, 
mortalis  utique  deprehendiiur,  ac  per  hoo  solua 
Deus  dicilur  Immortalis,  quia  solua  incommutabiiia. 

ftO.  Incorruplibilis  appellatur,  quia  corrumpi  et 
disaolvi  non  possct,  nec  dividi.  Quidquid  enim  capit 
divisionem,  et  interilum  capit.  Ille  nec  dividi  polefit, 
neo  interire ;  inde  incorrupiibilis  est. 

997  21.  Incommutabllis  est,  quia  semper  manel, 
et  mutari  nescit ;  nec  proficii,quia  perfeotus  esi ;  nee 
deflcit,  quia  eeienius  est. 

%%.  ifiiernus  est,  quia  sine  lempore  est.  Non  enim 
habet  initium,  neque  finem.  Hino  el  sempiternus, 


tnim  non  ease  est.  Uodo  et  in  communi  eloquio  dici-  B  eo  quod  sit  semper  seternus.  A  quibusdam  autem 


mus  :  «  Vivit  Deus^  quia  essentia  vita  vivit,  quam 
mors  noQ  habet. 

14.  Septimum  ^j*ilV  i4(io/iai,  quod  geuerdUier  Do* 
minus  interprelatur,  quod  dominetur  creaturse  cun- 
cta9,  vel  quod  creatura  omnis  dominalui  ejus  deser- 
viat.  Dominus  ergo  et  Deus,  vel  quod  dominetur 
omnlbus,  vel  quod  timealur  a  cuuctisi. 

990  15.  '  OcUvum  n  /a,  quod  in  Deo  tanlum 
ponitur,  quod  eliam  ia  alleluia  in  novissima  sylla- 
ba  sonat. 

16  6:  Nonum  Tetragrammaton,  hoc  est,  quatuor 
litterarum^  quod  propric  apud  Hebraeos  in  Deo  poni- 
tur,  nin)  id  eat,  daabus  n^  n^  ia,  ia,  qu»  duplicaia 
inenabile  illud  et  gloriosum  nomen  Dei  efficiuul;  di- 


iEternus  ab  sethere  creditur  dictus,  quoniam  coelum 
aedes  ejus  habetur :  unde  est  illud  :  Ccelum  cceli  Do- 
mino  ;  et  hsec  istaquatuor  unum  significant,nHm  una 
eademque  res  dicitur,  sive  dicatur8Btemu&Deus,sive 
immartalis ,  sive  iueorruptibilis  ,  sive  immuiabiiis. 

83.  Invisibilis,  quia  nunquam  per  substantiam 
susm  apparuit  oculis  mortalium  Trinitas,  nisi  per 
speciem  subjeetae  creaturee,  ejusd^mque  corporete; 
nam  nemo  potcst  ipsam  mnnifesiationem  esseniisB 
Dei  videre,  ct  vivere,  sicut  et  dictum  est  Moysi. 
Uude  ei  Joannea  in  Epislola  sua  dicit  :  Deum  nemo 
vidit  unquam,  Res  est  enim  invisibilis,  ideoque  non 
oculo,  sed  corde  quesrendus  est. 

24.   Impsssibilis  est,   quia   nullis  perturbationi- 


citur  autem  ineffabilis,  non  quia  dici  non  potest,  sed  C  ^ub  afdciiur  quibus  fragilitas   humana  succumbit. 


quia  finiri  sensu  et  intellectu  humano  nullalenus  po« 
tesl,  et  ideo  quia  de  eo  nihil  digne  dici  poiest,  inef-^ 
fabilis  est. 

17.  Decimum  Saddai,  MK  id  est,  Omnipotens,  Yo- 
catus  autem  Omnipoiens  eo  quod  omnia  poiest,  sed  a 
faeicndo  quod  vult,  non  a  patiendo  quod  non  vult. 
Quod  si  ei  accidcrel,  ncquaquam  esset  Omnipotens; 
facil  enim  quidquit  vult,  et  indc  Omnipotens. 

18.  Iiem  Omnipotcns,  quia  ipsiua  sunt  omnia  qu8B 
ubique  sunt.  Solus  enim  lolius  raundi  habet  impe- 
rium.  Dicuntur  autem  et  alia  qusedam  in  Deum  sub- 
stanlialiter  nomina,  ut  Immortalis,  Incorruptibilis, 
Incotnmutabilis,  /Etemus.  Unde  et  merito  cunclae 
praeponitur  creaturte. 


Non  enim  atlingunt  eum  ullee  passiones,  ut  libido, 
iracundia,  cupidiUis,  timor,  moaror,  invidia,  et  c8b« 
tera  qaibus  humana  mens  turbatur. 

25.  Sed  cum  dicitur  Deum  irasci,  aut  aelare,  aut 
dolere,  nostro  usu  dicitur.  Apud  Deum  enim  pertur- 
batio  nulla  est,  apud  quem  tranquillitas  summa  est. 

26.  Simplex  autem  diciiur,  sive  non  amittendo 
quod  Iiabet,  seu  quianonaliud  est  ipse,  ei  aliud  quod 
in  ipso  est  *  sicut  in  homine,  cujus  aliud  esl  esae, 
aliud  sapere. 

17.  Nam  et  esse  potest,  et  sapiens  non  esse;  Deus 
autem  habete  sscntiam,habet  et  sapientiam ;  sed  quod 
habet,  hoc  et  ost,  et  omnia  unus  est ;  ac  proiode 
simplex  est,  quia  non  in  eo  aliquid  aceidentis  esl 


19.  Immorialis,  sicutdceoscriptumcst:  Qui  solus  D  sed  et  quodest,  et  quod  in  ipsoest^  essentialiler  esi, 
habet  immortalitatem,  quia  in  ejua  natura  nulla  est  ^exccpto  quod  relalive  adquamcumque  personam  est. 
commuiatio.  ^  Nam  omnis  mutabilitas  non  incon-  2S.  Summe  bonus,  quia  incommutabilis  est.  Crea- 
venienter  mortalitas    dicitur,  secundum  quam  et     tnra  vero  bonum,  sed  non  summum  est,  quia  muta- 


*  Hoc  nomen  mors...  non  habet.  Falso  citatur  hic 
locus  a  Magislr.  Seni.,  lib.  i,  d.  8,  cap.  1,  ex  Iliero. 
episl.  ad  Damasum,  cum  sit  potius  conflatjs  ex  Au- 
gusiini  et  Greg.  variis  locis  :  prima  pars,  usquc  ad 
non  sint,  ex  Aug.,  viii  de  Civit.,  cap.  11. 

*  Quod  enim  dicitur  puit.  Ex  eodem,  in  lib.  de 
Symbol.,  cap.  4,  el  in  ps.  ci,  ex  quo  tb  dicitur  de- 
leri  bls  hoc  loco  sine  fraude  posset. 

*"  Deus  autem  esse  tantum  nov,  BxGreg.  ivMoral., 
cap.  27,  al  32. 

^  Solus  enim,  Ex  eod.,  18  Mor.,  c.  27,  a).  32. 

*  Viuit  Deus,  quia  essent,Ex  cod.lib.,  c.  3,  al.  1. 


'  Octavum  HV  Ex  Hieron.,epi8t.,  136. 

s  Nonum,  Bx  eadem  epist.,  et  142.  Et  io  Quaest., 
in  cap.  XVII  Gen.  :  Nec  mirandum  (inquit)  quare 
cum  avud  Grcecos,  et  nos  a  littera  videatur  addita^ 
nos  n  Utteram  additam  dixerimus,  idioma  namque 
linguce  illius  est  per  n  quidem  scribere^  seu  per  a 
legerCf  sicute  cantrario  a  litteram  saspe  per  e  pro- 
nuntiant. 

^  Namomnis  mutabil, Ex  Greg.,xii  Moral., cap  17. 
E  quo  sunt  fere  hujus  cap.  repliqua. 

^  Sicut  in  homine Ex  xviu  Mor.,  c.  27,  al.  34. 

^  Excepto  hac,quod  relati,ExAng,,xideCmi,fe,iO. 


863 


S.  ISIDORI  HISPiLBNSIS  EPISGOPI 


t64 


bilis  est.  El  dum  sil  quidem  bonum,  non  tamen  esse  J|     39.  Nam,  et  sitos,  et  habitus,  et  locns,  et  tempus 


potesl  et  summum 

29.  locorporeus  aulem,  vel  incorporalis  ideo  di- 
citur  Deus,  ut  1B9H  spiritus  credatur,  vel  iotelliga- 
tur  esse  non  corpus.  Nam  dum  dicitur  spiritus,  ejus 
significatur  substantia. 

30.  Immensus,  quia  cuocta  concludit,  ipse  a  nullo 
eoncluditur,  scd  omnia  intra  ejus  omnipotentiam 
coarctantur. 

31.  Perfectus  dicitur,  quia  nihil  ei  possit  adjici. 
Attamen  de  consummatione  alicujus  facti  perfectio 
dicitur.  Deus  autem,  qui  non  est  factus,  quomodo 
est  perfectus?  Sed  hoc  vocabulum  de  usu  nostro 
sumpsU  humana  inopia,  sicut  et  reliqua  verba  qua- 
tenus  id  quod  inefTabile  est  utcumque  dici   possit, 


in  Deum  non  proprie,  sed  per  similitudinem  trans- 
late  dicuntur,  quippe  sedere  super  eherubim  dicitur, 
quod  estad  situm;  et  abyssus,  tanquam  vestimeri' 
tum,  amictus  ejus,  quod  est  ad  habitum;  et,  Anni 
tui  non  deficient,  quod  ad  tempus  pertioet;  et,  Si 
ascendero  in  caslum,  tu  ibi  es,  quod  ad  locum. 

40  ^  Nam  et  in  propheta,  plaustri  portantis  fenum 
species  ad  Deum  dicitur.  Et  haec  omnia  per  figuram 
Deus,  quia  nihil  est  horum  ad  proprietatem  substan- 
tise  ejus. 

CAPUT  II. 
Ue  Pilio  Dei, 

1.  Vultis  etiam  modis  Christus  appellari  in  Scrip- 
turis  iovenilur  divinis.  Nam  ipse  Dei  Patris  Unigeni- 


quouiam  de  Deo  nihil  digne  humanus  sermo  dicit,  g  ^^3  pilius,  dum  esset  aequalis  Patri,  propter  salutem 


aicut  sunt  et  alia. 

32.  Creator  dictus  pro  totus  mundi  rebus  ab  ipso 
ereatis;  nihilenimestquodnon  originem  aDeotraxe- 
rit.  Ipse  et  unus,  quia  dividi  non  potest»  vel  quia  ni- 
hil  esseaIiudpote8i,quodtantumdem  capiat  potestatis. 

33.  Hsec  igitur,  quse  de  Deo  dicta  sunt,  ad  totam 
pertinent  Trinitatem,  propter  unam  et  coaeternam 
substantiam,  sive  in  Palre,  sive  in  Filio  ejus  Unige- 
nilo  in  forma  Dei,  sive  in  Spiritu  sancto,  qui  unus 
est  spiritus  Dei  Patris,  et  Filii  ejus  Unigeniti. 

34.  Sunt  et  qusedam  vocabula  ex  usu  nostro  ad 
Deum  sumpta,  de  membris  nostris,  sive  de  inferiori- 
bus,  et  quia  in  propria  natura  invisibilis,  el  incor- 
poreus  est,  pro  efficientiis  tamen  causarum  in  ipso 


nostram  forraam  servi  accepit.  Proinde  quaedam  no- 
mina  in  illo  ex  divinitatis  substantia,  qusedam  ex 
dispensatione  susceptse  humanilatis  assumpta  sunt. 

2.  Christus  namque  a  chrismate  est  appellatus,  hoc 
est,  unctus.  SOO  *  Praeceptum  enim  fuerat  Judaeis 
nt  sacrum  conficerent  unguentum  quo  perungi  possent 
ii  qui  vocabantur  ad  sacerdotium,  vel  ad  regnum;  et 
*  sicut  nunc  regibus  indumentum  purpurse  insigne  cst 
regise  digniutis,  sic  illis  unctio  sacri  unguenli  nomen 
ac  potestatem  regiam  conferebat,  et  inde  christi  dicti 
a  chrismate,  quod  est  unctio. 

3.  Nam  chrisma  Grcece,  Laline  unctio  nuncupatur, 
qnse  etiam  Domino  nomen  accomraodavit  fada  spi- 
ritualis,  quia  spiritu  nnctus  est  a  Deo  Patre,  sicut 


rerum  species  ascribuntur,  ut  more  locuUonis  no-  C  dicitur  in  Actibus  apostolorum :  Co//ech' «wn/ ^mw  i» 


8tr»  facilius  seipsum  insinuet,  ut  quia  omnia  videt, 
dicatur  oculus ;  propler  quod  audit  omnia,  dicatur 
auris ;  pro  eo  aulem  quod  avertitur,  ambulat ;  pro 
eo  quod  speetal;  stat. 

36.  Sic,  et  io  cseteris  horum  similibus  •ab  huma- 
nis  menlibus  trahitur  similitudo  ad  Deum,  sicut  et 
obliviscens,  et  memorans.  Hinc  est  quod  et  propheta 
dicit  ?  Juravit  Dominus  exercituum  per  animam 
suam ;  non  quod  Deus  animam  habeat,  sed  hoc  uosf 
tro  narrat  affectu. 

37. »» Nam  et  fades  Dei  in  Scripturis  sanctis  non 
caro,  sed  divina  cognilio  intelUgitur  eadem  ratione 
qna  per  faciem  conspectam  JtW  quisque  cognosci- 
tur.  Hoc  enim  in  oratione  dicitur  Deo  :  Ostende  no- 


hac  civitate,  adversus  sanctum  Filium  tuum,  quem 
unxisti;  non  ulique  oleo  visibili,  sed  gratiae  dono 
^uod  visibili  significatur  unguenio. 

4'  Non  est  auiem  Salvatoris  propriumnomcn  Chris- 
tus,  sed  communis  nuncupatio  potestatis; »  dum  enim 
dicitur  Christus,  commune  dignitotis  nomen  esi;  dum 
Jesus  Christus,  proprium  cst  vocabulum  Salvaloris. 

5.  Chrisli  auiem  nomen  nusquam  alibi  omnino,  nec 
in  aliqua  gente  fuit,  nisi  tantum  in  illo  regno  ubi 
Chrislus  prophetebalur,  et  unde  venturus  erai. 

6.  Messias  autcm  Hebraice  dicitur,  Graece  Chris- 
tus,  Latina  autem  loculione  unctus. 

7.  Jesus  Hebraice,  Graece  S«rr!p,  ^  Laline  autem 
Salutaris,  sive  Salvator  inlerpretatur,  pro  eo  quod 


bu  faciem  tuam,  ac  si  dicilur :  Da  nobts  cogmtto-  q  ^^^^^  gentibus  «aluUfer  venil. 

«. ^.._„..  .    __  «        •  .     • _» i. 


nem  tuam. 

38.  Sic  et  vesligia  Dei  dicunlur,  quianuncDeus  per 
spcculum  agnoscitur ;  ac  perfeclum  vero  Omnipolens 
reperietur,  dum  in  futurum  facie  ad  faciem  quibusque 
electis  praesentabitur,  ut  ipsam  speciem  contemplen- 
lur,  cujus  nunc  vestigia  comprehendere  conantur, 
hoc  est,  quem  videre  per  speculum  dicuntur. 

•  Ab  humanis  mentibus.  Kx  Greg.  32,  cap,  B.  al  6. 
b  Nam  et  (acies  Dei.  Ex  eodem,  in  lib.  1,  Reg.  x, 
«  Nam  et  in  proph.  Amos.  11. 

•  Cap.  IL  Prceceptum  enim  fuerat  Jud.  Ex  Lact., 
lib.  4.  cap.  7.  Golhor.  quoque  rcges  a  ponlificib. 
Tolctanis  inungi  solilos  tradunt  historiae. 

•  Et  sicut  nunc  regibus  tndum.  ptierp.  Hinc  pur- 


8. '  Etymologiam  enim  nominis  hujus  etiam  evan- 
gelisU  significat,  dicens :  Vocabis  nomm  ejus  Jesum, 
quia  ipse  salvum  faciet  populum  suum.  Sicut  enira 
Christus  significat  Regem,  ita  Jcsus  significat  Salva- 

torem. 

9.  Non  iuquc  nos  salvos  facit  qnicunque  rex, 
sed  rex  Salvalor  SOt    Quod  verbum  Latina  lin- 

pura  regem  apud  Virg.  et  purpurei  iyrannt  apud  Hor. 

'  Non  cst  autem  Salvatoris.  Lacl.,  ibid.  :  Nam 

Christijs  non  proprium  nomm  est,  sed  nuncupatio 

^^^Dumenim  dmiur  C/irw/u^.ExHier.inMallh.  16. 
»»  Latine  autem  Salvat.  Ex  Lacl.,  iv,  cap.  12. 
»  Etymologiam.  Ex  Hieron.  in  Matlh.  i. 


«65 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  VH. 


266 


gua  anlea  non  habebat,  sed  haberc  poteral,sicul  po-  a 
tuit,  quaodo  voluit. 

iO.  EfnmaniLel  ex  HebracoinLatioumsignificatno- 
biscum  DeuSf  scilicei  quia  per  Yirgincm  naius  Deus 
hominibus  io  carne  mortali  apparuit,ut  lerrenis  viam 
salutis  ad  coelum  aperiret.  Ad  divinitatis  subslan- 
tiam  quae  pertinent  ista  sunt  Deus,  Dominus. 

11.  Deus  aulcm  dictus,  propter  unicam  cumPalre 
substanliam. 

Dominus,  propter  servientem  creaturam. 

12.  Deus  autcm  et  homo  ,  quia  vcrbum  et  caro. 
Uude,  et  bis  genitus  dicitur ,  sivc  quia  Pater  cum 
genuit  sine  Malre  in  aeternitatc,  sive  quia  Mater  sine 
Palre  in  tempore. 

i^.Unigenitus  autem  vocatursecundum  divinitatisex- 
ceIIentiam,quiasincfralribus;Prtmo9ent7ti5secundum  j^^ 
susceptiouem  hominis,  in  qua  per  adoplionem  gratise 
fratres  habere  dignatusest,  quibus  essel  primogenilus. 

14.  Homousios  Patri  ab  unitaic  subsianlia^  appellatur. 
5tt^5^an/taenim,vel  essentia  Gra3ceouaiadicitur,o{xo< 
unum»  Utrumque  igiturconjuctum  sonal  una  substan' 
tia.Hoc  enim  voca  tur  liotnousion,q\xod  est :  Ego  et  Pater 
unum  sumus,  hoc  est,ejusdem  cum  Patre  subslantiae. 

15.  Quod  nomen,  ctsi  scriptum  in  sanctis  Litteris 
non  invenialur  ,  in  asscnione  latnen  totius  Trinitatis 
defenditur,  quia  datur  ratio,  uiide  rccie  dici  oslen- 
datur:sicutet  Paler  in  iliis  libris  nusquam  Ingenitus 
legilur,  Il09scd  tamcn  dicendus  esse  atque  creden- 
dus  non  dubitatur. 

16.  Omceusios  similis  substantiaequia  qualis  Deus,talis 
estetimagoejus.Invisibilis  Deus,  et  imagoinvisibilis.  Q 

17.  Principium,  co  quod  ab  ipso  sint  omnia,  et 
quia  aote  eum  nihil. 

18.  FiniSy  vel  quia  dignatus  esl  in  fine  tcmporum 
humiliter  in  carne  nasci,  et  mori,  et  judicium  novis- 
simum  ipse  suscipere,  vel  quia  quidquid  agimus  ad 
illum  referimus  ;  et  cum  ad  eum  pcrvenerimus,  ultra 
quod  quaeramus  non  habemus. 

19.  Os  Dei  esl,  quia  Verbum  ejus  esl.  Nam  sicut 
pro  verbis,  quae  per  linguam  fiunt,  saepe  dicimus, 
i7/a,  et  illa  linguay  ita,  et  proDei  verbo  os  ponitur, 
quia  mos  esl  ut  ore  verba  formentur. 

20.  ^  Verbum  autem  ideo  dicitur ,  quia  pcr  eum 
Pater  omnia  condidit,  sivejussit. 

21 .  Kerif a5,quia  non  fallit,  scd  tribuit,quod  promisit. 
Fi/a,  quia  croavit.  Q 
Imago  dicitur  proptor  parcm  simiiitudiocm  Patris.    « 

22.  Figura  esl ,  quia  suscipicns  formam  :f rvi , 
operam  virtutumque  similitudine  Palris  in  se  imagi- 
nem  atque  immensam  magnitudlnem  designavit. 

23.  Manus  Dei  cst,  quod  omnia  pcr  ipsum  facla 
sunt.  Hinc  et  dcxtcra  propter  effectum  operis  totius 
creaturae,  quae  per  ipsum  formala  est. 

Brachium,  quia  ab  ipso  omnia  contincnlur. 

*  Quod  verbum  Latina  ling,  ante  non  hab.  Qui 
cnim  iwiTjpa 5(?rya/orw  voce  saiis  se  expressissc  cre- 
dunl,  valde  erranl.  Cic.act.  11  in  Verr.  :  Itaque  eum 
nonsolum  patronum  istius  insula^,  sed  etiam  Sotera 
inscriptumvidi  SyracusisHoc  (fuantum  estf  Ita  ma- 
gnum^  ut  Latine  verbo  expnmi  non  possit.  Is  cst 

Patrol.  LXXXI!. 


24.  Virtus,  pro  eo  quod  omnem  potestatem  Patris 
in  semetipso  habeat;  etomnem  coeli  terraeque  crea- 
turam  gubcrnet,  conlineal  atque  regat. 

25.  Sapientia,  pro  eo  quod  ipse  revelet  mysteria 
scientiae  el  arcana  sapicnliae.  Sed  lameu  cum  sit  Pater, 
et  Spiritus  sanctus  sapientia,  et  virtus,  etlumen,  et 
lux,  proprie  tamen  iis  nominibus  Filius  nuncupatur. 

26.  Splendor  autom  appellatur,  propler  quod  ma- 
nifestat.  Lumen,  quia  illuminal.  Lux,  quia  ad  ve- 
ritatem  contemplandam  cordis  oculos  reserat.  Sol, 
quia  illuminator. 

27.  Oriens,  quia  luminis  fons,  et  illustrator  est  re- 
rum,  et  quod  oriri  nos  faciat  ad  vitam  aetemam. 

808  28.  Fons,  quia  rerum  origo  esl,  vel  quod 
saiiat  sitientes.  Ipse  quoque  A  et  Q;  alpha  enim  lit- 
teram  nulla  praec^dil;  prima  esl  cuim  lillerarum,  sicut 
et  Filius  Dei;  ipse  enim  se  principium  Judaeis  interro- 
ganlibus  esse  respondit.  Unde  el  Joannes,  in  Apo- 
calypsi,  proprie  ipsam  litleram  ponens  ait :  Ego  sum 
A  et  Q,  primus  et  novissimus  (Apoc.  xxii,  13).  Pr|- 
mus,  quia  anle  eum  nihil  cst :  uovissimus,  quia  ju- 
dicium  novissimum  ipse  suscipiet. 

29.  e  Medialor,  quia  inier  Deum  et  hominem  me- 
dius  constitutus  cst,  ut  hominem  ad  Deum  perduce- 
i*et,  unde  et  illum  Graeci  p.Ea{Trjv  vocant. 

30.  Paracletus,  id  est,  advocatus,  quia  pro  nobis 
intcrcedil  apud  Patrem ;  sicul  et  de  eo  dicit  Joaoucs : 
Advocatum  habemus  apud  Patrem  Jesum  Christum 
Justum  (I  Joan,  ii,  1). 

31.  Paracletus  autem  Graecum  est,  quod  Latine 
dicilur  advocatus.  Quod  nomen  et  Filio,  et  Spiritui 
sancto  ascribitur,  juxta  quod  et  Dominus  in  Evangelio 
ait  :  Rogabo  Patrem,  et  alium  Paracletum  dabit 
vobis  {Joan.  xiv,  16). 

32.  Intercessor  autem  idem  vocatur,  quia  pro  culpa 
nostra  removenda  curam  gerit,  et  pro  abluendis  no- 
siris  criminibus  curam  impendit. 

33.  Sponsus,  quia  descendens  e  coelo,  adhaesitEc- 
clcsia»,ut  pace  Novi  Testamenli  esscnl  duo  in  carne  una- 

34.  ^  Angelus  dicitur  propter  annuntialionem  pa^ 
ternae,  ac  suae  voluntatis.  Unde,  et  apud  prophetant 
magni  consilii  angelus  legitur,  dum  sit  Deus,  et  Do- 
minus  angelorum. 

35.  Missus  dicilur,  eo  quod  apparuit  huic  mundo 
Verbum  caro  factum,  unde  et  idem  dicit  :  Ego  a  Por 
tre  exivi,  et  veni  in  hunc  mundum  {Joan,  xvi,  26). 

30.  Hpmo  autem  dicilur,  quia  natus  est. 
Propheta,  quia  futura  revelavil. 
Sacerdos,  quia  pro  nobis  sc  hosliam  obtulit. 
Pastor,  quia  custos. 
804  Magister,  quia  ostensor. 
Nazarceus,  vero  a  loco. 

Nazara3us  a  merito,  id  cst,  Sanctus,  sive  mundus, 
quia  peccntum  non  fecit. 

nimirum  Sotbr  qui  salutem  dedit. 

^  Verbum  autem.  Vid.  lib.  de  Patris  et  Filii  unitate 
inter  Hilarii  opera,  e  cujus  fine  istorum  quac^dam  de- 
sumpia. 

c  Mediator.  Ex  Lact.,  ibid, 

"^  Angelus.  Ex  Terlull.,  lib.  de  Triuitat. 


«67 


S.  ISIDORI  HISPALEiNSIS  EPISCOPI 


268 


37.  Siquidem  el  de  aliis  inferioribus  rebus  nominum  /|  nunquam  Dominum  glorice  cruci/ixissent  {lCor,  ii, 


species  ad  se  irahit  Ghristus,  ut  facilius  iDtelligatur. 

38.  Dicitur  enim  Panis,  quia  caro. 

Vitis,  quia  sanguine  ipsius  redempti  sumus. 

FloSj  quia  electus. 

Via,  quia  per  ipsum  ad  Deum  imus. 

Ostium^  quia  per  ipsum  ad  Deum  ingredimur. 

Mons,  quia  fortis. 

Petra,  quia  firmitas  est  credentium. 

39.  Lapis  angularu,  vel  quia  duos  parietes  e  di- 
verso,  id  est,  de  circumcisionc  et  praeputio  venienles 
in  unam  fabricam  Ecclesiae  jnngit;  vel  quod  pacem 
in  se  angelis  et  hominibus  facit. 

40.  Lapis  offensionis,^qmsL  veniens  humilis,  of- 
fenderunt  in  eum  increduli  homines;  et  factus  est 


8).  Fiiium  ergo  Dei  crucifixum  fdtemur,non  ex  virtutc 
divinitatis,  sed  ex  infirmitate  humanitatis  ;  non  ex 
susenaturse  pcrmausione,  sed  exnostnesusceptione. 

CAPUT  III. 
De  spiritu  sancto. 

1.  Spiritus  sancius  ideo  praedicatur  Deus,  quia  ex 
Patre  Fiiioquc  procedit,  80B  et  subslaniiam  eorum 
habet.  Neque  enim  aiiud  de  Patre  procedere  potuit, 
quam  quod  ipsecst  Pater. 

2.  Spirilus  autem  dictus  secundum  iJ  qaod  ad  ali- 
quid  refertur  ;  elspirans  utiqiiespirituinspiransest, 
et  ex  eo  appellaius  Spiritus  esi.  Proprio  auiem  modo 
quodam  dicitur  Spiritus  sanclus  secundum  quod  re- 
fertur  ad  Patrem,Pt  Filium,  quod  eorumSpiritussil. 


petra  scandali,  sicutdicit  Aposlolus  :  Judceis  quidem  B     ^-  ^*™  ®^  ^^^  nomen,  quod  Spirilus  dicitur,  non 


$candalum. 

41.  Fundamentum  autem  ideo  vocatur,  quia  fides 
in  eo  firmissima  esl,  vel  quia  super  eum  catholica 
Bcclesia  construcla  est. 

42.  Nam  et  Christus  Agnus  pro  innocentia. 
Ovis,  propter  patientiam. 

Aries,  propter  principatum. 

Easdus,  propter  simililudiuem  carnis  peccati. 

43.  Vitulus,  pro  eo  quod  pro  nobis  est  immolatus. 
Leo,  pro  regno  et  fortitudine. 

^  Serpens,  pro  morte  et  sapientia. 
•  Idem  et  vermis^  quia  resurrexit. 

44.  Aquila,  propter  quod  post  rcsurrectionem  ad 
astra  remeavit.  Nec  mirum  si  \ilibus  significationibus 


semper  secundum  id  quod  refertur  ad  aliquid  ,  sed 
secundum  id  quod  aliquam  naturam  significat. 

4.  Omnisenim  incorporea  minrii spiritus  inScrip- 
luris  sacris  appellatur.  Undenontantum  Patri  etFilio 
et  Spirilui  saneto,  sed  omni  rationali  creaturse  ,  et 
aDimse  hoc  vocabulum  congruit. 

6.  Ideoigitnr  spiritusDci  sanctus  vocatur,  quiaPa- 
tris  ptFiliisanciitasest.Namcumsitet  PatcrSpiritus, 
et  Filius  spiritus  et  Pater  sanctus,  et  Pilius  sanctus. 
proprie  tamen  ipse  vocatur  Spiritussanctus,  tanquam 
sanctitas  coessentialis  et  consubslanlialis  amborum. 

6.  Spirilus  sanctus  ideo  nondicitur  genitus,ne  duo 
in  Trinilate  Filii  suspiceniur.  Ideo  non  praedicatur 
ingenitus^  ne  duo  Patres  in  ipsa  Trinitate  credantur. 


Ilguretur,  qui  usque  ad  nostrarum  805  passionum,  C     ^-  Procecdens SiJiiem  dicitnr,  testimonioDominidi- 


'  seu  carnis  contumelias  desccndissc  cognoscitur. 

45.  Qui  cum  sit  coseternus  Dei  Patris  ante  saecula 
Filius,  postquam  venil  plcnitudo  temporis,  proptcr 
salutem  nostram  formam  servi  accepil,  et  faclus  est 
hominis  filius. 

46.1nde  quaedam  deillo  in  Scripturissecundum  for- 
mam  Dei,  qusedam  secundum  formam  servi  dicuntur. 
Qnorum,  exempli  gralia,duo  quaedam  commemoran- 
tttf,  ut  singttla  ad  singula  referantur.  Seeundum  for- 
mam  enim  Dei  de  seipso  dixit  :  Ego  et  Pater  unum 
iumus;  secundum  formam  servi  :  Quoniam  Pater 
major  me  est. 

47.  Homines  autem  minus  inteHigentes  quid  pro 
qtto  dicatur,  ea  quse  propter  formam  servi  dicia  sunt 


centis :  Multaadhuc  haheo  quasvobis  loquar,  sed  non 
potestis  illa  modo  audire.  Yeniet  autemSpirifus  ve^ 
ritatis^quia  Patreprocedit,et  de meo^ccipiet,307 
Hlevobis  indicabit  omnia  {Joan.wi^  12,13).  Hic  au- 
tem  non  solum  nalura  procedit;  sed  semper  adpera- 
genda  Trinitatis  opera  indesinenter  procedit. 

8.  Hoc  auietn  inierest  inter  nascentem  Filium  ot 
procedentem  Spiritum  sanctum,  quod  Filius  ex  uno 
naseitur  ;  Spiritus  sanctus  ex  utroque  procedit,  et 
ideo  dicit  Apostolus  :  Qui  autem  Spirifum  Chrisfi 
non  habet,  hic  non  est  ejus  {AdRom.  viii,  9). 

9.  Spiritus  sanclus  ex  opcrc  etiam  et  angelus 
intelligitur ;  dictum  est  enim  de  illo:  Et  quas  ventura 
sunt  annuntiabit  vobis{Joan  xvi,  13);etutique  an- 


vdunt  iransferre  ad  formam  Dei  :  et  rursus  ea  quse  D  gelus  Graeco,  Latinc  nujitius  intcrprelatur.  Unde  ^t 


dicta  sunt  ut  ad  se  invicem  personse  referantur,  vo- 
lunt  nomina  esse  naturse  atque  substantiae,  et  faciunt 
errorem  in  fide. 

48.  Sic  autem  Dei  Filio  conjuncta  esl  humana 
jialura ,  ut  ex  duabus  substantiis  fieret  una  persona. 

Solus  igilur  homo  pertulit  crueem,  sed  propter  uni- 
tatem  persouK  et  Deus  dicitur  pertulisse. 

49.  Hinc  est  quod  scribilur  :  Si  enim  cognovissent, 

*  Quia  veniens  humilis.  Nominalivus  ahsolutus, 
qttem|si  quidid  adnostraIi8ec)etiam  apudCiceroncm 
reperiri  notavit  Budseus,  in  comment.  ling.  Graecse. 

"  Serpens.  Vid.  Greg.  Nyss.,  in  Vila  Moys. 

•  Idein  et  vermis.  Propter  vermem,  qui  e  cineribus 
Phoenicis  exislit;  de  quo  Clem.   Rom.,    in  Go&st. 


duo  angeli  appari.erunt  Lolh^  io  quibus  Dominus  sin- 
gttlariterappellatur,  quos  inielligimus  Filium  et  Spiri- 
lum  sanctum ;  nam  Pater  nunquam  legitur  missus. 

10.  Spiriius  sanctus,  quod  dicitur  Paracletus,  a 
consolalioue  dicitur ;  TcapdbcXrjOtc  enim  Graece,  Latine 
consolatio  appellatur.  Christus  enim  eum  apostolis  lu- 
genlibus  misit,  postquam  ab  eorum  oculis  ipse  in  coe- 
lum  a^endit. 

Hb.  V.  cap.  6,  et  carmen  quod  Phoenicis  titulo  cum 
Lactanlii  operibus  circumfertur,  et  £piph.,  in  Ancho- 
ratu.  Nam  quod  bombycem  intellexerit,  quanrivis  eo 
verme  et  noiior  et  fortasse  verior  resurrectionis  spe- 
cies  constet,  tameo  non  fit  verisimile. 
Cap.  III.—*  De  unita  ejus  plenitud,  Al.,  unitatis» 


BTYMOLOGIARUM  LIB    Vlf. 


170 


11.  CoDsolntor  enim  trislibus  mittitur,  secundum  a  ge1is(adixi9sei:  Indigito  Dei ejido  dcemonia,  «  alius 

•  •         _  «^        __  *       •  *  1»^——  W%  A*       1  .m.^^  A.  *  *     1  •    •      •-  ••       •*  «  C*        *       'A  W\       •  ••       •  J  • 


ilUm  ejusdem  Domini  senteniiam  :  Beati  lugentes, 
qu<miam  ipsi  eonsolabuntur  (Matth.  v,  5),  ipsc  eliam 
dixit:  Tunc  lugebunt  filii  sponsi,  ntmablatus  ab  eis 
fuerit  sponsus  {Id.  ix,  15). 

12.  Ilem  Paraclelus  pro  eo  quod  consolationcm 
prfestet  animabus  qoflp  gaudium  temporale  amittunt. 
Alii  Paracletum  Latine  oratorem,  vcl  advoeatum  in- 
terpretantur.  Ipse  enim  Spirilus  sanctus  dicit,  ipse 
docet,  per  ipsum  datur  sermo  sapientise,  ab  ipso 
sanct^  Scriptura  inspirata  est. 

13.  Spiritus  sancius  ideo  septiformis  nuncupatur 
propler  dona,  qua^  de  ^  unita  ejus  plenitudioe  par- 
liculatim  quique^  ut  digni  sunt,  consequi  promeren- 
tur.  Ipse  enim  Spiriiiis  Sapientia?  el  intellectus,  809 


hoc  idem  ita  dixit  :  In  Spiritu  Dei  ejicio  dasmonia. 
Uiide  et  digiio  Dei  scripta  lex  est,  data  die  qainquag»' 
simo  ab  occisione  agni ;  ei  die  quinquagesimo  a  pas- 
sione  Domini  Jesu  Christi  venit  Spiritus  saoctus. 

22.  Ideo  autem  Digitus  Dei  dicitur,  ut  ejus  opera- 
toria  virtus  cum  Patre  et  Pilio  signiBcetur.  Unde  ei 
Paulus  ait :  Hfrc  autem  omnia  operatur  unus  atqui 
idem  Spiritus^  dividens  singulis  prout  vult  (ICor, 
XII,  11).  Sicut  autem  per  baptismum  in  Chrislo 
morimur,  et  rrnascimur,  ita  spiritu  signamur,  qui 
est  Digitus  Dei  et  spiriluale  signacuium. 

Spiriius  sanctus  idcirco  in  Columba^  specie  ve« 
nisse  scribilur,  ^  ui  naiura  ejus  per  avem  simplicita* 
tis  et  innocentise  declarciur.  Unde,  ei  Dominus  : 


Spiritus  consilii  ct  fortitudinis,  Spirilus  sclentiae  et  ^Estote,\Ti^\x\\ySimplicesstcutcolumbm(Matth.Ji,i^). 


pietatis,  Spiritus  timoris  Domini. 

14.  Spiritus  auiem  principalis  in  psalmo  qiiinqaa^ 
gesimo  legitur,  ubi  qnia  tertio  Spiriius  repelitur, 
nonnulli  Trinitatem  inteilcxerunt,  ideo  qniascriptum 
est :  Deus  Spiritus  est.  Quod  enim  non  est  corpus, 
et  tamen  est,  videtur  restare  ut  spiritas  sit.  Intelli- 
gunt  ergo  ibi  nonnulli  Trinitatem  signiBcari  :  in 
Spirila  principali  Patrem,  in  Spirita  recto  Fiiium, 
in  Spiritu  sancto  Spiriium  sanctum. 

15.  Spiritus  sanctus  ideo  donum  dicitur,  eo  qwod 
datur,  A  dando  enim  donum  Cbt  nuiicupatum.  No- 
tissimam  est  enim  Dominum  Jesum  Christum,  cum 
post  resurrectionem  a  mortuis  ascendisset  in  coelum, 
dedisse  Spiritum  sanctum,  quo  crcdenles  impleti, 
lingnis  omnium  genlium  loquebantur. 

16.  In  tantum  autem  donum  Dei  est,  in  quantum 
datur  eisqui  pereum  diligunt  Deum.  Apud  se  autem 
Deus  e^t,  apud  nos  autcm  donum  est,  sed  sempiterne 
Spiritus  sanclus  donum  est,  distribuens  singulis  gra- 
tiarum  dona,  prout  vult. 

17.  Nam  et  prophetias  quibus  vull  impertit,  et  pec- 
cata  quibus  vult  dimittit.  Nam  peccata  sine  Spiritu 
sancto  non  donantur. 

18.  Spiritus  sanclus  inde  proprie  r/wn7rt5  nuncupa- 
tur,  vel  quia  naturaliter  eos  a  quibus  procedit  con- 
jungit,  et  se  unum  cum  eis  esse  ostendit,  vel  quiain 
nobis  id  agit,  ut  in  Deo  maneamus,  et  ipse  in  nobis. 

19  Unde,  et  in  donis  Dei  nihil  majus  est  charitate, 
ct  nuUum  majus  est  donum  Dei  quam  Spirilus  sacctus. 


Haec  cnim  avis  corporaliter  ipso  felle  caret,  habens 
tantum  innocentiam  ct  amorem, 

23.  Spiritus  sanctus  inde  nomine  Ignis  oppellatur, 
propter  quoi  in  Aciibus  apostolorum  pcr  divisionem 
linguarum,  ut  ignis  apparuit,  qui,  et  insedit  super 
anumquemque  eorum. 

24.  Propterea  autem  diversarmn  linguarum  gra- 
tiam  aposiolis  dedit,  ul  idonei  efficerentur  fideliuni 
eruditioni  populorpm. 

25.  Quod  vero  supra  singulos  sedissc  mcmoralur,id 
causae  est,ut  intelligalur  per  pluresnon  faisse  divisns, 
sed  mansisse  in  singnlis  totus,  sicut  fere  ignibus  mos 
est. 

litO  26.  Hai.c  enim  natiiram  habet  ignis  accen- 

Q  sus,  ut  quanti  ad  eum,  *  quanti  ad  crinem  purpurei 

splendoris  aspexcrint,  tantis  visum  snse  lucis  imper- 

tiat,  tantis  minislprium  sui  muncris  tribuat,  et  ipse 

nihilominus  in  sui  integritate  permaneal. 

27.  Spiritus  sanctus  nomine  Aqua?  appellatur  in 
Evangelio,  Domino  clamante  et  dicenle  :  Si  quis  si" 
tity  veniat  ad  me,  et  bibat.  Qui  credit  in  me,  flU' 
mina  aqua?  vivce  fluent  de  ventre  ejus.  Evangelista 
autem  exposuit  unde  diceret.  Secutus  enim  ait :  Hoc 
autem  dicebat  de  Spiritu^  quem  accepturi  erant 
credentes  in  eum  (Joan.  vii,  39) 

28.  Sed  aliud  est  aqua  sacramenti,  aliud  aqna,  quae 
significat  Spiritum  Dei.  Aqua  enim  sacramenli  visi- 
bilis  est ;  aqua  Spiritus  invisibilis  est.  Ista  abluit  cor- 
pus,  et  significat  quod  fit  in  anima  ;  per  illum  autem 


20.  Ipse  estet  gratia,  quae,  quia  non  meritisnos-  Q  Spirilum  sanctum  ipsa  anima  mundatur  et  saginatur. 


lris,sedvolDDtatcdivinaaOS^a^wdatur,indegfra/ta 
nuncupatur.  Sicui  autem  unicum  Dei  Verbum  pro- 
prie  vocamus  nomine  SajJt>n^i«',  cum  sit  universali- 
ter  et  Spiriius  sanctus  et  Paler  ipse  sapientia,  ita 
Spiritus  sanctus  proprie  nuncupatur  vocabulo  Chari- 
tatis,  cum  sit  ct  Pater,  et  Fillius  universaliter  charitas. 
21.  Spiritus  sanctus  Digitus  Dei  esse  in  libris  Kvan- 
gclii  apertissime  declaratur.  *»  Cum  enim  unus  evan- 

*>  Cum  enim  unus  evangelista.  Luc,  xi. 

•  Alius.  Matlh.,  xii, 

*  Utnatura...ipsofellecaret.\erhtisnniTer{u]\.'itk 
lib.  de  Baptism.,  el  ita  eiiam  cum  pierisque  loquilur 
di\us  Th.  111  p.,  q.  39,  arlic.  6,  non  quod  felle  pror- 
10 1  careat,  sed  quia  fellis  quam  minimum  habeat,  ut 


29.  Spirilus  sanctus  ideo  unctio  dicitur,  Joanuetes- 
tanle  apostolo,  quia  sicut  oleum  naturali  ponderestf- 
perfertur  omni  liquori,  ila  in  principio  superferebatur 
Spiritus  sanclus  aquis.  Unde  et  Dominus  oleo  exsulia- 
tionis,  hoc  est,  Spiritu  sancto  fuisse  legitur  unctus. 

30.  Sed  et  Joannes  apostolus  Spiritum  sanctum 
unclionem  vocat,  dicens  :  Et  vos^  inquit,  unctibnem^ 
qiiam  accepistis  ab  eo,  permaneat  in  vobis;  et  ne^ 

ait  Arist.  lib,  m  dc  Part. 

•  Quanti  ad  crinem  purp.  coloris.  Purpureum  ca- 
piUum  ct  purpuream  comam  Virgiliui  et  Tibullus 
dixere,  et  Salom.,  canl.  7  :  Com(«  capitis  tui^  sicut 
purpura  regis  juncta  canalibus.  Sed  cur  hoc  kwo 
crinis  meutio  sit  injpcta,  alii  dixerinlT 


i7i 


S.  ISIDORl  HISPALBNStS  fiPISGOPI 


272 


cessc  non,  habetis  ut  aliquis  doceat  vos,  sed  sicut  /^ 
unctio  ejus  docet  vos  de  omni  re  (/  Joan.  ii,  27). 
Ipse  enim  Spiritus  saDClus  unclio  est  iavisibilis. 

811  GAPUT  IV. 
De  eadem  Trinitate. 

i.  Trinitas  appcllata,  quod  fiat  totum  unum  ex  qui- 
busdam  tribus,  quasi  Triunitas,  ut  memoria,  intelli- 
gentia  et  voluutas,  in  quibus  mens  habct  in  se  quam- 
dam  iniaginemdivinaBTnniiatis.  Nam  dum  tria  sint| 
unnm  sunt,  quia  et  singula  in  se  manent,  et  omnia 
in  omnibus. 

2.  Pater  igitur,  ct  Filius,  et  Spiriius  sanctus,  Tri- 
nitas  etunitas.Idem  enim  unum,idem  et.tria.  Innatura 
iiDum,  in  pcrsonis  tria.  Unum  propter  Majestatit 
Communionem,tria  propler  personarum  proprieiatem. 


i2.  Nam  Latinitas  propric  non  dicit  de  Deo,  nisi 
essentiam ;  substantiam  subitantiam  vero  non  pro* 
prie  dicit,  sed  abusive,  quoniam  vere  substantia 
apud  Graecos  persona  intelligitur,  non  natura. 

GAPUT  V. 

De  angelis. 

i.  Angeli  Grsece  vocantur,  Hebraice  dicuntur  me/o- 

chim  D^^Sd  :  SIS  Latine  vero  nuntii  interprctan- 

tur,  ab  eoquodDomini  voluntatem  popnlis  nuntient. 

2.  ^  Angelorum  autem  vocabulum  officii  nomeu  est, 
non  naturae;  semi^er  enim  spiritus  sunt,  sed  ciim 
mittuntur,  vocantur  angeli. 

3.  ^  Quibus  ideo  pictorum  licentia  pennas  facit,  ut 
celerem  eorum  in  cuncta  discursum  significent,  sicut 
etjuzlafabulaspoetarumventi  pennas  habcre  dicun- 


3.  Nam  alius  Pater,  aliusFilius,  aliusSpiritussan- g  lur,  propter  velocitatem,  scilicct.  Unde  Scriptura 


ctas;  sed  *  alius  quidem,  non  aliud^^  quia  pariter  sim- 
plex,  pariterque  incommutabile  bonum  et  coseternum. 

4.  Pater  solus,  non  est  dealio,  ideosolusappellatur 
iDgenilus.  Filius  solus  de  Patre  est  natus,  ideo  solus 
dicitur  genitus.  Spiritus  sauctus  solus  de  Patreet  Filio 
procedit,  idco  solus  aml)orum  nuncupatur  Spiritus. 

5.  In  hac  Trinitate,  alia  i^ppellaiiva  nomina,  alia  pro- 
pria  sunt.  Propria  sant  essentialia,  ut  Deus,  Dominus^ 
Omnipotens,  Immutabilis,  Immortalis.  Et  inde  pro- 
pria,quiaLpsam8ubstantiamsignificant,quauaumsunt. 

6.  Appellativa  vero  Pater,  et  Filius,  et  Spiritus 
sanctuSt  Ingenitus,  et  GenituSj  ti  Procedens.  Badem 
et  relativa,  quia  ad  se  invicem  referuntur.  Gum  enim 
dicitur  Deus,  cssentia  est,  quia  ad  seipsum  dicitur. 


sacra  dicit :  Qui  ambuUU  super  pefinas  ventorum 
(Ps.  ciii,  3). 

4.  ^  Novem  autem  ordines  esse  angelorum  sacrse 
Scripturse  testantur,  id  est,  angeli,  archangeliy  thro- 
ni^  dominationes,  virtutes,  principatus,  potestates, 
cherubim  et  seraphim :  quorum  officiorum  vocabula, 
cur  ita  dicta  sint  inierpretando  exsequemur. 

6.  Angeli  vocantur,  propter  quod  de  coelis  ad  an- 
nuntiandum  hominibus  mittuntur  ;  angelu^  enim 
Grsece,  Latine  nuntius  dicitur. 

6.  Archangeli  Grseca  lingua,  Latina  summi  nuntii 
interpretantur ;  qui  enim  parva  vel  mtDuna  annun- 
tiant,  on^^lt^qui  vero  summa,  archangeli  nuncupan- 
tar,  archangeli  dicti,  quod  primatum  teneant  inler 


Gum  vero  dicitur  Pater,  et  Filius,  et  Spiritus  sanctus  Q  angelos ;  ipx^c  enim  Graece,  Latine  princeps  inter- 


relative  dicuntur,  quia  ad  se  invicem  referuntur. 

7.  Nam  Pater  non  ad  seipsum,  sed  ad  Filium  rela- 
tive  dicitur,  quia  est  ei  Filius ;  319  sic  et  Filius 
relalivc  dicitur,  quia  est  ei  Patcr ;  sic  et  Spiritus 
sanctus,  quia  est  Patris  Filiique  Spirilus. 

8.  His  enim  appellationibus  hoc  significatur,  qucd 
ad  se  invicem  refenintur,  non  ipsa  substantia^  qua 
onum  sunt.  Proindc  Trioilas  in  relativis  personarum 
nominibusest;  deitasnontri  plicatur,  sed  in  singularitate 
est ;  quiAsitriplicatur,deorum  inducimuspluralitatem. 

9.  Nomen  autem  deorum  in  angelis  et  sanctis  ho- 
minibus  ideo  pluraliter  dicitur,  propter  quod  non 
sint  sequales. 

iO.  De  quibus  psalmus  :  Ego  dixi :  Dii  estis.  De 


pretatur.  Sunt  enim  duces  et  principes,  sub  quorum 
ordine  unicuique  angelorum  officia  deputata  sunt. 

7.  ^  Nam  quia  archangeli  angclis  praesunt,  Zacha- 
rias  propheta  testatur,  dicens :  Et  ecce  angelus,  qui 
loquebatur  in  me  egrediebatur,  et  angelusalius  egre- 
diebatur  in  occursum  ejus,et  dixit  ad  eum:  Curre  et 
loquere  ad  puerum  istum,  dicens :  Absqu^  muro  habi- 
tabitur  Jerusalem  (Zac,  ii,  3). 

8.  Si  enim  in  ipsis  officiis  angclorum  ncquaquam 
potestates  superiores  inferiores  disponerent,  nullo 
modo  hoc,  quod  homini  diceret  angelus,  ab  angelo 
cogoovisset. 

9.'Quidam  autem  archangelorum  privatis  nomini- 
bus  appellantur,  814  ut  per  vocabula  ipsa  in  opere 


Patre  autcm,  et  Filio,  et  Spiritu  sancto,   propter  Q  suo,  quid  valeant  designelur. 


uoam  et  aequalcm  divinitatcm  non  nomcn  Deorum^ 
sed  Dei  csse  ostenditur,  sicut  ait  Apostolus  :  Nobis 
tamen  unus  Deus,  vel  sicut  voce  diviua  dicilur  : 
Audi,  Israel,  Dominus  Deus  tuus,  Deus  unus  est, 
scilicet,  ut,  ct  Trinitas  sit,  et  unus  Dominus  Deus  sit. 
ii.  Fides  apud  Graecos  de  Trinilate  hoc  modo 
es  t  :  una  o&oia,  ac  si  dicatur  una  natura^  aut  una 
essentia;  tres  hypostases^  quod  resonat  in  Latinum, 
vel  tres  personas^  vel  tres  substantias. 

Cap.  IV.  —  •  Sed  alius  quidem  non  aliud.  Ex 
Auj;.,  XI  de  Givit.,  cap.  iO. 

Cap.  V.  —  *»  Angelorum  autem  vocab.  Ex  Greg., 
hom.  34  in  Evang. 

•  Quibus  ideo  pictorum,  Ex  Hicron.  Is.  vi. 


iO.  ff  Gabriel  Hebraice  in  linguam  nostram  vertitur 
fortitudo  Deu  Ubi  enim  potcntia  divina  vel  fortitudo 
manifestalur,  Gabriel  mitlitur. 

ii .  Unde  et  eo  tempore  quo  erat  Dominus  nascitu- 
rus,  et  triumphaturus  de  mundo,  Gabriel  venit  ad 
Mariam,  ut  illum  annuntiarct,  qui  ad  debellandas 
aereas  potcstales  humilis  venire  dignatus  esl. 

i2.  Michael  intcrpretalur  quis  ut  Deus  f  Quando 
enim  aliquid  in  mundo  mirsc  virlutis  fit,  hic  archan- 

*  Novem  autem  ordines,  Ex  Grcg.,  ead.  hom. 

•  Nam  quai  arch,..  cognovisset.  ExivMor.,cap.  27. 
'  Quidam  autem  archang,  Cx  ead.  hom. 

f  Gabriel..,f  Michael...  Ex  Grcg.  et  Hieronyni.,  in 
Danid,  viii. 


273 


ETT1I0L06IARUM  UB.  Vn. 


174 


gelas  mitiitur.  Et  ex  ipso  opere  nomen  est  ejns,  quia  /|  nr,  quia  intcr  eos  et  Deum  nuUi  angeli  consistant 


nemo  valet  faccre  quod  facere  prsevalet  Deus. 

13.  Raphael  interpretatur  curatio,  vel  medicina 
Dei;  ubicunque  enim  curandi  et  medendl  opus  nc- 
cessarium  est,  hic  archangelus  a  Deo  mittitur,  et 
inde  medicina  Dei  vocatur. 

14.  Unde  et  ad  Tobiam  idem  archangelus  missus 
oculis  cjus  curatlonem  adhibuit,  et  caecitate  detersa 
visum  reslituit ;  nominis  enim  interpretatione  et  an- 
geli  officium  designatur. 

15.  Uriel  interpretalur  IgnisDei,  sicut  legimus  ap- 
paruisse  ignem  in  rubo.  Legimus  etiam  ignem  mis- 
sum  desuper,  et  implesse  quod  prsceptum  est. 

16.  Throni  auteni,  et  daminationes,  et  prindpor 
tus,  et  potestates,  et  virtutes,  quibus  univcrsam  coe- 


et  ideo  quanto  vicioius  coram  eoconsistuni,   tanto 
magis  claritate  divini  luminis  inflammantur. 

S6.  Unde  et  ipsi  velant  faciem  et  pedes  sedentit  ia 
throno  Dei»  et  idcirco  csetera  angolorum  turba  vidm 
Dei  essentiam  plene  non  valetquoniam  seraphim  9UBl 
tegit. 

26.  Hsec  igitur  vocabula  agminum  angelorum  ita 
sunt  specialia  ordinum  singulorum,  ut  lamen  sintai 
parte  commuuia  omnium.  Nam  dum  throni  sedes  De 
in  quorumdam  angelorum  ordine  specialiter  IIM 
designentur,  tamen  per  Psalmistam,  Qui  sedes  super 
cherubim  (Ps.  lxxix,  2),  dicitur. 

27.  Sed  ideo  isti  ordines  angelorum  privatis  nomlni 
bus  appellantur,  quia  hocipsum  officium  in  proprio  or- 


lestem  societatom  Apostolus  complectitur,  ordines  B  ^^'^®P^^'^^"^^^'^P^'*"°^*  ^^^"^^i^^^''^"^^^'^^^'^''™^ 


aogelorum  et  dignitates  iotelliguotur,  et  pro  hac  ip- 
sa  distributione  officiorum  allii  throni,  alii  domina- 
tiones,  alii  principatus,  allii  potestates  dicuntur, 
pro  certis  dignilatibus  quibus  invicem  distinguuntur. 

17.  Virtutes  angelica  qusedam  ministeria  perhi- 
bentur,  per  qua;  signa  et  miracula  in  mundo  fiont, 
propter  quod  et  virtutes  dicuntur. 

18.  *  Potestates  sunt  quibus  virtuies  adversse  sub. 
jeetse  sunt,  et  inde  1115  potestatum  nomine  nuncn- 
pantur,  quia  maligni  spiritus  corum  potestate  coer- 
centur,  ne  tantum  mundo  noccant  quantum  cupiunl* 

19.  Principatus  suni  hi  qui  angelorum  agminibus 
prsesunt.  Qui  pro  eo  quod  subditos  angclos  ad  ex- 
plendnm  ministerium  divinum  disponunt,  principa- 


nia,  propria  tamen  haec  nomina  suis  ordinibus  depa- 
tantur. 

28.  Unicuique  enim,  sicut  preedictum  est,  propria 
oflicia  suut  injuncta,  qusej  promeruisse  eos  in  mundi 
constat  exordio.  *  Nam  quiaangeli  et  lociset  homint* 
bus  prsesunt,  per  propholam  testatur  angelus  dicens : 
Princeps  regni  Persarum  restitit  mihi  (Dan,x,  13). 

29.  Unde  apparet  nullumesse  locum  cui  ingeli  non 
prsesint.  ^  Praesunt  enim  et  auspiciis  opemm  omnium. 

30.  Hic  est  ordo  vel  distinctio  angelorum,  qui  pott 
lapsum  malorum  in  ccelesti  vigore  sieterunl.  Nam  post 
quam  apostatse  angeli  ceciderunt,  hi  in  peraeverantla 
aeternse  beatitudinis  solidati  sunt.  Unde  et  post  cosli 
creationeminprlneipiorepetitur :  Fiat  firmamentum. 


tus  vocabulum  acceperunt.  Nam  alii  sunt  qui  admi*  (^  etvocatum  est /irmamentum  ccelum  GenA^  6  et8). 


nislrani,  alii  qui  assislunt,  sicut  per  Danielem  dicitur : 
Millia  millium  ministrabant  ei,  et  decies  millies 
centena  millia  assistebant  ei  (Dan.  vii,  10). 

20.  Dominationes  sunt  ii  qui  etiam  virtutibus  et  prin- 
cipatibus  prseeminent,  qui  proeoquodcseterisangelo- 
rum  agminibus  dominantur,  dominationes  vocantur. 

21.  Throni  sunt  agmina  angelorum  qui  latino  elo- 
quio  sedes  dicuntur ;  et  vocali  throni,  quia  illis  con- 
diior  praesidet,  et  per  eos  judicia  sua  disponit. 

22.  Cherubim  autem,  et  ipsee  sublimes  ccelorum 
potestates  et  angeiica  ministcria  pcrhibentur  :  qui 
ex  Uebraeo  in  lioguam  nostram  interpretantur  sden" 
tice  multitudo.  Suiit  enim  sublimiora  agmina  ange- 
loruni,  quiproeoquod  vicinius  posili  divina  scientia 


31 .  Nimirum  ostendens,  quod  post  ruinam  angelo- 
rum  malorum,  hi  qui  perman8erunt,firmitarem  setem» 
perseverantiae  consecuti  8unt,nulIojam  lapsu  aversi, 
nulla  superbia  cadentes,  sed  firmiter  in  Dei  amore 
et  contemplatiooe  manentes,  nihil  aliud  dulcehabent, 
nisi  eum  a  quo  creati  sunt. 

32.  Quod  autem  duo  seraphim  in  Isaia  leguntar, 
figuraliter  «  veteris,  et  novi  Testamenti  significatio- 
nem  ostendunt.  Quod  vero  faciem  et  pedes  Dei  ope- 
riunt,  quia  prselerita  ante  mundum,  et  futura  pciat 
munium  scire  non  possnmus, -scd  media  tantum^ 
'  eomm  testimonio  contemplamur. 

33.  Singuli  senas  alas  habent,  '  quia  de  fabriet 
tantun  mnndi ,  quse  in  sex  diebus  facta  sunt,  in  prte- 


caeteris  aroplius  pleni  sunt,  cherubim,  hoc  est,  plc'  D  senti  sseculo  novimus.  Quod  ciamaut   ter  Sanctus 

__     •s  ■  *  J    •  11  ^^  1a  J  !■ fM       •         m^         -•  •  ••         •  «^        -  1  . 


nitudo  scienticB  appcUantur. 

83.  Ipsa  sunt  duo  iila  animalia  super  propitiatorinm 
areae  ficta  cx  metallo,  propter  signiticandam  angelo- 
rum  praesentiam,  in  quorum  medio  ostenditur  Deus. 

24.  Seraphim  quoque  similiter  multitudo  est  ange- 
loram  qui  ex  Hebraeo  *•  in  Latinum  ardentes,  vel  m- 
cendentes  interpretantur,  qui  idcirco  ardentes^xoc&n" 

*  Potestates.  Ex  Gregor.,  ibid. 

K  In  Latinum  ard.  Ita  Gregorius,  comburentes 
Hieronymus. 

*  Namquiaangelietlocis.ExG  egor.iv  Mor.,c.27. 
^  Prcesunt  enim  et  auspiciis  operum  omnium. 

hominum.  Neap.  Cod.,  prcesunt  enim  ut  aspidant 
opera  hominum. 


alter  ad  alteram,  Trinitatis  in  una  divinitale  dcmon* 
strant  mvsterium. 

St7  CAPUT  VI. 
De  hominibus^  gui  quodam  prassagio  namen  acce" 

perunt» 

1.  Plerique  ^  primorum  hominum  ex  propriis  can- 
sis  originem  nomiuum  babent.  Quibus  ita  proplieiice 

*  Veteris  et  nov.  Testam.  Hieron.,  Isai.  vi,  et 
Orig.,  hom.  1  in  Is. 

'  Eorum  testimonio.  Has  voces  rcjicieuat  Ctiaeon 
quod  apud  Hieronym.  non  esscnt, 

'    Quia  de  fab.  Hieron.,  ibid. 

Cap.  VI.  —  '  Plerique.  Omnia  fere  cx  Hierony.iH>. 


fTd 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  EPISCOPI 


S7ft 


indila  MiDl  vocabula,  ul  autfaturis,  aui  prsecedenli-  Hiterfecit  Cain;  quod  etiam  ipse  poatea  perpetrasse. 


busiBoruin  causis  conveDiaDt. 

2.  In  quibus  iamen  maneote  spiritbali  sacramento, 
Bunc  tantumad  liUeram  iDtellectum  hisiori»  perBeque- 
Bur.Ubiautem  etymologi»  iDterpreiaiionem  nou  alii* 
gimufySolam  i  psam  eiymologiara  in  Latiimm  posuimua. 

2.Quodautcm  uDum  nomeo  Hebraicum  aliier^aique 
aliier  iDterpretatur,  hoc  secundum  accentuum  ei  iii- 
ierarum  evenii  diversiiatem,  ut  in  variistigniGcatio« 
nibus  Dominacommuteniur. 

4.  Adam^  sicutbeaiusHieroaymus  tradidit, /lomo , 
Mve/erren«5,sive  terra  ru^a  interpretatur.  Ex  terra 
enim  facia  esi  caro,  ei  humus  homiuis  faciendi  ma- 
ierics  fuit. 

6«  ^evainierpretaturw/a,  9\se  calamita8,uye;vm: 


uxoribus  confiteiur. 

15.  NoB  requies  inierpretatur,  pro  eo,  quod  sub 
illo  omnia  retro  opcra  quieveruot  per  diluvium* 
Uode  et  pater  ejus  vocans  nomen  ejus  8t9  Noe,  di- 
xit :  Iste  requiescere  nos  faciet  ab  omnibus  operi" 
bus  nostris  {Gen.  v,  29). 

16.  Setn  dicitur  nominatus,  quod  nomen  ex  prss- 
sagio  posteriiatis  accepit.  Ex  ipso  enim  patriarche 
et  prophctae,  et  apostoli,  et  populus  Dei,  ex  ejus 
quoquesiirpe  et  Chrisius,  cujut  ab  ortu  solis,  usque 
ad  occasum  magnum  est  nomen  in  gentibus. 

17.  Cham,  calidus,  et  ipseex  praesagio  fuiuri  cogno- 
minatus  est.  Posterilas  euim  ejus  eam  ieme  partem 
possedit,  quse  vicinosolecaleniior  est.  Uade  et  ^figyp- 


VOa,  quia  origo  fuii  nascendi ;  calamitas  et  vat,  quia  g  tus  usque  bodie  *  iBgyptiorum  lingua  Cham  dicitur. 


per  prsevaricaliooem  causa  exstiiii  moriendi.  *■  A 
cadendo  enim  nomen  sumpsii  calamitas. 

0.  Alii  autem  dicunt  ob  hoc  etiam  Eeymmtam  et 
<»lamt7a/mappelialam,quias8ep6  mulierviro  causa 
talutis  est,  saepe  calamitatis,  et  mortis,  quod  est  ,vae. 

7.  Caim  possessio  inierprclaiur  ;  ^  uode  etymolo- 
giani  ipsius  exprimens  pator  ejus  aii :  Cain,  id  est, 
possedi  hominem  per  Deum.  «Idem  et  lamentatio,  eo 
quod  pro  interrecto  Abel  interfecius  sit,  et  poenam 
sui  scelcris  dederit. 

SI9  ^.kw&Lluctus  interpr6iaiur,quo  nominoprsB'* 
figurabatur  occidendus.  Idem  et  vanitas,  quia  cito 
iolntus  esl,atquesubtraclus. 

9.  Seth  interpretatur  resurrectio,  eo  quod  post  fra-^ 


18.  Japhbth  latitudo.  Exeo  enim  populus  genlium 
nascitur,  et  quia  lata  est  ex  gentibus  multitudo  cre- 
dentium  ab  eadem  latitudioe,  Japheth  dictus  est. 

19.  Chanaan^  filius  Cham,  interpreiatur  motus  eo- 
rum.  Quod  quid  est  aliud,  nisi  opus  eorum  ?  Pro 
motu  enim  patris,  id  esi,proopereejus,  maledictus  est. 

20.  Arpaxat  sanans  depopulationem, 

21.  Chus  Hebraice  jEthiops  interpretaiur,  aposie- 
riiaie  sui  generis  nomen  sortiius.  Ab  ipso  eoim  simt 
progeniii  Jlihiopes. 

22.  Nembrod  inierpretaiur  tyrannus,  Istecnim  prior 
arripuitinsuetam  inpopulos  tyranoidem,  etipseaggres- 
sus  est  adversus  Deum  impietatis  sedificare  turrem. 

23.  Hbbbr  transitus.  Etymologiaejus  mystica  est. 


Iris  interfeciionem  natus  sitf  quasi  resurrectionem  Q  quod  ab  ejus  stirpe  transirei  Deus,  nec  perseveraret 


fratris  ex  mortuia  susciiaret.  Idem,  et  positio^  quia 
posuit  eum  Deus  pro  Abel. 

10.  Enos  juxta  propri»  linguse  varietatem,  homo, 
vel  vir  diciiur.  fil  coogrue  hoc  vocabulum  habuit.  De 
eo  enitn  scriptum  est :  Tunc  initium  fuit  invocandi 
nomen  Domini.  Licet  plerique  HebrsBorum  arbi- 
trentur  quod  tunc  primum  in  nomine  Doroini  et  simi- 
litudine  ejus  fabricata  sunt  idola. 

11 .  Enoch  dedicatio.  In  ip^ius  eoim  nomine  civita- 
tem  postea  aedificavit  Cain. 

12.  Cainam  lamentatio,sei  possessio  eorum ;  sicut 
enim  Cain  possessio^  ila  derivatum  nomen,  quod  est 
Cainam,  facii  possessio  eomm. 

13.  Ma^^usa/minierpreiatur  mor/utts  es^Evidens 


in  eis  traoslata  in  gentibus  gratia.  Ex  ipso  enim  sunt 
iexorii  Hebraei. 

24.  Phalbg  divisio,  cui  pater  propierea  tale  nomen 
imposuit,  quia  tunc  natus  est,  quando  per  linguas 
terra  divisa  est. 

'  Thara  Exploratio  ascensionis. 

25.  Mblghisbdbch  rex  justus.  Rex,  quia  ipse  pos- 
tea  imperavit  Salem ;  justus,  pro  eo  quod  discer- 
nr  ns  sacramenla  Legis  ei  Evangelii,  noo  pecudum 
victimas,  sed  oblationem  paais  ei  calicis  io  sacrifi- 
cium  obiulit. 

S^O  26.LOTH  d^c/tnam.  Faais  eoim  Sodomorum 
non  consensit,  sed  eorum  ilUciia  carnis  incendia  dc* 
clinavii. 


etymologia  nominis.*^  Quidam  enim  cum  paire  trans-  Q     27.  Moab  ex  patre,  ei  totum  nomen  eiymologiam 


latum  fuisse,  et  diluvium  prieteriisse  puiaveront.  Ob 
hoc  signanler  iransferlur  mortuus  est^  ut  osiendere- 
iur  noD  vixisse  eum  postdiluvium,  se<i  ineodcm  ca- 
laelysmo  fuisse  defunctum.  Soli  enim  ocio  homines 
in  Arca  diluvium  evaserunt. 
.    i4.  Lambch  percutiens.  Uw.  enim  percussii  et  in, 

»  AcADENDO  enimnon.  sumps.  calamit.  Victorin., 
Hb.de  Orthog.et  Ter.  Scaurus.  Galaiiitas  antea 
dicebatur  Cadamitas. 

^  Unde  etymolog.  Ex  Hieron.  Qusst*  in  Gen.,  cap.4. 

«  Idem  et  Lamentatio.  Hieroiiymus  :  Cain  posse- 
sio, yel  acquisitio.CKifik.u  lam&ntatiOyye\  possessio. 
torum.  Ut  mirum  non  sii  si  quemadmodum  Cainam 


habet.  Concepii  enim  eum  primogenita  filia  de  paire. 

28.  Ammon^  cujus  causa  nominis  redditur  /ilius 
populi  mei,  &ic  derivalur,  ut  ex  parte  seosus  oomi- 
nis,  ex  parte  ips*;  sit  sermo.  ilmmi  eoim,  a  quo  di- 
cti  suDi  Ammooilse,  vocaiur  populus  meus. 

29.  .Sarat  ioterpretatur  princeps  mea,  eo  quod  es- 

possessio,  e  converso  Cain  lamentatio  sit  Isidoro* 
^Quidam  enim  eum  cum  patre.  Ex  Qusest.in  i\  5. 
•  JEgyptiorum  /m^tfa  Cham.  Vtl  Ham,  exQuaest. 

ad  cap.  9. 
'  Thara  exploratio  Aseensionis.  In  Nominibus  ex 

Gen.  :  Thara  exploratio  odoris,  sive  bxploaatio 

ascbnsionis,  vel  pastio. 


877 


ETYMOLOGIARUM  UB.  VU. 


278 


set  unias  lanlammodo  domus  materfamilias.  Poslea  m  ris  ;  sic  enim  el  apud  nos  Augusli  appellanlur  regcs 

AQiiea   nnminia   inrtmiifala      oKIato    Aa    ArtA  «    K*»^..»      J:       R  ^..^  _-^ ::>  _^ :_:i.....  >...-.^^^..«...  !?•...._:_:• . 


causa  nommis  immutala,  ablata  de  iine  i  littera,  di- 
citur  Sara,  id  est,  princeps.  Omniumquippe  gentium 
futura  princeps  erai,  sicut  et  Dominus  poUiciiusfue* 
rat  Abraliam  :  Dabo  tibi  ex  Saraj  /ilium^  et  bene- 
dicam  ei,  et  erit  in  gentes ;  sed  et  reges  populorum 
erunt  ex  ea  (Gen,  xvii,  16). 

30.  Agar  advena,  vel  conversa.  Fuit  enim  i£gy- 
ptia,  complexui  Abrahae  advena  causa  generandi 
dala,  quse  post  contemptum,  aiigelo  incrcpante,  con- 
versa  esl  ad  Saram. 

31.  *  Cetitra  thymiama, 

32.  Ismael  interpretaiur  auditio  Dei;  sic  enim 
scriplum  esi  :  Et  vocavit  nomen  ejus  Ismael,  quia 
exaudivit  eum  Deus  (Gen,  xvi,  U). 

33.  ^  Esau  trinomius  cst,  el  ex  p  ropriis  causis  va- 
rie  nuncupatur.  Dicitur  enim  Esau,  id  est,  rufus,  ob 
coctionem  rufaa  lentis  ita  appeilatus,  cujus  edulio 
primogenila  perdidit.  Edoin  autem  ob  ruborcm  cor- 
poris  diclus  est,  quod  Laliae  sanguineus  diciiur. 
Seir  vero,  quod  fuerit  hispidus  et  pilosus;  quando 
eniin  natus  est,  totus,  sicut  pellis,  pilosus  eral. 

34.  Atqueideo  tribus  nominibus  appellatur,  Esau, 
id  est,  rufus;  Cdom,  id, esi.sangnineus ;  Seir,  id  est, 
pibsus^  quia  non  habuit  lenitatem. 

35.  Kebecca patientiaslyequcB  multumacceperit, 

36.  LiA  laboriosa,  utique  generando.  Plurimos 
cnim  dolores  quam  Rachel  fecunditate  pariendi  ex- 
perta  esl. 

391  37.  Rachel  interpretatur  ovis,  pro  ea  enim 
Jacob  pavit  oves  Laban.  , 

38.  <^  Zelpha  os  hians, 

Bala  inveterata,  Dina  transfertur  in  causamt 
jurgii  enim  in  Sichimis  causa  exstiiil. 

39.  TBKikKK  amaritudo  pro  viris  mortuis,  Eadem, 
et  commutans.  Mutavit  enim  se  in  habiium  ixieretri- 
cis,  quando  cum  socero  suo  concubuit. 

40.  Pharbs  divisio^  ab  eo  quod  diviserit  membra- 
nulam  secundinarum,  divisioniSy  id  est,  Phares  sor- 
litus  est  nomen.  Unde  et  Pharisaei,  qui  sc  quasi  ju- 
stos  a  populo  separabant,  divisi  appellabantur. 

41.  Zara  frater  ejus,  in  cujus  manu  erat  coccinum, 
interpretatur  oriens  :  sive  quia  primus  apparuit,  sive 
quod  plurimi  cx  eo  justi  nati  sunt,  ut  in  Libro  Para- 
lipomenon  contiuelur,  Zara,  id  est,  oriens,  appella- 
tus  est.  I 

42.  Job  in  Latinum  vcrtitur  dolens,  et  rec>e,propter  ' 
percuasionem  carnis  et  passiones  doiorum.  Galamita- 
tes  enim  suas  nominis  eiymologia  prsefiguravit. 

43.  ^  Pliarao  nomcn  esl  nou  hominis,  sed  hono-' 

*  Getura  thymiama.  Hicron.  :  Getura  thymiama 
offerenSy  vel  Gopulata,  ut  jtjkcta. 

^  Esau  trinom,  Idem,  in  Abd. 

*  Zblpha  os  hians  Hieron.,  os  fluens, 

^  Pharao  nomenestnonham,  Ex  eodem.Isai.xxx. 

*  PnKfLKO^denudans  eum,  In  Nominibus  ex  Act.  : 
Pharao  denudans  eum,  sive  dissipator  ejus.  Idem 
innom.  Epist,  ad  Heb. 

*  maxbrbs  mare  pelliceum.  Sicomnes  libri,  et  npud 
Hieron.  Sed  eum  idem  Hieronymus  Mambrb  perspu- 
euum  interpretetttr.  Jambrks  mare  pellucidum^  recta 


cum  propriis  nominibus  censeantur.Exprimiiurautem 
in  Latinum  ®  Pharao  denudans  eum,  utique  Deum, 
sive  dissipator  ejus,  populi  enim  Dei  fuit  afflictor. 

44.  Jannes  marinus,  sive  ubi  est  signum,  Gessit 
et  defecit  signum  ejus  coram  signis  Moysi :  unde,  et 
dixerunt  magi :  Hic  digitus  Dei  est, 

45.  '  }AKimiES,niarepelliceum%vfemareincapite. 

46.  Moyses  interpretatur  5 t/m/>/u5  ex  aqua.  Invenit 
enim  eumadri}iam  fluminiscxpositum  filiaPharaonis, 
quem  coUigeos  89!9  adopiavit  sibi ;  vocavitque  no- 
mcn  ejus  Moyses,  co  quod  de  aqua  sumpsisset  eum. 

47.  Aaron  mons  fortitudinis  inlerprelaiur,propter 
quod  thuribulum  accipiens  in  medio  superstitum  et 
iuteremptorum  obviam  stelit,  ci  ruinam  mortis  quasi 

A  quidam  mons  fortis  exclusit. 

48.  Eleazar,  Dei  adjutorium, 
Balac,  prcBcipitans,  sive  devorans, 
Balaam,  vanus  populus. 

49.  Phinebs,  ori  parcens^  tranfixit  enim  pugione 
Zanibri,  cum  scorto  Madianitide,  ei  Domini  furorem 
placavil,  ut  paceret. 

50.  Zambri,  iste  lacessens,  vel  amaricans,  Proprie 
enim  nomen  ab  amaritudine  prsefiguratum,  quod 
peccando  amaricaverit  populum. 

51.  Raab,  latitudoy  vel  fames,  si\e  impetus, 
Josue  interpretatur  salvator.  Ipse  enim  in  figura 

Ghristi  populum  a  deserto  salvavii,  et  in  terram  re- 
promissionis  induxit. 

52.  Galeb  quasicor^  aul  canis. 

H      ^  Othoniel,  tempus  ejus  Deus,  vel  responsio  Dei^ 
^  Aoth,  gloriosus, 
Barach,  fulgurans, 

53.  Debbora,  apis,  vel  loquax.  Apis,  quia  fuitad 
bellum  promplissima,  dimicans  adversus  Sisaram ; 
quo  perempto,  cecinit  canticum,  inde  loquax, 

Jahbl,  ascensio. 

54.  Gkdbo.v,  experimentum  iniquitatis  eorum, 
Frcquentibus  eoim  (locumentis  informatus  est  quali 
prsesa^io  conlra  hostes  tuturam  victoriam  expcdirel, 
ex  quo  futuro  experimento  ctymologiam  nominis 
sumpsit. 

55.  Abimelech,  pater  meus  rex. 
Tuolah  vermiculus,  vel  coccinum. 
Jair^  illuminans. 

I     Jehptb,  aperiejis^  vel  apertus, 

^  Hesebon,  cogitatio,  sivc  vinculutn  mceroris. 
Abdo,  servus  ejus. 

56.  Samson  ."?o/  ^orum,  vel  solis  fortitudo.  Fuit 
enim  virtute  clarus,  ct  liberavii  Israel  de  boslibus. 

forlasse  scriptura  fuorit,  ut  et  maris  ci perspicui  r^L- 
tio  consletaiiquii.Nam  et  apud  Paul.,  ii  Timolh.iil, 
'lau.6p^5  legitur ;  el  ila  appcllalur  a  Palladio  in  Vila 
Macarii  Alexan-I.,  ct  Euseb.,  lib  ixde  Prflep.  cap.  3, 
»  Othoniel.  In  Nom.  ex  JesuNav. :  OTHONiELrw- 
ponsio  Dei,ve\  rbvblatio  Dbi,  vel  tempusmbi  Dei, 

vel  SIGNUM  Dei. 

^  Aoth.  In  Nom.  cx  eodem. 

'  Hesebon.  In  Nom.  ux  Num.  :  cogitatio,  sive 

GINGULUM  MOKRORIS. 


179 


Daula,  paupercula,  vol  situla, 

Booz,  in  fortitudine,  sive  in  quo  robur. 

57.  *  Noemiy  quam  iolerpreUri  possumus  con- 
solatam,  eo  quod,  rilarito  el  liberis  peregre  morluis, 
Durum    Moabitidem  in  consolationem    suam    te- 

Quit. 

58.  Ruth,  interpretatur  festinans.  AJienigena  enira 
erat  ex  populo  gentili,  S1t9  quse  relicta  patria  fes- 
tinavit  transire  in  terram  Israel,  dicens  socrui  suse  : 
Quocunque  perrexeris  pergam, 

69.  Anna  gratia  ejus  ioterpretatur,  quia  dum  esset 
pritts  sterilis  natura,  postremo  Dei  gratiti  fecundata 

est. 
Hblt,  Deus  meus, 

60.  Ophni,  discalciatus.  Filius  enim  fuit  Heli  elec- 


S.  ISmORI  HISPALENSIS  EPISCOPI  «80 

■  quod  bellum  adversus  patrem  gessisset,  sive  quod  in 
ipso  belloDavid  placatusSli4lfuis8e1egtturfilio,adeo 
ut  etiam  magno  cum  dolore  exslinctum  plangeret. 

68.  RoBOAM,  latitudo  populi,  et  ipsum  per  anti- 
pbrasin.  quod  decem  tribubus  ab  eo  separatis,  due 
tantum  ei  relictse  sint. 

69.  Abia,  pater  dominus,  vel  pater  fuit. 
AsA,  tollenst  sive  sustollens. 
JosAPHAT,  Domini  judicium, 
JoRAM,  qui  est  excelsus, 

*  AcHAziAS,  apprehendens  Dominum. 

70.  Athalu,  tempus  Domini. 

•  JoAS,  spirans^\e\  Domini  robur. 
Amasias,  populum  toUens, 


OziAS.  fortitudo  Domini, 
tns  in  ministerium   sacerdotii,   cujus  amissionem  ^  Azarias,  auxilium  Domini. 
suo  exprcssit  vocabulo.ApobtoIus  enim  ait :  Calciati        71,  f  OziaSj  autem  ipse  e 
pedes  in  prceparationem  Evangelii  pacis. 
61.  Et  propheta :  Quam  speciosi  pedes  qui  annun^ 


tiant  pacem.  Iste  ergo  discalctatus  interpretatur,  ut 
ejus  nomine  veteiis  Teslamenti  sacerdotiura  aveteri 
populo  sigDificarctur  ablatum. 

62.  Phinees ffrBiier  Ophni,  os  mutum  interpretatur, 
quo  significatur  sacerdotii  vetcris  et  doctrinae  silen- 
tium. 

Samubl,  nomen  ejus  Deus. 

Jessai,  insulas  sacrificium,  vel  incensum, 

63.  Saul  petitio  inlerpretatur ;  notum  est  enim 
quomodo  Hebrseorum  populus  eumsibi  regem  petie- 
rit,  et  accepil  non  secundum  Deum,  sed  sccundura 
8uam  voluntatem. 

64.  David,  fortis  manu,  udque,  quia  fortissimns 
in  prseliis  fuit.  Ipse  et  desiderabilis,  iu  stirpe  scilicet 
sua,  de  qua  praedixeratpropheta  :  Veniet  Desidera-- 
tus  cunctis  gentibus, 

65.  ^Salomon  trinomius  fuissc  perhibetur.  Primum 
vocabulum  ejus  Salomon  dicitur,  id  est,  pacificus, 
eo  quod  in  regno  ejus  pax  fnerit.  Secundum  nomen 
Idida^  eo  quod  fuerit  dileclus,  et  ainabilis  Domino. 
Tertium  vocabulum  ejus  Cohelet,  quod  Graece  ap- 
pellatur  ecclesiastes, L^iine  concionator,q\xod  ad  po- 
pulum  loqueretur. 

66.  Jonatuas,  columboi  donum, 

67.  °  Absalom,  patris  pax  per  antiphrasin,  eo 

^  Noemi.  Ex  episl.  aJ  Furiam,  non  longe  a  finc. 

**  Tribus  nominibus.  Kx  comm.  Eccles.  cap.  i. 

*^  Absalon  patris  pax,  Non  ex  Hieronymo,qui  oa- 
trem  pacis  inierpretatur,  sed  ex  Greg.  in  Prolog. 
psalm.  VII  poenit.  (si  modo  id  opus  Gregorii  esse  cre- 
dimus)  sic  namque  :  Absalon  patris  pax  interpreta- 
tur^  non  quod  ei  pax  uUa  cum  patre  fuerit.sed  quia 

?uanta?pacis  etpatientice  exstitit,  in  ejus  perversi-' 
ate  vater  ostendit, 
^  Ochozias,  In  Nom.  ex  Matlh. 
•  JoAS,  spirans.  Ita  Ms.  omnes.  Quod  vero  apud 
Hieronymum  legiiur  in  nom.  ex  lib.  Judic:  Joas 

8PERAN8,5it;e  TEUPORALIS  VCl  DOMINI  ROBUR.  SpiraUS 

eo  loco  reponendum  putamus.  Una  est  enim  etymo- 
iogia  spirans,  sivc  temporalis  ducta  a  verbo  XSVC*  de- 
speravit,  auae  in  spirantem  aut  temporalem  optime 
cadit.Quod  vero  Dominirobur  additur,  alia  ralio  est, 
n^  enimdomintf5,  ei  ly  fortis^  sive  Vy  fortitudo.  I&- 


ipse  est  qui  et  Azarias,  duplici 

nomine. 

f  Ipse  est  qui  illicitura  sibi  sacerdotiura  vendicare 
conaius,  lepra  in  fronte  percussus  est. 

12.Joathameslperfectus.  Pulchram  etymologiam 
nominis  habet;  fecit  enim  rectum  in  conspectu  Do- 
mini,  et  portam  templi  sedificavit  excelsam. 

73.  AcHAZ,  apprehendens, 
EzBCHiAS,  fortis  dominus. 

Manassbs,  obliviosus.  Per  multa  enira  scelera  et 
sacrilegia  reliquerat  et  oblitus  fuerat  Dei,  sive  quod 
oblitus  est  Deus  peccatorum  illius. 

74.  ^  Amon,  fidelis  vel  onustus. 

*  JosiAs,it^t  estincensum  Z>omtnt,  propria  ctymo- 
12  logia  nominis.  Iste  est  enim  qui  siraulacra  eorabnssit. 

75.  JoACHAZ,  robustus. 
JoACHiM,  ubi  est  prasparatio. 
Eliaghim,  Dei  resurrectio. 
Jeghonias,  prceparatio  Domini, 
Srdechias,  justus  Domini. 

76.  ^ iEtiOBOAU, judicatio, sive  causa  populi,  vel, ut 
quidam  tdmi,S9i^divisio  inlerpretatur,  pro  eo  quod 
in  regno  ejus  divisus  sit  populus  Israel,  et  prsecisus 
a  regno  stirpis  David.  Divisionis  enim  populi  causa 
isie  exslitit. 

77.  Zambri,  Psalmus,  vel  Canticum  meum, 
Omri,  crispans  meus. 

Aghab,  frater  patris» 

que  mos  nomina  Hebrsea  confundendi ,  sive  quod 
11  alitcr  olim  scripla,  sive  quod  Latina  scriptura  et 
pronuntiatione  eadem  fijint,  non  infrequens  Hiero- 
nymo  :  cum  tamen  diversse  intorpretationis  rationem 
nonnunquam  reddat,  S8epe  etiam  reddere  negligat, 
quod  ipse  fateturin  prser.  ad  lib.  de  Nom.  Heb.',  et 
initio  hujus  capitis  advertit  Isidorus. 

'  Ozias  autem  ipse  est  qui.  Verba  Hier.  in  Isa.  i. 

'  Ipse  est  qui  illicit,  Idem,  in  Amos  i,  apud  quem, 
indebitum  sibi  sacerd. 

^  Amon.  In  Nominibus  ex  Matih.  Amon,  pidblis 
vel  NUTRiTius,  si  tamen  ab  H  littera  exordium  habet^ 
quod  si  ex  y  scribitur^  onustus  interpretatur, 

^  Josias,  In  nominibus  ex  Matth. 
Sedechias.  In  Nom.  ex  lib.  IH  Reg.  el  in  Ez.  n. 

^  Jeroboam.  In  Ara.  i :  Jbroboam,  iudigatio  ,  sive 
cAUdA  poupuLi8ixa«[Ab«Xao\i,  licet  quidampery^  Grasc^ 
a  m  litteram  legentes,DiymoHKU  popuu  suspieentur. 


281 


ETTMOLOGIARUM  LIB.  VH. 


28S 


78.  *  Jezabrl,  fluxus  sanguinis,  vel  fluens  san^ 
guinem^  sed  me^ius,  ubi  est  sterquilinium.  Praecipi- 
tataenim  deorsum,  comederunt  earnes  ejus  canes, 
sicut  praedixerat  Elias :  Et  erunt,  inquit,  cames  Je- 
zabel  sicut  stercus  super  faciem  terras. 

79.  OcHoziAS,  apprehendens  Deum, 
*»  Jehu,  ipse^  vel  est. 

^  JoATHA,  robustus. 
Sella,  umbra  ejus,  vel  petitio, 
Manahen  consolans. 
Phacbas,  aperiens, 

80.  Nabuchodonosor,  prophetia  lagunculoe  angu^ 
stas,  sive  prophetans  istinsmodi  signum,  per  somnium 
scilicet  futurorum,  quod  vidisse  narratur,  et  Daniel 
interpretitns  est;  sive,  sessio  in  agnitione  angustias 
pro  iis  qut  in  captivitatem  ab  eo  ducli  sunt. 

81.  ^  Zorobabelf  apud  Hebrseos  ex  tribus  iate- 
gris  nominibus  tradilur  essecompositus.  Zo,  iste;  ho, 
magister;  Babbl  proprie  Babylonium  sonat;  et  effi- 
citur  nomen  Zorobabel,  iste  magister  de  Babylone, 
in  Babylone  enim  ortus  est,  ubi  et  pnnceps  genlis 
Judseae  exstitit. 

CAPUT  VII. 
De  patrarchis. 

1.  Quorumdam  ^  patriarcharum  etymologise  no- 
tandse  sunt,  ut  sdamus  quid  in  suo  vocabulo  reso« 
nent.  Nam  plerique  eorum  ex  causis  propriis  nomina 
acceperunt.  Patriarcha  interpretatur  patrum  prin- 
ceps,  "Apxo?  enim  Graece  princeps  est, 

2.  '  Abram  primumvocatus  esl  pa^^r  videns  popu-^ 
lum,  propter  S9B  Israel,  scilicet,  tantum;  f^  postea 
appellatus  Abraham,  quod  transferlur  pater  multa- 
rum  gentium^  quod  erat  adhuc  per  lidem  futuram. 
Gentium  autem  non  habetur  in  nomine,  sed  subau- 
ditur,  juxta  illud  :  Erit  nomen  tuum  Abraham,  quia 
patrem  multarum  gentium  posui  te, 

3.  Isaac,  cx  risu  nomen  accepit.  Riserat  cnim  pater 
quando  ei  promissus  est,  admirans  in  gaudio.  Risit 
et  mater,  quando  per  illos  ires  viros  promissus  est, 
dubitans  in  gaudio.  Ex  hac  ergo  causa  nomen  acce- 
pit  Isaac,  interpretatur  enim  risus, 

4  ^  Sciendum  autem  quod  quatuor  in  veteri  Testa- 
mento  absque  ullo  velamine  nomioibus  suis,  ante- 
quam  nascerentur,  vocati  sunt;  Ismael,  Isaac,  Salo* 
mon  ct  Josias,  Lege  Scripturas. 

5.  Jacob,  supplantator  interpretatur,  sive  quod  in 
orta  plantam  nascenlis  fratris  apprehenderii,  sive 
quod  posiea  fratrem  arie  deceperit.  Unde  et  Esaa 

*  Jezabei,  In  Nom.  ex  Apoc. 

^  Jehu.  In  Nom.  ex  ni  Regum. 

^  Joatha  robustus,  Rom.  God. :  Jathar,  ambustus, 
Hicronymus,  Etuam  robustus.  Joathaiii  vero  el  Joa- 
chaz  (qui  in  nonnullis  Codicibus  leguntur)  interprc- 
tationes  paalo  ante  positae,  ut  toia  de  re  amplius 
quaerendam  videatur. 

^  Zarobabel,  In  Agg.  i. 

Cap.  VII.  —  •  Quorumdam.  Omnia  fere  ex  quae- 
stionibus  in  Gen. 

'  Abraii  paf^r  vid,  Ex  Nominibus  apud  Matth. 

'  Postea  appellatt^  est  Abraham.  Ex  Quaest.,  ad 
cap.  17. 


A  dixtt :  Juste  vocatum  est  namen  ejus  Jacob,  sup^ 
plantavit  enim  me  ecce  secundo, 

6.  ^  IsRAEL,2;ir  videns  Deum,  Tanc  enim  hoc  nonea 
accepit,  quando  tota  nocte  luctatus.vicit  iu  certamine 
angelam,  et  oriente  lucifero  benedictus  est.  Inde  pro* 
pter  visionem  Dci  Israel  appellatus  est,  sicut  et  ipse 
ait :  Vidi  Dominum  et  salva  facta  est  anima  mea. 

l.i  Ruben,  interpretatur  visionis  filius.  Sicenim 
quando  eum  peperit  Lia  vocavit  nomen  ejus  Ruben 
dicens  :  Quia  vidit  Deus  humilitatem  meam. 

8.  ^  Simeon,  interpretalur  auditio.  Sic  enim  dixit 
Lia  quando  peperit  eum  :  Quia  exaudivit  me  Deus» 

9.  Lbvi,  additus.  Dixit  enim  Lia  quando  peperit 
eum,  non  397  ambigens  de  amore  viri  iNunc  me^ 
cum  erit  vir  meus,  quia  peperi  ei  tres  fllios. 

D  10.  JuDAS  confessio  dicitur.  Quando  enim  peperit 
cum  Lia,  laudemDomino  retuliidicens  :  fiunc  super 
hoc  confltebor  Domino  ;  et  ob  id  vocatus  est  Judasm 
A  confessione  itaque  noinen  ejus  est  dictam,  quodest 
gratiarum  actio. 

11.  *  Issachar  interprelalur,  est  merces.  Ib  qaippe 
dicitur  est^  Sachar  merces.  Hoc  autem  ideo,  quia 
mandragoris  filii  Ruben  introitum  viri,  qui  Racheli 
debebatur,  ad  se  emerat  Lia.  Unde  el  dum  natus  est; 
dixitLia  :  Dedit  Deus  mercedemmeam. 

12.  Zabulon  interpretatur  habitaculum.  Sextum 
enim  hunc  filium  genuerat  Lia;  propterea  jam  secam 
dixit  :  Habitavit  mecum  vir  meus,  Unde,  et  fiUos 
ejus  vocatus  est  habitaculum. 

13.  ™  Nephthalim  de  conversione,si\ecomparati(h 
rne  causa  nominis  ejus  est.  Unde  et  dixit  Rachel,cam 

eum  peperisset  ancilla  ejus  Bala  :  Habitare  me  fecit 
Deus  habitationem  cum  sorore  mea. 

14.  Dan  interpretalur  judicium.  Bala  enim  dum 
eum  pcperisset,  dixit  Rach^l  domina  ejus  iJudicavit 
me  DominuSj  et  exaudiens  dedit  mihi  filium,  Gia- 
sain  nominis  expressit,  ut  ab  eo  quod  judicasset  se 
Domious,  filio  ancillae  judicii  nomen  imponeret. 

15  Gad  ab  eventu,  sivc  procinctu  vocatus  est. 
Quando  enim  peperit  eum  Zelpha,  dixit  domina  ejas 
Lia  :  In  fortuna,  id  est  quoJ  dicttur,  in  procinctu, 
vel  eventu. 

16.  Asbr  beatus  dicitur,  dumenim  peperisseteam 
Zelplia,  dixit  Lia  :  Beata  ego,  et  beatiflcantme  mu" 
lieres  ;  et  ab  eo  quod  beata  dicatur,  ex  etymologia 

Q  nominis  Beatum  vocavit. 

17.  Joseph,  ab  eo  quod  sibialium  addi  mater  op- 
taverat,  vocavit  augmentum.  Hunc  »  Pharao  Zaphor 

^  Sciendum  autem.  Ad  cap.  17.  Falso  autem  pro 
Salomo.ve  Samuelem  quidam  substituunt.Vide  Para- 
lip.  I,  xxu. 

^  Israel,  vir  videns  Deum.  Itaquidem  tn  Nomini- 
bus,  et  in  Is.  i.  Sed  eam  interpretaiionem  improbat 
in  Qusest.,  cap.  32,  ubi  princeps  cum  Deo  interpre- 
tatur.  Idemque  rursus  in  communt.  in  Joel,  euOutatsv 
Oeou,  id  est,  RBCTissiMUM  Dbi. 

^   Ruben.  Ad  cap.  29. 

^  Simeon.  Ibid. 

*  Issachar.  Atl  cap.  30. 

"  Nephthalim.  Ibid. 

^  Hunc  Pharao.  Ad  cap.  41. 


883 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  fiPISGOPI 


8^4 


fia/APAaanecaappdiavii,S9ilqoodHebrtioea65£Of}*  ■  ^   '  baias  interpretalur  >  Salvator  Datnini,  Et  me- 


ditorum  repertorem  tonai,  pro  eo  qaod  obscura  som- 
nia  revelavit,  et  sterilitatem  praedixii. 

18.  Tameu,  quia  hoc  nomen  ab  iEgyptio  ponilur, 
ipsius  liogue  debei  babere  rationem.  luterpreiaiar 
ergo  Zaphanath  Phaaneca  JSgyptio  sermone  Sa/vo- 
tor  mundi,  eo  quod  orbem  terrse  ab  imminenie  famis 
eausidio  liberarii. 

19.  *  Benjamin  ioterpretatur  filiusdextrat,q\ifid  esi 
virtutis.Dextra  enim  appellaiur  Jamin.  Materquippe 
ejusmoriens  vocaverai  nomen  ejus  Benoni.idesX^filius 
dolcris  mM'.Pater  hoc  mutavit,/i/ium€(«a;/ra;  nominans. 

20.  ^Manasses  dictusab  eo  quod  sit  pater  ejus  obli- 
tts  laborum  suorum.  luenim  Hebraice  vocatur  o^/it;to. 

21 .  Ephraim,  eo  quod  auxerii  eum  Deus,  et  ex  hoo 


riio ;  Salvatorem  enim  aniversarum  gentium,  ejusque 
sacramenta  amilius  quam  caeteri  praBdicai. 

8.  JsaBiiiAs  excelsus  Domini,  pro  eo  quod  dicium 
estei :  Constitui  te  supergentes  etregna  (Jer,  i,  10). 

9.  EzBCHiEL^  fortitudo  Dei. 

Daniel,  judicium  Dei^  sive  quia  in  presbytcro- 
rum  judicio  sententiam  divinae  examinatiouis  exhi- 
buit,  dum,  reperta  eorum  falsitate  Susannam  ab  inte- 
rilu  liberavit;  sivc  quod  visiones  ei  somnia,quibus  per 
signa  (forte  sigla)  quaedam  et  «euigmata  fulura  mon- 
sirabaotur,  sagaci  mente  discerncns  apcruit.  ^  Hic,  ei 
desideriorum  vir  appellalus  est,quia  panem  desiderii 
non  maoducavii,  ei  vinum  concupiscentise  non  bibit. 

40.  OssB,  salvator,  aut  salvans.  Dum  enim  iram 


vooabulo  inlinguam  nostramtransfertur  au^m^^ttm.  n  Dei  jn  populum  Israelobcrimen  idololatrise  prophe- 

CAPUT  YUI.  iaaset»   domui   Jud»  salutem  prsBnuntiavit.  Propier 


De  prophetis. 

1.  Quos  geniilitas  vates  appellai,  hos  nosiri  prophe^ 
tas  vocant,  quasi  prsefalores,  quia  porro  faotur,  ei 
de  futuria  vera  prsedicunt.  Qui  autem  a  nobis  <"  pro- 
pbeise,  in  veieri  Testamento  videntes  appeliabaniur, 
quia  videbant  ea  quss  caeteri  non  videbant,  ei  prsespi- 
debani  ea  quas  in  mysterio  abscondita  erant. 

2.  Hiac  est  quod  scriptumesi  inSamuele  :  Eamus 
ad  videntem,  Hinc  Isaias :  Vidi,  inquit,  Dominum 
sedentem  super  solium  excelsum,  et  eUvatum,  Ei 
Ezechiel  :  Aperti  sunt  casli,  et  vidi  visiones  Dei. 

3.  Quorumdam  aulem  prophetarum  nominum  ety- 
mologiae  annotaddae  sunt.  Vocabula  enim  eorum  aatis 


quod  Ezechias  rex  Juda,  sublatis  idolis  quae  praece- 
dentea  reges  consecraverant ,  templum  Domini  pur- 
gasse  ac  purificaase  monstratur. 

11.^  JoBL,  Dominus  Deus,  sive  incipiens  Deo,  vel 
fuit  Dei.  Hsec  enim  ejus  vocabulum  resonat  etymo- 
logia  inceria. 

330 12.  i  Auos,populus  avulsus.  Prophetia  enim 
ejus  ad  populum  fuit  Israel,  quia  jam  avulsus  erat  a 
Domino,  et  aureis  vitulis  serviebat,  sivc  avulsus  a 
regno  stirpis  David. 

13.  ^  Nahijm,  gemens,  sive  consolator.  Increpat 
enim  civitatem  sanguinum,  ct  post  eversionem  illius 
consolatur  Sion  dicens  :   Ecce  super  montes  pedes 


osienduni  quid  ia  fuiurum  factis  diclisque  suis  prae-  p  evangeliAantis  et  annuntiantis  pacem  {Isa.  xlii,  7). 
nuniiassent.  ^      14.  i  Habaguc,  amplexans,  quia,  vel  ex  eo  quod 

amabilis  Domini  fuit,  vocatur  amplexatio,  vel  quod 


nuniiassent. 

4.  Elias  inierpreUlar Dominus D&uSnEx  faturiigi* 
iar  prsBsagio  sicvocaiur.  Nam  dum  ahercaretur  in  sa- 
crificio  cum  quadraginiis  399  sacerdoiibus  Baal,in- 
vocato  nomine  Domini,  descendit  de  cceio  ignis  super 
holocaustam.  Quod  cum  vidisset  omnis  populus,  ce- 
cidit  in  faciem  suam,  et  ait :  Dominus  ipse  est  Deui 
{IIIReg.xyuh^O). 

5«  Ex  hacigiiur  cansa  Uilepriasnomenaccepitpro 
eo  quod  per  eum  postea  cognoverit  populus  Duminum 
Deum.  ^  Idem  ei  fortis  Domini  interpretatur^  vel  pro- 
pier  quod  inicrfecit  eosdcm  sacerdoies,  vel  propier 
quod  Aehab  adversitaiem  loleravit. 

6.  ELiSifius     Domini  salus    inlerpreiatur,    vo- 
cabulum  aiitcm   idem  cx  futuri  presagio  accepit.  n 
Denique  ei  multas  viriutes  fecit,  ei  famem  pellens  "^ 
populum  a  morte  salvavii. 

7.  *  Nathan,  dedit,  sive  dantis. 

*  Benjamin.  Ad  cap.  35. 

^  Manasses...  Ephraim.  Ad  cap.  41. 
Cap.  VIII.—  «  Prophetas  in  Yet.  Test.^Ex  prolog. 
Bibliolli. 

*  Idem  et  fort.  Ex  epist.  61,  ad  Pammach. 

*  Nathan.  In  Nom.  rx  Luc. 

'  IsAiAs.  Salus  Domini  in  Nominibus  ex  Act.  Sa^ 
lutare  Domini,  inNom.  px  Epist.  arlRom.  Salvator 
Dominiy  in  cap.  i  Isai.  ox  sua  sentcntia. 

'  Salvator  est  enim.  Ex  prsef.  in  eumd.  Isai. 

^  Hic,  et  desider,  Exepist.  adBusiboc.  decastod. 
Virg. 


in  cerlamen  cum  Deo  coogreditur,  amplexantis^  id 
esl,  luctantis  soriiius  est  nomen.  Nullus  enim  tam 
audaci  voco  ausus  cst  Doum  ad  disceptationem  jusli- 
tisB  provocarei  cur  in  rebus  humanis,  et  mundi  isiius 
nt^kvetix  tanta  rerum  versatur  iniquitas. 

15.  ""MioHBAS,  quis  hic,  vel  quis  iste?  ComminBiiuf 
enim  Samariae  ob  causam  simulacrorum  illo  modo, 
quo  de  Eliu  dicitur  :  Quis  est  iste  involvens  senten- 
tias  {Job.  xxxviii,  2)  f 

16. »  SopuoiOASi  specula,  vel  arcanum  Domini 
inlcrprotatur,  ulrumque  ad  prophetam  convenit.  Ipsi 
enim  sciunl  mysleria  Dei.  Unde  ad  Ezechielem  di- 
citur :  Speculatorem  te  posuitdomuilsrael  {Ezec,  iii, 
17).  Et  alibi  :  Non  faciet  Dominus  quidquam  nisi 
revelaverit  servis  suis  prophetis  {Amos,  iii,  7). 

17.  *  Abdias,  servus  Domini.  Sicul  enim  Moysea 

»  JoeU  in  praef.  Malach.  :  Joel,  qui  interpretafur 
DomNUS  Deus.  In  Nominibus  :  Jobl,  incipikns,  vel 
fiST  Deus, v^/  Dei.  In  prjpf.  in  Joelem  :  Joel  ipx^iuvo?, 
id  est,  iNcipiENs. 

j    Amos...  quia  jam  avuls.  Ex  comm.  in  cap.  i. 

^  Nahum  cfemens.  Ita  legendum  apud  Hieron.  in 
Nom.  ex  Epist.  Barnab.,  non  germen.  cx  Cod.  To* 
letan.,  mm  reliqni,  mendose,  germen. 

*  Habacuc.  Ex  prolog.  comti-enlarior. 

»  Micheas...  quo  ds  EUu  dicituf.  Job  xtxviu. 
"  Sophon.  In  cap.  i. 

*  Abdias.  In  cap.  i. 


ift5 


STTMOLOGIARUM  UB.  YII. 


286 


famaias  Domini,  ei  tpostolus  sernis  Chmti,  ita  iste  /(  rebiu  innseuntibus  tpem  poneotes  transilivii   ca« 
legatus  ad  gentes  mi88U8  331  Ykiet,et  predicat,  quae     nendo  iste  qui  vocatur  transilien$. 


prophetaii  digna  sunt  ministerio,  et  servitute,  inde 
$ervus  Dornini, 

48. »  Jonas  interpretatur  columbay  sive,  dolens. 
Columba  pro  geroitu,  quando  in  ventre  eeti  triduo 
fuit.  Dolens  autem,  vel  propter  trifttitiam,  quam  ba* 
buit  de  saiute  Nioivitarum,  vel  propter  hederam 
aobito  arescentem,  cujus  umbraculo  tegebatur  contra 
aoiia  ardorem. 

19.  Ipse  est,  et  Amathi  Sareptanse  viduae  filius, 
ut  Judsei  affirmant,  quenr  resuscutavit  Elias,  matre 
postea  ad  eum  dicente:  Nunc  cognovi  quoniam 
inr  Dei  es  tu,  et  verbum  Dei  in  ore  tuo  verum  est 
(  ///  Reg.  XVII,  24).  Ob  hanc  causam  ipsum  puerum 


29.  Bman,  accipiens,  vel  formido  eorum, 
Barachia,  benedictus    Dominus,   vel   benedictus 

Domi7ii.  **  Olda,  distritio,  sive  diverticiilum,  Jvm- 
TH,  laudam,  vel  confitens,  Esthbr,  abscoma. 

30.  ZACHAaiAs,memona  Domini,Qlb  hoc,  quia  ca- 
nit : Memorari  testamentisui  Sancti  {Luc,  i,72). 

31.  JoANNBs  Baptista, Dommi  gratia,  eo  quod  sit 
limes  prophetiflp,  preenuntius  graiiae,  sive  initium 
baptismati.-t,  per  quod  gralia  ministratur. 

52.  Hi  sunt  prophetee  Veteris,  Noviqoe  Testamen* 
ti,  quorum  finis  Christus,  cui  dicitur  a  Patre  :  Et  pro^ 
phetam  in  gentibus  posui  te  (Jer,  i,  5). 

33.  Prophetiae  autem  genera  septem  sunt :  Primum 


Amathi  vocitatnm.  Amathi  enim  ez  Hebrseo  in  La-  B  genus,  Ecstasis,  quod  est  mentis  exoessus,  sicut  vi- 

*:«.AM  Km^.om  ^.^^'4».  Ai^:*.^^    -*  -._  -.^ -.j    j«.  ak  .  ••!     t        1.     •  j.  ^     1-  •      ^A -.   « 


tinam  linguam  veritas  dicitur,  et  ex  eo  quod  verum 
Elias  locutus  est»  iile,qui  suscitatus  est,  filius  nuncu- 
patus  est  veritatis. 

20.  Zacharias,  memoria  Domini,  Septuagesimo 
enim  anno  desolalionis  templi  completo,  Zacharia 
prsedicaote,  memoratus  est  Dominus  populi  sui; 
jussuque  Darii  reversus  est  Dei  popuius,  et  reaedifi- 
cata  est,  et  Urbs,  et  lempium. 

21.  ^  Aggeus  inLatinum  festivusei  lcetus  resonat. 
Destructum  enim  tcmplum  sedificandura  prophetat,et 
post  luctum  captivitatis  regressionisisetitiamprfledicat. 

22.  Malachias  ioterpretatur  angelus  Domini,  id 
esl,  nuntius;  quidquid  enim  loqucbaiur,  quasi  aDo- 
mino  essent  mandata,  ita  credebantur,  et  inde  ita 


dit  Petrus  vas  iiiud  submissum  de  coelo  in  stupore 
mentis  cum  variis  animaiibu'^. 

84.  Secundum  genus,  visio  sicut  apud  Isaiam  di- 
oentem  :  Vidi  Dominum  sedentem  super  solium  ex-^ 
celsum  (Isa,  vi,  1).  Terlium  genus,  somnium,  sicut 
Jacob  subnixam  in  coeloscaiamdormiensvidit.  Quar" 
tum  genus ,  per  nubem,  sicut  ad  Moysen,  et  ad  Job 
post  piagam  loquitur  Deus. 

SS3  35.  Quinlum  genus,  vox  de  coelo,  sicut  ad 
Abraham  soouit  dicens :  Ne  injicias  manum  tuamin 
puerum,  Gen.  xxii,  12).  Et  da  Sauiam  in  via  :  Saule, 
Saule,  quid  me  persequeris  (Act  ix,      4)? 

36.  Sexlum  genus,  accepta  parabola,  sicul  apud 
Saiomonem  in  Proverbiis,  et  apud  Balanm,  cum  evo- 


nomen   ejus   Septuaginta   transtuierunt,   dicentes  :  Q  caretur  a   Balac.  Scptimum   genus,  repletio  sancti 


Assumptio  Verbi  Domini  super  Israei  in  manu  an^ 
geli  ejus  (Malach  i,  1). 

23.  EsDRAS,  adjutor, 

Nehkmias,  consolator  a  Domino,  Quodam  enim 
prsesagio  futurorum  nomina  ista  sortiti  sunt.  Fue- 
runt  enim  in  adjulorium  et  consolationem  omni  ilii 
populo  redeunti  ad  patriam.  Nam  et  templum  Do- 
miniidem  reaedificavcrunt,  et  murorum  ac  turrium 
opus  ip:^i  restauraveruni. 

24.  *  Ananias,  gratia  Dei,  Idem,  et  Sidrac  lingua 
Cbaldaea,  quod  interpretatur  decorus  meus, 

S199  25.  AzABiAS,  auxiHum  Domini;  [dem  et  Ab' 
denagOj  quod  in  Latinum  vertitur  serviens  taceo, 

26.  ^  MisABL,  quag  palus  Domini  ;\pse^ei  *  Misach, 
quod  interpretatur  risus,  vel  gaudium, 

27.  Ahia,  frater  ejus, 
Sbkbia,  audiem  Dominum, 
AsAPH,  congregam, 

'  Ethan,  robustus^  sive  accensus. 

28.  iDHiTim,  transiliens  eoSy  sive  saliens  eos, 

f^  Quosdam  enim  inhserentes  humo,  curvatos  in 
tenam,  et  ea  quae  in    imo  sunt   cogitantes,    et  in 

*  JoNAS. ..  ipse  est  Amatui,  eic.  £x  prsef.  in  Jon. 

^Aagceus.  Ex  proiog.  biblioth. 

'  Ananias, Ex  Nom.  ex  Jerem.  et  Danieie. 

^  hliSkhL,quas  PALus  Domini.  Ex  Nom.  ex  Daoicle. 
Mendose  ergoGod.  oaines, qui  populus  Domini,,,  In 
Nomin.  ex  Exod. :  Misabl,  tagtus  Dbi,  sive  quis  in- 

TBaaOGAVlT? 


Spiritus,  sicut  pene  apud  omnes  prophetas. 

37.  »  Aiii  tria  genera  vi^ionum  esse  dixerunt. 
Unum  secundum  oculos  corporis,  sicut  vidit  Abra- 
ham  tres  viros  sub  ilice  Mambre,  el  Moyses  ignem 
in  rubo,  et  discipuii  transfiguratum  Dominum  in 
monte  inter  Moysen,  et  Eliam,  et  caetera  hujusmodi. 

38.  Aitcrum  secundum  spiritum,  quod  imaginamur 
ea  quae  per  corpus  scntimus,  sicut  vidit  Petrus,  discum 
ilium  submitli  de  coeio  cum  variis  animalibus,  et  si- 
cut  Isaias  Dominum  in  sede  aitissima  non  corporalt- 
ter,  sed  spiritualiier  vidil. 

39.  Non  enim  Deum  forma  corporea  circumter- 
minat,  sed  quemadmodum  figurate,  non  proprie 
multadicuntur,  ita  etiam  figurate  multa  monstranlur. 

n  40.  Tertium  aulem  genus  visionis  est^quod  neque 
corporeis  sensibus,  ncque  iila  parte  animee,  qua 
corporalium  rerum  imagines  capiuntur,  sed  per 
intuitum  mentis,  quo  iniellecla  conspicitur  veritas, 
sicut  Daniei  hoc  praedilusmeote  vidit,  quod  Baitiiasar 
viderat  corpore,  sine  quo  genere  ilia  duo,  vel 
infrucluosa suni,  vel  elia')i  in  errorem  railtuut.  Omnia 
tam'  n  ha?c  j^cnera  Spiriius  sanotu^  moderatur. 

*  Misach,,  ibid. 

'  Kthan  rob.,  cSiV^AscBNSus.  Ila  «tiam  apud  Hie- 
ronvm,  accctisus  niaiebai  A.  August. 
fQuosd.  enim  inhasrentes,  Ex  Au^.  in  ps.  xxxviii. 
»>  Olda.  Ex  Nom.Iil  Rcff. 

*  Alii  triagen,„moderatur,  Omnia  ex  Aug.  contra 
Adimant.,  cap.  ultim. 


987 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  BPISCOPI 


iS8 


41.  Habere  autem  Prophetiam.  non  aolum  bonas, 
sed  eliam  malus  potest;  nam  invenimus  Saulem  regem 
prophetasse.  Persequebatur  enim  sanclum  David,  e( 
implelus  Spiritu  propheiarc  coepit. 

CAPUT  IX. 
De  apostolis. 

1.  Apostoli  tnissi  interpretantur  :  hoc  enim  eorum 
nomen  indicat.  Nam  sicui  Graece  oqfftXoif  Latine  nunr 
tii  vocantur,  it^Graece  apcslolif  Latine  missi  appel- 
lantur.  Ipsos  enim  misit  Christus  evangelizare  per 
universum  mundum,  ita  ut  quidam  Persas,  Indosque 
penelrarent,  docentes  genies,  et  faeientes  in  nomine 
Christi  magna  et  incredibilia  miracula,  ut,  at- 
tesiantibus  signis  ei  prodigiis  crederetur  illis  in  iis 
qase  dicebant  ei  viderani.  Habeni  auiem  plerique  ex 
iis  causas  suorum  vocabulorum. 

2.  Petrus  a  petra  nomen  accepii,  hoc  cst,  a  Christo 
super  quem  est  fundata  Ecclesia.  Non  enim  a  Peiro 
petra,  sed  Pelrus  a  pcira  nomen  sortiius  est,  sicui 
non  Chrisius  a  Christiano,  scd  Christianus  a  Chrisio 
Tocatur,  ideoque  aii  Dominus :  Tu  es  Petrus,  et  super 
kanc  petram,eic.t  quiadixeratPetrus:  Tu  es  Christus 
Filius  Dei  vivi;  deinde  ei  Dominus :  Super  hanc,  in- 
quit,  petram,  quam  confessus  es,  asdi/icabo  Ecclesiam 
meam.  Petra  enim  erat  Christus,  super  quod  fnnda- 
mentum  eiiam  ipse  aedificaius  esi  Petrus. 

3.  *  Cephas  dictus,  eo  quod  in  capite  siiconstitutus 
apostolorum ;  835  xt^ oXii  enim  Grseoe  caput  dicitur, 
^  el  ipsum  nomen  in  Peiro  Syrum  est«. 

4.  Simon  Barjona  in  linguam  nostram  sonai  /ilius 
eolumbas,  et  est  nomen  Syrum  pariter  et  Hebrseum» 
Bae  quippe  Syra  lingua  (iUus,  Jona  columba,  utroque 
sermone,  dicitur. 

5.  Alii  simpliciter  accipiunt,  quod  Simon,  id  esi» 
Peirus  filius  sii  Joannis,  juxia  illam  interrogatio- 
nem :  Siman  Joannis,  diligis  mef  ei  volunt  Scripto- 
rum  vitio  depravatum,  ui  pro  Barjoarma,  hoc  est, 
filius  Joannis,  Barjona  scripium  sii,  una  detracia 
syllaba.  Joanna  aulem  inierpretatur  Domini  gratia. 

6.  Ei  fuisse  constai  Petrum  irinomium  :  Petrum, 
Cepham,  ei  Simonem  Barjona;  *^  Simon  auiem  He« 
braice  interpr^iatur  obediens* 

7.  Saulus  Hcbraico  sermone /en^a^todicius,eo  quod 
prius  io  ieniatione  Ecclesise  sit  versaius.  Persecutor 
enim  erat,  et  inde  nomen  habebat  isiud,  quando 
perseqnebatur  Christiaoos. 

8.  Postea,  mutato  nomine,  de  Saulo  facius  est 
Paulus,  quod  interpreiaiur  mirabilis,  sivc  electus. 
Mirabilis,  vei  quia  mulia  signa  fecit,  vel  quia  ab 
Oriente  usque  ad  Occasum  Evangelium  Chrisii  in  om- 
nibus  gentibus  praedicavit. 

Cap.  IX.  — »  Cephas...quod in capite. Grsecam  ety- 
roologiam  Anacleti  III,  Dionysii  Areopag.  et  Optati 
Milevilaui  cxcmplo  reddidit,  rum  Syrum  vcrbum  esse 
oonstet,  idque  siatim  idcm  tci>tetur.  Cujus  rei  exem- 
pja  alia  rationemque  non  inelegantem.  Yid.  apud 
Turrian.,  lib.  ii  conir.  Magdeburff.,  cap.  3. 

^Et ipsumnomen inPetro Syr.yid.  Hieron. Mattb. 
VI,  ei  in  Nomin.  cx  eodem. 

« SmoN...  obediens.  Hieron, :  Simon...  quippe  obb- 
DiKMS  dicitur» 


m  9.  Electus,  sicut  in  Actibus  apostolorum  Spiritus 
sanctus  dicit :  Segregate  mihi  Bamabam,  et  Saulum 
ad  opus,  ad  quod  elegi  eos  {Act.  xni,  12.)  Latino 
autem  scrmone  Paulus  a  modico  dictus;  unde  etipse 
aii:  Ego  sum  minimus  apostolorum  omnium 
(  /  Cor.  XV,  9).  Quando  enim  Saulus,  superbus,  ela- 
tus  ;  quando  Paulus,  humilis  et  modieus. 

10.  Ideo  sicloquimur.Paulo post  videbo  te,  idesi, 
postmodicum*l^&m  quia  modicus  faciusest,ip8e  dicii: 
Ego  enim  sum  novissimus  apostolorum ;  et  :  Mihi 
minimo  omnium  sanctorum  {Eph.  iii,  8).  Cephas 
autem  et  Saulus  ideo  mulato  nomine  sunt  vocaii,  ut 
essent  etiam  ipso  nomine  novi,  sicut  Abraham  et  Sara. 

11.  i4ndr(?as,frater  Peiri  earne,  eicohseresgraii», 
secundum  Hebraeam  elymologiam,  interpretatur  deco^ 

j^rus,  sive  respondensy  sermone^  autem  Grseco  a  vi- 
ro  virilis  appellatur. 

SSB  12,  Joannes,  quodam  vaticiiiio  ex  meriio  no- 
mcn  accepii ;  interpretatur  enim  in  quo  est  gratia^ 
vei  Domini  gratia.  Amplius  enim  eum  cseieris  apos- 
tolis  dilexit  Jesus. 

13.*  Jacobus  Zebedasi  z  patrc  cognominatur,  quem 
relinquens,  cum  Joanne  verum  Patrem  secuti  suni. 
Hi  sunt  filii  ionitrui,  qui  etiam  '  Boanerges  ex  fir- 
mitaie  et  magnitudine  fidei  nominati  suni.  Hic  est 
Jacobus  filius  Zebedsei,  frater  Joannis,  qui  post  As- 
censionem  Domioi  ab  Herode  manifestatur  occisus. 

14.  Jacobus  Alphan  ob  distinctionem  prioris  cogno- 
minatus  qui  diciiur  filius  Zebcdsei  sicut  iste  filius  Al- 
phsei :  cognomentum  igitur  amboa  patresumpseruni. 
Q  15.  Isie  est  Jacobus  minor,  qui  in  Evangelio  frater 
Domini  nominatur,  '  quia  Maria  uxor  Alphaei,  soror 
fuit  Matris  Domini,  quam  Mariam  Cleophse  Joannes 
evangelista  cognominat,  a  patre,  sive  a  gentilitate 
famiiiae,  aut  quacunque  alia  causa  ei  nomen  impo- 
nens.  Alphasus  autem  Hebraeo  sermone  in  Lalinum 
exprimiiur,  millesimus^  sive  doctus. 

16.  ^Philippus,  os  lampadarum  yel  osmanuum. 
Thomas,  abyssuSf  vel  geminus,  unde  Grsece  Didy* 

mus  appellatur. 

BAxmoLouxvs.filius  suspendentis  aquas,  vel  filius 
suspendentisme.  Syrum  es\,  non  Hebrseum. 

17.  Matthasus,  in  Hebrseo  donatus  exprimitur.  Idem 
ei  appellatus  Levi  ex  tribu  a  qua  ortus  fuit.  In  Laii- 
no  autem  ex  o^^ere  Publicam  nomen  accepii,  quia  ex 

II  Publicanis  fuit  elecius,  et  in  aposioiatum  translaius. 

18.  *  Simon  Cananwus.  ad  distinctionem  Simonis 
Peiri,  de  vico  Galilaese  Cana ;  ubi  aquas  Dominus 
mutavit  in  vinum  :  ipse  est  qui  in  alio  cvangelista 
scribitur  Zelotes,  Cana  quippe  %elus  iuterpretatnr. 

19.  Judas  Jacobi^  quialibi  ^ppeWsLiiXT  Lebba^us,  fi- 

^  Sermoneautem  Grcec.  InNom.  ex  Act. 

*  Jacobus.  Iq  cap.  Math.  x. 

'  Boanerges.  Ibid.  Scd  in  Dan.  i :  Filii  Zebedan 
appellati  sunt  filii  tonitrui  quod  non  {ut  plerique 
putant)  BoANBRGES,  sed  emendatius  legitur  Benk- 
RAHAM,  et  in  Is.  Lxii.  Et  in  Nom.  cx  Joann. 

»  Quia  Maria  uxor  klph.  Ex  eodem  advers.  Rlvid. 

^  Philipp.  os  lampadar.  InNom.  ex  Act.,  lampa- 
dar.  In  Nom.  ex  Luc,  os  lahpadis,  vel  osmanuum. 

^  Simon  Can.,.  Judas..,,  In  Maith.  x. 


SSf 


ETYM0L06IARUM  LIB.  VIL 


290 


^ratum  Domen  3S7  habel  hcorde^  qnod  nosdimi-  f^  ore  suo,  el  justificat,  et  condemnat,  more  mallcato- 
nutive  corculum  possumus  appellare  :  ipse  in  alio      ris  utraque  ferit. 


evangelista  ThaddanLS  scribitur,  *■  quem  ecclesiastica 
tradit  Historia  missum  Edessam  ad  Abagarum  regem. 

80.  Judas  Iscariotes,  vei  a  vico,  in  quo  ortusest, 
vcl  ex  Iribu  Issachar  vocabulum  sumpsit,  quodam 
prffisagio  futuri  in  condemnationem  sui.  Issachar 
cnim  interprelalur  merces^  ut  significaretur  pretium 
proditoris,  quo  vendidit  Domtnum,  sicut  scriptumest: 
Et  acceperunt  mercedem  meam,  triginta  argenteos^ 
pretium  quo  appretiatus  sum  ab  eis  Matth,  xxvii,  9). 

1.  MatthiaSy  qui  inter  apostolos  sine  cognomioe 
solus  habetur,  inlerpretatur  donatus,  ut  subaudiatur 
pro  Juda ;  isle  enim  in  locum  ejus  electus  est  ab 
apostolis,  cum  pro  duobus  sors  mitteretur. 


10.  Barraba,  filius  magistri,  eorum  absque  dubio 
Judaeorum  magistri,  qui  est  diaboltis,  homicidiorum 
auctor,  qui  usque  hodie  regnat  in  eis. 

CAPUT  XI. 

De  martyribus. 

i .  Martyres  Grseca  lingua  Laiine  testes  dicuntur, 
unde,  el  testimonia  Graece  martyria  nuncupanlur. 
Testes  autem  ideo  vocati  sunl,  quia  propter  lestimo- 
nium  Christi  passioues  siistinucrunt,  et  usque  ad 
mortcm  pro  veritaie  certaverunl. 

2.  Quod  vero  non  testes  (quod  Latine  utique  posse* 
mus),  sed  Grsece  martyres  appellamus,  familiarius 


22.  ^  Marcus  excelsus  mandatOy  utique  propter  g  Ecclesise  auribus  hoc  Grjecum  verbum  sooat,  sicut 


Evangelium  Altissimi,  quod  prsedicavit. 

23.  LucAs,   ipse  consurgens  sine  ipse  elevans,  eo 

quod  clevaveril  prdedicationem  Evangelii  post  alios. 

4.  hAMSkBks.filius  Propheta^,  vel  filius  consola'' 

tionis, 

CAPUT  X. 

De  reliquis  in  Evangelio  nominibus. 

1.  Maru,  ^  illuminatrix,  sive  stella  maris  ;  ge« 
nuit  enim  Lumen  mundi.  Sermone  autem  Syro 
Maria  Domina  nuocnpalur,  et  pulchre,  quia  Domi- 
num  genuit. 

2.  EusABBTH,  Dei  mei  saturitaSf  vel  Dei  mei  jura- 
mentum, 

3.  Magdalena,  turris,  Martha,  irritans,  aul  pro- 


mulla  Grseca  nomina,  quse  pro  Latinis  utimur. 

3.  Marlyrum  primus  in  Novo  Tesiamento  Stepha" 
nus  fuit  qui  sermone  Hebraeo  inlerpretalur  norma, 
quod  prior  fuerit  in  martyrio  889  ad  imitationem 
fidelium  :  idem  autem  ex  Graeco  sermone  in  Lalinum 
vcrtilur  coronatus,  et  hoc  prophctice,  ut  quod  seque- 
retur  in  re,  valicinio  quodam  fuluri  prius  in  voca- 
bulo  resonarel;  passus  est  cnim,  ct  quod  vocabatur 
accepit.  Stephanus  enim  corona  dicitur,  hnmililer 
lapidatus,  sed  sublimiter  coronatus. 

4.  *  Duo  autem  sunt  martyrii  genera,  unum  in 
aperta  passione,  altcrum  in  occulta  animi  virtute. 
Nam  raulti  hostis  insidias  tolcrantes,  et  cunctis  car- 
nalibus  desidcriis  resistenles,  per  hoc  quod  se  Om- 


vocflw^;sermone  aulemSyrointerpretalurdowinaws.  (^  nipotenti   Deo  in   corde  maciaveruut,  eliam  pacis 


S8S  4.  Nathanabl  ,  donum  Dei,  quiadolus,  id 

est>  simulatio,  donoDei,  in  eo  non  fuit. 
5  Zered.eus,  donatus,  sive  fluens  istCf 
Zaccii£us,  justus,  sive  justificatus,  sivc  ju^tift- 

candus  :  Syrum  est  nomen,  Hebraeum. 

6.  Lazarus,  adjutus,  eoquod  sit  a  morte  resusci- 
tatus. 

HERODBS,  pelliceuSy  gloriosuSf  clara  elymologia. 

7.  Caiphas,  investigator^  aut  sagaXy  aut  vomcns 
ore ;  iniquo  enim  ore  suo  justum  condemnavit,  quam- 
vis  hoc  mysterioprophetali  annuntiassei. 

8.  *  PoNTius,  declinans  comilium^  ulique  Judaeo- 
rum ;  accepta  enim  aqua  lavit  manus  suas,  dicens : 
Innocens  ego  sum  a  sanguine  hujus  Justi  (Matth. 
XVII,  24). 

9.  PiLATus,  os   malleatoris^  quia  dum  Christum 

*  Quem  ecclesiast. Ihid.Esiavilem  hisloria  Euseb., 
lib.  I,  cap.  ullim. 

^  Marcus  excels.  mand.  Ssepe  hoc  repctit  Hiero- 
nymus.  Scd  in  Nom.  Episl.  ad  Colos.  :  Marcus,  su- 

BLIXIS  IIANDATO ,  SivC  AIIARUS,    VCl   CCrtC  ATTRITUS, 

atque  limatus. 

Cap.  X.  —  °  Maria.  illumin.  In  Nom.  ex  Matlh. : 
Mariam  plerique  cesiimant  interpretari  illuminant 
VB  iSTi.vel  iLLUMiNATRix,!^^/  Smyrna  ukKis.Scd  mihi 
nequaquam  videtur  :  Melius  est  autem  ut  dicamus 
sonare  eam  stellam  MARis,5it;e  amarum  MARE.SciVn- 
dum  quoque  quod  Maria  sermone  Syro  domina 
nuncupatur. 

**  Pontius  declinans  consiliumMai  Golh.  Cod.,  et 
apud  Hieronym.; Conci/tum,  Impressi.Rcliqua  hujus 


tempore  martyrcs  facli  sunt,  qui  etiam,  si  pcrsecu- 
tionis  tempore  existerent,  martyres  cssc  potuerunt. 

CAPUT  XU. 

De  clericis. 

1.  Cleros  '  et  clericos  hinc  appellaios  (credimus) 
quia  Malthias  sorte  electus  cst,  quem  primum  per 
apostolos  legimus  ordinatum,  xXfipoc  enim  Gnece, 
sorSf  vel  hcereditas  dicilur. 

2.Proplerea  ergodicti  c/enct,quod  de  sorte  sunt  Do- 
mini,  <^  vel  quia  Dominum  partem  habenl.  Generaliler 
SLMiemclerici  nuncupantur  omnes  qui  iuEcclesiaChri- 
sti  deserviunl,  quorum  gradus  et  nomina  haec  sunt : 

3.  Ostiarius,  ^psalmistat  lector,  exordsta,  acoly- 
n  thuSfSubdiaconus,  diaconus^  presbyter  et  episcopus» 

840  4.  *  Ordo  episcoporum  quadriperlilusest,  id 

cap.  ex  eodem  Hieron. 

Cap.  XI.  —  •  Duo  sunt  autem  martyrii  gen.  Ex 
Greg.  IH  Dialog.,  cap.  26. 

Cap.  XII.  —  '  Cleros  et  cleric.  Ex  Augustin.,  in 

pS.  LXVII. 

s  Vel  quia  Dominum partem,  AI.,  Domini  partem» 
Utrumque  relulit  in  lib.  Gff.  • 

*»  Psalmist.f  lect.Psalmista,  sivc  /ec^or,  Rab.,Iib.i, 
cap.  4.  Non  cst  autem  psalmista  ordinis  aut  gradus 
proprium  nomen.  Scd  ordinis  nominc  aiiquando  ccn- 
seri  fatetur  D.  Th.  in  Addil.,  q.  37,  ait.  2. 

*  Ordo  episcop.  quadrip.  Sic  Rab.,  Grat.  et  vctcres 
libri,  sed  idcm  Rab.,  lib.  i,  cap.  5  :  Tripertiius  est, 
id  est,  in  patriarchis,  ARCHiEpiscons,  qui  et  mciro" 
politani  sunt,  et  in  bpiscopis. 


J91  S.  ISlDOm  HiSPALENSIS  EFISGOPr 

estt  in  patriarchis,  archiepiscopis,  metropoHtis  atque  j|  Graeeo  et  Lalino,  quasi  sacrum  dans,  sicnl  enim  rex  a 

regendOf  ita  sacerdos,  S49  »  sanctificando  yocatat 
est ;  oonseerat  enim,  etsanctificat. 


epucopts. 

b.PatriarckaGr^cd,  Ixan^ntLSummusPatrum  inter- 
pretatur,  *  quia  priDium,  id  est,  apostolicum  relinet 
iocum,  el  ideo  quia  snmmo  lionore  fungitur,  lali  no- 
mine  censetur;  sicut  Romanus,  Anliochenus  et 
Alexandrinus. 

6.  Archiepiscopus  Graeco  YOcabulo,  quod  sit  sum- 
mus  episcoporum^  tenet  enim  vieem  apostoljcam,  ct 
praesidet,  tam  metropolilanis  quam  episcopis  caeteris. 
f*  Metropolitani  autem  a  mensura  ciuitatum  vo- 
eati.) 

7.  Singulis  enim  provinciis  praeeminent,  quorum 
aoctoritati  et  doctrinse  cseteri  sacerdoles  subjecti  sant, 
aine  quibus  nifail  reliquos  episcopos  agere  licel,  sol- 
iieiiudo  enim  totius  provinciae  ipsis  conmiissa  est. 

8.  Omnes  autem  superius  designali  ordioes  uno  eo- 
demque  vocabulo  episcopi  nominantur,  scd  ideo  pri- 
.vato  nomine  quidam  uluntur  propter  diatinciionem  po- 
lestatis,  quam  singulariter  aeceperunt. 

9.  Patriabcha  ,  patrum  princeps;  "Apxoc  enim 
prineeps. 

10.  Arcbiepiscopus,  princeps  episcoporum^  &ieQt 
metropolitanus  a  mensura  civitatum. 

94 1 11.  ^  Episcopatus  autem  vocabulum  inde  dnc- 
tum,  quod  illc  qui  supercfficitur  superintendat,  cu- 
ram  acilicet  subditomm  gerens,  axoirelv  enim  Grece, 
Laline  intendere  dicitur. 

12.  Episcopi  nutem  Griece,  Latine  speculatores  in- 
terpretantur;  nam  speculator  est  prsepositus  in  Bccle- 


IS.Saoerdotes  autemgentililim/Iafmnesdieebanlur. 
Hi  in  capite  habebant  pileum,  in  qno  erat  brevis  virga 
desuper^habens  lanae  aliquid  Qnod  cum  pcr aesium  fer- 
re  non  possent,  filo  tantnm  capita  religare  coeperunt. 

19.  Nam  nudis  penitus  eos  capilibus  incedere 
nefas  erat :  unde  a  /i/o,  quo  utebantnr,  «  lamines 
dieti  snnt,  quasi  flamines.  Verum  fesiis  diebns  filo  de" 
posito,  pileum  impooebant  pro  aacerdotii  eminentia. 

20.  Freshyter  Graece,  Latine  senior  interpretatur 
non  modo  pro  aetate,  yel  decrepita  senectote,  sed 
propler  honorem  et  dignitatem,  quam  acceperunt, 
presbyteri  nominantur :  ^  unde  et  apud  veteres  idem 

B  episcopi  eipresbyteri  fuerunl,  qoiaillud  nomen  digni- 
tatis  €st,  hoc  aetatis. 

21.  Ideo  auicm  et  p%E9BTTEn  sacerdotes  vocantur 
quia  sacrum  dant^  sicut  et  episcopi ;  *  qui  licet  sint 
lacerdotes,  tamen  poniificatus  apicem  non  babent, 
quia  nec  chrismate  frontcm  signant,  nec  Paracletum 
Spiritum  dant,  quod  solis  deberi  episcopis  leciio 
Actuum  apostolorum  demonstrat. 

^%,Lexntifi  ex  nomine  auctoris  voeati ;  dcLevienxm 
Levitce  exorti  snnt,  a  quibusin  temploDei  mystici  sa- 
cramenti  ministcria  explebantur.  Hi  Graeee  diaconi^ 
Latine  ministri  dicuntur,quiaJ  sicut  insacerdotecon- 
secratio,  ita  tn  diacono  mysterii  dispensatio  habetur. 

23  Hypodiaconi  Graece,  quos  nos  subdiaconos  dici- 
mus,  qui  ideo  ^ic  appellantur,  quia  subjaccnt  prance- 


aia,  dictus,  eo  quod  speculetur,  atquc  prospiciat  po-  C  ^is  et  orOciisIevitarum.  IMS  Oblationes  enim  in  tem- 


pulorum  infra  se  positorum  mores  et  vitam. 

13.  ?OKtvrE\.princeps  sacerdotum  est,  quasi  via 
sequentium,  ipseei  summus  sacerdos,  ipse  et  pontifcx 
maximus  nuncupatur;  ipse  enim  efficit  saccrdotes 
alque  levilas,  ipse  omnrs  ordines  ecclcsiasticos  dis- 
ponit,  ipse  quid  unusquisque  facere  debeat  ostendit. 

14.  Antea  autcm  ponlifices  et  reges  erant;  '  nam 
majomm  haec  erat  consneiado,  ut  rex  esset  etiam 
sacerdos  et  pontifcx.  Unde  et  romani  imperalores 
poniifices  dicebantur. 

15.  *  Vates  A  vi  mentis  appellatus,  cujus  signifi- 
catio  muUiplex  est;  nam  modo  sacerdotem,  modo  pro- 
fhetam  significal,  modo  poetam, 

16.  Aktistbs  sacerdos  dictus,  ab  eo  quod  ante 


plo  Dei  a  fidelibus  ipsi  sascipiunt,et  levitissuperpo- 
nendas  altaribus  deferunt :  hi  ^  apud  Hebraeos  Nathi- 
nwi  \ocantur. 

24.  Lectores  a  legendo  PSALxiSTiB,  a  psalmis  ca- 
nendis  vocati ;  illi  enim  praedicant  popuHs  quid  se- 
quantur ;  isti  canunt  ut  excitent  ad  conpunctioncm 
animos  audientium,  licet  el  quidam  lectores  iia  mi- 
seranter  pronuntient,  ut  quosdam  ad  luctum  lamenta- 
tioncmque  compellant. 

25.  lidcm  etiam  pronuntiatores  vocantur,quod  por- 
ro  annuntient ;  lanta  enim,  et  tam  clara  erit  eorum 
vox,  ut  quamvis  longe  positorum  aures  adimpleant. 

l^,Cantor  autem  vocatus,  quia  voccm  modulatur 
in  cantu,  Hujus^  duo  genera  dicuntur  in  arte  musi- 


stat,  primus  est  enim  in  ordine  Ecclcsiae,  et  snpra  v  ca,  sicul  ca  docti  homines  Lntine  dicere  potuerunt. 


se  nullum  habet. 
17.  Sacerdos  autem  nomen  habct  compositum  ex 

*  Quia  vrimum,  id  est  apostol.  Sic  Rab.  ct  velus 
Gratiani  lib.  cum  Gothicis  hbris. 

^  MetropoHtani  autem.UBdc  parenthesi  inclusimus, 
vel  quia  aliena  fortasse  sunt,  utcensebatChacon,  cum 
veriorem  interpretationem  Rabanus  retineat ,  qui 
omnia  hsc  ex  Isidoro  sumpsit,  vel  ut  quae  scquuntur : 
Singulis  e.  provinciis, etc, archiepiscopis  aptentur  ex 
sentenlia  Antonii  Augusiini.  Cui  duo  vctcres  libri  fa* 
vent,  in  quibus  post  haec  omnia  metropolitani  ei^movi 
hoc  qualccunque  est  collocatum.  Sic  eliam  erit  epis- 
coporum  tripertitns  ordo. 

*  Episcop.  vocab.  Ex  Aug.,  xix  de  Civit.,  cap.  19. 
^  mm  majorum.  B  Serv.«  ^n.  ni,  ad  vers.  Rex 


proecentor^  eisuccentor. 
27.  Profcentor,  qui  vocem  prcmittit  in  cantu. 

Anius. 

•  ykTES^avimenf, — A  viendis  versibus,  Varr.Iib.  vi. 
'  Sanctificando,  Eodem  modo,  lib.  ix,  cap.  3. 

f^  Flaminis.  E  Serv.,  iEn.  viii.  Vid.  Fesl.  et  Varr. 
^  Unde  et  apud  vetMem  episropi.Ex  Hier.,epist. 
83,  ad  Ocean. 

*  Qui  licet  stnt  sacerd.Ex  Innoc.I,epist.  1.  cap.  3. 
j  Sicut  in    sacerdote  consec.  Ex  episl.  ad  Rustic. 

Narh.,  de  scpt.  gradibus  Ecclcs.quse  cumHieronymi 
operibus  circumfertur. 

'^  Hi  apud  Ueb.  Nathin^i.  A1.,  Nathana^i,  Vid.  ii 
Off.  Eccl.,  cap.  10,  Raban. 
'  Duo  genera.,.  rcspondit.  Ex  Aug.  in  ps.  lxxxvii. 


«93 


ETYMOLOGIARDM  LIB.  VIII. 


S94 


Succentor  autem,  qui  subsequenter  canendo  res- 
pondet. 

28.  Concentor  auiem  diciiur,  quia  consonat ;  qui 
autem  non  consonat,  ncc  concinit,nec  concentor  erit. 

29.  Acolythi  Gnpce,  Laline  ceroferarii  dicunlur,  a 
deportandis  cereis  *  quando  legendum  Evangelium 
est,  aut  sacrificium  offerendum. 

30.  Tnnc  enim  acccndunlur  luminaria  ab  eis,  et 
deportantur,  non  ad  efiugandas  tenebras,  dum  sol 
eodem  lempore  rutilel,  sed  ad  signum  laetitiae  de- 
monstrandum,  ut  snb  typo  luminis  corporalis  illa 
hix  ostendalur  de  quain  Evangelio  legitur:  Erat  lux 
vera,  quce  illuminat  omnem  hominem  venientem 
in  hunc  mundum. 

31.  Exorcistm  ex  Graeco  in  Latinum  adjurantes^ 
sive  increpantes  vocanlur.  Invocant  enim  super 
^  energumenos,  vel  super  eos  qoi  habent  spiritum 
immundum,  nomen  Domini  Jesu,  adjurantes  per 
eumul  egrediatur  ab  eis. 

34<1 32.  Ostiariiy  iidem  et  janitores,  qui  in  vcleri 
Testamento  electi  sunt  ad  custodiam  templi,  ut  non 
ingrederetur  illud  immundus  in  omni  re  :  dicli  autcm 
ostiarii,  quod  pnesint  ostiis  templi.  *  Ipsi  enim  te- 
ncntes  clavem,  omnia  inius  extraque  custodiunt,  at- 
que  inter  bonos  el  malos  habontcs  jndicium,  fidcles 
rccipiunl,  rcspuunt  infidcles. 

CAPUT  XIll. 
De  monachis, 

\.  Monachus  Graeca  ctymologia  vocalus,  eo  quod 
sit  singularis;  [lovdE;  enim  Graece  singularitas  dici- 
tur.  Ergo  si  solitarius  interpretalur  vocabulum  mo- 
nachi,  quid  facil  in  turba  qui  solus  est?  ^  Plura  sunt 
auiem  genera  monachorum. 

2.  Camobita;^qvLOs  nos  in  commune  viventes  pos- 
sumus  appcllare.  •  Coenobium  enim  plurimoruin  csl. 

3.  Anachoritce  sunl  qui  post  coenobialem  vitam 
deserta  petunt,  et  soli  babilant  per  deserta ;  et  ab  eo 
quod  procul  ab  hominibus  recesserunt,  tali  nomine 
nuncupantnr ;  sed  anachoritae  Eliam  el  Joannem,  coe- 
nobitae  apostolos  imitantnr. 

4.  Eremitas  ii  sunt  qui  et  anachariteB^  ab  hominum 
conspeclu  remoti,  eremum   et  desertas  solitudines 

*  Quando  Evang.  Ex  Hicr.,  epist.  advers.  Vigilant. 

**  ^^^^  ^^^9'  Vid.  n  Off.  EccL,  c.  i3,  et  d.  23, 
cap.  27. 

*  Ipsi  enim  tenent  cL  Ex  d.  epist.  ad  RusL  Narb. 
Cap.  XIII. —  •*  Plura  autem  sunt  gen.  Monach.Ex. 

Hieron.  ep.  ad  Euslocb.  22. 

*  Comob,  enim.  Ex  Cassian.,  collat.  18,  cap.  10,  et 
cap.  4  et  seq. 


appetenles.  Nam  eremum  dicilur  quasi  remotum. 

5.  Abba  aulem  Syrum  nomen,  significat  in  Lati- 
num  pater,  quod  Paulus  Romanis  scribens  exposuit, 
dicens  :  /n  quo  clamamus  :  Abba,  pater,  in  nno  no- 
mine  duabus  usus  linguis.  Dicit  enim  abba  Syro  no- 
mine  patrem,  el  rursus  Latine  nominat  itidem  pa- 
trem. 

8i5    CAPUT    XIV. 
De  caiteris  /idelibus. 

1.  Christianus,  quanium  interpretatio  ostendit,de 
unctione  deducilur,  sive  de  nomine  Auctoris  etCrea- 
toris.  A  Christo  enim  Christiani  sunt  cognominati,  »i- 
cut  a  JuDA  Judcei.  De  Magistri  quippe  nomineeogno*' 
men  seclatoribus  datum  est. 

2.  Christiani  autem  olim  a  Judaeis,  quasi  opprobrio, 
Nazaran  vocabanlur,  pro  eo  quod  Dominus  noster 
atque  Salvator  a  vico  quodam  Galilaeae  Nazar(BUS 
sil  appcllatu^. 

3.  Non  se  autem  glorietur  Christianum,  qui  nomen 
habet,  et  facta  non  habet.  Ubi  autcm  nomen  secutam 
fuerit  opus,  certissime  ille  esi  Christianus,  quia  se 
factis  ostendit  Christianum,  ambulans  sicut  el  iile 
ambulavit,  a  quo  et  nomen  traxit. 

4.  Catholicus  universalis,  sive  generalis  interpre^ 
tatur;  nam  Grgeci  universale  xaOoXixbv  vocant. 

6.  Orthodoxus  est  recte  credens,  et  utcredit  tnvens ; 
ipfttS;  enim  Graece  recte  dicitur '  ^6?«  gloria  :  hoc  est, 
vir  rectas  glorim.  Quo  nomine  non  potest  voeari  qui 
alilcr  vivit  quam  credit. 

6.  Ncophytus  Graece ,  Latine  novellus ,  el  rudis, 
fidelis,  vel  nuper  renatus  interpretari  potest. 

7.  Catechumenus  dictus  pro  eo  quod  adhuc  doctri* 
nam  fidei  audit,  ncc  dum  tamen  baptismum  percepit, 
nam  7:aTYj/^o'j|A£vo;  Gnece  auditor  dicitur. 

8.  8  Competens  vocalur  qui  post  inslructionem  fidci 
competit  8-IG  gratiam  Christi ,  inde  et  a  pctendo 
competentes  vocaii. 

9.  Laicus  ,  popularis;  Xa^c  cnim  Graece  populus 
dicitur. 

10.  Proselytus,  id  est,  advena,  et  circumcisus,  qui 
miscebalur  populo  Dei,  Gra?cum  est. 

Cap.  XIV.  —  '  DoxA,  gloria,  Opinio  potius,  ut  re 
liqua  convcniant. 

f  Competens  vocatur.  Ex  Aug.,  ferm.  ad  competen- 
les.  Hicronymus,  ad  Pammach.,  epist.  61  :  An  non  tu 
potius  scindis  Ecclesiam,  qui  prmcepisti  Bethleem 
presbyteris,necompeieniih\isno$tris  tnPascha  bap- 
tismum  traderent? 


LIBER  OGTAVUS. 


DE  EGGLESIA  ET 

CAPUT  PRIMUM. 

De  Ecclesia  et  Synagoga. 

1.  ^cclesia  Gra^cum  est,  quod  in  Latinum  vcrtitur 

convocatio,  propter  quod  omnes  ad  se  vocet.  Catho- 

ucA,  universalis  airb  tou  x%0'  ^ov,  id  est,  secundum 

iotum;  nonenim,  sicut  conveoiicula  hereticorum,  in 


SECTIS  DIVERSIS. 
aliquibus  regionum  pariibus  coarctatiu*,  sed  per  to^ 
lum  orbem  terrarum  diialata  diffunditur. 

2.Qucdetiam  Apostolus  approbat  ad  Romamum  di* 
cons  :  Gratias  ago  Deo  meopro  omnibus  vobis,  quia 
fides  vestra  annuntiatur  in  universo  mundo  {Epist. 
ad  Rom.  i,  8) :  hinc,  et  univenitas  ab  uno  eogno* 


295 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPI 


896 


minala  est,  liropt^ quod in  unitatem  colligitur.Uade 
DomiDus  io  Evangelio :  Qui  mecum  non  colligit, 
spargit  (Luc.  xi,  23). 

3.  Cur  autem  Ecr.Iesia ,  cum  una  sit ,  a  Joanne 
sepiem  scribunlur,  uisi  ut  una  caiholica  septiformi 
pienaSpiriiu  designetur?  Sicut  et  de  Domino  novimus 
dixisse  Salomonem :  Sapientia  ledificavit  sibi  domum, 
et  cxcidit  columnas  septem  {Prov,  ix,  1),  quae  tamcn 
leptcm  una  esse  non  ambigitur,  dicente  Apostolo  : 
Ecclesia  Dei  vivi,  quce  est  columna  et  firmamentum 
veritatis  (/  Tim.  iii,  15). 

S4I7  4.  Inchoavii  autem  Ecclesia  a  loco,  ubi  venit 
de  coelo  Spiritus  sanctus,  et  implevit  uno  loco  se> 
dentes. 

5.  Pro  percgrinatione  autem  praesenti  Ecclesia 
Sum  dicitur,  eo  quod  ab  hujus  peregrinationis  longi- 
ladine  promissionem  rerum  coelcstium  speculatur; 
et  idcirco  Sion,  id  est,  speculatio  nomen  accepit. 

6.  Pro  futura  vero  patriae  pace  Jerusalem  vocatur, 
sam  Jbbdsalbii  visio  pacis  interpretatur.  Ibi  enim 
absorpta  omni  adversitate,  pacem,  quae  est  Christus, 
prssenti  possidebit  obtutu. 

7.  *  Synagoga  Grxce  congregatio  dicitur ,  quod 
proprium  nomen  Judseorum  populus  tenuit.  Ipsorum 
•Dim  proprie  Synagoga  dici  solet,  quamvis  et  Eccle- 
sia  dicta  sit. 

S.Nostram  vero  apostoU  numqoan  Synagogam  dixe- 
runt,  sed  semper  Ecclesiam  :  sive  discemendi  causa, 
sive  quod  inter  congregationem,  unde,  Synagoga,  et 
convocationem,  unde  Ecclesia  nomen  accepit,  distct 
atiquid,  quod,  scilicet,  congregari  et  pecora  solenl, 
quorum  et  greges  proprie  dicimus :  convocari  autem 
magis  est  utentiimi  ratione,  sicut  sunt  homines. 

CAPUT  II. 
De  religione  et  fi.de. 

1.  Dogma  ^  a  putando  philosophi  nominaveruni, 
id  est,  hoc  puto  esse  bonum,  hoc  puto  esse  verum, 

2.  °  Religio  appellata,  quod  per  eam  uoi  Deo  religa- 
mus  animas  nostrasSJSad  cultum  divioum  vinculo 
serviendi.  Quod  verbum  compositum  est  a  religendo, 
id  cst,  eligendo,  ut  ita  Latinum  videatur  religo,  sicut 
eligO' 

3.  Tria  sunt  autem  quse  in  religionis  cultu  ad  co- 

Cap.  I.  —  *  Synagoga.  Ex  aug.  in  ps.  lxxxi. 
Cap.  II. — ^Dogma  a  putando.siempe  inh  too  ^oxttv, 
®  Religio.  Aug.,  lib.  i  Rctract,  cap.  i'6  :  Ad  unum 
Deumtendentes,etei  unireligantes  animas  nostras, 
unde  RBLiGio  dicta  creditur»  In  his  verbismeisratio, 
qu(ereddita  est,  unde  sit  dicta  religio,  plus  mihipla- 
cuit.Nam  non  mefugitaliam  hujus  nominis  originem 
exposuisse  Latini  sermonis  auctores,  auod  inde  sit 
appelata  religio,  ^uodRELiGATUR,  quoaverbumcam- 
positum  est,a  LEGENDO,id  esl  bligendo,  ut  ita  Lati- 
num  vidcaturRBLiG0,5tcu^  ELiGo.  Sed  postrema  Augus- 
tini  verba  rejicienda  putamus,  ut  male  cohaerentia,  et 
adjecta  ab  aliquo  qui  integrum  locum  dcscripserit,  non 
animadvcrtcns  id  etymon  secutum  fuisse  Isidorum 
quod  maxime  probaretur  Aug.  et  Laelantio  1.  iv^  c.  28, 

3ui  ctiam  adversus  Cic.  notationem  pluribus  verbis 
isputat,  quamvis  hoc  altero  etiam  ulalur  Aug.,  lib. 
X  de  Civ.,  c.  4  :  Ipse  namque  fons  nostras  beatitudi- 
nii,  ipse  omnis  appetitionis  estfinis,  hunc  eligentes, 
velpotius  religentes  (amiseramus  namquenvgligen^ 


H  lendum  Deum  in  hominibus  perquiruntur,  id  e&i,fides^ 
speSy  charitas.  In  fidc  quid  credendum,  in  spe  quid  spe- 
randam,   in  charitate  quid  sit  amandum. 

4.  Fides  e%i,  qua  veraciter  credimus  id  quod  ne- 
quaquam  videre  valemus.  Nam  eredere  jam  non  pos- 
sumus  quod  videmus.  Proprie  autem  nomen  fidei 
jnde  cst  dictum,  ^  si  omnino  fiat  quod  diclum  est  aut 
promissum.  Ei  inde  fides  vocaia  ab  eo  quod  sit  illud 
quod  ioier  utrosque  placitum  est,  quasi  inter  Deum 
et  hommem,  hinc  et  foedos. 

5.  Spes  vocata,  ^  quod  sit  pes  progrediendi,  quas 
est  pes.  Unde  e  contrario  dbspbratio,  deest  enim  ibi 
pes^  nuliaque  progrediendi  facultas  est,  quia  dnm 
quisque  peccatum  amat,  futuram  gloriam  non  sperat. 

6.  Charitas  Graece,  Laline  dilectio  intcrpretatur, 
g  quod  duos  in  se  illiget.  Nam  dilectio  a  duobus  inci- 

pit,  quod  cst  amor  Dei  et  proximi,  de  qua  Apostolos  : 
Plenitudo^  inquit,  legis  dilectio  [Ad  Rom.  xiii,  10). 

7.  Major  est  autem  ha^c  omnibns,  quia  qui  diligil, 
et  credii,  et  sperat.  Qui  autcm  non  diligit,  quamvis 
multa  bona  faciat,  frustra  laborat.  '  Omnis  aatem 
dilectio  camalis,  non  dileclio,  sed  magis  amor  dici 
solet.  Dilectionis  autem  nomen  tanlum  in  melioribus 
rebus  accipi  solet. 

849  CAPUT  III. 
De  hwresi  et  schismate. 

1.  Ha^resiss  Grseceab  electione  socdLiur,quod  sci- 
licct,  unusquisque  id  sibi  eligat  quod  melius  sibi  esse 
videiur,  ut  philosophi  Peripaietici,  Academici,  Epi- 
curei,  et  Stoici,  vel  sicut  alii,  qui,  perversum  dogma 

C  cogitantes,  arbitrio  suo  de  Ecclesia  recesserunt. 

2.  °  Inde  ergo  hceresis  dicta  Graeca  voce,  ex  inter- 
pretationc  electioniSf  qua  quisque  arbitrio  suo  ad  insli- 
tuenda,  sive  ad  suscipienda  quselibet  ipse  sibi  eligit. 
Nobis  vero  nihii  nostro  ex  arbitrio  inducere  Iicet,sed 
nec  cligere  quod  aliquis  de  arbiirio  suo  induxerit. 

3.  Apostolos  Dei  habemas  auctores,  qui  nec  ipsi 
quidquam  ex  suo  arbitrio,  quod  inducerent  elege- 
ruDt,  sed  acceptam  a  Christo  disciplinam  fideliler 
nationibus  assignaverunt.  Ilaque  eiiam  si  angelus  de 
coclis  aliter    evangelizaverit ,   anathema  vocabitur. 

4.  Secta  a  sequendo,  et  tenendo  nominata.  Nam 
sectas  dicimus  habitus  animorum  ac  instltuia  circa 

tes) ;  hunc  ergo  reliaentes,  unde  religio  dicta  per- 
hibetur,  ad  eum  dilectione  tendamus.  Reslat  tcrtia 
n  notatio  cx  Cic,  ii,  de  Nat.  Dcor.  :  Qui  omnia  quce. 
ad  cultum  deorum  pertinerent  diligenter  pertrac- 
tarentf  et  tanquam  relegerent,  sunt  dicti  rkligiosi, 
ex  relegendo,  ut  blegantbs  ex  elioendo.  Ut  religio 
sit.  vel  a  religando^  vcl  religendOy  vel  relegenao. 

*  Siomnino  fiat,  quod  dic,  Ex  Cic,  i  de  Offic. 

•  Quod  sit  pes.  Recte  de  spe,  quae  virtus  sit.  Nam 
spem  subdolam  qui  respoxere,  spbii,  quasi  sine  pede 
intcrpretantur,  unde  in  nummis  veteribus  non  tixa, 
sed  in  aititudinem  erectis  pedibus  fingiiur.  Aliis  spes 
IXir{(  est. 

'  (hnnis  autem  dilect.  Aug.,xiv  de  Civital.,cap.  7. 

Cap.  III.  —  «  Hoiresis  Grasc.  Ex  Hieron.,  ad  Gal. 
v,  et  ad  Tit.  iii. 

^  Indeergo  heer...  vocabitur.V.x  Terlull.,  in  Pra;- 
script ,  apud  quem  pro  indulgkre  ,  inducere^  ox 
hoc  loco  reponas  licet.  Nam  ea  voce  paulo  po^t, 
alibiquc  saepius  utilur. 


197  £TYMOLOGIARUM  UB.  Yin.  I9g 

di8cipliDam,vel  propo8itum,quod  tenendo  sequuntur,  ^  Babylonicis  mulieribus  adhaeserunt;  quidam  antem 
longe  alia  in  religionis  cultu  opinantes  quamcaeteri.      Israeliiicis  tantum  conjugiis  contenli,  vel  ez  eis  ge- 

5.  Schisma  SLScissura  animorum  vocatum.  Eodem 
cnim  cultu,  eodemque  ritu  credit,  ut  cseteri,  solo 
congregationis  delectatur  dissidio.  Fitautemschisma 


cum  dicunt  homines  :  Nos  justi  sumus,  nos  sanctifi^ 
camus  immundos,  et  caeterK  similia. 

6.  *  Superstitio  dicta,  co  quod  sit  superflua,  aut 
supertnstituta  observatio.  Aiii  dicunt  a  senibus, 
quiamullis  annis  superstites  per  aetatem  delirant,  et 
errmi  superstitione  quadam,  nescientes  quse  vetera 
colani  aut  quse  veterum  ignari  asciscant 

850  7.  Lucrctiusautem  superstitionemdmisu" 
perstantium  rerum,  id  est,  ccelestium  et  divinarum, 


niti,  dum  reversie8seQtdeBabylonia,diviserunt8e  ab 
omnipopulo,etassumpseruntsibihocnomenjactanti8e. 

8. '  Meristan  appellati,  eo  quod  separant  scriptu- 
ras ,  noQ  credentes  omuibus  prophetis ,  dicentes 
aliis  et  aliis  sipiritibus  illos  prophetasse ;  (xipos  enim 
Graece,  Latine  pars  dicitur. 

9.  Samaritas  dicti,  quod  legem  solam  custodiunt, 
nam  prophetas  non  recipiunt. 

10. »  Hemerobaptistm,  eo  quod  quotidie  vestimenta 
sua  et  corpora  lavent. 

CAPUT  V. 
De  hceresibus  Christianorum. 


quae  super  nos  stantj  sed  male  dicit.  Haereticorum 

autem  dogmata,ut  facile  possint  agnosci,  causas  eo-  g      **  Q^'dam  ^  etiam  haeretici  de  Ecciesia  recesse- 

nint,  et  ex  nomine  auctorum  suorum  nuncupantur ; 

quidam  vero  ex  causis  quas  eligentes  instituernnt. 
859  2.  Simoniani  dicti  a  Simone  magicae  disd- 


rum  vel  nomina  demonsirare  oportuit. 

CAPUT  IV. 

De  hceresibus  Juda^orum. 

1.  JuDiEi^  confessores  luterprei&uiur,  Multos  enim  ex 
iis  sequitur  confessiOy  quos  antea  perfidia  possidebal. 

%.  HEBR.C1  transitores  dicuntur,  quo  nomine  admo- 
nentur  ut  de  pejoribus  ad  meliora  transeant,  et  pris- 
tinos  errores  relinquant. 

3.  ^  Pfiariscriy  et  Sadduca^i  inler  se  conlrarii  sunt 
nam  Pharisan  ex  Hebrsep  in  L^itinum  interpretantur 
divisi,  eo  quod  tradiiionum  et  obscrvalionum,  quas 
illi  ^tuTE9(i>9ti<  vocant,  justitiam  praeferunt.  Unde  et 
divisi  vocantura  populo,  quasi  pcr  justitiam. 

4.  Saddiuaei  intcrpretantur  justi\  vindicant  enim 
sibi  quod  non  sunt,  corporis  resurreclionem  ne- 
gaut,  et  animam  interire  cum  corporc  praedicant.  Hi 
quinque  tantum  libros  legis  recipiunt,  prophetarum 
vaticinia  respuunt. 

851  5.  ^  Esseni  dicunt  ipsum  esse  Christum  qui 
docuil  illos  omnem  abstinentiam. 

6.  *  Masbothari  dicunt  ipsum  csse  Christum  qui 
docuit  illos  in  omni  re  sabbatizare. 

7.  Genist(ei  dicli,  eo  quod  d e  ^aner^  Abrahae  esse 
se  gloriantur ;  nam  cum  in  Babyloniam  venisset 
populus  Dci,   pleriquc,  relinquentes  uxores   suas, 

*  Superstit.  Verba  Servii,  iEn.  viii,  ad  vers.  Vana 
superstitio,  etc. ;  esl  vcro  Lucretii  locus  ad  qucm 
respexit,  lib.  i  : 

Humana  anie  oculos  fcede  cum  vita  jaceret 

In  terris  oppressa  gravi  sub  relligionc. 

Quae  caput  a  cceli  regionibus  ostendebat. 

Horibiii  super  aspectu  mortalibus  instans. 

Melius  Balbus  apud  Cic,  ii  dc  Nat.  Deor. 

Cap.  IV. —  ^  Judrn.  Euscb.,  lib.  iv  Hist.  Eccl., 
cap.  21,  ex  Hegesippo  septem  fuisse  refert  Hebraeo- 
rum  sectas,  quarum  nomina  bsec  sunt  :  Esscei,  Ga- 
lilasi  Hcmerobaptista',  Masbothai,  SamaritcB,  Sad" 
duccpi,. Phai isasiJnsun.,  contraTriph, :  "QawEp  o^h 
'lou^aCou^  av  xi;  dpOco;  l^ttdcaTi,  6jioXop{atiev  sivai  tou; 
ZxBBouxaCou; ,  ^  Tdc;  6p.ota$  alpiasi;  '^jtvioTwv,  xai  ue- 
piffTuv  xai  '^aXiXaudv,  IXXYiviaxebv,  xat  ^a^ioaicov,  po- 
jcnotttv,  etC. 

*  Pharisa^i,.,S(tdduc(m.Ex  Hicrony:n.,Matth.  xxii, 
et  Isid.,  XIX. 

^  Esseni,  Vcl  Essan.  ex  Euseb.  Convenit  autem 
quod  Uieronymus ;  lib.  u  advers.  jovin.  ex  Josepho 

Patrol.  LXXXH. 


plinae  perito,  cui  Petrus  in  Actibus  apostolorum  ma- 
ledixit,  pro  eo  quod  ab  apostolis  Spiritus  sancti  gra- 
tiam  pecunia  emere  voluisset  :  hi  dicunt  creaturam 
noQ  a  Deo,  sed  a  virtute  quadam  supcroa  creatam. 

3.  Menandriani  a  Menandro  mago  disdpulo  Simo- 
nis  nuncupati,  qui  muodum  non  a  Deo,  sed  ab  an- 
gelis  factum  esse  asseruit. 

4.  Basilidiani  a  Basilide  appellati,  qui,  inter  reli- 
quas  blasphemias,  passum  Jesum  abnegavit. 

5.  ^  Nicolaitas  dicti  a  Nicolao,  diacono  Eccleaie 
Hierosolymorum,  qui  cum  Slephano  et  caeteris  con- 

n  stitutus  est  a  Petro ;  qui  propter  pulchritudinem  re- 
^  linquens  uxorem,  ut  qui  vellet  ea  uteretur,  versa 
est  in  stuprum  talis  consuetudo,  ut  invicem  conju- 
gia  conunutarentur  :  quos  Joannes  in  Apocalypsi 
improbat,  dicens  :  Sed  hoc  habes,  quia  odisti  facta 
Nicolaitarum. 

6.  Gnostici  propter  excellentiam  scientiasse  itaap- 
pellare  voluerunt.  Aniniam  naturam  Dei  esse  dicunt, 
bonum  et  malum  Deum  suis  dogmaiibus  Gngunt. 

7.  Carpocratiani  a  Carpocrate  quodam  vocantur, 
qui  dixit  Christum  hominem  fuisse  tantum,  et  de 
utroque  sexu  progenitum. 

de  his  refert,  quod  ab  uxoribus,  vino  et  camibus 
abstinerent,  et  quotidianum  jejunium  verterent  in 
naturam. 

®  Masbothcei.  Hoc  eorum  proprium  fuisse  nomen, 
D  praeler  Euscbii  verba  quae  indicavimus,  baeresis  ipsa 
Sabbatizandi,  iis  praesertim  qui  Hebraeas  litteras  at- 
tigerunt,  satis  ostendet. 

^Meristan.  MeristaSt  Cod.  Rom.  DeEssenis  Bpiph. 
in  prolog.  'Exp&vto  ifpfli^aT;  iT^pai;  [uri  rbv  vojjlw  , 
Tou;  8«  itXeiou;  t«v  [uxiKiwa  Tupo^viT&v  d^ics6dtXXovTo. 

«  Hemerobaptist.  Epiph.,  lib....  cap.  17.Retinent 
hqnc  morem  interiorum  vestium  identidem  hivanda- 
rum  Fessani  Mauri. 

Cap.  V.  —  *»   Quidam.  Ex  Aug.,  de  Haeres.,  ad 

Quodvultd.,  et  Gennadii  catalogo  pleraque.  Vid. 
24,  q.  3.  ©     r      ^ 

»  Nicolaitce.  Aug.  Qui  cum  de  zelo  pulcherrimm 
conjugis  culparetur,velut  purgandisecausa^permi' 
sisse  fertur  ut  qui  vellet  ea  uteretur,  quod  ejus 
factum  in  sectam  turpissimam  versum  est^  qua 
placet  usus  indifferens  feminar. 

10 


fM 


S.  IdtbORI  HISPALENSI8  BPISGOPI 


300 


S.  Cirinihiani  a  Cerintho  quodam  nunrapall.  Hl  J| 
inte^  ('estera  circamcisionem  observant,  mille  anno^ 
tfost  resoMretitionem  in  vdluplate  Carnis  fotufos  prje- 
licant :  unde  ei  Gfaece  Chiliastce,  Latine  Millmarii 
Sont  appellati. 

9.  Nazarsei  dicti,  qul  dutti  Ciiristuni,  qui  a  vico 
Nazarfleus  est  appeltatud,  Pilium  Dei  confitealilur, 
omnia  tamen  vetcris  Legis  custodlilnt* 

35S  10.  ■  Ophif(v  a  colubro  uominall  sunt.  Colu- 
ber  enim  Graece  8915  dicittir.  Colunl  enim  serpentem, 
dicentes  ipsum  in  paradisum  induxisse  virtutis  cogni- 
lionem. 

11.  *>  ra/ew/mmni  a  Fa/««^/woquodamPlatonic8e 
sectatore  vocatiy  qui  auuva^,  ib  efil^  sascula  quxdam 
in  origiuem  Dei  Creatoris  induxit :  Cliristura  quoque 


21.*  Marcionista;  9L  Marcione  stoico  philosopho 
apellad,  qui,  Ccrdonis  dogma  gecutos,  alterum 
bonom,  alterum  juslum  t)eom  asseruit,  taoquam  duo 
priiicipia  cfealionis  et  bonitaiis. 

22.  Artotyritag  ab  oblatione  vocati.  Panem  enim 
ct  caseutn  offerunt;  dicentes  primis  hominibus  obla- 
tionem  a  fructibus  terrse  et  a  fructibua  ovium  fuisso 
colebratam. 

23.  i4guaWtappeIlati,  eo  quod  aguam  solam  offe- 
runt  in  calice  sacramenli. 

24  Sevetiani  a  Severo  exorti,  vioum  non  bibont, 
Vetus  Testamcntum  et  resurrectionem  non  reci- 
piunt. 

25.  *  Tatiani  a  Tatiano  quodam  vocati,  qol  et  £n- 
cratitce  dicli,  qoia  carnes  aboniiOaotor. 


de  Virgine  nihil  corporis  assumpsisse,  sed  per  eam  g      26.  Ahgii  vocantor  tanqoam  sine  Verbo]  x^^o^ 


qoasi  per  fislolam  transisse  asscroit. 

12.  ^  Apetlitoi,  qoorum  Apelles  princeps  fuit,  qui 
creatorem  angelum  nescio  quem  gloriosum  superio- 
ris  Dei  faciens  Deum  legis  et  Israelis,  illom  igneum 
aftifmans,  dixit  Christum  non  Deum  in  veritate, 
^  sed  tiominem  in  phantasia  apparuissc. 
13.  ®  Arcliontiaci  a  principibus  appellantur,  qui 
u|iiversitatem  quani  Dcus  condidit  opera  esse  ar- 
changelorum  defendunt. 

14.  Adamiani  vocati,  quod  AdUe  imitcntur  nudita- 
tem ;  unde  et  nudi  orant,  et  nudi  inter  sc  mares  fe- 
minseqoe  conveniunt. 

15.  '  Cainani  proinde  sic  appellati,  qooniam  Cain 
adorant. 


enim  Grsece  Verbum  dicitor.  Dadln  enim  Verbom 
non  credunt,  respuentes  Joanuis  Evangelium  ct  Apo- 
calypsim. 

21 ,  Cataphrygiis  nomen  provincia  Phrygia  dedit, 
quia  ibi  exsliterunl  auctores  earum  Montanus,  Prisca 
et  Haximilia  :  hi  advcutum  Spiritus  sancti  doti  in 
apostolis,  sed  in  se  traditum  asserunt. 

28.  J  Cathari  proptcr  munditiam  ita  sc  nominave- 
runl.  Gloriantes  enim  suis  meritis,  ncgant  poeniten- 
libus  veniam  peccatorum  :  viduas  si  nupserint, 
tanquam  adulteras  daihnant;  raundiofes  se  ca[?tcris 
prsedicant.  Qui  nomen  suum  si  coghoscere  vellent, 
mundanos  se  potius  quam  mundos  vocarCht. 

29.  Paulianisi  Paulo  Samosateno  exorti  sunl,  qui 


16.    Sethiani  nomen   acceperunl  a  filio  Adam,  Q  dixii  non  semper  fuisse  Christum,  sed  aMariasump- 
qui  vocatus  cst  Seth,  dicentes  eumdem  csse  Chris-      sisse  initium. 

855  30.  ^  Hermogeniani  ab  Hermogene  quodam 
vocali,  qui  materiam  non  nalam  inlroducens,  Deo 
non  uoto  eam  comparavit,  nialremque  elemenlorum 
el  deam  asseruit;  qoos  Apostolus  improbat,  elemen- 

tis  servientes. 

31.  ^  Manichm  a  quodam  Persa  exsliterunt,  qui 
vocaius  esl  Manes.  Hic  duas  naturas  et  substanlias 
introduxit,  id  est,  bonam  ct  malam,  ct  animas  ex 
Deo  quasi  ex  aliquo  fonte  manare  asseruit.  Tes- 
tamenlum  Vetus  respuunl,  Novum  cx'  parte  reci- 
piont. 


tum. 

17.  Mekhisedechiani  vocali  pro  eo  quod  Melchi' 
sedech  sacerdotem  Dei,  non  hominem  fuisse,  sed 
virtutcm  Dei  esse  arbilrantur. 

18.  ^  Angelici  vocati,  quia  angelos  colunt. 
354  19.  Apostolici  hoc  sibi  nomen  ideo  prai- 

sumpserunt,  quod  nibil  possidentcs  proprium, 
nequaquam  recipiant  eos  qui  aliquid  in  hoc  mundo 
utuntur. 

20.  Cerdoniani  a  Cerdone  quodam  nominati,  qui 
duo  contraria  principia  asseruit. 

*  Ophit(B,  Ex  Tertull.  Praescript,,  a  quo  nonnihil 
discrepat   Isidorus,  quod    ille   serpentem  ait  fuissc 


hunc  locum  integrum  esso  Chacon,  cui  assenlimur. 

^  Archontiaci.*  operaarchangelorumy — Archon- 

virtutem  quae  i^neri  humano  scientiam  bouorom  et  g  ton  legebat  Chacon.  Nani  et  Augnsiims  principis  in- 

maierom  contribuit;  quare  voeem  virtutis  rejioiebai  ^  terpreiatur. 


Chacon.  Vid.  Epiph.,  Philastr.^  Augusi. 

*»  Valentiniani.,,,  PlatonicoB  sectatore,  Ita  Cod. 
Neajii,  rccic.  Terioll.  :  Ubi  nunc  Marcion  Sioica^ 
studiosuif  Ubi  Valentinus  Platonicce  sectatorf 

®  Apellitas,  Ex  codem.  Yid^  Epiph.  et  Irense. 

**  Sed  haminem  in  phantasia  apvaruisse,  At  Tcrtull . 
ita  de  Apelle  :  Christum  neque  in  phantasmate  di- 
cit  fuisse,  sicut  Marcion,  neque  in  substantia  veri 
eorporis  ut  Evangelium  docet,  Bi  in  lib.  de  Carnc 
Christi,  el  in  lib.  de  Resurr.  separatim  profiletur  se 
disputare  adversus  Marcionem,  qui  veritatem  car- 
Dis  Christo  tollebat,  vanilatem  phanlasmatis  indu- 
M8 ;  el  coBtra  Apcllem,  qui  solidum  eorpus  et 
oftrnem  recipiebat,  non  lamen  natam,  sed  de  sideri- 
bos  et  substantiis  superioribos  tractam.  Iiaquenegaba 


Cainani,  Vid.  not.  iu  Grat. 

«  Angelici,  Vid.  Epiph.,  August.  etTheod.,  ad 
Coioss.  II.  et  concil.  Laodic,  cap.  35. 

*»  Marcionistas,,.  a  quo  duo  prin^ip,  Augustinum 
8e<iuitar.  Nam  Epiphanius  tria  principia  ab  his  in- 
ducta  refert. 

»  Tatiani quiest Encratitm.lUi legend.  ex  Aug 

Epiph.  et  veteribus  lib  non.  Encreatitm,  Nam  quam- 
?is  Isid.  carnium  tantum  meniinerit,  eonstat  eosvino 
earne  ct  nuptiis  abslinuisse. 

j  Catliari,..  viduas  si  nup,  Verba  Aug.,  in  lib  de 
Agon.  Chr.  cap.  31. 

*" Hermog*.'  quosapost,  improb, ExTeri,  Praescr. 

'  Manich,,4  qui  vocatus  est  Makes.  Al.,  Manis ; 
apodAug.  Manin. 


dOi 


BTrMOLOOIARUM  L1B.  TIlL 


301 


3*;  *  Anthropmiorphit(;&  dicli  pro  eo  quod,  simpli-  ||  clum ;  ipsamque  Trlnilatem  in  ofiiciorum  nominibus 


citate  rustica ,  Deum  habere  humana  membra  (\\xm 
in  dlTinis  libris  ftcHpta  sunt,  arbilrantur.  "AvOpoicoc 
enim  GrsBcc,  Latinc  hotno  intcrpretatur,  ifnorantes 
vocem  bomidi)  qui  ail :  Spirilus  est  Deus ;  incorpo- 
reos  est  enim,  faec  membris  distinguitur,  nec  eorpo- 
ris  mole  censetur. 

83.  ^  Hierachita^  ab  Hieracha  auctore  exorti :  mo- 
nachos  tantum  recipiunt,  conjugia  respuunt^  regna 
cselorum  parvulos  habere  non  creduni. 

34.  °  Novatiani  a  Ifovatiano  Romae  urbis  presby- 
tero  exorti)  qui  adversus  Gofnelium  cathedram  sa- 
cerdotalem  conatus  invadere,  heeresim  instituit,  no- 
lens  apostatas  suscipcre,  et  rebaptizan^  bafiiitaios. 

35.  Montani  ha^retici  dicti^  quod  tempore  perse- 


non  in  personis  accipiunt.  Unde  et  Pntripamani  vo- 
cantur,  quia  Patrem  passum  dicual. 

42.  Sdbelliani  ab  edd^m  Nbeto  jmlKilasse  dicun- 
tur,  cujus  discipulum  perhibent  fuisse  Sdbelliumy  et 
cujus  nomine  maxime  innoluerunt;  unde,  et  Sabel- 
liani  vocati  stiht.  Hi  iittdtn  persbrtain  Patris,  et  Filii, 
et  Spiritus  sailtti  astruunt. 

43.  Ariani  ab  Ario  Alexandrino  prcsbytero  orti 
sunt,  qui  t^Ktemum  85T  Patri  Filium  nOti  agnos- 
ceDs,diversas  in  Trihitaite  subslantias  asseruit,  cttnlra 
illqd  quod  ait  Doiftinus :  Ego  et  Pater  unum  sUmiis, 

44.  Macedoniani  a  Macedonio  Constdnlintlplitano 
episcopo  dicti  sunt,  negantes  Deum  esse  Spiritum 
sanctum. 


eutionis  in  mtm^t^u^  laiuerunt,  qua  occasiooe  se  aca-  §     45.  Apollinaristoi  ab  Apollinare  vocati  surit,  di* 


tholicfe  Bcclesiae  corpore  diviserunt. 

36.  ^  Ebionitm  ab  Ebione  dicti,  sive  a  paupertate ; 
Ghristum  enim,  Sfttt  per  profectum  solum,  virum 
justum  putant  efTectum.  Uhde  competeiiter  Ebioni- 
tas  pro  paupertate  intelligehti»  compellati  sunt.  ^  Hi 
semijudaei  sunt,  '  6t  ita  tenent  Etangelium,ut  Legem 
camalitersetTeoti  '  adversusquos  Apostolus  ad  Oa- 
latas  scribens  invehitur. 

37.  **  Photiniani  a  Photino  Gallogr«ci8e  SirtftlaB 
episeopo  nunetipati,  qui  Ebionitarumhseresirft  susci- 
tans,  asseruit  Ghristum  a  Maria  per  Joseph  nuptiali 
eoittt  fuisse  conceptum. 

38.  Aeridni  ab  AeriOy  quodam  nuncupati  sdflt : 
hi  ofTerre  sacrificium  pro  defunctis  sperftunt. 


centes  Chrislum  corpus  tantummodo  slne  anima  sus^ 
cepisse. 

46.  ^  Antidicomaritds  appellati  sunt,  prd  eo  quod 
Marise  virginitati  contradicunt,  asserentes  eam  post 
Christum  natum  viro  suo  fuisse  commistaol. 

47.  Metangismonitasy  ideo  tale  nomen  abcepemnt, 
quisi  ^o;  Grsece  vas  didtur.  Asserunt  enlhi  sic  ess^ 
in  Palre  Filium,  tanquam  vas  minus^  intra  vas  majus. 

i%,Patritiani  a  quodam  Pairitio  ttuhctipati  stint, 
qui  substantiam  huhianx  carnis  a  diabolo  conditaih 
diciint. 

49;  Co/t^^/tmni  a  qnddam  Cdlutho  ftominatl,  quid!. 
cunt  Deum  non  faccre  mala,  contra  illud  quod  scrip- 
tiim  est :  Ego  Dominus  creans  mala. 


99.  ^  Mtiani  ab  JEtio  sunl  vocati,  iidemque  Euno-  £     50.  Floriani  a  FloHno,  qui  e  cotitrari(}  dicmht 


mianiy^h  Eunomio  quodam  dialectieo  iStiidiscipuld, 
ex  c^jtts  nomine  magisinnotuemnt,dissimilem  Patri 
assereniesFilium;  et  Filio  Spiritum  sanctum.  Dicitnt 
eliam*  nullum  impulari  peccalum  in  fide  manentium. 

40.  i  Origeniani  ab  Origene  auctore  exorti  sunt, 
dicentes  quod  non  possit  Filius  videre  Patrem,  nec 
Spiritus  sanctns  Filium.  Animas  quoque  in  mundi  prid- 
cipio  dicunt  peecasse^  et,  pro  diversitate  peccatomm, 
a  coeiis  usqne  ad  ierras  diversa  corpora ,  quasi  vin- 
cuia,  mernisse,  eaque  causa  factum  fuisse  mundum. 

41.  Noetiani  a  quodam  Noeto  vocati,  qui  dicebai 
Christum  eumdem  esse,  et  Patrem,  et  Spiritum  san- 

*  An^/tropofnorp/i.  ExHier.,advers.  errores  Joann. 
Hierosolymitan. 


Deum  creasse  mala,  contra  id  quodscripttim  est:  /^- 
cit  Deus  omnia  bona. 

51.  ^  Donaiistm  a  Donato  quodam  Afro  nnncupati^ 
qdi  de  Numidia  vefniens  totam  pene  Africani  sua  per- 
suasione  deccpit,  asserens  minorem  Patre  Filiuni,  61 
minorem  Filio  Spiritum  sancturo,  et  rebaptizans  C^- 
tholicGls. 

52.  *  Bonosiaci  a  Bonoso  quodam  episcopo  exorti 
produntur,  qui  Christum  358  Filium  Dei  adopli- 
vum,  non  proprium  asserunt. 

53.  °  CircumceUiones  dicti,  eo  quod  agrestes  sutrf; 
quos  Cotopitas  vocant,  supradictae  hseresis  habente^ 

^  Photiniani  Hieron.,  de  Tir.  Illust.,  el  Niceph.,- 
lib.  IX,  cap.  31 ;  mendose  apud  Damascenum  Smif'- 


Hierachita:,  Etiam  Hilanus  Hieracham auctorem  ^nensis  pro  Sirmieii,  legitur 


appeliat  iib.  vi  de  Trin. 

"^  NoTATiAin  a  NovATiANo.  Ita  legendum  ex  Hier. 
catalogo,  non  Novata,  quamvis  hic  primus  aucto^ 
sectse  fuerit.  Hos  cum  Catharis  (de  quibus  pauld 
ante)  non  est  necesse  eosdem  fuisse.  Sed  aliquid 
commune  habuisse. 

^Ebionitce.  Eusebius,  lib.  iii  Hist.,  cap.  27,  Ruf- 
finointerprete :  Ebimwi  solum  esse  hominemputant, 
et  per  profectum  vit(p  ac  virtutis  virum  justum  ef- 
''ectum.  El  paulo  Y^i^U  Unde  competenterEmomTm 
pro  PACPBRTATE  intelUgentice  appcllati  sunt.  Horum 
mcminit  saepeHieronym.,  et  Tcrtuij.  in  Pr8f3scripl. 

*  Hi  semijudeei.  Ila  appcllat  Ebioncm  ad  Ga).  iii 
Hieronjrm. 

'  Et  ita  tenent  Evang.  Ex  eodem,  in  Is.  i. 

8  Advenusquos  ad  Gal.  Ex  Tertull.  Praescripl.  ita 

cseissima  verbs  irib.  ex  ioeie  coiiiexial. 


^tiani.....  dicunt  nullum  imputari  peccatum 
in  fide  manentium.  Quorum  errorem  revocavit  Lu- 
thcrus. 

i  Origeniani...  usque  ad  filium.  Ex  Hteronymi 
Apolog.  Rciiqua  ex  Aug.,  ix  de  Civit.,  cap.  23. 

^  Antidicomaritas.  Qui  et  Antidicomarianito!  ab 
Epiphanio  et  Augustino  dicuntur. 

*  Donatistoi...  decepit.  Verba  Hier.  in  Catalogo. 

^  Bonosiaci.  Hi  apud  Aug.  non  sunt,  et  fortasse 
ab  aliquo  huc  inducti ;  cojus  rei  magnum  argamen-* 
tum,  quod  ante  Circumcelliones  leguntur,  eosque  k 
Donatisiis  contra  Isidori  verba  mentemque,  separani. 
Nam  Qircumcelliones  Donatistas  esse,  ndn  Bonosia- 
cos,  manifestum  est.  Bonosiacos  vero  Pholinianls 
adiiumerai  Innoc.  I,  in  episi.  ad  Laurent.  Senen. 

"  CircumceUiones.  Hi  (ut  ait  Aug.  in  ps.  LUXiQ 
Agonistrlos  se  nominabaui,  quod  pro  Ghrtsto  edm 


303 


S.  ISIDORl  HISPALENSIS  EPISGOPI 


304 


doctrinam.  Hi  amore  martyrii  semetipsos  perimunt,  a  rum  arbitrium  divinae  gratiae   anteponunt,  dicentes 


ul  violenter  de  hac  yita  discedentes  martyres  nomi- 
nentur. 

54.  Priscillianistce  a  Priscilliano  vocati,  qui  in 
Hispania  ex  errorc  Gnosticorum  ct  Manichaeorum 
permistum  dogma  composuit. 

55.  *  Luciferiani  a  Lucifero  Sardinise  episcopo  orti, 
qui  episcopos  catholicos  qui,  Gonslantii  persecutione, 
perfidiae  Arianorum  consentientes  erant,et  postea  cor- 
recti  redire  in  caiholicam  deiegerunt,  damnantes  sive 
quod  crcdidcrant,  sive  quod  se  credidisse  simuiave- 
rant,  quos  Ecclesia  catbolica  materno  recepit  sinu, 
tanquam  Petrum  postilctum  negationis,  hancilliMa- 
tris  chantatem  superbe  accipientes,  eosque  recipere 
nolentes,  ab  Ecclesiae  communioae  recesserunt,  et 


sufficere  volunlatem  ad  implenda  jussa  divina. 

64.  Nestoriani  a  Nestorio  Constantinopolitano  epi- 
scopo  nuncupati,  qui  beatam  virginem  Mariam,  non 
Dei,  sed  hominis  tanlummodo  asseruit  Gcnitricem, 
ut  aliam  personam  carnis,  aliam  faceret  Deitaiis ; 
neque  unum  Cbristum  in  verbo  Dei,et  Carne  crcdidit, 
sed  separatim,  atque  sejunctim  alterum  Filium  Dci, 
alterumhominis  prsedicavit. 

65.  Eutychiani  dicti  ab  Eutyclie  Constantinopoii- 
tano  abbale,  qui  Christum  post  humanam  assumptio- 
nem  negavit  exislere  de  duabus  naturis,  sed  solam 
In  ro  divinam  asscruit  esse  naturam. 

MtO  66,^  Acephalidicl\,id  esiySine  capiie;  nullus 
enim  eorum  rcperitur  auctor,  a  quo  ezorti  sint.  Hi 


cum  ipso  Lucifero  auctore  suo,  qui  manc  oricbatur,  b  trium  Chalcedonensium   capitulorum  impugnatores 

J  A.  ^^    J  —         •  /'l*i  !.<  »•  •     «      «        . 


eadere  merucrunt. 

56.  Jovinianistce  a  Joviniano^  quodam  monacbo 
dicti,  asserentrs  859  nuliam  nuptiarum  et  virginum 
esse  di&tantiam,  nullumquc  inter  abstinentes  et  sim 
pliciter  cpulantes  essc  discrimcn. 

hl. Elvidiani  ab  Elvidio  nominati,  qui  dicunt  post 
natum  Christum,  alios  Mariam  filios  de  viro  Joseph 
pepcrisse. 

58.  Patemiani  sl  Patemo  quodam  exordi;  infe- 
riores  corporis  partcs  a  diabolo  factas  opinantur. 

59.  Arahid  nuncupati,  eo  quod  in  Arabia  exorti 
tnnt,  dicentes  animam  cum  corpore  mori,  atque  in 
"novissimo  utrumque  resurgere. 

60.  Tertullianistce  dicti  a  Tertulliano  presbylero 


duarum   in  Chrislo  substantiarum  proprietatem  ne- 
^ant,  et  unam   in  ejus  persona  naturam  prsedicant. 

67.  ^  Theodosiani  ct  Gaianitce  appellati,  a  Theodo- 
sio  et  Gaiano,  qui,  temporibus  Justiniani  principis, 
in  Alexandria  populi  perversi  electione  uno  die  sunt 
ordinati  episcopi.  Hi,  errores  Eutychetis  ct  Dioscori 

'sequentes,  Chalcedonense  concilium  respuunt,  ex  dua- 
busunam  in  Christonaturamasserunt,quam  Theodo- 
siani  corruptam,  Gaianitae  incorruplam  contendunt. 

68.  *^  Agnoitce  ct  Tntheitx  a  Theodosianis  exorti 
sunt,  ex  quibus  Agnoitce  ab  ignorantia  dicti,quiaper- 
versitati  a  qua  exorli  sunt,  id  adjiciunt,  quod  Cbristi 
diviniias  ignoret  futura  quae  sunt  scripta  de  die  et 
hora  novissima,  non  recordantes  Christi  persoDam 


Africanae  provinciae,  civitatis  Carthagincnsis,  animam  r  iu  Isaia  loquentis:  Dt^s  judicii  in  corde  meo.  Tbithei 

•  .     i_  _  j    _  !•  •  .  •  .•  1       •        »    «  _    __      _      •      fr*    •     •«     i 


immorlalem  esse,  scd  corporcam  praeJicantes,  ctani- 
mas  hominum  peccatorum  post  mortem  in  daemones 
Terti  putantes. 

61 .  Tessares  Casdecatitce  dicti,  quod,  quarta  decima 
lona,  Pascha  cum  Judaeis  observandum  contendunt» 
nam  Tiaaapc;  quatuor,  ^cjm  decem  significat. 

62.  ^  Nyctages  a  somno  nuncupati,  quod  vigilias 
noctis  respuanl,  superstitionem  esse  dicentes  jurate- 
merari  divina,  qui  noctcm  ad  rcquiem  tribuit. 

63.  Pelagiani  a  Pelagio  monacho  cxorti  :  hi  libe- 

demonio  certarent.  l^iyexe  circumcelliones d\c{i^  qui 
circum  celias  vagarenlur,  nulloque  iii  loco  consisten- 
tes  sedes  quotidie  mutareot.  lo  Ovet.,  Goth.,  Tarac. 
et  Rom.,  CircHioneSy  Eosdcm  Aug.  Montenscs,  Pbi- 
lM.circuitores  appellat.  Sed  pro  Cotopita^^Coropitas^ 


TM  vero  vocati,  quod  sicut  tres  personas  in  Trinitate, 
ita  quoque  tres  astruuut  deos  esse,  contra  illud,  quod 
scripium  est :  Audi,  Israel,  Dominus  Deus  tuus,  Deus 
unus  est, 

69.  Sunt  et  aliae  haereses  sine  auclore  et  sine  no- 
minibui :  ex  quibus  aliae  triformem  pulant  Deum 
esse,  ^  aliae  Christi  divinitatem  passibilem  dicunt, 
aliae  Christi  de  Patre  nalivitati  initium  temporis  dant. 
IMl  aliae  ^  libcratione  omnium  apud  inferos  faclam 
Ghristi  descensione  credunt ,  aliae  animam  imaginem 

haec  tria  capitula  Chalccdonensia  appellet,  cum  sint 
in  quinta  synodo  traclata;  cur  itcm  eorumdem  capi- 
tulorum  D.  Isidorus,  aul  dcbeat,  ant  non  debcat  dc- 
fcnsor  videri,  vidc  Annot.  Scgobricen.  antistilis,  al 
cap.  4  lib.  dc  Vir.  Illustrib. 


Catropitce^  Catotopisci  (Tot  namgue  aut  pluribus  p     *  Theodosiani  et  Gaianitm.   Illi  corrupticolce,  hi 


modis  hoc  nomen  in  libris  vet.  le^itur),  Catoptas  A. 
▲ug.  probabatur.  Illorum  enim  fuit,  non  lanlum  se 
jpsos  vario  gencremortis  intcrimere,  seJ  aliis  quoque 
m  desertis  locis  insidiari,  ut  quos  posscnt  iu  eumdem 
furorem  iocitarent,  sibi,  ut  mortem  afferrenl .  Id  ni 
6ffecissent,  ipsi  in  illos  saeviebant,  necatosque  pro 
martyribus  colebaDt.  Biothanati  dicuntur  a  Piiilastro. 

*  Luciferiani.  Prima  vcrba  Aug.  sunt  in  lib.  de 
Hseresibus,  reliqua  ex  lib.  de  Agon.  Ctir  ,  cap.  30. 
Sed  voces  ,illae  auctore  suoy  quae  August.  non  sunt, 
rejici  potcrant.  Fuitautem  Luciter  Caralilan.  episc, 
Cardlis  vero  Sardiniae  urbs  nobilis.  Hujus  siat  adhuc 
llbcr.  Yid.  Hieron.,  lib.  de  Yir.  Iliust.,  et  Niceph., 
lib  X,  cap.  17. 

^  Nyctages.  Sive  Nystaqes^  vel  Nystazontes  a  dor- 
mitando.  Yid.  lib.  de  Ofl.,  c.  de  noctur.  Vig. 

*  Aceph..,  Mi  trium  Chalcedon.  capituhrum.  Cur 


phantasiastce  dicuniur  in  Brcviario  Libcrali,  quarum 
apeilationum  rationes  cxplicnt  D.  Thom.  quodlib.  4. 
Vid.  notat.  in  Gralian.,  ct  Kvagr.,  et  Anasthasium 
Bibliothecarium,  quorum  dicla  sumpla  sunt  ex  Petri 
Theophanis  iibro  qui  in  Vaiican.  asservatur. 

•  Agnoitce  ct  Tritheitw.  Grcg.,  lib.  Rogist.  viii, 
epist.  35  et  42,  et  Niccph.,  lib.  xviii,  cap.  49,  qui 
Agnoitarum  Thcmisiium  sub  Valente,  Triiheitarura 
Joann.  Philoponum  sub  Phoca,  nobiles  Pcripateti- 
cos  duces  cxtitisse  refcrt. 

'  AlicB  Christi  divinitatem.  Quos  Graeci  660ff«<Jx»Ta« 
vocant. 

ff  Alioi  liberationem  omnium,  Ita  omnino  lcgcndum 
cx  tribus  Codicibus  Tolel.:  Salm.  et  Rom.,  ct  ex 
Aug.  indice  praefixo  ad  lib.  de  Haeresib.  et  opere  ipso. 
Sic  enim  in  indic. :  Liberationem  omnium  apud  infe- 
ros  factam  ChrisH  desansiane  credentes.  lo  opere 


305 


ETYMOLOGIABUM  LIB.  Ym. 


Dei  ncgant,  alise  animas  converti  in  daemones  el  in 
quaecunque  animalia  exislimani,  sMm  dc  roundi  slatu 
dissentiunty  aiitB  innumerabiles  mundos  opinantur, 
aiise  aquam  Deo  coscternam  faciunt,  alise  *  nudis 
pedibus  ambulant,  aliae  cum  hominibus  non  mandu- 
rani. 

70.  Hae  sunt  hserescs  advcrsus  catholicam  fidcm 
exorta^,  et  ab  aposlolis  el  sanclis  Patribus,  vel  con- 
ciliis  prsedamnatae  :  quae  dum  in  se,  multis  erroribus 
divisae,  invicem  sibi  dissentiunt,  commnni  tamen 
nomine  adversus  Ecclesiam  Dei  conspirant.  Sed  et 
quicunque  aliter  Scripturam  sanctam  inlelligit,  quam 
sensns  Spiritus  saucti  flagitat,  a  quo  cooscripta  est, 
licet  de  Ecclesia  non  recesserit,  tamen  hsereticus  ap- 
pellari  potest. 

CAPUT  VI. 
De  philosophis  gentium. 

1.  P/it7o«op/i{  Graeca  appellatione  vocantur,qui  La- 
tine amator^5  sapientice  in.crprctanlur.  Est  enim  phi- 
losophus  qui  divinarum  et  humanarum  rerum  scien- 
tiam  habet,  et  omnem  bcne  vivendi  tramitem  tenet. 

2.  ^  Nomen  philosophorum  primum  a  Pythagora 
fertnr  exortnm.  Nam  dum  antea  Graeci  veteres  $g- 
phistas,  id  est,  sapientes,  aut  doctores  sapientice 
semetipsos  jactantius  nomioarent,  iste  interrogatus, 
quid  profiteretur  ?  verecundo  nomine  philosophum^ 
id  est,  afnatorem  sapientice  se  essc  respondit,  quo- 
niaro  sapientem  profiteri  arrogantissimum  videbatur* 

3.  Ita  deinceps  posteris  placuit  ut  quantalibet  de 
rebus  ad  sapientiam  pertinentibus  doctrina  quisque, 
vel  sibi,  vel  aliis  videretur  excellere,  non  nisi  philo- 
sophus  vocaretur.  •  lidem  autem  philosophi  tripUce 
genere  dividuotur :  nam  aut  physici  suot,  aut  ethici^ 
aut  logici. 

4.  Physici  dicti,  quia  de  naturis  tractant.  Natura 
quippe  ftSm;  Graece  vocatur. 

3619  5.  Ethici,  quia  de  moribus  disputant.  Mos 
enim  Tfioi  apud  Graecos  appellatur. 

6.  Logici  autcm  quia  in  naturis  et  moribus  ratio- 
nem  adjungunt.  Ratio  enim  Graece  Xoyo;  dicitur.  Di- 
visi  sunt  autem  et  hi  in  haeresibus  suis,  <^  habcotes 
quidam  nomina  ex  auctoribus,  ut  Platonici,  Epicu- 
rei^  Pythagorici ;  alii  a  locis  convenliculorum,  et 
stationum  suarum,  ut  Peripathetici,  Stoici^  Acade- 
mici, 

vero :  Alia,  descendente  adinferos  Christo,credidisse 
increduloi,  et  omnes  inde  existimat  liberatos, 

*  Alias  nudis  pedibus.  Non  quod  id  nefas  sit,  sed 
quia  ipsi  nefas  aliter  ambularc  putent. 

Cap.  VI.  —  *>  Namen  philosoph.  Ex  Aug.,  viii  de 
Civit.,  cap.  2;  et  Cic,  Tuscul.  v. 

« lutem  autem  vhiL  tripL  Aug.,  ibid. 

^  Habentes  quiaam  nomina...  Agadeiiici.  Verba 
Tertull.  in  Apologet. 

•  Quam  Pascilenstoan.  Ita  veteres  libri ;  Pisianac^ 
tion,  Impressi.  Etquidem  utroque  modo  conslat  eam 
porticum  appellatam.  Laert.  in  Zenon. :  *Avaxipi.irnov 

al  iv  tfi  irouctXf)  oioa,  Tn  xat  irEioiocvaxTtia»  xaXouaivY), 
<bcb  ^l  Tjj;  'Ypa^^c  t^{  IIoXiyv6tou  icotxCXy),  etc.  Nisi 
isXimonaamu^^  ex  Plut.,  in  Cimone,  niavis,  ctyus 
verba  sunt  :  Ka\  ^i^  tout6  ^ aaiv  Iv  nXvioiavaucTei^»  t6tc 
xaXou)«ivTi,  icotxCXn  il  fy  oro^,  etc. 


A  7.  Platonici  ^Platone  philosopho  dicti.  Hianlnia» 
rum  crcatorem  csse  Deum,  corporum  angelos  asse- 
runt,  post  multos  annorum  circulos  in  diversa  cor- 
pora  redire  animas  dicunt. 

8.  Stoici  a  loco  dicti.  Porlicus  cnim  fuit  Athenis,- 
"  quam  PisianactiatneiPoscilenstoam  appellabant,  Ib 
qua  picta  erant  gesta  sapientium  atque  virorum  for* 
tium  histori^.  In  Iiac  porlicu  sapientes  philosopha- 
banlur,ex  qua  et  Stoici  dicti  sunl.  Gra*ce  enim  por- 
ticus  aTo3i  dicitur.  Hanc  sectam  primus  Zeno  instituit. 

9.Hi  negantsine  virtute  effici  quemquam  heatQm. 
Omne  peccatum  uniforme  csse  asserunt ,  dicentes  : 
Sic  ille  nocens  erit  qui  paleas  furatus  fuerit  quam 
qui  aurum;  qutmergum  occiderit  quam  qui  equum ; 
non  enim  animal  crimen,  sed  animus  fadt, 
B  10.  Hi  eliam  animam  cum  corpore  perire  dicunt. 
Amant  quoque  viriutem  contineniiae,  affectant  glo- 
riam  aetemam  ,  cum  se  fateantur  non  esse  aeternos. 

11.  Academid  appellati  a  villa  Platonis  Academia 
Athenarum  ,  ubidem  Plato  docebat.  Hi  oronia  in- 
certa  opinantiir ;  sed  sicut  fatendum  est  multa  in- 
certa  et  oculta  esse  quse  voluit  Deus  excedere  intel- 
ligentiam  hominis,  sic  tamen  plurima  esse  quae  pos- 
sint  et  scnsibus  capi,  et  rationi  comprehendi. 

12  Hanc  sectam  '  Arccsilaus  Cyrenaicus  philoso- 
phus  repcrit ;  868  ^  cujus  sectator  fuit  Deniocritus, 
qui  dixit  tanquam  in  puteo  alto,  ita  ut  fuudus  nuUus 
sit,  ita  in  occulto  jacere  veritatem. 

13.  Peripatetici  a  deambulatione  dicti,  eo  quod 
Aristoleles  auctor  eorum  deambulans  disputare  soli- 

A  tus  csset.  Hi  dicunt  quamdam  particulam  animae 
essc  aeternam,  de  reliquo  magaa  ex  parte  mor- 
talem. 

14.  Cynid  ab  immunditia  impudenliae  nuncupati. 
Conlra  humanam  enim  vcrecundiam  in  propatulo 
coire  cum  conjugibuseismoserat:  censenteslicitttm 
honestumque  esse  palam  cum  uxore  concumbere» 
quia  conjugium  justum  cst,  publice  id  praedicanlM 
agendum,  ut  canes  in  vicis,  vel  plateis.  Unde  et  a 
canibus^  quarum  vitam  imitabantur,  ctiam  vocabulum 
nomenque  Iraxerunt. 

15.  Epicurei  dicti  ab  £ptcuro,  quodam  philosopho 
amatore  vanitatis,  non  sapientiae,  quem  etiam  ipai 
philosophi  porcum  nominaverunt,  ^  quia  se  volatans* 
in  coeno  carnali,  voluptatem  corporis  summum  bo- 

D  '  Arcesilaus  Cyrenaicus.  Vei  quod  voloptati  dcdi- 
tus,  vel  quod  Cryenen  navi^arit,  ibique  Demetrium 
adolescentem  perdite  adamarit.  Nam  constat  Pryta- 
neum  fuisse.  Vid.  Laert. 

«  Cujus  sectatorfuit  Democritus  Non  Arcesilai, 
quf^m  constat  Democritolongeposteriorem  fuis8e,8ed 
seclae,velopinionis.ErgOTbFUiT,  fuerat  ioterpreiare. 

^  Cynici  ab  immumitia  impudentiasJmpudenH, 
Antoii.  Auguslinus. 

*  Quia  se  volutans.  Aug.  in  Pe.  lxxiii.  In  excusis 
Vcncliis,  anno  1493:  Etfortequi  dicit  laiK  iiORTims 
FUfiRO,NiHiL  ERO,  ct  Uttcras  didicit ,  et  ab  Epicuro 
dididt  ,  hoc  nescio  quo  deliro  philosopho,  vel  po- 
tius  amatore  vanitatis,  non  sapientia^,  quem  tpsi 
etiam  philosophiporcumnominaveruntj  quiavolup' 
tatem  corporis  summum  bonum  dixiL  Horatius  : 
Cum  ridere  volens  Epicuri  de  grege  porcum. 


m 


S.  ISmORI  HlgPALENSIS  BHS^SOPI 


wam  asseniit,  qai  etiam  dixit  nulla  providentia  di-  k 
vina  instriictam  esse  aut  regi  mandum. 

16.  Sed  originem  rcrum  atomis,  id  estjnsecabilibus 
ac  solidis  corporibus  assignavit ,  quorum  fortuitia 
concnrsionibus  universa  nascantur  et  nata  sint.  As- 
semit  autem  Deum  nihil  agnre,  omnia  constare  cor- 
poribus,  animam  nihil  aliud  esse  quam  corpus.  Unde 
el  dixit :  Non  ero  postea  quam  mortuus  fuero, 

i7.  Gymno$ophist(g  nudi  per  opacas  IndijR  solitu- 
diBes  perhibenturphi]080phari,adhibentes  lantum  gcni- 
talibus  tcrmina  ;  *  gymnasium  cnim  eo  dictum  est, 
quod  juvenes  nudi  exercentur  in  campo,  ubi  pudenda 
Mla  tantvm  operiunl,  hi  et  a  generandose  cohibent. 

18.  Theologi  autem  idem  sunt ,  qui  ot  Physici  : 
dicti  autem  Theologi ,  quoniam  in  scriptis  suis  de 
Deo  dixerunt ;  quorum  varia  constat  opinio  ,  quid  m 
DouB  essct,  dum  qucererent.  Quidam  enim  corporeo 
sansu  hunc  mundum  visibilem  ex  quatuor  elementis 
Denm  essc  dixerunt,  S04  ut  Dionysius  Stoicus.  Alii 
voro  spirilualiter  intellexerunt  mentem  csseDeum,  ut 
Tbales  MiiesiuH. 

19.  Quidam  animum  in  omnibus  commeantem,  et 
^  lueidum,  ul  Pythagoras.  Quidam  Deum  sine  tem- 
pore  incommutabilem,  ut  Plato.  Quidam  mentcm  so- 
lutam,  ut  Gicero.  Quidam  ,  ct  spiritum,  et  mentem 
ut  Maro.  ®  Inventum  enim  solummodo  Deum  non, 
Qt  invenenint,  exposuerunt,  quia  evanuerunt  in  co- 
l^itationibus  suis  ;  dicentes  enim  se  esse  sapientes, 
stalti  focti  sunt. 

iO.  Piatonici  quidem  Deum  curatorem,  etarbitrum, 
et  Judicem  asserunt.  Epicurei  otiosum  et  *  inexercita-  f 
tum.  De  mundo  autem  Piatonici  affirmant  incorpo- 
ralem,  Spoici  corporalem,  Epicurusexatoinis,  Pylha- 
goras  ex  numcris,  Heraclilus  ex  igne. 

91.  Unde  et  Yarro  ignem  mundi  animum  dicit, 
ppOinde  quod  in  mundo  ignis  omnia  gubemet,  sicut 
animus  in  nobis.  Quam  vanissime  :  Qui  cum  est ^in' 
qait,M  nobis,  ipsisumus;  cum  exit^emorimur,  Ergo 
et  » igais  cum  de  mundo  per  fulgura  proficlscitur, 
mundus  emoritur. 

22.  Hi '  pbilosophorum  errores  ctiam  apud  Eccle- 
alam  induxerunt  haereses.  Inde  a?uvi;,  et  formffi,ne- 
eeio  quee,  inde  apud  Arium  Trinitas  nomiiis,  et  apud 
'Yalentiuum'  Platonicus  furor. 

SM^  23.  Inde  Marcionis  Dcus  niclior  de  Iranquilli- 
U|te,a  Stpicis  enim  vcnerat  \  etut  anima  interire  dioa-  h 

•  Gymnasium.  Idem,  inf.,  lib,    viii,  cap,  17. 

^  Commeantem  et  lucidum.  Cic,  i  dc  Nat.  deor. 
Nam  Pytlmgoras  qui  censuit  Deumanimumesse  per 
fMiuram  rerum  omnem  in  tentum  et  commeantemM 
Minutius  in  Ootavio;  Pythagora:  Deusestanimusper 
univenam  naturam  reruni  commeans  et  intentus. 
LuoiDUii  foriasse  appellavit,  quiaapud  Giceronem  non 
intentum,  sed  nitentem  legerat. 

•Inventum  enim  solummodo,  Terlull.,  in  Apolo- 
fet.  ;  Inventum  enim  solnmmodo  Deum  non  ut 
fnvBn9runt,disputaverunt.hii\,,exposuen*ni,Y\i\s., 
glarificaverunl,  ^65«  enim  et  gloria  est  et  opinio. 

^Et  inexercitatum.  Tertull.,  inexercitum. 

•  Ignis  eum  de  mundQ,  Id  est.  coslo,  ul  sup  .lib.  iii, 
eap.  U3. 

'  Bi  philatophorum  «rrortfs..  Omnia^usquead  fincm, 


tur,  Bpieums  observalur;  et  ut  c<irnis  restitutio  ne- 
getur,  de  una  omnium  pbilosophorum  schola  sumitur ; 
et  ubi  materia  eum  Deo  sequatur,  Zenonis  disciplina 
est;  et  ubi  quid  de  igneo  Deo  legilur,  HeraoHtus  in- 
tprvenli.  Eadem  materia  apud  haereticos  et  philoso- 
phos  volutatur,  iidem  retractalus  implicantur. 

CAPUT  Yll. 

De  poetis. 

1 .  Poetffi  unde  sint  dicti,  sic  ait  TraBquillus :  c  Gum 
primum  homines,  exuta  feritate,  rationem  vitse  habere 
coepissent,  seque  ac  Deos  suos  nosse,  cultum  modi- 
cum  ae  sermonem  necessarium  commenti  sibi  utrius- 
que  magnificentiam  ad  religionem  deorum  auorum 
excogiiaverunt. 

2.  Igitur,  ut  templa  illis  domibus  pulchriora,  et 
simulacra  corporibus  ampliora  faciebant,  itaeloquio, 
etiam  quasi  augustiore  honorandos  putaverunt,  lau- 
desque  eorum,  et  verbis  illustrioribus,  et  jucundio- 
ribus  numeris  extulerunt.  »  Id  genus,  quia  forma 
quadam  efficilur,  quie  poesis  dicilur,  poema  voclla- 
tum  est,  ejusque  fictores  poetw. 

MIS  3.  fates  a  vi  mentis  appellatos,  Yarro  auetor 
est ;  vel  a  viendis  carminibus,  id  est,  flectendis^  hoc 
est,  modulandis ;  et  ftroinde  poeta  Latine  vates  olim, 
et  seripta  eorum  vaticinia  dicebantur,  quod  vi  qua- 
dam  et  quasi  vesania  in  seribendo  commoverentur, 
vel  quod  modls  verba  eonnecterent;  viereenm  anli- 
quis  pro  vincire  ponebant.  Etiam  per  ftirorem  divini 
eodem  erant  nomine,  quia  et  ipsi  quoque  pleraque 
versibus  efferebant. 

4.  Lyrici  poetse  ^b  toS  XupcTv,  id  est  a  varietate 
carminum.  Unde,  et  lyra  dicta. 

5.  Tragrt^t  dicti,  quod  initio  canentibus  prsemium  erat 
hircu8,qnem  Graeci  rpd^ov  voeant.  Unde  et  Horaiius : 

Carminc,  qui  tragico  vilem  certavit  ob  hircum. 
Jam  dehinc  sequentes  tragiei  multum  honorem  ad- 
epti  sunt,  excellentes  in  argumentis  fabularum^adve- 
ritatis  imaginem  fictis. 

6.  Comici  appellati,  sive  a  loeo,  quia  circum  pa- 
gos  agebaot,  quos  Gneci  xwpMic  vocant,  sive  a  co- 
messatione.  Solebant  enim  post  cibum  homines  ad 
eos  audiendos  venire.  Sed  comici  privatorum  homi- 
num  praedicant  acta,  Tragici  vero  res  publicas,  et 
rcgum  bistorias ;  item  iragicorum  argumenta  ex  re- 
buslucluosis  suBt,  conucorum  ex  rebua  letis. 

cx  TertuH.  Prsescript.  ex  quo  aliqua  correximiis,  non 
repugnantibus  libris  Ms. 

«  Platonicus  furor,  Non  discessimus  a  veteribus 
lib.  quorum  magnus  hoc  loco  consensus.  Chacon  ita 
cx  Teriull. :  Inde/Eon.  e.  f.  n.  q.  et  trinitas  hominis 
apud  Valentinum^  Platonicus  fuerat.  Nos  vofo  no- 
minis  retinuimus.  Nam  quamvis  utrumqae  in  Va- 
ientinum  cad^t,  «juia  tri^  hominum  genera  induxit, 
iwiupAiTtxbv  ,  i^ruytxov,  xxt  oupxtxbv,  ut  est  in  lib.  con- 
tra  Valcntinianos,  tamen  si  Arium  cum  Yalentino 
copulavit  Isidorus,  ifioncm  primum  trinominm  fuisse 
susnicemur.  Itii  namqtie  eod.  in  libro  Prasscript.  : 
Sea  el  cum  genealogias  indeterminatas  nominat, 
Valentinus  agnoscitur,  apud  quem  Mon  ille  nescio 
quiy  novi  et  tUm  unius  nominUy  ^en^at  e  sua  cha- 
ritate  sensum  et  veritaiem,  ele. 


8M 


ETYMOLOGURUM  LIB.  Vni. 


Std 


7.  "  Duo  sunt  aulem  gcn^ra  comicoram,  id  est, 
vetereset  novi.SGT  Vetere9,q\i\  etjocoridiculares 
exstitcmnt,  utPlautus,  Actius,  Terentius.  iVot;f,  qui  et 
Satyrici  a  quibus  generaliter  vitia  carpuniur,  ut  Flac* 
cus,  Persius,  Juvenalis,  et  alii ;  bi  enim  universomm 
delioia  corripiunt ;  nec  vetabatur  eis  pessimum  quem- 
qne  desctibere,  nec  cujiislibel  peccata  moresque  re- 
prehendere.  Undeet  nudi  pinguntur,  eo  quod  pereos 
vitia  singula  denudentur. 

8.  ^  Satyrici  autem  dicti,  sivc  quod  pleni  sint 
omiii  facundia,  sive  a  saturitate,  ct  copia,  de  pluri- 
bus  enim  simul  rebus  loquuntur ;  seu  ab  illa  lance 
quse  referta  diversis  fragum  vel  pomorum  gcneribut 
ad  templa  geotilium  solebatdeferri,  aut  a  Satijris  no- 
men  tractum,  qui  inulta  habent  ca  quae  per  vinolen- 
tiam  dicuntur. 

9. « Quidam  autem  poe(88  theoloffi  dioti  sunt,  quo- 
niam  de  diis  carmina  faciebant. 

10.  *  Officium  auiem  poeta?  in  eo  ost,  ut  oa  quas 
vere  gesia  sunt  in  alias  specirs  obliquls  fignraiionl- 
bus  cum  dccore  aliquo  conversa  transducat.  •  Unde 
ot  Lucanusideo  innumero  poetarum  non  ponitur,  quia 
vidctur  historiam  composuisse,  non  poema. 

H . '  Apud  poetas  aulem  ires  characicres  sunt  dicen- 
di :  unus  in  quo  tantum  poeta  ioquitur,  ut  est  in  libris 
Yirgilii  Gcorgicorum.  Alius  dramaticus,  in  quo  nus- 
quam  poeta  loquitur,  ut  est  in  comopdiis  et  tragoe- 
diis.  Tertius  mistus,  ut  est  in  iEneide.  Nam  poeta 
illic  et  introdncta;  personse  loquuntur. 

CAPUT  VIIL 
De  sibyllis, 

i.  SibyUce  generalitcr  dicunlur  omnes  femiofe  va- 
tes  lingua  Gra^ca.  Nam  '  Sib;  iEoIico  sermone  DeuSj 
pcuXV  Gr»ecimen/mnuncupant,  SBSquasi  Dei  men- 
tem.  Proinde  igitur,  quiadivinam  voIuntat<»m  homini- 
bui  inlerpretari  solebant,  Sibylla:  nominala^  sunt. 

2.  Sicut  enim  omnis  vir  prophctans,  vel  vates  dici- 
lur.  vcl  propheta  ita  omnis  femina  prophetans  Sibylla 
vocatur.  Quod  nomen  ex  officio,  non  ei  proprietate 
vocabuli  est. 

3.  Decem  autem  Sybillae  a  doctissimis  auctoribus 

Cap.  WL—* Duo sunt  autefn genera  comicor,  Suc- 
ccssisse  poeias  salyricos  iu  locim  vcljris  comojdiae, 
cujus  Hcentia  iege  compressa  sit,  notum  ex  Horatio  ; 
sed  aut  hos  novos  comicos,  aut  Plautum  et  Terentium 
vetcres  dictos,aut  Attium.  vcl  Actium  comicum  fuisse, 
quis  credal?Neque  mihi  aubium  quin  aut  haecaliena, 
aut  vaJde  depravata  sint. 

^  Satyrici  autem  dict.  Vid.  quse  sub.,  lib.  v,  de 
Leg.  Salyr. 

*"  Quidam  a^tempoeta^,  Aug.,  lib.  xviii  deCivlt., 
cap.  14. 

*  Officium  autempoetas.  Verba  Lact.,  lib.  i,  c.  il. 

•  Unde  et  Lucan.  E  Serv.,  iEn.  v,  ad  vcrs.  Matre 
dea  monstr.  viam. 

'  Apudpoetas.  Ex  eodem,  Eelog.  iii. 
Cap.  VIIL— »  2ios.  Ex  Lact.,  lib.  i,  cap.  6,  et  Serv., 
iEo.  III. 

*•  Quoi  ante  Troj.  E  Solin.,  cap.  8. 

'  Herophyla.  Vel  Heriphile.  Sed  magna  omniuo  in 
Sibyllar  nominibus  confusio.  NamDemophilen.,  Amal- 
theam,  Cumanamque  easdem  cum  Herophila  facit,  ex 
Varrone,  Lactantius.  Vid.  Suid.  et  Viu.  ad  lib.  de 
Civit. 


H  traduntur  fuisse.  Quarum  prima  de  Persis  fuit.  Se- 
cunda  Lybissa.  Terlia  Delphica  in  templo  Delphioi 
Apollinis  genita,  ^  quae  ante  Trojana  bella  vatieioaia 
est,  cujus  plurimos  versusoperisuoHomerugioseruiU 

4.  Quarta  Cimmeria  in  Italia.  Quiota  firythrea  nov 
mine  '  Heropbyla  in  Babylone  orta,  quae  Grseeis  Ilium 
petentibus  vatieinata  est  perituram  essa  Trojam,  a| 
Homerum  mendacia  scripturum.  Diota  autem  Grf^ 
thram,  quia  in  cadcm  Insula  ejus  inventa  suni  oarr 
mina.  J  Sexta  Samia,  quse  Phemonoa  dicta  est  n  0amo 
Insula,  unde  fuit  cognominata. 

5.  Spptima  rumana  nomine  Amalthaaa,  que  nOTflm 

libros  atiulil  Tarquinio  Priseo,  ^  in  quibus  erant  ito 

creia  Romana  conscripta.  Ipsa  eatet  Cumflsa,  de  qa% 

Virgilius  : 

g       Ultima  CumaBi  venit  jam  carminia  eetas. 

*     3G9  Dicta  autcm  Cumana  a  civitate  Cumis,  qUB 

esi  in  Campania,  cujus  sepulchrum  in  Sicilia  adhuc 

mauet. 

6.  Octava  Hellcsponiia  in  agro  Trojano  nata,  quse 
scribilur  Solonis,  ct  Cyri  fuisse  tcmporibus.  Nona 
gria,  qua^  vaticinata  cst  Ancyrse.  Dccima  Tyburtina 
Phynominc  Albunea. 

7.  Quarum  omnium  carmina  efferuntur,  in  quibus 
dcDeo  elde  Christo,  etgentibus  multa  scripsisse  ma- 
nifebtissimc  couiprobantur,  celebrior  autem  inter 
ca^leras  ac  nobilior  Erythrffia  perhibetur. 

CAPUT  K. 
De  magis. 

1.  Magorum  ^  primus  Zoroastesrex  Baetrianomnti 
^  quem  Ninus  rcx  Assyriorum  prselio  intcrfeeil,  de  ^ 
^  quo  Aristoteles  scribit  quod  vicies  centun)  millia  ver- 

suum  ab  ipso  condita  indiciis  voluminum  ejus  dccla. 

rentur. 

2.  Hanc  artcm  multa  post  ssecuU  Democritus  am- 

pliavit,  quando  ct  Hyppocrates  modicinsB  disciplio^ 

eftloruit.  Apud  Assyrios  autem  magic^  artes  copios» 

suut,  testantc  Lucano  : 

,.„quis  noscerc  Sbra 
Fata  queat,  quis  prodat  avea,  quis  fulgura  coeli 
Servet  ct  Assyria  scrutetur  sidera  cura. 

3.  Itaque  haec  vanitas  magicaram  arlium°ex  tradi- 

J  Samia  qu(E  Phemonoe.  Samia  a  Suida,  ex  Era- 
toslhene,  Phyto  vocatur.  Phf»monoo  vero  Delphica 
fuissc  videlur.  Pausan..  in  Phocaic,  de  Delphiod 
oraculo.  MeYCaTT)  os  napdc  icXc(vTttV  t{(  4>i^ov6nv  Bcts  'ort 
tt(  np6;jLavTt;  y^voito  4}  4>ti(4.ov6Ti  xou  Oiod,  iipc6Ty)  tb  lEi- 
11  U.ET0OV  T^ai.  Et  Strdb.  lib.  ix  :  npMTVjv  Bl  ^piov^v 
^avt  Y^viaOai  7:u0(xv.  Lucamus  quoque  Phemonoen  Dti- 
phis  tucit  Appio  responsa  dantem. 

^  In  quibus  erant  decreta.  BServ.,  Mi\.  vi  ad  vera. 
Uio  eyo  namque  tuas  sortes.  Sed  retnedia,  non  decreta^ 
apud  Serv.  Secreta  volebat  Chacon. 

Cap.IX. —  *  Afa^or;;mni^5.  August.de  Givit.,cap.i4. 

"^  De  quo  arist.  Bx  Plin.,  lib.  xxx,  oap.  1.  Sed 
Pliuius  Hermippum,  non  Aristotelem,  citare  videtar. 
Lapsus  in  eo  qnod  Plinii  verba  de  Aristotele  non 
praecedoniibus  (ut  debuit,)  sed  subsequentibua,  at- 
texuit  Isidorus. 

"  Ex  traditione  angelorum  malorum  Bi  Lact.,  lib. 
II,  cap.  16.  EtTertulI.,  in  Apolog. :  Eadem  officia  de- 
pendunt,  et  qui  astrologos,  et  autpiees,  et  augures^ 
et  magos  de  Ccesarum  capite  consultani,  guasartsi^ 
ut  ab  angelis  deurtoribus  proditas,  $t  a  Deo  tnter- 
dictas,  ne  eausU  quid^m  $uis  adkiieni  Cl^riitianu 


Sii 


S.  ISIDORI  HISPALEa^SIS  EPISGOPr 


m 


tiooe  angelorum  malorom  in  toto  terrarum  orbe 
plurimis  sseculis  valuit,  pcr  quamdam  scientiam  fu- 
turorum,  et  infemorum  evocationes.  Eorum  inveuta 
sout  aruspicia,  auguraiiones,  et  ipsa  qu<c  dicuntur 
oracula,  et  necromantia. 

4.  Nec  mirum  de  magorum  prsestigiis,  quorum  in 
tvntum  prodiere  maleficiorum  artes,  ut  etiam  Moysi 
simillimis  signis  resislerent,  vertentes  virgas  in  dra- 
cones,  aquas  insanguinem. 

S70  5.  *  Fertur  et  qusedam  maga  famosissima 
Girce,  quse  socios  Ulyssis  muiavit  in  bestias.  Legitur 
et  de  sacriGcio,  quod  Arcades  deo  suo  Lycaeo  immo- 
labant,  ex  quo  quicumque  sumerent,  in  bestiarum 
formas  convertebantur. 

6.  Hinc  apparet^  non  esse  in  totum  dubium  quod 

^  nobilis  ille  poeta  scripsit  de  quadam  femina  quae 

magicis  artibus  excellebat  : 

Haec  se  carminibus  promitlit  solvere  mentes, 
Quas  vciit,  ast  aliis  duras  immittere  curas  ; 
Sistere  aquam  fluviis,  et  verlere  sidera  retro ; 
Nocturnosque  ciet  manes»  mugire  videbis 
Sub  pedibus  terr8m,etdescenderemontilHisornos. 

7.  Quid  plura,  si  <^  credere  fas  est,  de  Pyihonissa, 
ut  prophetse  Samuelis  animam  de  inferni  abditis  evo- 
carct,  et  vivorum  pr^sentaret  conspectibus^  si  tamen 

nimam  prophetffi  fuisse  credamus,  et  non  aliquam 
phantasmaticam  illusionem  Satanse  fallacia  factam  ? 

8.  ^  Prudentius  quoque  de  Mercurio  sic  ait : 
Traditur  exstinctas,   sumptae  moderamine  virga?, 
In  lucem  revocasseanimas... 

Ast  alias  damnasse  neci... 
Et  post  paululum  adjecit  : 

Murmure  nam  magico  tenues  excire  figuras, 
Atque  sepulcrales  scite  incantare  favillas. 
Yita  itidem  spoliare  alios  ars  noxia  novit. 

9.  •  Magi  sunt  qui  vulgo  malefici  ob  facinorum 
magnitudinem  nuncupantur.  Hi  et  elementa  coucu- 
tiunt,  turbant  mentes  hominum,  ac  sine  ullo  vcneni 
baustu  violentia  tantum  carminis  interimuot. 

10.  Unde  et  Lucanus  : 

Mens  hausti  nulla  sanie  polluta  veneni 
'  Incantata  perit. 

Dsemonibus  enim   accitis,  ^  audent  ventllare,   ut 

quisque  suos  perimat  malis   artibus  inimicos.    Hi 

*  Fertur  et  quasd^.wconverteh.  Ex  Augustin. ,  xvui 
de  Civit.,  cap.  J7. 

^  Nobilis  ille  poeta,  Ejusdem. 

*  Si  credere  fas  est.  Problema  a  nostris  theologis 
mullum  vexatum.  Yid.  Hieron.,  Is.  yii;  Cyrili., 
lib.  VI  de  Adorat. ;  Aug.,  ad  Simplician. et  D.  Thom., 
non  uno  in  loco. 

^  Prudentius  quoque.  Lib.  contra  Svmmach. 

*  Magi  sunt,  qui  vulgo  malef.  Yerba  Hieronymi, 
Daniel  ii.  Eadem  Augustin.,  xxi  de  Civit.,  cap.  9,  et 
Lact.,  lib.  II,  cap.  17. 

'  Incantata  perit,  -^  Excaniata  apud  Lucnn. 
Horatius  quoque : 

Quse  sidera  excantaia  voce  Thessala,  Lunamque 
Coelo  deripit. 

'  Audent  ventilare.  Etiam  Quintilianus  prsestigia- 
lores  ventilatores  vocat. 
*»  Bi  etiam  sang....  mortuorum.  Ex  Hieron.,  Dan. 

*  Ad  quos  suscitand.  E  Serv.,  iEn.  vi,  ad  vers. 
Frceterea  jacet  exan, 

Estenimhydrom.EiiAng.  vu  deCivit.,cap.ultim. 
^  Etiam  inferos  perhib.  sciscit.  Ex.eodem. 


m  ^  etiam  sanguioe  utuntur,  ct  victimis,  et  ssepe  con- 
tingunt,  corpora  mortuorum. 

S71 11.  Necromantii  sunt,  quorum  prsecantationi- 
bus  videntur  resuscitati  mortui  divinare,  et  ad  interro- 
gata  respondere.  N8xp6(  cnim  Griece  mortuus,  (iavrs(a 
divinatio  nuncupatur,  ^  ad  quos  sciscitandoscadaveri 
sanguis  adjicitur ;  nam  amare  daemones  sanguincm 
dicunt;  ideoque,  quoties  necromanlia  fit,  cruor  aqua 
miscetur,  ut  colore  sanguinis  facilius  provoccntur. 

12.  Hydromantii  ab  aqua  dicli.^  Est  enim  hydro- 
mantia  in  aquae  inspectione  umbras  dsemonom  evo- 
care,  et  imagines  vel  ludificationeseorum  videre,  ibi- 
queab  eis  aliqua  audire,  ubi  adhibito  sanguine  ^  etiam 
inferos  perhibentur  sciscitari. 

13.Quod  genusdivinationisa*  Pcrsisdicitnrallaium. 
B  Varrodicit  divinationis  quatuor  esse  gencra,  terrant, 
aquam,aerem,ignem.Hincgeomantiam,hydromantiatn, 
aeromantiam,  pyromantiam. 

14.  Divini  dicli,  quasi  Deo  pleni ;  diviniiate  enim 
te  plenos  assimilant,  et  astutia  quadam  fraudulenta 
hominibus  futura  conjectant. 

Duo  sunt  auiem  gencra  divinationis,  ars  et  furor. 

15.  °  Incantatores  dicti  sunt  qui  artem  verbis  per- 
agunt. 

i^.ArioU  vocati,propterqQod  circaarasidolorum  ne- 
farias  preces  emittunt,  STI^  et  funesta  sacrificia  offe- 
runt,  iisque  celebritatibus  daemonum  responsa  acci- 
piunt. 

17.  °  Aruspices  nuncupati,  quasi  horanim  inspec- 
tores  (dies  cnim,  ct  horas  in  agendis  negotiis  operi- 

r  busque  custodiunt,  et  quid  per  singula  tempora  ob- 
servare  debeat  homo  intendunt).  Hi  etiam  exta  pecu- 
dum  inspiciunt,  ct  ex  eis  futura  praedicunt. 

18.  Augures  sunt  qui  volatus  avium  et  voces  in- 
tcnduDt,  aliaque  signa  rcrum  vel  observationes  im- 
provisas  hominibus  occurrentes  ;  iidem  et  auspices. 
^  Nam  auspicia  sunt,  quae  iter  facientcs  observant. 

19.  Dicta  suntautem  auspicia ;  quasi  aviumaspicia ; 
et  auguria,  quasi  avium  garria,  hoc  est,  avium 
voces  et  linguae,  Item  p  augurium,  quasi  avigerium^ 
quod  aves  gcrunt. 

20.  Duo  sunt  autem  genera  auspiciorum  :  nnum 

^  A  Persis  allatum.  Varro  dicit  divinationis,  eic. 
Sccuti  sumus  Augustinum,  non  vcteres  libros,  quo- 
rum  baec  scriptura :  A  Persis  fertur  allatum:  Varro 
U  dicit  divinationis,  cic.  Illud  enim  ex  Augusiinocon- 
stat,  hoc  dc  Yarronc  non  audemus  affimiare.  Forma 
autem  per  infinita  verba  ioquendi  frequens  Isidoro, 
ut  antea  annotavimus. 

'^  Incantatores.  Ex  Hieron.,  Dan.  ii 

"  Aruspices.  Donat.  in  Phorm. :  Aruspices  haru' 
garum  inspectores/idesi,  hosiiar.Ergo  verba  illa, 
Dies  enim  et  horas  intendunt^  e  margine  ascita  credi- 
mus.  Cum  Isidorusscripsisset:  i4ru5picej  harugarum 
(vel  haruigarum,  ex  Fcj^to)  inspectores.  Hi  exta  ins- 
pic.,  etc. 

®  Nam  auspicia  sunt^  quce  inter  facientes  observ. 
Horat. : 

....cui  si  vitiosa  Ubido 
Fecerit  auspicium,  cras  ferramenla  Theanum 
Toiletis  fabri.... 
Sed  exemplor.  plena  sunt  omnia. 

p  AuGURiuii  q.  AviGBRiUM.  Scrv.,  JEn.  v. 


318 


ETTMOLOGIARUM  UB.  YIII. 


814 


ad  oculos,  alternm  ad  aures  pcrtinens.  Ad  oculos,  a  subito  huDC  ex  glebis  exsiluisse,  el  aruspiciQam  di- 

•  |.        _,  !_».._  _  J      _  _  _     .      _         •  ^"  .  !•  .  •  .  f\.  !•»  «^  • 


scilicel,  volatus;  ad  aurcs,  vox  aviuni. 

21.  ^  Pythofies  a  Pythio  Apolline  dicti,  quod  is 
auctor  fucril  divinandi. 

22.  Astrologi  dicli,  co  quod  in  as  tris  augurantur. 

23.  ^  Genethliaci  appellati  propter  natalium  consi" 
derationes  dierum.  Gcncses  eaim  hominum  perduo- 
decim  coeli  signa  describunt,  siderumque  cursu  na- 
scentinm  mores,  actus  et  ventus  prsedic  tc  conantur, 
id  est,  quis  quali  signo  fuerit  natus,  aut  quem  effec- 
tum  habeat  viise,  qui  nascitur. 

24.  Hi  suDt  qui  vulgo  ma//u'mattctvocaQtur;  cujus 
superstitionis  genus  STS  constellationes  Latini  vo- 
caut,  id  est,  notationes  siderum,  quomodo  se  habeant 
cum  quisque  nascilur. 


ctassc,  qua  die  et  moriuus  est.  Quos  libros  Romani 
ex  Etnisca  lingua  in  propriam  mutaverunt. 

CAPUT  X. 

De  paganis. 

1.  Pagani  i  cx  pagis  Atheniensium  dicti  ubi  exorti 
sunt.  Ibi  enim  in  locis  agrestibus  ST5  et  pagis  gen- 
tiles  lucos  idolaque  statuerunt,  et  a  tali  initio  voci- 
bulum  pagani  sorliti  sunt. 

2.  Gefitiles  sunt  qui  sine  lege  suot,  et  nondum  cre- 
diderunt.  Dicti  autem  gentilest  quia  ita  sunt  ut  fue- 
runigeniii^  id  cst,  sicut  in  carne  descendcruntsub  pee- 
cato,  scilicet,  idolis  sevientes,  et  nccdum  regcnerali. 

3.Proinde<7en///esprimiiusnuncupantur :  ipsi  dican- 
turGr8ecee//i;?/W  /ETiixicienim  cxGra^co  in  Latinnm 


25.  Primum  autcm  ^  iidem    stellarum  interpretes  n  interpretantur.<7e;2^t7^5  lOvocenim  Graece  ^ensdicitur 

•     ^  _  t M  •  i.i\_*l  •*  ■•  W^  w^  a         w%.  ^      ^    %  «««  •  j  • 


magi  nuQCupabaotur,  sicut  de  his  legitur  qui  in  Evan- 
gelio  natum  Ghristum  aununtiaverunt;  postea  hoc 
nomine  soli  mathematici, 

26  ^  Cujus  artis  scieniia  usque  ad  Evangelium  fuit 
concesfia,  ut  Christo  edito  nemo  exinde  nativilaiem 
alicuJQs  de  ca4o  inierprelarelur. 

27.  Horoscopi  dicti,  quod  horas  naiiviiatis  homi- 
num  speculanlur  dissimili,  ct  diverso  fato. 

28.  SoHilegi  sunt  qui  sub  nomine  fictae  religionis 
per  quasdam,  quas  ranctorum  sortes  vocant,  divina- 
tionis  scieniiam  protitentur,  aut  quarumcumque  scri- 
pturarum  inspectione  futura  promittunt. 

29.  «  Salisatores  vocati  sunt,  quia  dum  cis  mem- 


4.  Post  fidem  autem  non  debcnt  vocari  gentes^  sive 
geniiles,  hi  quiex  gentibuscrcdunt;  sicut  postfideni 
dici  jamnon  fiotcst  Judaeus,  teslante  Paulo  apostolo, 
ct  dicento  jam  Chrislianis  :  Quoniam  cum  gentes  es» 
sctis,  hoc  est,  infidetcs. 

5.  Apostatie  dicuntur  qui,  post  baptlsmum  Christi 
suscepium  ad  idolorum,  cnlium  et  sacriticiorum  con- 
taminationes  revertuntur.  Estantem  nomen  Grsecum. 

CAPUT  XI. 

De  diis  gentium. 

1 .  Quos  pagani  deos  asserunt,  homines  olim  fuisso 

produntur,  et  pro  uniuscu>usquc  vila  vel  meritis,  coli 

apud  suos  post  mortem  coeperunt,  3TO  ut  ^  apud 

jlgyptumlsis,  apud  Cretam  Jovis,  ^  apudMauros  Juba, 


brorum    qusecnnque  partes  salierint,   aliquid   sibi 

exinde  prosperum  seu  triste  significare  praedicunt.  p  apud  Latiuos  Faunus,  apud  Romano  s  Quiriaus. 

30.  f  Ad  haec  omnia  pcrlinent  et  ligalurae  exsecra-         ^  Kodftm  nuoauft  modo.  anud  Athenaa  Min 
bilium  remediorum  quae  ars  medicorum  condemnat, 
^  sive  in  pnecaQtationibus,  siNC  in  characteribus,  vel 
in  quibuscuuque  rebus  suspendendis  atque  ligandis. 

374  31.  In  quibus  omnibus  ars  daemonum  est  cx 
quajam  pestifera  societate  hominum,  et  angelorum 
malorum  exorta.  Unde  cuncta  viianda  sunt  a  Chri- 
stiano,  et  omni  penitus  exsecraiione  repudianda  at- 
que  damnanda. 

32.  /lu^una  autem  avium  Phryges  primi  inveneruQt 

33.  Prcestigium  vero  Mercurins  primus  dicitur  in- 
venisse.  Dictum  autem  prcestigium,  quod  praistingat 
aciem  oculorum. 

34.  Aruspicinas  artem  primus  Etruscis  tradidissc 


2.  Eodem  quoquc  modo,  apud  Athenas  Minerva, 
apud  Samum  Juno,  apud  Paphos  Yenus,  apud  Lem- 
nos  Vulcanus,  apud  Naxos  Liber,  apud  Delphos 
Apollo;  inquorumeliamlaudibus  accesserunt  poetse, 
et,  compositis  carminibus,  in  coelum  eos  sustulerunt. 

3.  Nam  quarumdam  adinventiones  artium  cultnm 
pcperisse  dicuntur,  ut  iEsculapio  medicina,  Vulcano 
fabrica.  ™  Ab  actibus  autcm  vocantur,  ut  Mercurius 
quod  mercibus  p'a?est;  Liber  a  libertate. 

4.  Fucrunt  etiam  et  quidam  viri  fortes,  aut  urbium 
condilores,  quibusmortuis,  homines  qui  eos  dilexe- 
runt  "  simulacra  fmxerunt,  ut  haberent  aliquod  ex 
imaginum  contemplatione  soIatium,sed  paulatim  hunc 
errorcm,  pcreuadcntibus  daemonibus,  ita  in  posteris 


dicitor  ^  quidam  Tages.  Hic  ex  ^  oris  aruspicinam  n  coQslat  irrepsisse,  ut  quos  illi  pro  sola  uomiQis  me- 


dictavit,  et  postea  qoq  apparuit. 
35.  Nam  dicitur  fabulose,  arante  quodam  rustico, 

'  Pythones,  Al.,  Pythonisse, 
^  Genethliaci.  Aug.  ii  dc  Doctr.  Chr.,  cap.  21,  ct 
Hier.,  Dan.  ii. 
^  lidem  stellar.  interp.  Ex  Tertull.,  de  Idololat. 

*  Cujus  artis  scient.  Ex  codem. 

•  Salisatores.  AL,  Salitores.  Gloss.,  Salisatio, 
xoXji^.  Exstat  libellus  Mclampodis  ^Egyptii  Tucpt  ?:aX- 
(ft&v.  Vid.  Justin,  Martyr.,  in  Rcspons.  ad  Orthodox., 
interrog.  19.  Male  Coefius  et  vives  Saliatores  vocant. 

'  Ad  hcec  omnia  pertinent.  Ex  Augustin.,  ii  de 
Doctr.  Christ.,  cap.  20. 

»  Sive  in  prascant.,  sive  m  char.  Vid.  D.  Thom. 
in  eont.  Gent.,  cap.  105. 

^  Quidam  Tages.  Ex  Cic,  u,  de  Divin.  Columel : 


moria  honoravcruut  successores  deos  existimarent, 

atque  colerent. 

Hinc  caput  Arcadici  nudum  cute  fertur  aselli. 
Tyrrhenus  tixissc  Tagcs  in  limite  ruris. 

*  Ex  oris.  Forie, exaranSy  vel  ex  arvis. 

Cap.  X.  —  J  Pagani  dicti.  Alhenas  in  pago^  divi- 
sas  ostcndunt  pngorum  ipsor,  nomina,  Areopagus, 
Cronapagus  ct  alia.  Sed  melius  Festus :  Pagani  ai^^* 
a  Tagis,  PAGi  dici  a  fontibus,  quod  eadem  aquaute- 
rentur,  nam  kol^hX  Ungua  Dorica  fontbs. 

Cap.  XL  — ^  Apud  MgypU  Is.  Ex  Lact.,  i,  cap,  15. 

*  Apud  Mauros  Juba.  Qui  in  captivitate  ex  Bar- 
baro  doctissimus  faclus  scripsit  historiam.  Minutius 
Fel..  in  Octav.  Appian.  et  Plutarch. 

"»  Abactibus.  Serv.  Mn.iy,Vidyers.  SacraJoviStig. 
°  Simulacra  finx,  Ex  Lact. 


Si5 


S.  ISmORI  fllSPALffilSIS  BPISCOPI 


8ie 


6.  Simulacrorum  U8U8  exortus  est  cum  ex  deside-  g  sum,  angelica  revelatione,  hi  corporum  aereorum 
rio  morluorum  constituerentur  imagines,  yel  efBgies,      natura  vigent. 


ianquam  in  eoelum  receptis,  pro  quibus  se  in  terris 
dsemones  colendos  supposuenint,  et  sibi  sacrificari  a 
deceplis,  et  pcrditis  persuaserunt. 

6.  Simulaora  autem  a  simUitudine  nuncupata,  co 
quod  manu  artifieis  ex  lapide  aliave  materia  eorum 
vultus  imitantur  in  quorum  honorem  finguntur.  firgo 
simulacra,  vel  pro  eo,  quod  sunt  «tmt/m,  vel  pro  eo, 
quod  simulata,  atque  eonficta,  unde  ct  falsa  sunt. 

7. 8TT  Et  notandum  quod  »  Latinus  sermo  sit  in 
Hebrfeis.  Apud  eos  enim  idoluii,  sive  simulacrum  se- 
lem  dicitur.  Judsei  dicunt,  quod  Ismael  primus  simu- 
lacrum  luto  fecerit. 

8.  Gentiles  autem  primum  ^  Prometheum  simula- 


17.  *  Ante  transgressionem  quidem  coelestia  corpo- 
ra  gerebant.  Lapsi  vero  in  aeream  qualitatem  conver- 
si  sunt,  nec  aeris  illius  puriora  spatia,  sed  ista  oaligi- 
nosa  tenere  permissi  sunt,  qui  eis  quasi  carcer  est, 
usque  ad  tempus  judicii.  Hi  sunt  pnevaricatores  an- 
geli,  quorum  princeps  diabolus  est. 

iS.  i  Diabolus  Hebraice  dicitur  deorsum  fluens, 
quia  quietus  in  eoeli  culmine  stare  contempsit,  sed 
superbise  pondere  deorsum  eorruens  cecidit,  Greoe 
vero  DiABOLUS  criminator  vooatur,  vel  quod  crimina 
in  qusB  ipse  iniieit  ad  Deum  referat,  vel  quia  electo- 
rum  inoocentiam  criminibus  fictis  accuset;  unde  et  in 
Apocalypsi  voce  angelica  dicitur  :  Projectus  est  ac- 


era  hominum  de  luto  finxisse  perhibent,  ab  eoque  m  cusator  fratrum  nosfrorum,  qui  accusabat  illos  in 


aalam  esse  artem  simulacra  ot  statuas  fingendi.  Un- 
de,  et  poetae  ab  eo  homines  primum  facios  esse  eon- 
liDgunt  figurate  propter  effigies. 

9.  ApudGrseeos  autem  ^  Cecrops  sub  quoprimum 
in  arce  oliva  orta  est,  et  Atheniensium  urbs  *  ex  Mi- 
nervsB  appellatione  nomen  soriita  est. 

iO.  Hic  primus  omnium  Jovem  appellavit,  simula- 
era  reporit,  aras  staluit,  victimas  immolavit,  nequa- 
quam  istius  modi  rebus  iu  Grsecia  unquam  visis. 

ii.  InoLOLATaiA  idolorum  servitus,  sive  cultura 
interpretatur.  Nam  Xclt^zU  Gra»ce,  Latine  servitus  di- 
ottur,  *  quaq  quantum  ad  veram  religionem  attinet, 
non  nisi  uni  et  soli  Deo  debetur. 

i2.  Hano  sicut  impia  superbia,  sive  hominum,  sive 


conspectu  Dei  nostri  die^  ac  nocte. 

i9.  Satanas  in  Latinum  sonat  adversarius,  sive 
transgressor;  3T©  ipse  enim  est  adversarius,  qui 
est  veritatis  inimicus,  ot  seraper  sanctorum  virtuUbus 
contraire  nititur;  ipse  et  transgressor,  quia  prffivari- 
cator  effeclus  in  veritate  qua  condilus  est  non  stetii ; 
idem,  et  tentator,  quia  tentandam  justorum  innocen- 
tiam  poslulat,  sicut  in  Job  scribitur. 
•  20.  Antichristus  appellalur,  quia  contra  Christum 
venturus  est.  Non  quomodo  quiflam  simplices  intelli- 
gunt,  Antichristum  ideo  dictum,  quod  ante  Christum 
ve)iturus  sit,  id  est,  post  eum  veniat  Ghristus;  non  sic, 
sed  Antichristus  Gnece  dicitur,  quod  est  Latme  eon- 
trarius  Christo;  ^t\  enim  Graece  in  Latinum  contra 


daemonum,  sibi  exhiberi,  vel  jubel,  vel  cupit,  ita  pia  m  signifieat. 


humilitas,  vel  hominum,  vel  angelorum  sanctorum, 
sibi  obiatam  recusat,  et  cui  debetur  ostendit. 

i3.  Idolum  autem  est  simulacrum  quod  humana  ef- 
flgie  factum  S7S  et  consecratum  est,|juxta  vocabuli 
iaterpretationem,  '  sTBo?  enim  Graece  formam  sonal, 
ab  eo  per  diminutiooem  idolum  deductum,  fleque 
apud  nos  formulam  facil. 

i4.  Igitur  omnis  forma  vel  formula  idolum  se  dici 
exposcit.  Inde  idololatria  oranis  circaidolum  famula- 
tus  et  servitus.  Quidam  vero  Latini  ignorantcsGraece 
imperite  dicunt  idolum  ex  dolo  sumpsisae  noraen, 
quod  diabolus-creatursecultum  divini  nominis  invexit. 

i5.  '  Dcemonas  a  Graecis  dict08,aiunt,quasi  ^aijfjio- 
v«c, id  est,  peritos ac  rerum sdos,  Praesciuntenim  fu- 
tara  multa,  undc  et  solent  responsa  aliqua  dare. 

i6.  ^lneslenim  illis  cogoitio  rerum  plusquam  infir- 
mitati  humanse,  parlim  subtiIiorisseususacumine,par 
tim  experientia  longissimse  vitae,  partim  per  Dei  jus- 

*  Latinus  sermosit  in  Heb,  Est  ohTfzelem,  imago, 
vel  simulacrum, 

**  Prometheus  simuL  Ex  Lact.,  lib.  ii,  cap.  10. 

*■  Cecrops  subquo.  Integcr  locus  ex  Euseb.  Chroq. 

^  Ex  MinervcB  appelL  Nam  Minerva,  AOtjvYi. 

^  Qu(e  quantum  ad  relig,  Alioquin  in  Xax^s((jc  et 
XatpEiittv  latior  serviendi  significalio. 

'  eT8o«  enim  GrcecEx  TertulI.,deIdol, 

'  Dwmones,  Ex  Lact.,  u,  cap.  i4,  et  Serv., 
^n.iii. 

^  Inest  enim  illis  cognit,  Ex  August.,  i\  de  Gcn. 
ad  litt.,  cap.  i7. 

^  Ahte  transg.  Ex  eodem  lib.  m,  cap.  iO. 


21.  Christum  enim  se  mfflitietur,  dum  venerit,  et 
contra  eum  dimieabit,  et  adversabitur  sacramentis 
Christi,  ut  veriiatis  ejus  Evangelium  solvat. 

22.  Nam  et  templum  Hierosolymis  reparare,  et 
omnes  veteris  legis  cseremonias  restaurare  tentabii; 
^  sed  et  ille  Antichristus  est  qui  negat  esse  Deum 
Christum,  contrarius  enim  Chriito  est;  omnes  enim 
qui  exeunt  de  Ecclesia,  et  ab  unilate  fidei  pnecidun- 
tur,  et  ipsi  Antichristi  sunt. 

23.  Bel,  idolum  Babyloniura  est,  quod  interpretatur 
vetus;  fuit  enim  i»ic  Belus  pater  Nini  pjimus  rcx 
Assyriorum,  quem  quidam  Saturnum  appellanti 
^  quod  nomen  cl  apud  Assyrios,  el  apud  Afros  postea 
cullura  est,  "  unde  et  lingua  Punica  Bal  dbus  dicitur. 

H  8M^  Apud  Assyrios  aulem  Bel  vocatur,  quadam  sa- 
crorum  suorum  ratione,  et  Satumus,  et  SoL 

24.  Beelphegor  interpretalur  simulacrum  ignomi- 
niae ;  idolum  ^  enira  fuit  Moab,  cognoraento  Baal,  super 

j  DiaboL  Hebrai,  Kaxaffewv.  Ex  Hieronym.,  ad 
Ephes.  VI. 

^  Scd  et  ille  AntichrisL  Ex  Terlull.  Praescript. 

*  Quod  nomen  apud  Assyr,  E  Sery.,  Mn,  i,  ad 
vers.  Qua  Belus,  et  omnes  a  Belo, 

^  Unde  et  ling,  Pun,  Kx  Hieronym.,  in  Ezecb. 
XXIII :  Idolum  Baal,  sive  Bel,  et  ut  apertius  dicam 
Bblis.  Assyriorum  religio  est  consecrata  a  Nino, 
Belis  filio,  in  honorem  patris,  quem  cum  Saturno 
eumdem  facit.  Is,  xlyi. 

"  Idolum  fuit  Moabitar,  Ex  eodem  Ul>.  de  lotis 
Hebr,,  in  vocu  Fogor^  et  Os.  ix;  et  Serv.,  Georg,  iv, 
ad  vers.  Hellespontidci  serv.  tut,  P. 


B 


317  ETYMOLOGIARDM  LIB.  Vm. 

Tnonlem  Phegor,  quem  LatiDi  Priapum  vocant,  deiim 
hortonim. 

85.  Fuit  enim  de  Lampsaco  civitate  Hellesponti, 
de  qua  pulsus  cst,  et  propter  viriiis  membri  magnitu- 
dinem  in  numerum  deornm  suorumeum  Graeci  trans- 
tulerunt,  et  in  numen  sacraverunt  hortorum,  unde  et 
dioitur  prseesse  hortis  propter  eorum  fecunditatem. 

26.  *  Beelzebub  idolum  fuit  Accaron,  quod  inter- 
preialur  mr  muscarum;  Zbbub  cnim  musca  vocatur. 
Spurcissimum  igitur  idolum  ideo  vir  inusearum  vo- 
calur,  propter  sordes  idololalriaB,  sive  propler  im- 
muridiliam. 

BeliaL.. 

27.  ^  Behemoth  ex  Hebraea  voce  inLatinam  linguam 
animal  sonat,  propter  quod  de  excelsis  ad  lerrena  ce- 
cidit,  et  pro  merito  suo  ut  animal  brutum  effcclus  sit. 
Ipse  est  ct  Leviathan,  id  est,  serpensde  aqui?,quia 
in  hujus  sfficuli  mari  volubili  veraatur  astutia. 

28. « LeviaihanwiiQmxniev^veMvLTadditamentum 
eorutn,  quorum,  scilicel,  891  nisi  hominum,  quibus 
in  paradiso  semel  culpam  prsevaricalionis  inlulit, 
et  hanc  usque  ad  aetemam  mortem  quotidie  persua- 
dendo  adjicit,  vel  extendil. 

29«  ^  Quasdam  autem  nomina  deorum  suorum  genli- 
les  pervanas  fabulas  qd  rallones  physicas  conanturlra- 
ducere,  eaque  in  causis  elementorum  composita  esse 
iDterpretanlur,  sed  hoc  a  poelis  ^o^um  fictum  esi,  ut 
deos  suosornarentaliquibusfiguris,  quos  perditosac 
decoris  infamia  plenos  fuisse  historiae  confitentur  \ 
omoino  enim  fingendi  locus  vacat,  ubi  veritas  cessat. 

30.  Safumus  origo  deorum,  el  tolius  posteritalis  a 
paganis  designatur,  «  hunc  Lalini  a  satu  appellaium 
ferunt,  quasi  ad  ipsum  satio  omnium  pertineat  rerum, 
vel  a  temporis  longitudiqe,  quod  saturetur  annis. 

31. '  Unde  euin  Graeci  Kp6vo?  nomen  hab^re  dicunt, 
quasi  Xp^vo^,  id  esl,  tempus,  quod  filios  suos  fertur 
devorasse,  hoc  est,  apnos  quos  lempus  produxerit 
in  se  revolvit,  «  vel  eo  quod  semina  unde  oriuntur 
ilerum  redeunt. 

32.  HuQc  Coeli  palris  abscidisse  genitalia  dicunt 
quia  nihil  ip  co&io  de  seminibus  nascilur.  Falcem  te- 
nel,  inquiunt.  propter  agriculluram  significandam, 
vel  propler  annos  ct  tempora  quod  in  se  redeant, 
vel  propter  sapienliam  quod  intus  acuta  sit. 

33.  In  aliqujbus  aulem  civitatibus  Saturno  liberos 
suos  geniiles  immolabaot,  quod  Saturnum  poette  li- 
beros  suos  devorasae  solilum  tradiderunt. 


m  9w  34.  Jovts  fertur  a  juvando  dietus,  et  Jupiter 
q\i^%ijuvanspater^  hocest,  omnibus  prsestans.  Hunc 
et  privalo  litulo  Jovem  optimum  dixerunl,  dum  fuis- 
set  iocostus  in  suis,  impudicus  in  extraneis. 

35.  Quemmodotaurumfingunl  propterEuropaerap. 
lum,  fuit  enim  in  navi  cujus  insigne  eral  taurus ;  ^ 
modo  Danaes  per  imbr^em  aureum  appetiisse  concubi- 
lum,  ubi  intelligitur  pudicitiam  mulieris  ab  auro  fui»- 
se  corruptam  ;  modo  in  similitudinem  aquilse,  prop- 
ter  quod  puerum  adstuprumrapuerii;  modo  scrpen- 
tem,  quia  reptaverit,  et  cygnum,  quia  cantaverit. 

36.  Ei  ideo  non  figurae  islse  snnt,  sed  plane  de  ve- 
ritate  scelera,  unde  turpe  eral  tales  dcos  credi,  qua- 
les  homines  esse  non  debeanl. 

37.  *  Janum  dlcunt,  quasi  mundi,  vel  coeli,  vel 
metismm  januam  :  duas  Jani  facies  faciunt,  propter 
Orientem  et  OcciJentem.  Gum  vero  faciunt  eum  qua- 
drifrontem,  et  Janumgcminum  appellant,  adquatuor 
mundi  partes  hoc  referunt,  vel  ad  quatuor  elementa, 
sive  tempora.  Sed  dum  hoc  fingunt,  monslrum  non 
deum  faciunt. 

38.  i  Neptunum  aquas  mundi  prsedicant,  et  dictus 
ab  eis  Neptunus,  quasi  nube  tonans. 

39.  Vulcanum  volunt  igncm.et'^  diclus  Vuleanus 
quasi  volans  candor,  vel  quasi  volicanuSj  quod  per 
aerem  volet,  ignis  enim  de  nubibus  nascitur. 

40.  *  Unde  etiam  Homerus  dicit  eum  praecipitatum 
de  aerein  terras,  8113  quod  omne  fulmen  de  aere  ca- 
dit.  "» Idcircoaulem  Vulcanus  de  femore  Junonis  fin- 
gitur  natus,  quod  fulmina  de  imo  aere  nascunlur. 

41.  Claudus  autem  dicitur  Vulcanus,  quia  per  natu- 
ram  nunqu&m  estrcctus  ignis,"sedquasi  claudus  ejus- 
modi  speciemmotumque  habet.  Ideo  autem  in  fabrorum 
fornace  cumdcm  Vulcanum  auctorem  dicunt,quia  sine 
ignc  nullum  melalli  genus  fundi  extendique  potcst. 

42.  <»  Pluton  Graece,  Laline  Diespiter^  p  vel  Ditis 
pater  ^  quem  alii  Orcum  vocant,  quasi  receptoreni 
mortium.  Unde  ct  orca  nuncupalur  vas  quod  recipit 
aquas.  Ipse  et  Graece  Charon. 

"•43. '  Liberum  a  liberamento  appellatum  volunt^qupd 
quasi  mares  in  coeundo  per  ejus  beneficium  emissis  se- 
minibuslibercntur.  Quodidem  Libermuliebri  et  deli- 
cato  corpore  pingitur ;  dicunt  enim  mulleres  ei  al- 
tributas,  et  vinum  propter  excitandam  libidinem. 

44.  Undc  et  frons  ejus  pampino  cingilur ;  sed  ideo 
coronam  vileam  et  cornu  habet,  quia  cum  grate  et 
moderate  vinum  bibitur,  laetitiam  praestat;  cumultra 


»  Beelzebub.  Hieron.,  Eccles,  x,  et  Malth.  x.  Idcm 
GrJeciB«;ro|xuio5,id  esl,muscarum  depulsor,  quod  mus- 
cas  ab  OJympo  abegerit  trans  Alphamm,  sive  is  Juppi- 
ter,  ul  Pausanias  velle  videlur,  sive  Horcuies  rucriu 

^  Behmothf  Verb^  Qreg.,  xxxii  Mor.,  ci\\).  10. 

*=  Leviath.  Ex  Greg.,  xxxiii,  cap.  13, 

**  Quasdam  autem  nomina  deor.  Cic,  de  Natura 
deor. 

^Hunc  Latini  a'Satur.  Ex  Aug.,  vii  do  GiviL, 
cap.  19. 

'  Unde  et  eum  Grcec.  E  Serv,,  ^o.  iii. 

«  Vel  eo  auod  semen.  Ex  Aug.,  vii  ie  Civil.,  cap  1 9. 

^  Modo  Danaes  per  imb.  Ex  eod.,  xviii,  cap.  13. 

*  Janum  dicunt.  fLi  vii  de  Civit.,  cap.  8. 

i  Neptun.  £  cap.  16. 


^  Et  dict.  Vulc.  E  Serv,,  iEn.  viii,  ad  vers,  Haud 
secus  igni  potens. 

*  Unde  etinm  Homer.\\a.,  ct  ibi  Eustach. 

'"  Idcirco  autem.  Ex  eodem  Servii  loco. 

"  Sed  quasi  claudus.  Aug.,  XX  contra  Faust, 

"  P1.UT0N  Latine  Diespitbr.  ELael.,  i,  cap.  14. 

p  Siue  DiTis  PATEH.  —  Ditis  recto  casu  eli^m  aiii 
usi.  Pciron.  : 

Has  inter  sedes  Ditis  patcr  extulit  ora. 

'  Quem  aliiORCVU,quasi  receptorem  mort.  Aug., 
VII  de  Civit.,  cap.  3  :  Quid  de  veritate  f  Quidde  feli' 
citate?  Quascum  deas  habere^it,  nullum  eis  locum 
inter  selectos  deos  dare  voluerunty  ubi  dederunt 
Marti.et  Orco^unieffectorimortiumyalteri  receptori* 

'  LiBBRDM  a  LiBBaAMBNTO.  Ibid.,  cap.  2. 


319 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


3tO 


modum,  cxcitat  litcs,  id  cst,  quasi  cornuadat.  Idem  a  solum;  ipsum   Titan,  quasi  unum  ex  Titanis  i  qui 
autemet  Lyseus  iiih  tou  Xuc(v,quod  multo  vino  membra     advcrsum  Jovem  nou  fecil. 


ftolvantur.  Iste  et  Graece  AkSvuoo^  a^moute  [udiae  Nyso, 
ubi  dicitur  esse  nutritus.Cselerum  est  Nysa  civiias  jn 
qua  colilur  idem  Liber,  unde  et  Nysaeus  dictus  est. 

894  45.  MBacuBiUM  sermonem  interpretantur. 
*»  Nam  ideo  Mercurius,  quasi  rnedius  currens  dicitur 
appellatus,  quod  sermo  currat  intcr  homines  medius. 
Ideoet  EpfjL^c  Graece,  quod  sermo,  vel  interpretatio, 
quse  ad  sermonem  utique  pertinet,  ^pp.7]vi(a  diciiur. 

46.  Ideo  et  mercibus  prsecsse,  quia  inter  vendentes 
et  ementcs  serroo  fit  medius.  Qui  ideo  fingitur  habere 
pennas,  quia  citius  verba  discurrunt.  ^  Unde  et  velox 
et  errans  inducitur;alas  enim  ejus  in  capite,  et  in  pedi- 
bus,  significare  volucrem  fieri  per  aera  sermonem. 


54.  Ipsum  Phcebum,  quasi  Eplieebumf  hoc  est,  ado- 
lescentem;  unde,  et  Sol  puer  pingitur,  eo  quod  quo- 
tidic  oriatur,  ctnova  luce  nascatur.  Pjy//imm  quoque 
eumdem  ApoUinem  vocari  aiunt,  a  Pythone  xmmen^ 
molis  serpente,  cujus  non  magis  venena  quam  ma- 
gniiudo  terrcbat. 

55.  Hunc  Apollo  sagillarum  iclibus  sternens,  no- 
miuis  quoquc  spolia  rcporlavit,  ut  Pythius  vocare- 
tur;  unde  et  ob  insigne  viclorise  Pythia  sacra  cele* 
branda  constituil. 

56.  ^  Dianam  quoque  gormanam  ejus  similiter 
Lunam,  el  viarum  praesidem  aiunt.  Unde  et  virgincm 
voiunt,  quod  via  nihil  pariat.  Et  ideo  ambo  sagiltas 


47.  Nuntium  dictum,  quoniam  per  sermonem  om-  b  habere  fmgunlur,  quod  ipsa  duo  sidera  de  coelo  ra- 


niacogitata  enuntiantur.  Ideo  autemhunc  furti  magis- 
trum  dicunt,  quia  sermo  animos  audientium  fallit. 
Yirgam  tenct,  qua  serpentes  dividit,  id  est,  venena. 

48.  Nam  beliantes  acdissidentes  interpretum  ora- 
tione  sedantur ;  unde  et  secundum  Livium  legati  pa- 
cis  caduceatores  dicuntur.  Sicut  enim  per  faecialcs 
bella  indiccbantur,  ita  pax  per  caduccatores  fiebat. 

49.  Hermes  autem  Graece  dicitur  oLizh  tij?  IppirjVE^a?, 
Latine  interpres,  3S5  qui  ob  virlutem  multarumque 
artium  scienliam  ^  Trismegistus, id  est,  ter  maximus 
nominatus  est.  Cum  autem  eum  capitc  caniDO  On- 
gunt,  hsec  ratio  dicitur,  quod  inter  omnia  animalia 
canis  sagacissimum  genus  et  perspicax  habeatur. 

50.  Martem  deum  belii  esse  dicunt,  et  Martem 
appellatum,  quia  per  viros  pugnatur,  «  ut  sit  BIars,  q  ™^^'^^  ^*^  ^^^^' 
maris  ars^  iicet  et  tria  sint  genera  consueludinum,         ^  "    ^*'**''^"***' 
sicut  Scytharum  ubi  et  feminae  et  viri  in  pugnam 
eunt;  Amazonum,  ubi   solse  feminae;  Bomanorum 
aliarumque  gentium,  ubi  soli  mares. 

5i.Item'  Martem  dicunt,  quasi  effectorem  mor- 
tium.  Nam  a  Martb  mors  nuncupatur.  ^r  Hunc,  et 
adulterum  dicunt,  quia  belligeranlibus  incertus  est. 

52.  Quod  vero  nudo  pectore  stat,  ut  bello  se  quis- 
quc  sine  formidine  cordis  objiciat.  ^  Mars  autem  apud 
Thracas  Gradivus  dicitur,  eo  quod  in  bello  gradum 
iuferantqui  pugnant,  aut  quod  impigrc  gradiantur. 

53. '  ApolUnem  quamvis  divinatorem  et  medicum 
veIIeDt,ipsum  tamen  8SO  etiam  Solem  dixerunt.quasi 


dios  usque  ad  lerras  emittant,  Dianam  autem  vocatam, 
quasi  Duanam,  quod  luna  die  ac  nocte  appareat. 

57.  Ipsam  ct  Lucinam  asseverant,  eo  quod  luceat. 
Eamdem  et  Tnmm.quod  tribus  fingalur  Bguris.  De 
qua  Virgilius :  ....  Tria  virginis  ora  Dianas,  *  quia  ea- 
dem  Lttna,  eadem  Diana,  eadem  Pro«erptna  vocatur. 

58.  Scd  cum  Luna  fmgitur  : 

""...  Sublustri  splendet  amictu. 

Cum  succincta  jacit  calamos,  Latonia  virgo  est  : 

Gum  subnuxa  sedet  solio,  Plutonia  conjux. 

Latonia  autem  Diana^  eo  quod  La^oni>  fuerit  tilia. 

BH7  59.  "  Cererem,  id  est,  terram,  a  crcandis 
frugibus  asserunt  dictam,  appellantes  eam  nomini- 
bus  plurimis.  Dicunt  etiam  eam  et  opem,  quod  opere 


*  A  monte  Indioi  Nys.  E.  Serv.,  Mn,  vi,  ad  vers. 
Liber  agens  celso  Nysas  d.  v,  t. 

^  Nam  ideo  Mercurius.  Ex  eodem  lib.  Aug., 
cap.  14. 

^  Unde  et  velox.  E  Serv.,  iEn.  iv,  el  Aug. 

^  Trismeg.  Ex  Lact.,  lib.  de  Ira,  cap.  11,  et  lib.  i, 
cap.  6. 

"  Vt  sit  Wars,  maris  ars.  Ul  *it  Mars  mas ,  Cod. 
omnes  sed  non  fuit  difficilis  conjeclura. 

'  Item  Marteh  dicunteffect.  mort.  Ex  August. 

»  Hunc  et  adult.,  etc.  Aug.,  xx  contra  Fanst., 
cap.  9:Venerem  Vulcani  uxorem.et  Martis  adulte» 
ram^  quia  belligerantibus  incongrua  est. 

^  Mars  autem  apud  Thrac.  Gradivus.  Non  quod 
apad  Thraccs  Gradivi  nomen  sit,  sed  quia  idem  sit 
illis  Ooupioc  apr^;  qui  Romanis  Gradivus.  Fuerunt  enim 
(ut  ait  Serv..,  iEn.  let  iii)  Romae  duoMartis  templa, 
alterum  intra  Urbcm  Quirini,  quasi  custodis  et  tran- 
quiili ;  alterum  exlra  Urbem  via  Appia  prope  por- 


60.  Proserpinam^  quod  ex  eo  proserpant  frugcs. 

61.°  Vestam,  quod  herbis,  vel  variis  vestita  sit 
rcbus,  vel  a  vi  sua  stando.  Bamdem  et  Tellurem,  ct 
Matrem  magnam  finguntturritam,  cum  lympano,  et 
gallis,  et  strepitu  cymbalorum.  Matrem  vocatam, 
quod  plurima  pariat;  magnam^  quod  cibum  gignat; 
almam^  quia  universa  animalia  fructibus  suia  -alit. 
Est  enim  alimenlorum  nulrix  tcrra. 

62.  pQuod  simulacrum  ejus  cum  clavi  fingitur,quia 
lellus  hieme  claudilur,  vere  aperilur,  ut  fruges  na- 
scanlur.  i  Quod  tympanuni  habet,  significari  volunl 
orbem  terrae. 

63. '  Q  icd  curru  vehi  dicitur,  quia  ipsa  cst  terra, 

lam,  quasi  bellatoris  et  Gradivi. 

»  Apollinem  quamvis.  Aug.,  cap.  16. 
D     j  Qui  adversus  Jovem  non  fecit.  Hispanismus,  ha- 
cer  por  alguno^  6  contra  alguno^  neque  fuit  cur  bel* 
lum  adderenl  Impressi  libri,  quod  in  Ms.  non  csU 

k  Dianam  quoque.  Ex  Aug.,  cap.  16. 

^  Quia  eadem  Luna.  E  Serv.,  ^En.  iii,  ad  vcrs. 
Sacra  mari  colit.  Apud  quem  mendose  Juno  pro 
Luna  legitur. 

»  Sublustri  splendet  amict.  Carmen  Prudeniii, 
I  contra  Symmacb. 

»  Cererem.  Ex  Aug.,  cap.  24. 

•  Vestam,  quod  herb.  E  Secv.,  iEn.  i  ad  vers. 
Cana  ftdes  et  Vesta. 

p  Quod  simulacrum  ejus  cum  clav.  Ex  codem, 
Jlii.  X  ad  vcrs.  Alma  parens  Idasa. 

*»  Quod  tympana.  Ex  Aug. 

'  Quod  curru  vehitur.  E  Serv.  iEn.  iii,  ad  vers. 
Et  juncti  currum  domince  sub.  L 


3Si 


ETYMOLOGIARDM  LIB.  VUI. 


332 


quae  pendet  inaere.  Qaodsustinelur  rolis,quiamun- ■  inde   eam  ar/m  el  rationem  interprelanlur,   qui 
dus  rotalur,  et  volubilis  est.  Quod  leones  illi  subjiciunt      sinc  rationc  nihil  potest  contineri. 


mansuetos,  ut  ostendant  nullum  genus  esse  terrae  tam 
ferum  quod  non  subigi  possit  aut  superari  ab  ea. 

64.  Quod  in  capile  turritam  gestat  coronam,  osten- 
dit  superpositas  lcrrsB  civitates,  quas  iosignitas  turri- 
bus  constat.  Quod  sedes  finguntur  circa  eam,  quia  cum 
omnia  moveantur,  ipsam  non  moveri. 

65.  Quod  corybaiilcs  ejus  niinistri  cum  strictis 
giadiis  esse  linguntur,  ut  signiticetur  omnes  pro  terra 
sua  debere  pugnare.  Quod  gallos,  huic  dcae  ut  scr- 
virent  fecerunt,  significant  qui  scmine  indigcant  ter- 
ram  scqui  oportere,  iu  ca  quippe  omnia  reperiri. 

66.  Quod  se  apud  eam  jactant,  praxipitur,  inquiunt, 
at  qui  terram  3SS  colunt  nc  sedeant,  scmper  enim 


esse  quod  agant.  Cymbalorum  autcm  aereorum  soni-  a  origo  cjus  innotuit. 


72.  Quae  ratio,  quia  ex  solo  animo  nascitur,  ani- 
mumque  putant  esse  in  capite  et  cerebro,  ideo  eam 
dicunt  de  capile  Jovis  esse  naiam,  quia  sensus  sa- 
pienlis,  qui  invenit  onmia  in  capite  est. 

73.  i  In  cujus  pectorc  ideo  caput  Gorgonis  fingitur, 
quod  illic  est  omnis  prudentia,  quae  confundit  alios, 
et  imperilos  ac  saxeos  comprobat,  quod  ct  in  antiquia 
imperatorum  statuis  cernimus  in  medio  peclore  lori- 
cae,  piopler  insinuandam  sapientiam  et  virlulcm. 

74.  ^Haec  Minerva,  et  Tritonia  dicitur.  Trilon  enim 
Africa)  palus  est,  circa  quam  fertur  virginali  appa- 
ruisse  aetate,  propler  quod  Tritmiia  nuncupata  est. 
Unde  et  tanto  proclivius  dea  credita,  quanto  minus 


tus,  ferramentorum  crepitus  in  colendis  agris ;  '^  ct 
ideo  aere,  quod  terram  antiqui  colebant  aere,  prius 
quam  ferrum  esset  inventum. 

67.  ^£amdem  Vestam  et  ignem  esse  perhibent,  quia 
terram  ignem  babere  non  dubium  est  ^  ut  cx  i£tna 
Vulcanoque  dalur  ialelligi.  Et  ^  ideo  virgincm  putant, 
quia  ignis  inviolabile  sit  elemcntum,  nihilque  nasci 
possitexeo,quippcquiomDiaquaearripueritabsumat. 

68.  Ovidius  in  Faslis  : 

Nec  tuahud  vcstam,quamvivam  inlcllige  flammam ; 
Nataque  dc  flamma  corpora  nulla  vides; 

propterea,  et  virgincs  ei  servirc  dicuntur,  co  quod 

sicul  dc  virginc,  ila  nihil  cx  igne  nascatur. 


75.  Pallas  autem  dicta,  vcl  ab  insula  Pallene  in 
Thracia,  in  qua  nutrita  est;  ^  vel  dtTub  to3  jcixXiiv  xb 
^opu,  id  esl,  ab  hastce  concussione,  vel,  quod  Pallan- 
tem  gigantem  occideril. 

390  76.  *  Venerem  exinde  dicunt  nuncupatam, 
quod  sine  vi  femina  virgo  esse  non  desinal.  Hanc 
Graeci  (J^po^iTTjv  vocant,  propter  spumam  sanguinis 
generantem,  a<ppo5  enim  Graece  spmna  vocatur. 

77.  Quod  autem  fingunt  Saturnum  Ccelo  palri  geni- 
talia  abscidisse,  et  sangninem  fluxisse  in  mare,  et 
quod  ex  spuma  maris  concreta  Venus  nata  esl,illud, 
aiunt,  quod  per  coilum  salsi  humoris  substantia  est ; 
et  indc  "*  d^po^fTrjv  Venerem  dici,  quia  coitu  spuma 


69.  Junonem  dicunt,  quasi  janonem,  id  est, /a-  ...  .  . 

nuam  •    pro   purgatiooibus   fcminarum ,  et   quod  ^  ^^  sanguinis,  quae  ex  succo  viscerum  liquido  salso- 
I  portas  matrum  nalis,  cl  naluras  pandat  nuben-  •*  ^"®  constat. 

•     " -  78.  Ideo  °  autem  Vcnerem  Vulcani  dicunt  uxorem. 


quasi 

tium  marilis.  Scd  Iioc  philosophi.  Poetae  autcm  Ju- 
nomen  Jovis  asserunt  sororcm  ct  conjugem;  '  ig- 
nem  enim  et  aerem  Jovem,  aquam  et  terram  Juno- 
ncm  interpretantur ,  quorum  duorum  permistione 
nniversa  gignuntur. 

70.  Ei  sororem  dicunt,  quod  mundi  pars  est;  con- 

jugem,  quod  commisla  concordat,  unde  et  Virg. 

Tum  pater  omnipotcns  fccundis  imbribus  aether 
8S9  Conjugis  m  grcmium  laeta^  desceudit... 

71 .  K  Minerva  apud  Graecos  i^^ri  dicitur,  id  esl, 
femina.  Apud  Latinos  autem  Minervam  vocalam, 
quasi  Deam  el  munus  artium  variarum.  Hanc  enim 
^  invenlricem  multorum  ingcniorum  pcrhibcnt,  ct 


quia  Venereum  officium  non  nisi  calore  consistitur, 
unde  est  :  Frigidus  in  Yenerem  senior. 

79.  *»  Nam,  quod  Salurnus  dicitur  patri  Coelo  virilia 
amputassc^  quae  in  mare  cadentia  Vcnerem  creave- 
runt,  ideo  fingitur,  quia  nisi  humor  de  Coelo  in  ter- 
ram  desceuderit,  nihil  crcatur. 

80.  P  Cupidinem  vocatum  ferunt  propter  amorcm  : 
cst  cnim  dsemon  fornicationis.  Qui  ideo  alatus  pingi- 
tur,quia  nihil  amantibus  levius,  nibil  mutabilius  inve- 
nitur.  Puer  pingilur,  quia  stultus  est  et  irrationabilis 
amor.  q  Sagittam  et  facem  tenere  fingitur ;  sagit- 
tam,quia  amor  corvulneral;  facem,  quia  inflammat. 


*  Et  ideo  (ere,  quod  terram  antiq.  Lucrct.,  lib.  v :  n     ^  Invcntricem  multorum  ingeniorum.  Aug.,  xviii 
Et  prior  ajris  erat,  quam  fcrri  cognitus  usus,  ■*  dc  Civit.,  cap.  8  :  Minerva  multorum  sanc  operu 


— --        j-- .^        >^.^..,        ^......        .,,..-  ■""g — -'        _«».w,  —    -  , 

Quo  facilis  magis  cst  natura,  ct  copia  major.       inventrijc. 


m 


JEre  solum  terrae  tractabant,  aereque  bclli 
AMisccbant  fluctus,  ct  vulnera  vasta  sercbant, 

**  Eamdem  Vestam  et  ign.,  August.,  iv  de  Civit. 
el  Serv.  iEn.  i. 

*^  Ex  /Etna  Vulcanoq.  Ila  apud  Serv. ;  alioquia 
Vulcaniis  lcgcrcm,  cum  inf.,  lib.  xiv  de  iEoIiisinsu- 
Ss,  eaedcm  ci  Vulcania^  vocanlur,  quod  et  ipsae  sicut 
iEtfia  ardeant. 

**  Et  ideo  virginem.  Lact.  i,  cap.  12. 

•  Pro  purgationibus  feminar.  Ex  vji  dc  Civit. , 
cap.  2  ct  3. 

'  Ignem  enim  gignuntur.  Vcrba  Servii,  Gcorg.  ii. 

^  Minerva...  id  est,  femina.  An  ^oiixxs sine  femina. 
Orta  namque  e  Jovis  cerebro,  unde  ct  (5{i.iiTojp.  Ergo 

AOnvT^  quasi  aveu  Ot^ia;,  vel  ccrte  OriXTj. 


»  In  cujus  pect.  E  Serv.,  iEo.  viii  ad  vers.  Con- 
nexosque  angues. 

i  Hwc  Minerva...  innotuit.  Verba  Aug.,  ibid. 

^  VelhiQ  To^ r.dXk. ..occiderit.  Verba  Servii,  ^En.  i. 

^  Venercm  exindc  dic.  Ex  Aug,,  vi  de  Civii.,cap.  9. 

m  'A<ppo^iTr,v.  Serv.,  .Eii.  v,  ad  vers.  Unde  genus 
Ducis. 

n  Idco  autcm  Venerem.  Ex  eod.,  iEn.  viii,  ad 
vers.  Accepit  solitam  flammam. 

""  Nam  quod  Satur...  creatur.  Verba  ejusdem, 
Georg,  H,  ad  vers.  Rusticus,  et  curvo  Sat. 

i'  Cupidincm.  Ex  eodcm,  ^En.  i,  ad  vers.  Ergo 
his  aligerum.  Vid  Propcrt.  clcg. 

Quicumquc  ille  fuit  pucrum  qui  pinxit  Amorem. 

^  Sagittam.  Ex  Aug.,  xx  contra  Faust.,  cap.  9. 


$»B 


S.  ISIDORI  HI6PALENSIS  EPI8C0PI 


Sft4 


81.  Pan  *dicunl  Grseci,  Lalini  Silvanum  :  deum  ||  quidquid  Jupiter  falur :  MM^  a  pinde  i^iliir  faiufn 


ruslicorum,  qucm  in  naturse  similitttdinem  formave- 
runt;  nnde  et  Pan  dictus  cst,  id  est^  omne,  Fin- 
funl  enim  eum  ex  universali  elementorum  specie. 

82.  Habet  enim  cornua  in  similitudinem  radiorum 
Solis  et  Lunse.  Distinctam  macuHs  habet  pellem, 
propter  ooeli  sidera.Rubet  ejus  facies  ad  similitudinem 
ietheris.  Fistulam  septem  ealamorum  gestat,  propter 
harmoniam  coeli,  in  qua  septem  sunt  soni,  et  se*- 
ptem  disorimina  locum. 

83.  ^  Yillosus  est,  quia  teilus  est  convestita,  et  agi- 
tatavenlis.  iMft  Pars  ejus  inferior  foeda  est,  propter 
arbores,  et  teras^  et  pecudes.  Gaprinas  ungulashabet, 
ut  soiiditalem  terne  osiendal,  quem  volunt  rerum  et 
lotius  naturse  Deum ;  unde  Pan,  quasi  omnia  dicunt. 


dicunt ,  id  est ,  a  loquendo.  j  Quod  nisi  hoc  no- 
iiien  Jam  in  alia  re  solerel  intelligi,  quo  corda  ho- 
minum  ndlumus  inclinare,  raliouabilit^r  poasemus  a 
fando  fAtuii  appellare. 

91.  N6n  enim  abnuere  possumus  esse  scriptum  ih 
litteris  sanciis  :  Semel  locutus  e$t  Deus,  duo  hme  au- 
divi,  etc.  Quod  enim  (lictum  est,  seniel  locutus  est, 
intelligitur  immobiliter,  hoc  est,  indonhnutabiliter 
est  locutus,  sicut  novit  incd^niutabiliter  omniaj  quee 
futura  siint,  et  qu»  ipse  faciurus  eM. 

92.  ^  Tria  autem  fala  flngnnt  in  coio,  et  fuso, 
digilisque  fila  ex  lana  torquentibus ,  prople^  tria 
tempora  :  prseteritum ,  quod  in  fuso  jam  nelum 
atque  involutum  est;  praesens,  (^dd  ibter  digilos 


84.  ""  Isis  lingua  ^gyptiorum  terra  appellatur,  {  '  neentis  Ifajicilur;  futurlim,  in  lana,  qiise  colo  im- 


quam  Isim  volunt  esse.  Fiiit  aulem  Isis  regina  ^gyp- 
tiorum;  Inachi  regis  iiiia,  quse  de  Grsecia  veniens 
iSgyptios  litteras  docuit,  et  terras  colere  instituit, 
propter  quod  ct  terram  ejus  nomine  appellaverunt. 

85.  ^  Serapis  omnium  maximus  j£gyptiorum 
deus.  Ipse  est  Apis  rex  Argivorum,  qui  navibus 
IransYCClus  in  JEgyplum,  cum  ibidem  mortuus  fuis. 
sel,  Serapis  appellalus  est ;  propterea,  quia  arca  in 
qua  mortuus  ponitur,  quam  sarcophagum  vocant, 
aopbc  dicitur  Grsece,  et  ibi  oum  vcnerari  sepultum 
coeperunt,  priusquam  templiim  ejus  esset  instruc- 
ium ;  velut  oopb;  Apis  :  Sorapis  primo,  deinde,  et 
littcra  commutata,  Serapis  dictus  est. 

86.  Apis  fuit  apud  Jlgyptios  laurus  Serapi  conse- 


plicata  est,  et  quod  adhuc  per  digitos  neentis  ad  fu- 
8um ,  tabquam  prsesens  ad  prs^teritum  trajicieh- 
dum  esl. 

93.  »  Parcas  diettnt  xar'  dkr(^ptt«rtv  ap()^llatas , 
quod  minimel  paltant.  Quas  tres  es9b  vdluerunt , 
tinam^  quae  viiam  homitiis  ordiatur  :  alteram,  quae 
contexftt;  tertiam ,  quse  ruinpat.  Incipimus  enim 
cum  nascimur;  sumus ,  cum  vivimus;  desinimus , 
cunr]  interimus. 

94.  Fortunam  a  fottuitts  nomen  habere  dicunt, 
"  quasi  deam  quafndam  res  humanas  variis  casi- 
lus  el  fortuitis  illudentem,  <*  unde  et  cascam  ap- 
pellant,  eo  quod  passim  in  quolibet  incurrens  sine 
ullo  exainine  meritorum,  et  ad  bonos,  et  ad  malos 


cratus,  et  ab  eo  ita  cognominatus,  quem  iDgyptus  ^  venit.  Fatum  autem  a  Fortuna  separanl,  et  fortu- 


instar  numinis  colebat,  eo  quod  de  futuris  daret 
qutedam  manifesta  signa ;  apparobat  cr.im  in  Mem- 
phi.  «  Quem  centum  antlslites  proscqucbantur,  et 
repente  velut  lymphatici  prsecinebant :  hujus  capilis 
imaginem  '  sibi  in  eremo  Judaei  fecerunt. 

87.  Fauni  a  fando^  velut  ^  dbcb  -rn^  ^uv^f  dicti, 
quod  voce  non  signis  ostendere  viderentur  fulora;  in 
lucis  enim  consulebantur  a  paganis,  et  responsa  illis 
Don  signis,  sed  vocibus  dabant . 

88.  ^  Genium  autem  dicunt,  quod  quasi  vim 
habeat  omnium  renim  gignendarum,  seu  a  gignendis 
liberis ;  unde  et  geniales  lecti  dicebantur  a  gentibus, 
qui  oovo  marito  sternebamur. 

89.  Hsec  et  alia  sunt  gentilium  fabulosa  figmenta, 


nam ,  quasi  sit  in  his  quas  fortuitu  veniunt ,  nulla 
palam  causa;  Fatum  vero  appositum  singulis  et 
statutum  aiunt. 

95.  Aiunt  et  tres  Furias  feminas  crinitas  serpen- 
tibus,  propter  tres  affecius,  39^  qui  in  animis  ho- 
minum  multas  perturbationes  gigniini,  et  interdum 
cogunl  ita  delinquere,  ut  necfamse,  nec  pcriculi  sui 
respectum  habere  permittaat.  Ira ,  quae  Vindictaih 
cupit;  cupiditas^  qua3  desiderat  opes;  libido «  quse 
appetit  voluptates.  Quae  ideo  FMria;  appellantur , 
quod  slimulis  suis  mentem  feriant ,  quietam  esse 
non  sinant. 

96.  Nymphas  deas  aquarum  putant  dictas  a  nubi^ 
bus;  nam  ex  nubibus  aquse ,  unde  derivatum  est; 


quse  Interpreiata  sic  habent,  ut  ea  non   intellecta  ||  nyinphas  aquarum  dcas,  quasi  numitia  lympharum. 

damnabiliter  tamen  adorenlur.  p  Ipsas  autem  dicunt  ct  Mv^as,  quas  et  nymphas, 

90.  Fatum  autem  dicunt  esse  quidquid  dii  fantur ;      nec  immerito,  nam  aquse   motus  muaicem  effical. 


»  Pan  dicunt,  EServ.,  Eclog.  2. 

**  Villosus  est,  quia  tellus  convestita  est,  et  agi- 
tata  ventis,  Horum  nihil  apud  Servium  (e  quo  sunt 
reliqua),  et  varie  leguntur  in  Ms. ;  quare  suspecta  ea 
habcbatChacon. 

*"  Isis,  ling.  JEgypt,  E  Serv.,  iEn.  viii,  ad  vcrs. 
Regina  in  mediis  p,  v,  a,  s. 

^  Serap,  Verba  Aug.,  xviii  de  Civit.,  cap.  5. 

•  Quem  eentum  antist,  E  Solin.,  35. 

'  Sibi  in  eremo  Jud,  Lact.,  lib.  iv,  cap.  10. 
»  Velut  dijcb  T^s  ^ttv^;.  E  Serv.,  J^n.  vii. 
^  Genium,  Ex  Aug.,  vii  de  Civit.,  cap.  13. 

*  A  fmdo  igitur  fat.  Ex  eod.,  ▼  de  Clvit.,  cap.  9, 


et  Serv.,  Eclog.  4. 
j  Quod  nisi  hoc  nomen.  Ex  eodem  Ang. 
^  Tria  autem  fat,  Ex  xx  contra  Faust.,  cap.  9. 

*  Neentis,  lla  constanter  Oothici  libri  hic;  ct 
paulo  post ,  servafa  analogta ,  non  neentis ,  sive 
secunda>  sit  conjugalionis  ,  sive  tertise ,  ut  apud 
Tibull.  : 

Stamina,  qoae  dncunt,  quseque  futura  neunt. 
»'  Parcas.  E  Serv.,  Eclog.  4. 
^  Quasi  deam  quamd.  Ex  Lad.,  lib.  iii,  cap  27. 

•  Vnde  et  ca:ca>.  Ex  iv  de  Civit.,  cap  18. 

'  Ipsas  autem  dicunt.  Mits.  E  Serv;,  Eclog.  8. 


ase 


BTYMOLOGIARUM  Ufi.  IX. 


IM 


97.  NympharumapudgentilesTariasuntTOoabula^      oontrario  nomifie  hoe  appellantur.  t  Apuleiua  au-< 
•  Nymphas  quippe  montium  Oreades  dicunl,  siWa-  '    lem  ait  eos  xar*  ivT(^{)flUnv  dici  Manes  (hoc  esi«  mitoi^ 

'     '  ac  modesto$i  eum  sint  lerribiles,  et  ithmanee),  ul 

Paroaa  et  Eumenides. 

101.  Larvas  ex  hominibus  factos  dsediones  aiant^ 
qui  meriti  mali  fuerint.  ^  Quarum  nalura  esse 
dicitur  lerrere  panruios,  et  in  angulis  girrire  tene- 
brosis. 

102.  LamiaSy  quas  fabulae  tradunt  infantee  corri- 
pere,  ao  laniare  solitas,  a  laniando  specialitet  dietas^ 

103.  *  Pilosif  qui  Grsece  Panitte,  Latine  Incuhi 
appellanlur ;  sive  i  Invi  ab  ineundo  passim  oum  ani- 
malibus :  undei  et  Incuhi  dieuntur  ab  incumhendo, 
895  hoe  cst,  stuprando*  ^  Sffipe  enlm  imprebi 
existunt,  eiiam  muUeribuS;  et  earum  peragunt  cod- 
cubitum,  quos  dasmones  Ghilli  Dusios  nuncupadty 
quia  assidue  hano  peragunt  immunditiam. 

104.  Quem  autem  irulgo  Ineuhonem  vocant,  ^  hunc 
Romani  Faunum  Ficarium  diount,  ad  (|uem  Hora- 
cius  dicit  : 


ram  Dryades,  **  camporum  HamadryadeSt  fOntiuni 
ffaiades,  maris  Nereides, 

98.  **  Heroas  dicunt  a  Junone  traxisse  nomen, 
Grece  enim  /unofipr)  appellatur,  et  ideo  neacio  quis, 
filius  ejus,  secundum  Grsecorum  fabulam,  ''HpMc  fuil 

.Buncupatus?  Hoo  yidelicet,  velut  mysticum  signifi- 
cante  fabula,  quod  aer  Jiinoni  deputetur,  ubi  volunt 
Heroas  babitare.  Quonomine  appellant  alicujus  me« 
riti  animas  defunclorum,  quasi  <H)p&a$,  id  est,  viros 
aerioSf  et  ccelo  dignos  propter  sapientiam  et  fortitu- 
dioem. 

99.  "^  Penates  geniiles  dicebant  omnes  deos  quos 
domi  colebant.  "  Et  penates  dicti,  quod  essent  in 
penetratihusM  esi^  insecretis.  Hi  dii  qui  vocabanturj 
vel  qusc  nomina  habuerint,  ignoratur. 

100. '  Manes  dicunt  deos  mortuorum,  quonim  pote- 
statem  inter  lunam898et  terram  asserunt :  a  quibna 
et  mafie  dictum  existimant,  quos  putant  ab  aero,  qui 
manus,  id  est  rarus  est,  Manes  dictos,  sive  quia  late 
manant  per  auras;  sive  quia  mites  sunt  immanibus, 

•  Nymnhas  quippe  mont.  Ex  eodem.  ^n.  i, 
ad  vers.  Hinc,  atque  hinc  glomerantur  Oreades,  et 
Eclog.  10. 

^  Bampor.  Hamadryad.  Serv.  :  Quas  cum  silvis 
nascuntur  Hatnadryades. 

•  Heroas  defunctor.  Ex  Aug.,  x  de  Civit., 
cap.  21. 

**  Penates...  colehant.  E  Serv.,  iEn.  ii. 

•  Penates  dicti.  Arnob.,  lib.  iii  :  Yarro  qui  sunt 
introsus  atque  in  intimis  penetralihus  deos  {Pena^ 
fes)  esset  censet. 

'  Manes.  BServ.,  Ma.  iii,  ad  vers.  Stant  manihus 
arce. 

«  Apuleius  autem  ait.  Non  est  iuteger  locus.  Nam 
cum  csBtera  ex  Apuleio  sint  (qui  etiara  ab  Augustino 
iilatnr,  ix  de  Civit.,  cap.  9,  in  lib.  de  Deo  Socrat.). 
tamen  hoc  ex  Servio  est  poiius,  ut  Manes  Mtr* 
ivTiMaatv  dictos  scribat. 

^  Quarum  natura.  Ex  Hier.,  in  praef.  Heb.  Quaest. 


Faune  Nympbarum  fu^ientum  amator, 
Per  meos  fines,  ct  apnca  rura 
Lenis  incedas. 

*  PiLosi  qui  GrfBce  Panit-k,  Gregor.,  vit  l(oraT.« 
cap.  15  :  Quinam  alii  pilosi  appeuatume  figuran^ 
tur,  nisi  hi  quos  Grofci  Panas.  Latini  Incubos  vo- 
cantt  Ila  enim  emendatiores  Grcgorii  libri,  noa 
Faunos,  t\xm  tamen  utrumque  sit  verum,  et  Pands 
et  Fatnos  dictos.  Sed  Panisci  hoc  loeo  putamus  kF 
gendum,  non  Panitm. 

j  Invi  ah  iNBUNDo.  E  Serv.,  iSn.  vi,  ad  vers.  Po^ 
metium  Castrumque  Invi. 

^  Swpe  enim  improhi.  Verba  Aogustin.,  xv  d<J 
Civit.,  cap.  23. 

^  Hunc  liomani  Faunum  Figariuii,  Hieron.,  la. 
XIII  :  Pilosi,  vel  Incuhones,  vel  Satyros^  Sylvestres^ 
quosdam  liamines,  quos  nonnulli  Faunos  Ficarios 
vocant.  ilem  Eutrop.,  lib.  xii  :  Sylvestres  homines, 
auos  nonnulli  Faunos  Ficarios  vocant.  Idem  Fatuus 
Fatuelis  videtur  cum  Fauno  Ficario,  quantum  e 
Servii  loco  cilato  conjicere  licet. 


LIBER 

DE  LINGUIS,  GENTIBUS.  REGNIS, 
CAPDT    PRIMUM. 

De  linguis  gentium. 

1.  Linguarum  diversilas  exorta  est  in  aedificaiione 
turris  post  diluvium ;  890  nam  prius  quam  superbia 
tnrris  illiusindiversos  signorum  sonos  humanam  divi- 
derct  societetam,  *  una  omnium  nationum  lingna 
fuil,  quae  Hebrasa  vocatur,  qua  patriarchae  et  pr»'phe- 
ta^  usi  sunt,  non  solum  in  sermonibus  suis,  verum 
eliam  in  litletis  sacris  :  initio  auiem  quot  geutes, 
tot  linguae  fuerunt,  deiude  plures  genles  quam  lin- 
guae,  quia  ex  uua  lingua  multae  geutes  sunt  exortse. 

i.  Lingus  auiem  dietsp  in  hoe  loco  pro  verbis  quse 
p($r  littgitam  fiunt,  genere  [ocntionis  illo  quo  is  qui 
cflidt  {)ef  id  quod  cfficilur  nomiriator  :  sicut  os  dici 
solet  pro  verbis,  sicut  manus  pro  littcris. 

Cap.  I. — •  Vna  omnium  nation...  in  litteiis  sacris. 
£x  Aug.,  XVI  dc  Civit.«  cap.  11. 


NONUS. 

MILITU,  CiyiBUS,  AFFINITATIBUS. 

3.  Tres  aulem  sunt  lioguse  sacrae :  Uebraea,  Grseoa, 
Latina,  quee  toto  orbe  maxime  excellunt.  His  namqne 
tribus  linguis  super  crucem  Domini  a  Pilato  fuil 
causa  ejus  scripta.  Unde  et  propler  obscurilatem 
sanctarum  Scripturarum  harum  trium  linguarum  ca=- 
gnitio  necessaria  esl,  ut  ad  alteram  recurratur,  n 
quam  dubiiationem  nominis,  vel  interpretationit 
sermo  unius  linguse  attnlerit. 

4.  Grseca  autem  lingua  inter  cseteras  gentium  cla- 
rior  habeiur.  Est  enim  et  Latinis  et  omnibus  litiguis 
sonantior,  cujus  varietas  in  qninqne  partibas  discer- 
nitur  :  quarum  prima  dicitur  xoivij,  id  est,  mista,  slVe 
communis,  qua  omnes  utuntur. 

6.  Secunda  Attica,  videlicet,  Atheniensis,  ^  qua^ 

*»  Qua  usi  sunt  omnes  Grascias  auctores.  Vej  certt 
elegantiores,  vel  Gr«ciam  pro  Hellade  accepit,  de 


327 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPI 


3at 


usi  suDt  omnes  Grsecise  auctores.  d97  Terlia  *  Do-  a  maxime  ad  primum  homioem  loquens,  vel  ad  pro- 


rica,  quam  habent  iBgyptii,  et  ^  Siculi.  Quarta  loni- 
ca.>  Quinta  i£olica,  qua  sunt  iEoles  locuti,  et  sunt  in 
observatione  Grsecac  linguae  ejusmodi  certa  discn- 
mina;  sermo  enim  eorum  ita  esl  dispertilus. 

6.  ^  Latinas  autem  linguas  quatuor  esse  quidam 
dixerunt,  id  est,  Priscam,  Latinam,  Romanam,  Mis- 
tam.  Prisca  esl,  qua  vetustissimi  llaliae  sub  Jano  et 
Satumo  sunt  usi,  incondita  ut  se  habent  carmina 
Saliorum.  Lalina,  quam  sub  Lalino  ei  regibus  Tus- 
ciae  caeteri  in  Lalio  sunt  locuii,  ^  ex  qua  fuerunt  duo- 
docim  tabulae  scripl». 

7.  Romana,  quse  post  reges  exaclos  a  populo  Ro-> 
mano  coepta  esl,  ^qua  Naevius,  Plautus,  Ennius,  Yir- 
gilius  poelse;  cx  oraloribus,  Gracchus  et  Gato,  et 


phetas,  vel  dum  corporaliter  sonuit  vox  dicentis 
Dei :  Tu  es  Filius  meus  dilectus,  ubi  a  quibusdam 
creditur  illa  lingua  una  et  sola,  quse  fuit  antequam 
esset  linguarum  diversitas;  in  diversis  autem  genti- 
bus  credilur  quod  eadem  illis  lingua  Deus  loquaiur 
qua  ipsi  homines  utuntur,  ut  ab  eis  intelligatur. 

12.  Loquitur  autem  Deus  hominibus  non  per  sub- 
staritiam  invisibilem  sed  399  per  creaturam  corpo- 
ralem,  per  quam  et  hominibus  apparere  voluit  quando 
locutus  est.  Dicit  eliam  Apostolus  :  Si  linguis  homi' 
num  loquar  et  angelorum,  Ubi  quseritur  :  Qua  lingua 
angeli  loquanlur^  non  quod  augelorum  aliquse  sint  lin* 
gua3,  sed  hoc  per  exaggerationem  dicilur. 

13.  Item  quseritur  qua  lingua  in  futurum  homines 


Gicero,  vel  caeteri,  sua  scripta  effuderunt.  Misla,  n  loquanlur,  nusquam  repcrilur.  Nam  dicit  Apostolus  : 
quae  post  imperium  iatius  promotum  simul  cum  mo-      Sive  linguoi  cessahunt. 


ribus  et  hominibus  in  Romanam  civilatem  irrupit, 
integritatem  verbi  per  soloecismos  et  barbarismos 
corrumpens. 

8.  Omnes  aulem  Orientis  gentes  in  gutture  linguam 
et  verba  coUidunt,  3tlS  sicut  Hebraii  et  Syri.  Om- 
nes  medilerranae  gcntes  in  palato  sermones  feriunt, 
sicui  Graeci  ct  Asiani.  Omnes  Occidentis  gentcs  verba 
in  dcntibus  frangunt,  sicut  Itali  et  Uispani. 

9.  '  Syrus  et  Chaldaeus  vicinus  Ucbra^o  est  in  ser- 
monC)  consonans  in  plerisque,  et  litterarum  sono. 
'  Quidam  autem  arbitrantur  linguam  Hebraeam  ipsam 
essc  chaldaeam,  quia  Abraliam  de  Chaldeis  fuit; 
quod  si  boc  recipitur,  quomodo  in  Daniele  Uebraei- 
pueri  linguam  quam  noveranl  doccri  jubcntur? 

10.  Oninem  autcm  linguam  unusquisquc  hominum, 
sive  Graecam,  sive  Latinam,  sive  ca^tcrarum  gentium, 
aut  audiendo  potest  tenere,  aut  legcndo  ex  praecep- 
tore  accipere.  Cum  auteni  omnium  linguarum  scicn- 
tia  difGcilis  cuiquam  sit,  nemo  tamen  tam  desidiosus 
est,  ut  in  sua  genle  positus  suae  gentis  linguam  nes- 
ciat.  Nam  quid  aliud  putandus  est  nisi  ^  animalibus 
brutis  deterior?  Illa  enim  proprise  vocis  clamorcm 
exprimunt,  iste  deterior,  qui  propriae  linguae  caret 
notitia. 

11.  Cujusmodi  autem  lingua  locutus  est  Dcus  in 
principio  mundi  cum  diccret  Fiat  lux  invcnire  diffi- 
cilc  est;  nondum  enim  erant  linguae.  Itcm  qua  lin- 
gua  insonuit  postea  exterioribus  hominum  auribus, 

cujus  lerminis  vid.  Eustach.  'IX.,  t:,  ad  vers.  XdiXxwvo;  0 
oCXov  uibv  8;  'ExXiidt  oixCa  va((i»v.  HieronymuG  quoque  in 
Quaest.  Heb.,  lonrs,  qui  Alticis  sunt  affincs,  olim- 
que  iidem  fuerunl  Graeos  AirXaj;  appellat :  De  loni- 
bus  (inquit),  id  est^  de  Grwcis  nascuntur  Eliscei, 
qui  vocantur  JEoles, 

»  Dorica,  quam  hahent  JEgyptii.  Alexandrini. 

>»  Et  Siculi.  Mendose  Stjri  in  omnibus  libris. 

®  Latinas  autem  linguas  quatuor  esse,  In  quo  si 
quid  vitii  cst,  id  Isidorus  praestare  non  dcbuit,  auc- 
lor  magis  quaercndus. 

^  Ex  qua  fuerunt  xii  tab.  Non  quod  sub  rcgibus 
scriptae,  sed  ouod  illorum  fortassc  lingua,  quo  plus 
auctoritatis  habercnt  nntiquiora  verba;  quod  sc  quo- 
quc  fecissc  profitelur,  Cicero,  ii  dc  Lcgibus  :  Sunt 
certa  verba  legum,  Quincte,  neque  ita  prisca,  ut  in 
veteribus  his  sacratisque  legibus,  ctc. 


41.  Ideo  autem  prius  de  linguis,  ac  deindedegen- 
tibus  posuimus,  quia  ex  linguis  gentes,  non  ex  gen- 
tibus  linguae  exortae  suot. 

CAPUT   U. 
De  gentium  vocabulis. 

1.  Gens  est  multitudo  ab  uno  principio  orta,  sive 
ab  alia  natione  secundum  propriam  collectionem 
distincta,  ut  Graeciae,  Asiae ;  hinc  et  gentilitas  dici- 
tur.  Gcfis  autcm  appelata  propler  generationes  fa- 
railiarum,  id  est,  a  gignendo,  siculna/to  ^nascendo, 

2.  '  Gentes  autcma  quibus  divisa  est  leria  lxxiii. 
Quindecim  de  Japhel,  400  triginta  ct  una  dc  Cham, 
viginti  septcm  de  Sem,  quae  fiunt  septuaginta  tres,  vel 

1%  potius,  ut  ratio  declarat,  septuaginta  duae,  totidem- 
que  linguae  per  terras  esse  coeperunt ;  quae  crescendo 
provincias  et  iusulas  impleverunt. 

3-  Filii  Semquinque  singulariter  gentes  singulas  pro 
Quorum  primus  Elam^  a  quo  Elamitce  principesPersi- 
dis ;  sccundus^ssur,aquo  Assyriorum  pullulavitimpe- 
rium ;  tcrtius  Arphaxat,  aquo  C/ia^a?orumgensexor- 
ta  est;  quartus  Ludi,  a  quo  Lydii;  quintus  Aram,  a 
quo  Syri,  quorum  metropoUs  fuit  Damascus. 

4.  Filii  Aram,  nepotes  Sem,  quatuor  :  Uus,  et 
Ul,  ct  Gelher,  et  Mes.  j  Hus  Traconitidis  conditor, 
qui  intcr  Pala^^linam  et  Coelesyriam  tenuit  principa- 
tum,  unde  fuit  Job  sccundum  quod  scriptum  est : 
Yir  crat  in  tcrra  Hus  nomifie  Job;  secundus  l//, 
a  quo  Armenii;  lcrlius  Gether,  a  quo  ^  Acamnnii, 

•  Qua...  Enn...  effuderuni.  Ex  Cod.  N.,  sedcum 
scripta  sua  absit  ab  omnibus  nostris,  non  displicet 
lectio  a  Vulcan,  indicata  ex  vei.  Cod.,  effulserunt. 

'  Syrus,  et  Chaid.  vicin.  Ex  Ambros.,  i  Hexam., 
cap.  8,  et  Basil.,  homil.  1. 

ff  Quidam  autem  arb.  Verba  Hieronym.  ad  Da- 
niel.  I. 

^  Animalibus  brutis  deteriorfEx  duabusTarr.  et 
Rab. 

Cap.  II.  —  *  Gentes  autem  a  quibus.  Aug.,  xvi  de 
Civitate,  cap.  6  :  Exillis  igitur  tribus  homitiibus.  Noc 
filiis,septuagintatres,velpotius,ut  ratio  declarata 
est,  elc.  Ncmpe  cap.  3  declararat. 

j  Uus  Traconitid.  Ex  Hier.,in  Quaest.  Heb.,  e  quo 
sunt  pleraque  luijus  cap. 

**  Acarnanii,sive  CMn«?.Mendose  apudHieronym., 
Carice,  pro  Curiw.    Stephanus  :    Axapvdh^ui  x*^P^ 


329 


BTYMOLOGtARUM  LIB.  iX. 


3^6 


seu  Curiof;  qaartus  Me$,  a  quo  sunt  ii  qui  vocaniur  a      i9.  /)a^»,a  quo  gens  QBi^lkiopiaa  in  occidcntali 


Mofones. 

5.  Posteritas  Arphaxat,  filii  Sem,  Heber,  nepos 
Arphaxat,  a  quo  Hebrceu  Jbgtak  filius  Ileber,  a  quo 
Indorum  gensorta  esl.  Sale  filius  Jectara,  aquo  Bac- 
triani,  licet  eos  alii  Scytharum  exsules  suspicentur. 

6.  Ismael  filius  Abraliam,  a  quo  Ismaelita^^  qui 
nunc  corrupto  nomine  Sarraceni,  quasi  a  Sara^  et 
Agareni,  ab  Agar. 

7.  Sabajoth  filius  Ismael,  a  quo  Nabathceif  *  qui 
ab  Euphrate  in  mare  Rubrum  habitant. 

8.  Moab,  et  Ammom  filii  Lolh,  a  quibus  MoahitcBt 
el  Ammonitm, 

401  9.  ^  Edom  tilias  Esau,  a  quo  Idumcei :  hse 
sunt  gentes  quse  de  Sem  stirpe  descendunt,  possiden- 


plaga. 

409  ®  Filii  Mesraim  Labaim,  a  quo  Libyes^  qui 
quondam  Phuthcei  vocabantnr. 

20.  Casloim,  a  quo  Philistiim,  quos  veteres  'AX- 
Xo^uXou?,  nos  modo  corrupte  Palasstinos  vocamus. 

21.  Caetcr^  scx  gentes  ignotae  sunt,  quia  bello 
^thiopico  subversae,  usque  ad  oblivionem  praeter- 
itorum  nominum  pervenerunt. 

22.  Filii  Chanaam  undecim,  cx  quo  Chananaeo- 
rum  deccm  gcntes,  quorum  terram,  iis  expulsis,  Ju- 
d9ei  posscdcrunt.  Quorum  primogenitus  Sidon,  a  quo 
Sidones ;  unde  et  urbs  corum  in  Phcenice Sidon  vocatur. 

23.  Secundus  Cheth,  a  quo  Chetasi.  Tertius  Jehus, 
a  quo  Jebusan,  quorum   fuit   Jerusalem.  Quartus 


les  terram  Meridianam,  ab  ortu  solis,  usquead  Phoe-  m  AmorrhamSyS.  quo  Amorrhai.  Quinlus  Gergesceusy  a 

*     ^  '^^  /^  '        C*         ^  TW  rw  ■        •        • 


nices. 

10.  FiliiCham'quatuor,a  quibusortsesuntgenteshae. 

Chus^  a  quo  Mthiopes  progeniti. 

Mesraim,  a  quo  ^gyptii  perhibentur  exorti. 

li.  Phuty  a  quo  Lybii;  undeet  Mauritaniae  fluvius 
ttsque  in  praesens  dicitur  Phut,  omnisque  circa  eum 
regio  Phuthensis. 

\%.  ^  Chanham,  a  quo  Afri,  et  Phcenices,  et  Cha^ 
nanworum  deccm  gentes. 

43.  Item  cx  nepotibus  Cham  filii  Chus  nepofies 
Cham  sex. 

^  Filii  Chus,  Saba,  Hevila,  Sabatha,  Rhegma  Sa- 
bathaca. 

44.  Saba,  a  quo  progeniti  et  appellati  Satet,  de 
qnibas  Virg. :  Solis  est  thuroea  virga  Sabasis. 

15.  Hevila,  a  quo  Getu^i  in  parte  remotioris  Afri- 
cae  eremo  eohserentes. 

16.  Scibatha,  a  quo  Sabatheni,  qui  nunc  Astabari 
nominantur. 

17.  Rhegma  vero  el  Sabathaca  paulatim  antiqua 
voeabttla  perdiderunt,  et  qua^  nunc  pro  veteribus 
habeant  ignoratur. 

18.  Filii  Rhegma,  Saba  et  Dadan.  Hic  Saba  per  W 
littcram  scribitur  in  Hebraeo;  illeautem  superior  Sa- 
bapcr  D  c  quo  appellantur  Sabcei,  interpretatur  au- 
tem  nunc  Saba  Arahia. 

XE)(^fli>piOfuvY)  Ta>v  KoupiiTcov  irob;  kftk/lthi.  Aib  xaXouvtat 
b\    {uv  xttp^pufivoi  KoupiiTe;,  ot  Zl  ^iSptuxoi  dxapvavt^. 
Qood  autem  Hicronymus,  et  Isidorus  Curetas  cum 
Acarnanibus  confundunt,   idcm    ab    aliis    quoquc  q 
factum  narrat  Strabo.  •^ 

*■  Qui  ab  Euphrate.  Idem,  inf.,  lib.  xiv,  cap.  13. 
Vid.  Hieron.,  quiesi.  in  xxv  Gen. 

*»  Edomfilius  Esau.  Quod  Gen.  xxxvi  legitur  :  Hce 
sunt  generationes  Esau  patris  Edom,  IdumaBorum 
intellige.  Ipse  enim  Esau  est  Kdom,  ut  eo  ioco  dici- 
tur,  niittm  ejus  nominis  nullum  habuit,  nisi  Idu- 
maeos,  qnos  semper  Edom,  nunquam  Idumecv  no- 
mine  nisi  in  Graeca  translalione  nuncupari,  ait  Hic- 
ronymtts  ad  Eaech.  xxv.Et  quidem  in  antiquissimis 
biblioth.  Yaticanae  Bibliis  :  Aut*i  ^t  ^i^iom  'Eaau 
zaiTpb;  Tcbv  l3ou[AA{ttv,  hodie  legi  affirmabat  Cbacon. 
Eusebius  quoquc  in  Chronic.  (Undc  sumpta  ha^c 
videntur) :  Primus  (inquit)  Esau,  qui  et  Edom^  a  quo 
gens  IdunuBorum,  Ut  legi  hoc  loco  sine  fraude  pos- 
5it :  Edom,  quiet  Esau,  vel  poi\\iStEdom,id  est,  Esau. 

Patrol.  LXXXU. 


quo  Gergesasi;  Sextus  Hevceus,  a  quo  Hevoei;  ipsi 
sunt  GabaonitcB  a  civitate  eorum  Gabaon,  qui  sunpli- 
cesvenerunt  ad  Jesum. 

24.  Septimus  Ara^ceus,  qui  aroas  condidit  oppidum 
conira  Tripolim  in  rtdicibus  Libani  situm.  Octavus 
Sinceus,  a  quo  Sinasi,  Nonus  Arc^iius,^  quo  Aradii, 
qui  Aradum  insulam  possederunt  angusto  freto  a 
Phoenices  littore  separatam. 

25.  Decimus  Sa^naroeus,  ^  a  quo  EdessaSyriae  nobi- 
Us  civitas,  quae  vocatur  Coeles.  Undecimas  Ama" 
thams.  Hae  sunt  gentes  de  stirpe  Cham,  quae  a  Sidone 
ttsque  ad  Gaditaottm  fretum  omnem  meridianam 
partem  tenent. 

216.  Filii  Japhet  septem  nominantur  :  Gomer^  ex 
1%  quo  Galatce,  id  est,  Galli. 

27.  *  Magogt  a  quo  quidam  arbitrantur  Scythas  et 
Gothos  traxisse  originem. 

4€I3  28.  Madai^  a  quo  Meaos  existere  putant. 

Javan^  a  quo  lones,  qui  et  Graeci,  unde  et  mare 
lonium, 

29.  Thubal,  a  quo  Iberi^  qui  et  Mspani,  ^  licet  qui 
dam  ex  eo  et  Italos  suspicentur. 

30.  MosocK  ex  quo  Cappadoces  sunt;  unde  ct 
urbs  apud  eos  usque  hodic  Mazaca  dicitur. 

31.  Thiras jdi  quo  Thraces,  quorum  non  satis  im- 
mutatum  vocabulum  est  quasi  Tiraces, 


^  Chanaam  a  auo  Afr.  Hior.,  Gen.  x.  :  De  Cha^ 
naam  primus  natus  est  Sidon,  a  quo  Urbsin  Phcmicia 
Sidon  vocatur.  Deinde  Aracceus,  ntii  Arcas  condidit 
oppidum  contra  Tripolim^  elc.  Ubi  de  Afris  mcntio 
nulla.  Potuit  tamen  isidorus  ad  Didonis  migrationem 
respicere. 

'^  Filii  Chus.  Ex  Hier.,  ibid. 

•  Filii  Mesraim.  Videntur  deesse  nomina  oosita 
apud  Hieronym.:  Mesraim  genuit  Ludim,et  Aramim, 
ct  Labaim,  et  Nephthuim,  et  Phetrosim,  et  ChaS' 

loim^  eic. 

'  .1  quo  Edessa  Syria^...  Casles.  Verba  Hicronymi, 
e  quo  vocem  Edessa  supplevimus. 

«  Magog.  a  quo  quiilam  arb.  Vcrba  sunt  Hierony- 
mi,  qui  videlur  notare  Ambrosiusn ;  qui,  lib.  ii  de 
Fid.,  Gog.  Gothos  dixeral. 

*»  Licet  quidam.  Hieron.,  in  Genes.  Idem,  Ezech. 
wxviii,  Hebrm  Italos  suspicantur.Ei  Isa.  lxvi.T/iu- 
bal,  sive  Tobel,  aut  Italia  interpretatur ,  aut  Ibe- 
ria. 

11 


331 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


332 


3^.Fihi  Gomer  aepbtes  Japbet.  *■  Aschxinax,,  a  quo  A  consederuat,  ex  cujus  vocabulo  et  nomea  sorliti  sunt 


Sarmat(B,  quos  Grseci  R^'9U)6  voc^t. 

33.  Riphathj  a  quo  sunt  Pdphlagones. 

Thogorma,  a  quo  sunt  Phryges. 

34  **  Filii  Javan  Elisa,  a  quibus  Graeci  ElUofi, 
qui  vocantur  /Eolides,  unde  et  lingua  quiuta  Graedse 
i^o^ij  appellatur. 

35.  ThiirsiSfSi  quo  Cilices,  ut  Josephus  arbitratur; 
unde  metropolis  civilas  eOrum  Tharsus  dicitur. 

36.  Cethim,  a  quo  Citii,  id  est,  Cyprii,  a  quibus 
hodieque  urbs  Citium  oominatur. 

Dodanim^  a  quo  Rhodii, 

37.  Hae  sunt  gentes  de  stirpe  Japhet,  quie  a  Tau- 
ro  monle  ad  Aquilonem  mediam  partem  Asise  et 
omnem  Europam,  *=  usque  ad  Oceanum  Britanni- 


Hujus  gentis  rex  fuit  Zoroastes  inventor  magicse  artis. 

44.  Pqrthi  quoque,  et  ipsi  a  Scylhis  originem  tra- 
hunt. '  Fuerunt  eoim  eorum  exsules,  qnod  etiam  eo* 
rum  vocabulo  manifestatur ;  nam  Scytbico  sermone 
ExsuLBa  Parthi  dicuntur.  Hi  simiiiter,  ut  Bactriani, 
domesticis  seditionibus,  Scythia  pulsi,  solitudines 
juxta  Hyrcaniam  primum  furtim  occupaverunt,  dein- 
de  plcraque  finium,  etiam  virtute  oblinuerunt. 

45.  K  Assyrii  ab  Assur  filio  Sem  vocati,  gens  po- 
tentissima,  quae  ab  Euphrate  usque  ad  Indorum 
fines  omnem  in  meJio  tenuil  regionera. 

406  46.  Medi  a  rege  suo  cognominati  putaoUir ; 
namque  ^  Jason,  Peliaci  regis  frater,a  Pehse  fiUirrhes- 
salia  pulsus  esl,  cum  Medea  uxore  &ua«  ^  eujus  fuit 


cnm  possident,  nomina  et  locis  et  gentibus  relin-  ^  privignus  Medus  rex  Atheniensium,  qui  post  mor- 


quentes,  de  quibus  postea  immutata  sunt  plurima, 
csetera  permanent  ui  fuerunt. 

38  ^  Nam  multarum  gentium  vocabula  partunman- 
seruni,  Ita  ut  bocUeque  appare^t  unde  fuerant  deriva- 
ta,  sicut  ex  Assur  Assyrii,  ex  Heber  Hebroei;  404 
pariim  vero  temporis  vetustate  ita  mutata  sunt,  nt 
vix  homines  doctissimi  antiquissimas  historias  pers- 
crutantes,  nec  omnium,  sed  aliquarum  ex  istls  ori- 
gines  gentium  potuerint  reperire. 

39.  Nam  quod  ex.filio  Cham,qui  vocabatur  Mesralm, 
JSgyplii  sunt  exorti,  nulla  hoc  resonat  origo  vocabu- 
li,  sicut  nec  iBtbiopum,  qui  dicuntur  ad  ram  filiuin 
Cham  periinere  qui  Chus  appellatus  est.  Et  si  omnia 
considerentur,  plura  tameh  gentium  mutata  quam 


tem  Jasonis  Orientis  plagam  perdomuil,  i  ibique 
Mediam  urbem  condidit,  geniemque  Medorum  nomi- 
ne  suo  appeilavii.  ^  Sed  invenimus  in  Genesi  quod 
Madai  auctor  gentis  Medorum  fuit,  a  quo  et  cogoo- 
minati^  ut  superius  dictum  est. 

47.  1  PerscB  a  Perseo  rege  suntvocati,  qui,  e  Grae- 
cia  in  Asiam  transiens,  ibi  barbaras  gentes  gravi 
diuturnoque  bello  perdomuit  :  UQvissime  victor 
nomen  subjecUe  geati  dedit.  Persse  autem  ante 
Cyrum  ignobiles  fuerunt,-et  nuliius  inter  gentes  loci 
habebanlur.  Medi  seipper  potentissimi  fuerunt. 

48.  Chasdim,  qm  nunc  Chaldcei  vocantur,a  Chasea 
filio  Nachor  fralris  Abruhs  cognominati  sunt. 

49.  ™  Sabasi  dicii  ^tzo  tcO   aiScoOai,  quod  est  sup- 


nianentia  vocabula.apparent  :  quibus  postea  nomina  m^  plicare,  et  venerari,  quia  jdivinitatem  per  ipsorum 


diversa,  diversa  dedit  ralio.  Namque  Indi  ab  Indo  flu- 
mine  dicti  sunt,quiabOccidentaIi  parte  eos  includil. 

40.  Seres  a  proprio  oppido  nomen  sortiti  sunt, 
gens  ad  Orientem  sita,  apud  quos  de  arboribus  lana 
ooutexitur,  de  quibus  est  illud  : 

Ignoti  facie,  sed  non  et  vellere  Seres. 

41.  •  Gangaridoi  populi  sunt  inter  Assyrios,  Indos- 
quc  inhabitantes  cirea  Gangem  fluviam;  unde  etiam 
iangarida:  nuncupati  sunt. 

42.  Hyrcani  dicti  sunt  a  silva  Hyr  cana^  ubi  sunt 
plurimse  tigres. 

43.Bac/naniScytb8e  fucrunt,  qui  suorum  factione 
a  sedibus  suis  pulsi  juxta  BaUron  Orientis  fluvium 

*  Aschanaz^  a  quo  Sarmatof.  Supplendse  videutur 
apud  Hieronym.  voces,  a  quo  Sarmataij  et  legcodum 
ex  Joseph.  :  A  Chanaxas  Aschanaz,  quos  Groeci 
Rheginos  vocant. 

^  Pilii  Javan.  Hier.  qusest.  in  eap.  10 :  De  lonib.^ 
id  est^ de  Grofcis  naseuntur  Eliscei,qui  nominantur 
jEolides, 

^  Usaue  ad  Oceanum  Britan,  Quod  Hieron,  usque 
ad  Gaaira  dixit. 

^  Nam  multarum  gene...  appareat.  Yerba  Aug., 
XVI  de  Civit.,  cap.  11. 

•  Gangaridce,,.  Hyrcani.  E  Serv.,  Georg.  iii,  et 
Mb.  VII. 

'  Puerunt  enim  eor.  exsul..,  obtinuerunt.  Justini 
Ttrba,  lib.  xu. 
t  Aisyr.  ab  Assur,  Bx  Hier.,  Is.  xix. 
^  Namque  Jason.  £x  Just.,  lib.  xui. 
■  Cujus  fuit  privign,  Ex  eod. 


thura  veneramur:  ipsi  sunt  et  Arabes,  qui  in  monti- 
bus  ArabisR  sunt,  qui  vocantur  Libanus  et  Antiliba- 
nus,  ubi  thura  colliguntur. 

50.  Syri  ab  Assurim  vocati  perhibenlur,  qui  fuil 
nepos  Abraham  ex  Cethura,  °  quos  autcm  veieres 
Assyrios^  nunc  nos  vocamus  Syros^  a  parte  totum 
appellantes. 

51.  o  Hebrasi  vocati  sunt  ab  Heoer,^  qui  pronepos 
fuit  ^em. 

40tt  52.  Israelitce  vero  ab  Israel  fiUo  Isaac.  p  Nam 
patriarcham  Hebrseorum  constal  fuisse  hracU  ^  quo 
duodecim  tribusJudaeorum  Israelia  vocabulum  sor- 
titfie  sunt.  f  Judons  autem  scissora  decom  tribuum 

•        i  Ibique  Mcdiam.  Jusiiiuis,  Medeam,  lib.  xui;  sic 

Q  namque :  Postmodum  Jasonis  MedHsasmulus  virtutis 

ejus  in  lionorem  matris  Medeam  urbem  condidit, 

^  Sed  invenimus  in  Gen.  Minime  quidemin  Genesi, 
sed  apud  Hieronym.,  in  Gcn.,  ui  pro  ihvenijjius 
Hrrontmus  cum  Chacone  legendum  credamus. 

*  Persf^  autem,  Ex  Hieronym.,  ad  Is.  xxi. 

"*  Sabcpi  dicti,  E  Scrv.,  ^n.  i,  ad  verba:  Cetitum- 
aue  Sabaso  thure.  Al  supra,  a  Sabat  filio  Ghus,  Sa- 
basos  deduxerat. 

°  Quos  autem  veteres  Assyr.  E.  Hier.  in  Is.  xix. 

**  Hebroei  vocati  ab  Heber.  Ita  Hier.,  Gen.  x.  Ab 
Abraham  deduci  enixe  contendit  ad  cap.  3  Epist. 
ad  Philip.  Ambrosius. 

p  Nampatriarch,  Heb,  Ex  Euseb.  Cbronic. 

4  Judms  autem  sciss.  Hieron.,  Jon.  i,  et  aliis  in 
locis. 


333 


ETYMOLOGIARUM  L!B.  IX. 


334 


DomeD  imposuit.  Nam  antea  Hebrtti,  sive  Israeliiae  ^dit,  Scytha  cognomiDatus,  a  quo  limiie  SMth^  a 


Dttncti)tobaDiur. 

53.  Ex  quo  autem  iti  dno  regna  Dei  t>opulu8  diTisus 
esi,  tHDc  duse  tfibu9,quae  desiirpe  /tufdreges  habebant, 
Jttdteorim  notAen  sortilse  suni.  Iteliqua  pars  deceiYi  iri- 
buum,quiK  in  Samaria  stbi  regemeonsiitoit,  ob  poptili 
inagDitudil&eM,  pristinum  nomeo  retinuit  Israel. 

54.  *  Samtiritanol^m  gens  sumpsit  exordium  ab 
Assyriis,  qui  iransmigraii' habitaverUni  in  Sam^tria, 
qui  Latin^  idlerpreiantur  eustodesy  eo  quod,  ctptivftto 
\'tM,  isii  in  ierra  regionis  eorum  ad  Custodiam 
collocati  sunt. 

55.  PhasnUt,  Gadmi  frater,  de  Tbebis  ^gyptiorum 
m  Syriam  profecius,  apud  Sidonem  regnavit,  eosque 
populos  ex  suo  nomine  Phofnices,  eamque  Provin- 
ciam  P^n^ntrtam  Duncupavit. 

56.  Sidones  autem  a  civitaie  quse  Tocatur  Sidon 
traxisse  Tocabuium  perhibeniur. 

57.  Saraceni  dicti,  vel  quia  ex  Sara  genitos  se 
prapdiceDi;  vel,  sicul  gentiles  aiuni,  quod  ex  ori- 
gine  Syrorum  sint,  quasi  Syrtgenas,  Hi  *>  peram- 
plam  habiianl  sotiiudinem.  Ipsi  suni  et  Ismaeliim^  ui 
liber  Geneseos  docet,  quod  sini  ex  Ismaele.  Ipsi  Ctf- 
iarafilio  Ismaelis.  Ipsi  Agarasni  ah  Agary  qui,  ut 
diximus,  perverso  nomine  Saraceni  vocaniur,  quia 
ex  Sara  s^  geniioe  glori^tur. 

58.  ®  PkiU$tm\pii\  suDt  PaUestini,  quia  p  iitteram 
sermo  Heftrtvus  non  habei ;  sed  prO  eo  9  Grseeo 
utuDtnr.  iAde '  Phiiistcei  pro  Palmstinis  dicuotur  a 
civitale  ulique  sua.  tideri^  et  AHophyU,  id  est,  ah'0- 


quibusdam  perbibentur  vocati, '  gena  aniiquisaimt 
semper  habita.  Hi  Parthos  Bacirianosque,  feminn 
autem  eorum  Amazonum  regna  condideruni. 

63.  Massa^etm  ex  Scytharunl  origine  suni^  El 
dicli  Massagetag,  quasi  graves,  id  esl,  fortee  Getm, 
^  Kam  sic  Livius  argentum  grave  dicit,  id  esi,  ffUM- 
sas,  Hi  sunt  qui  inter  Scyihat  aique  Albanos  septOD- 
trionalibus  jugis  inhabitanl. 

64.  Amazones  dietae  sunt,  seu  quod  simul  viterent 
sine  viriS)  quasi  Sfjia  ^c^oai,  sive  quod  adustlB  deite- 
rioribus  mammis  essent,  ne  sagittarum  jaotus  impedi- 
retur,  quasi  Sviu  |jm2;o\S.  Nudabanl  enim  quam  aduaso- 
rani  mammam.  '  Has  Titianua  nnimammas  d\tk. 
Nam  hoc  esl  Amazon,  quasi  d^iu  imCoG,  id  esi,  sin€ 

A  ?namma.(Ha8  jam  non  esse  constat,  quod  earum  par- 
tim  ab  Hercule,  parlim  ab  Achille,  vel  ab  Alexandro 
usque  ad  intemecionem  delet«  sunt. 

65.  i  In  parte  Asiaticse  Scyihiae  genles  quss 
posteros  se  Jasonis  credunt  albo  crine  nascuBiiir  ab 
assiduis  nivibus,  ei  ipsius  capilli  color  geiii  nomea 
dedil,  et  inde  dicunlur  Albani.  Horumglauca  oculit, 
40S  id  est,  picta  inest  pupilla,  adeo  ui  nocA  plusqatm 
die  cemani.  Albani  autem  vicinse  Amattnibvs  futmot. 

66.  Ugnos  tDiea  Hnnnos  voeaios,  posiremo  t 
rege  soo  Abares  appelKitos  dicuDi,  qui  prius  in 
ultima  Mseotide  inter  glacialem  Tanaim  ei  Masstge* 
tarum  immanes  populos  habitaverant.  ^  Dekide 
pernicibus  equis  Gaucasi  rupibus,  ubi  feras  gemtet 
Alexandri  clausira  c(Aibent,  empenini,  et  Orientem 


nigence,  ob   hoc,  quia  semper  fueruni  inimici  Is-  i^viginti  annis  ienuerunicapiivum,ei  abifigypiiistt- 


rael,  eilonge  tb  eorum  gefaereet  socieiate  separaii. 
507  59.  ChanancBi  appeilaii  de  Chanaam  fitio 
Cham,  qtjioram  terram  Judaei  possedemnt.  Bx  cujus 
origine  fnit  Emor  pater  Sichem,  a  quo  Amorrfusi 
sunt  nuncupati. 

60.  *  MgypUi  tb  .Egypto  quodam  suo  rege  vocaii 
sunt.  Nam  antea  ^rii  dicebantur.  Interpretaniur  autem 
linguaHebraiet^GTPTtta/JlT^enfex^eoqaodafHixerini 
Dei  populum,  priusquam  divino  auxilio  liberaretur. 

61.  •  .4rmenmex  Thessalia  unus  de  numrrodu- 
cum  Jatonis  qui  ad  Golchos  profecti  suni :  recollecit 
multitudine,  quae  amisso  rege  Jasone  passim  vagt- 
biitur,  Armeniam  condidii,  gentiqoe  ex  suo  vocabulo 
nomen  dedit. 


que  ^thiopibus  annuum  vectigal  exegeruni. 

67.  Trojamrum  gens  aniea  Dardana^  a  Dardano 
nominaia.  Nam  Dardanus  et  Jasius  frttres  e  Grsecit 
profecti  :  ex  iis  Jtsius  ad  Thraciam,  >  Dardanus  td 
Phrygitm  pemnii,  ibique  primus  regntVit.  Posi 
quem  filius  ejus  Ericihonius,  deinde^taepos  ejos  TrH, 
a  quo  Trojani  nuucupati  sunt. 

68.  GA.LATiis  Galli  esse  noscuntur,  qui,  in  auti- 
lium  a  rege  Bithynise  evocati,  regnum  com  eo  ■ 
parta  victoria  diviserunt ;  sicque  deinde  Grsecis  td- 
misti,  primum  GaHegrosciy  nunc  ex  aniiquo  Galio- 
ram  DOmine  Galataf  nuncupantur. 

69.  Gra^ci  ante  ThessaU  a  Thessalo,  postet  t 
Graeco  rege   Grceci  sunt  nuncuptti.  "*  Nam  Grasd 


62. '  Limes  esl  Persicus  qui  Scythas  ab  eis  divi-  m  proprie  ThessaU  sunt. 


*  Satnaritanarumgens..,  item  Phamix  Cadm,  Ex 
Eoseb.  Chron. 

>>  Hiperamplam  hab,  Hieron.,  ad  Isai.  xxi. 
*"  Phtlistan  ipsi  sunt.  Ex  Hieron.,  ad  Ezecb,  xxv, 
apud  quem  a  gente  sna,  quod  hic  a  ciintate  sua, 
^  AEgyptii  ab  ^^gypt.  Ex  Euseb.  Chron. 

•  Armenius  ex  Thessal,  Justin.,  lib.  xlh. 
'  Limes  est  Pers,  Plin.  et  Solin.,  cap.  52. 

'  Gens  antiquiss,  Ex  Justin.,  Hb.  11,  in  princip. 

**  Nam  sic  Liuius  arg,  Serv.,  Mn,  vi,  ad  vcrs. 
Egregium  fermajuvenem :  Pro  quo  asre  gravi  donatus 
esty  td  est,  massis.  Nam  sie  et  Livius  argentum  grave 
dicU,  id  est,  massas. 

>  Ik^  Titidnus,,,  deletm  mnt.  E  Serv.,  Eu.  i,  ad 
vers.  IHtcit  Ama%onidum,  etc.  et  JEn,  xi.  ad  vers, 
Atmediasinter, 


i  Inparte  Asiaticcs.  Yerba  illa  abassiduis  nmb. 
iiemque,  id  est,  picta,  aliena  ducebat  Chacon,  ne- 
que  enim  sunt  apud  Solin ,  e  quo  sunt  reliqat. 

^  Deinde  percinibui  eq,  Verbasunt  Hieron.,  epist. 

30. 

'  Dardanu$  et  Jasius,  Serv.,  ^n.  t,  ad  vers.  Dar" 
danus  Idmas,  Et  Euseb.,  in  Chron. 

»  Parta  victoria,  AI., peracta,^x  Justin., lib.  xxt, 
ei  Hieron.,  In  Epist.  ad  Gal.,  quae  repetunlur  lib. 
XIV,  cap.  3. 

"  Nam  Grceci  proprie  ThessaU,  E  Serv.,  Mn,  n, 
ad  Ters.  Eruerint  Danai,  Plin.,  lib.Tii.  ctp.  it.  Hel- 
las  eadem  Thessalia,  et  Dryopis  semper  a  regibus  cih 
gnominata,  Ibi  genitus  rex  nomine  Graicus;  a  qub 
Grmcia ;  ibi  Hellen,  a  auo  Hellenes,  ibi  (fortasse)  Thet- 
salus,  t  q^  THessalia,  ne  Isidori  fidei  derogemus 


335 


S.  ISIDORI  mSPALBNStS  EPISCOPI 


336 


10.  Lapi^/tOJ  aulem  genlem  Thcssali»  fuisse  aiuot,A^  seaios,  verili  ne  diutumiute  praelii  spem   proiis 
circa  Peneum  amnem  olira  inhabitantem,  a  Lapt^/ui  *"       "  '    "  -~-~' 

ApoUinis  filia,  nuncupatos. 

71.  Sicyonii  Graeci  sunl  nuncupati,  a  Sicyonio  rege. 
Hi  primum  JEgiatcei  vocabanlur,  a  »  rege  jEgialeo, 
quiprimus  Sicyoniis  imperavit,  a  quo,  el  jEgialcea 
nuucupata  est,  qu»  nunc  Peloponesus  a  Pelope 
rege  suo  vocatur.  Ipsi  gunt  et  Arcades  ab  Arcade 
regc,  Jovis  et  Calystonis  filio,  dicti. 

44iB  72.  Danai  a  Danao  rege  vocati.  lidem  et 
Argivi  ab  Argo  conditore  cognominati.  Postquam 
autem  Grsecorum  rex  Apis  mortuus  est,  huic  filius 
Argus  successit  in  regnum,  ei  ex  eo  Argivi  appellati 
sunt,  qui  etiam  ab  eis  post  obitum  ut  deus  haberi 
eoepit,  templo  et  sacrificio  honoralus 


amitterent,  praeceperunt  ut  virgines  eomm  cam  ju- 
venibus  domi  relictLs  coocumberenty  sicqae  ex  pro- 
miscuo  virginum  et  maritorum  concubiiu  juvene»  de 
incertis  parentibus  nala  ^unt,  et  ex  nota  ma(«mi  pu- 
dons  Parthenii  vocati  sunt.  Nam  ipsos  esse  Spartanos 
quos  et  LacedcBmones.  J  Spartfinos  vero  propter 
repentipos  adversua  Cadmum  quasi  de  terra  conlra- 
ctus,  et  ex  omnia  parte  coofiictus,  ita  vocatos. 

82.  Thraces  ex  filio  Japhet,  qui  vocatusest  Thiras, 
et  orti  et  cognominfiti,  ut  superiua  dtetum  est,  per- 
hibentur,  licet  gentilea  eos  ex  moribus  ita  dictos 
existiment,  quod  sint  truces.  Saevissimi  euim  omnium 
genlium  fueruot;  unde  etmulta  de  eis  fabulosa  me- 
morantur  :  quod  captivos  diis  suis  litarent,  et  huma- 


73.  Achcd,  qui  et  Achivi  ab  Achoeo,  Jovis  filio,  b  num  sanguinem  in  ossibus  capitum  esseni  sQjiti  po- 


dicti. 

74.  Pelasgi  nominati  quia  cum  velis  passis  verno 
lempore  advenisse  Italiam  ^  visi  sunt,  ut  aves. 
«  Primos  enim  eos  Varro  Italiam  appulisse  conunemo- 
rat.  Gneci  vero  Pelasgos  a  Pelasgo,  Jovis  ei  Lariss«e 
filio,  perhibent  diclos. 

75.  ^  Myrmidones  fuerunt  Achillis  socii;  Dolopes 
Pyrrhi,  dicii  autem  Myrmidones  propter  asiutiam, 
quasi  (jiOpiAnxt^,  id  est,  formieos.  Eratosihenes  autem 
dicit  dictos  Myrmidones  a  Mffrmidone  duce,  Jovis  et 
EurimeduHse,  filio. 

76.  Cecropi  Aihenienaium  regi  *  successit  Cranaus, 
cujus  filia  Atthis  nomen  et  regioni  et  geuti  dedit. 
Bt  ex  ea  Attici  cognomiuati,  qui  sunt  Athenienses. 


tare.  De  quibus  Virgilius  : 

Heu  fuge  crudeles  terras,  fuge  liitus  avarum, 
quasi  crudelium  et  avarorum. 

83.  ^  Istrorum  gens  originem  a  Colchis  ducit, 
qui  missi  ad  Argonauias  persequendos;  ut  a  Ponto 
intraverunt  Istrum  flavium,  a  vocabulo  amnis,  quo  a 
mari  concesserant,  appellati  sunt. 

411  84.  *  Homani  a  Romuli  nomine  nuncupati,  qui 
urbem  Romam  condidii,  gentique  et  civiiati  nomen 
dedit.  Hi  ante  a  Satumo  Satueioi,  a  Uitino  Latini 
vocati  suut.  Nam  Latious  Italise  rex  fuit,  qui  ex  suo 
nomine  Latinos  appellavit,  qui  poaiea  Romani  nun- 
cupati  sunt.  Hi  ei  Quirites  dicti,  quia  Quirinus  dictus 
est  Romulus,  quod  sfpipar  hasta  utebatur,  quae  Sa- 


77. '  lont  vir  fortis,  ex  suo  nomine  eosdem  Athe-  c  binorum  lingua  Quiris  dicitur 


nienses  vocavit  lones. 

78.  Macedones  a  nomine  Emathionis  regis  antea 
Emathii  nuncupati  suni;  postea  Macedones  dicii  a 
Macedone  rege,  Deucalionis  matemo  nepote. 

79.  **  Epirotas  a  Pyrrho  Achillis  filio  prius  Pyr- 
rhidce^  postea  vero  a  Pyrrho  rege  ad  Italiam  transire 
praesumpserunl. 

80.  Dorus  Neptuni  et  ^  Ellepis  filius  fuii,  unde 
Dori  et  originem  et  nomen  ducuni.  Suni  autem  pars 
Graeciae  gentis,  ex  quibus  4tO  etiam  cognominata 
est  tertia  lingua  Graecorum,  quse  Dorica  appellaiur. 

81.  Laceda^mones  a  Lacedamonef  Semelse  filio, 
dicli.  ^  Hi  diu  perseverantes  in  bello  contra  Mes- 

*  A  Rege  JEgialceo.  Euseb,,  in  Chron.  ^ 
»>  Visi  sunt  ui  aves»  Ergo  Pelasgi,  quasi  TrAapYoC,  Ij 

id  esi,  ciconioi, 

*  Primos  enim  eos  Varro.  Serv.,  iEn.  viii  :  Hi 
primi  Italiam  tenuis^se  perhibentur, 

*  Myrmidones  fuer,  E  SeRV.,  iEn.  ii,  ad  vers, 
Myrmtdonum  Dolopnmve, 

*  Successii  Cranaus.  Ex  Euseb.  Chron. 
'  lon  vir  foriis,  Ex  eod. 

*  EpiroUe  a  Ptfrrho,  Juslin.,  lib.  xvu  et  xviii. 
*»  Et  Ellepis  /iltus,  Serv.,  iEn.  ii,  ad  iliud  :  Dorica 

castra  :  Sane  Dorus  Neptuni  filius  fuit,  unde  Dori 
originemduxerunty  neque  ElIipesauiEllopis  meminit. 

*  Hi  diu  perseverantes  in  hello»  Refert  hoc  ex 
Ephoro  Strabo,  iib.  vi,  cujus  eliam  meminii  Lactan- 
iius,  lib.  i,  cap.  20  :  Sicjuvenes  ante  dimissi,  cum 
virginibus,  ex  guibus  sunt  Parthenii  nati,  Eusebius, 
Chronico,  Parthcnitas.  E^horns^ Partfienias.  Serv., 


85.  Italus  quoque,  ei  SabinuSf  ei  Sicanus  fratrcs 
fuerunt,  et  quibus  nomina  populis  imposita  ei  regio- 
nibus  sunt.  Nam  ab  Italo  Itali,  a  Sabino  Sabini,  a 
Sicano  Sicani,  qui  et  Siculi  cognoroinati  sunt,  idcm 
ct  Sicilienses, 

86.  Thusci  Italise  gens  est  a  frequeniia  sacrorum 
et  Ihuris  vocata,  id  est,  «irb  tou  66ecv. 

87.  ^  (Jmbri  Italiae  gcns  est,  sed  Gallorum  vete- 
rum  propago,  qui  Apenuinum  montem  incolunt.  De 
quibus  lustorise  perhibent  quod  tempore  aquos»  cla- 
dis  imbribus  superfuerint,  et  ob  hoc  ^f&6p(ou;  Graece 
nominaios. 

88.  Marsif  gcns  Italiae  dicta  "  a  comite  Liber 

JEn,  III,  et  Georg.  iv,  Partheniatas  vocat.  Malc  crgo 
in  plerisque  Codicibus  Sparthini.  Propius  a  vera 
scripiura  Goih.  Ovet.  colleg.,  Sparthenii. 

iSparthanos  vero,  Euseb.,  in  Chron.  :  Ea  quas 
de  Spartha  memorantur.quos  Palephatus  scribity  cum 
proximarum  essent  regtonum,  adversum  Cadmum 
constitisse^etpropter  repentinos  quasi  de  terra  con- 
tractusexomniparte  confluentes,  Sparthos  vocatos, 
Vid.  AgeII.,Iib.  xvii;  cap,  3,  et  Isid.,  iofra,  dePha- 
lanto  Parthenior.  duce. 

^  Istror,,,  qui  missi,  Ab  Aretha  regc.  Juslin., 
lib.  xxxii. 

*  Rom.„  Quirites...  f/iti^d.E  Servii  diverois  locis. 

™  Umbri...  tempore  aquosas  clad,  Solin.,  cap.  8; 
Plin.,Iib.  III  cap.  14. 

^Dicta  a  comite  Liberi  a  Marsya,  Silius,  lib.  viii. 

Sed  populus  nomen  posuit  metuentior  hospes. 

Cum  fugeretPhr\'gios  trans  9equora,MarsyaCreaos. 


33' 


ETYMOLOGIARUM  UB.  IX. 


338 


Marsya,  qui  usum  illis  viiium  ostendil,  et  ob  hocilli  i  Marcmmni^  Bructeri,  Chamavi,   Wangiones^  Tu- 
slatuam  fecerunt,  quam  postea  Romani  victis  Marsis      bantes,  quorum  immanitas  barbariap  ctiam  in  ipsis 


lulerunt.  *  Marsos  autem  Greeci  Uscos  vocant,  quaei 
2f  luxou;,  quod  multos  serpentes  babeant ,  et  091; 
serpens  dicatur ;  illsesos  autem  esse  carminum  ma- 
leficiis;  inhabilant  autem  plagam  Apennini  montis 
simul  cum  Umbris. 

419  89.  Gothi  a  Magog  filio  Japbet  nominati  pu- 
tantur,  de  sin;ilitudine  ultimae  syllabie,  quos  veteres 
magis  Getas  quam  Gothos  vocavcrunt,  gens  fortis  et 
potentissima,  corporum  mole  ardua,  armorum  ge- 
nere  terribiiis,  de  quibus  Lucanus  : 

Hine  Dacus  premat,  inde  Getes  occurrat.  Iberis. 

90.  ^  Daci  autem  Getarum  suboles  fuerunt,  et 
dictos  putant  Dacos,  quasi  Dagos,  quia  de  Grothorum 


vocabulis  horrorem  quemdam  slgnififat. 

98.  Suevi  pars  Germanorum  fneruni  in  fine  Sep- 
tentrionis,  dc  quibus  Lucanus  : 

Fundit  ab  extrcmo  flavos  Aquilonc  Suevoa 
Quorum  fuissecentum  pagos  elpopulos  multiprodi- 
derunt.  Dictiautem  Suevi  putantur  a  monte  Suevo, qui 
ab  ortu  iniiium  Germaniai  facit,cujus1ocaincoluerunt. 

99.  Burgundiones  quondam,  a  Romanis  subacta 
interiore  Germania,  per  castrorum  limites  positi  h 
Tiberio  Caesare,  in  magnamcoalueruntgen|em,4lt4 
atque  ita  nomen  ex  locis  sumpserunt  :  quia  crebra 
per  limites  habitaculaconstituta  Burgos  vulgo  vocant. 
Hi  postea  rebelles  Romanis  effecti,  plusquam  octo- 


btirpe  creati  sunt.  De  quibns  ille  :  Ibis  Arctoos  pro-A  ginta  millia  armatorum  ripae  Rheni  tluminis  insede- 


cul,  usque  Dacos, 

91 .  Bessi  barbari  fuerunt,  qui  a  multitudine  boum 
sic  vocati  creduntur.  De  ^  quibus  quidam :  Qui  colit 
terrce  tnedio,  vel  Ule  divitis  multo  bove  pileatus 
accola  rifce, 

92.  Gipedes  pede^ri  prielio  magis,  quam  equestri 
sunt  usiy  et  ex  hae  causa  ita  vocaii. 

93.  SarmatcB  pateniibus  campis  arma^  inequita- 
baot,  priusquam  eos  Leniulus  Danubio  prohiberet, 
atque  inde  ob  siudium  armorum  Sarmatse  nuncupati 
exislimantur. 

94.  Lanus  fluvius  fertur  ultra  Dannbium,  a  quo 
Alani  dicti  snnt,  ^  sicut  et  populi  inhabitantes  juxla 
Lemannum  fluvium /i/^mam  vocantur.  De  quibus 
Lucanus : 

Deseruere  cavo  tentoria  fixa  Lemanno. 

95.  Longobardos  vulgo  ferunt,  nominatos  a  pro- 
lixa  barba  et  nunquam  tonsa. 

96.  VindHicus  amnis  ab  exlremis  Galli%  crum- 
pens,  juxta  quem  fluvium  habitasse  et  ex  eo  traxisse 
nomen  Vandali  perhibentur. 

418  97.  GermanicB  gcntes  diclae,  qupd  sint  imma- 
nia  oorpora,  immanesque  nationes  saevissimis  duratse 
frigoribus;  qui  mores  ex  ipso  coeli  rigore  traxerunl, 
ferocis  animi  et  semper  indomiti,  raptu  venatuque 
viventes.  Horum  plurimae  gentesvariae  armis,  disco- 
lores  habitu,  linguis  dissonse,  et  origine  vocabulorum 
incertae;  •  ut  Tolosates,  Angrivari^  Quadi,  Tungrii, 

Plinius  tamen,  lib.  vu,  cap.  2,  a  Marsa  Circes  fiiia^ 

*  Marsos  autem  Grasci,  Serv.,  -/En.  vii,  ad  vers. 
Osoorumque  manu^,  ita  scribit :  Capuenses  dicit  qui 
antea  Oscim  appellati  sunt,  quod  illic  plurimi  abun- 
darent  serpentes,  Scd,  cur  hos  cum  Umbris  postea 
tiabltare  dicat  Isid.,  cum  a  Capuensibus  longissime 
dislent,  quxrendum. 

^Daci  autem  Goth.  Yerba  sunt  Justioi,  lib.  xxxiii. 
Carmen  vero  sancti  Paulini. 

°  De  quibus  quidam,  Idem  Paulin. 

^  Sicut  et  populi  hab,  j.  Lem.  Serv.,  Georg.  vi, 
ad  verba,  Prope  flumina  Mellce, 

^  Ut  Tolosates,  Mira  varietas  in  libris,  dum  sin- 

fula  nomioa  multimodis  scribuntur,  ut  Tolerates, 
blorates,  Dolcrates,  Olarates^  Coloniales.  Item  Amsi- 
vari,  Samsi,  Yari,  Amisi,  Yari  Anismani.  IlemQuadi, 
Quadivi.ltemTungrii,Turingii,Unffari,Mungrii.ltem 
Brutcri,  Brutcni,  Brutei,  Bructeri.  Itcm  Camasi,  Cla- 


runt,  et  nomen  gentis  obtinuerunt. 

1 00.  Saxonum  gens  in  Oceani  liitoribus  et  paludi- 
bus  inviis  sita,  virlute  atque  agilitate  habilis.  Unde 
et  appellata,  quod  sit  durum  et  validissimum  genus 
hominum,  et  praestans  cseteris  piraticis. 

101.  Franda  quodam  proprio  duce  vocati  putan- 
tur.  Alii  eos  a  feritate  morum  nuncupatos  existimant. 
Sunt  enim  in  illis  mores  inconditi,  naturalis  feroci- 
tas  animomm. 

102.  Britones  quidam  Latine  nominatos  suspican- 
tur,eo  quod  bruti  8int,gens  inter  Oceanum,  interfnso 
mari,  quasi  extra  orbem  posita.  De  quibus  Yirgilins: 
Toto  divisos  orbe  Britannos, 

103.  Scoti  propria  lingua  nomen  habent  a  picto 
Q  corpore,  eo  quod  aculeis  ferreis  cum  atramento  va- 

riarum  rigurarum  stigmate  annotentur. 

i04. '  Gallisi  candore  corporis  nuncupati  sunlfidDla 
eDimGraBcelacdicitur.  UndeetYirgilius  siceosappel- 
lat,cumailde  iis:  Tum  lactea  collaAuroinnectuntur, 

105.  Secundum  diversitaiem  enim  coeli  et  facies 
hominum,  et  colores,  et  corporum  quantitates,  et 
animorum  diversitaies  existuut.  415  Inde  Romanos 
graves,  Grsecos  leves,  Afros  versipelles,  t^  Gallos 
natura  feroces  atque  acriores  ingenio  pervidemus, 
quod  natura  climatum  facit. 

106.  Galliautem  Senones  anliquilus  Xenones  dice- 
bantur,  quod  Liberum  hospitio  recepissent,  poslea  x 
in  s  littcram  commutata  cst. 

massi,  Chasuasi,  Chamavi.  Item  Blangiani,  Blanciani. 
D  Item  Tubantes,  Abautes.  Nobis  Tolosalcs,  cum  Rhe- 
nan.,  lib.  iGerman.  rer.  placent.  Ilemque  Angrivari, 
Quadi,  Tungrii.  Marcomani,  Brucleri,  Chamavi, 
Waogiones,  Tubaptes,  ex  Tacito.  Quamvis  pro  Cha- 
mavis  Clamosi,  in  panegyrico  Nazarii  ad  Constantin., 
Aug.  mendose  (ut  credo)  legantur.  Eadem  Antonio 
Aug.  probabantur,  nisi  quod  pro  Tolosatibus  Ten- 
cleros,  longius  a  scriptura  discedens,  ex  Tacito  sub- 
stituebat. 

'  GaUi  a  candore,  Hier.,  in  procem.  lib.ii,  in  epist. 
ad  Gal.,  cx  Lactanlio,  c  cujus  verbis  Sibylla  pro  Vir- 
yilii  nomiiie  in  quosdam  nostros  Cocnces  irrcpsit. 

K  Gallos  natura  feroces  atque  acriores.  K  Serv., 
MvL,  VI,  ad  vcrs.  Principio  ccelumac  terras,quo  ta- 
men  loco  non  acrioris,  sed  pigrioris  ingenii  legitur. 
Bt  Julius  Firmic,  lib.  i,  cap.  1,  et  Hilaf.  (ut  referi 
loco  citato  Hieronymns)  Gallos  stolidos  vocant^ 


339 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


340 


107.  '^  Vacca  oppidum  fuit  juxla  Pyrenaeam,a  quo  a  derivalo  nominc  Getuli  cognominali  sunt.  Unde  ea 


sunt  cogDOminati  Vaccoei^  de  quibus  credilur  dixisse 
poeta  :  Latequ$  vagantes  Vaccm.  Hi  Pyrenaei  jugis 
peramplam  montis  habitant  solitudinem.  tdem  el 
Yascones,  quasi  Vaccones^  c  in  s  litteram  dematala. 

108.  ^  Quos  Gn.  Pompeius,  edomitaHispaniat  et  ad 
triarqphum  redire  festinans,  de  Pyrensei  jugis  depo- 
suit,  et  in  unum  oppidum  congregavit.  Unde  et  Con- 
venarum  urbs  nomen  accepit. 

109.  Hispani  ab  Ibero  amnc  primum/^m,  postea 
^  ab  Hispalo  Hispani  cognominati  sunt. 

iiO,^  Galleci  acandoredicti,undeet  Galli,  Reliquis 
enim  4W  llispaniae  populis  candidiores  existunt. 
Hi  Graecam  sibi  originem  asserunt.  Unde  et  naturali 
iagenio  callent. 


opinio  est  apud  Gothos,  ab  antiqua  cognatlone  Mau- 
ros  consanguinltate  proplnquos  sibi  vocare. 

119.  <  Afric2tm  &utem  initlo  habuere  Libyes,  deinde 
Afri,  post  haecGetuli',  postremnm  Mauri  etNumida^. 

120.  Mauri  ct  Numidcp,  ut  Afri  patant,  slc  sum- 
pserunt  exordium  et  vocabulum.  Nam  postquam  in 
Hispania  Hercules  interiit,  et  exercitus  ejus  compo- 
situs  ex  variis  gentibus,  amisso  duce,  passim  sib 
sedes  quaerebant,  ex  eo  nimiero  Medi,  et  Persae,  ct 
Armeni  navibus  in  Africam  transvecti  proiima  maris 
loca  occupavere. 

121.  Sed  Persa;,  dum  materiam  in  agris  pro  con- 
struendls  dorhiciliis  non  invenirent,  et  Ignara  lihgu.i 
commerclum  prohiberet,  per    patentes  agros,    ct 


111.  Siquidem  post  tinem  Trojani  belli ,  Teucrum  n  diversas  solitudines  vagabantuf,  et  a  pabttlationi- 
morte  Ajacis  fratris  invisum  patri  Telamoni,  cum  non  ^  bus  vagabundis  semetipsos  propria  lingtta  Numidas 

appellaverunt,  id  est,  sine  oppido  vagos  et  errantes. 

182.  Medi  autem  cttm  Libyis  se  niiscuerant,  qui 
proxime  Hispaniaminhabitabant,  quorum  nomen  pau- 
latim  Libyes  corrapenint,  barbara  lingua  Mauros  pro 
Medis  appellantes,  licet  Mauri  ob  colorem  a  Gnecis 
vocentur.Grseci  enim  nigrnm  fAftupbv  vocant,  sestifero 
quippe  calore  afflati  atrl  colorls  speciem  daeant. 

123.  J  Massylia  clvitas  Africae  est,  non  longe  ab 
Atlante,  et  hortis  Hesperidum;  aqua  civitaie  Massy- 
lii  vocati  sunt,  quos  nos  corrupte  Ma55u/0j  vocamus, 
de  quibus  Virgiiius  : 

Hinc  mitii  Massylae  gentis  monstrata  sacerdos. 

419  124.  Gaulalum  genles  sunt  a  meridie  usque 
Oceanum  Hesperium  pervagantes.  ^  His  uomen 
Gauloe  insula  dedit,  quae  est  juxta  iElhiopiam,  ubi 
ncc  serpcns  nascitur,  nec  vivit. 

125.  Garamantes  populi  Africae  prope  Cyrenasin- 
habitantesa  Garamante  rege,  Appollinis  f!lio,  nomi- 
nati  qui  ibi  ex  suo  nomine  Garama  oppidum  con- 
didil.  Sunt  autem  proximi  gentibas  iEthiopum,  de 
quibus  Virgilius  extremi  Garamantes. '  Extremi  au- 
tem,  quia  saevi,  et  a  consortio  humanitatis  remoti. 

126.  Hesperii  vero  sunt  qui  circa  Hispaniam  com- 
morantur.  Nam  Hispania  Hbsperia. 

127.  .€thiopes  dicti  a  iilio  Cham,  qui  vocatus  cst 
Chus^  a  quo  originem  trahunt.  ™  Chus  enim  He- 
braica  ^thiops  interpretatur. 

128.  Hi°  quondam,  ab  Indotlumine  eonsurgentes, 


reciperetur  in  Regnum,  Cyprum  concessisse,  ibique 
arbem  nomine  antiquae  patriae  Salaminam  condi- 
disse  (ferunt),  "inde*  adGalleciam  profectum,  etpo- 
sitis  sedibus  ex  loco  genti  nomen  iledisse. 

112.  Astures,  gens  Hispaniae,  vocatieo  quod  circa 
Asturam  flumen  septi  montibus  silvisque  crebris  in- 
habitent. 

113.  '  Cantabri^  gens  Hispaniae,  a  vocabulo  ur- 
bis  et  Iberi  amnis  cui  insidunt  appellati.  Horum  ani- 
mus  pertinax,  et  magis  ad  latrocinandum  et  ad  bel- 
landum,  vel  ad  perpetiendum  verbera  semper  parati. 

114.  Celtiberi  ex  Gallis  Celticis  fuerunt,  quorum 
ex  nomine  appellata  est  regio  Celtiberia,  Nam  ex 
flumine  Hispaniae  IberOt  ubi  consederant,  et  ex  Gnl-  p 
lis,  qui  Celtid  dicebantur,  misto  utroque  vocabulo 
Celtiberi  uuncupati  saat. 

115.  «^  Afri  appellnti  ab  uno  cx  posteris  Abrahae, 
qui  vocabatur  Afer  :  qui  dicitur  duxisse  adversus 
Libyam  exercitum,  et  ibi  victis  hoslibus  consedisse, 
417  ejusque  posteros  ex  nomine  Atavi  et  Afres  et 
kfricam  oancupasse. 

116.  ^  Pmni  autem  Carthaginenses  sunt  a  Phas- 
nicibus  nuncupati,  qui  cum  Didone  profecti  sunt. 

117.  Ty rii  vero  a  TyrMi^urbe  Phcnnicum  nominati, 
de  qua  profecti  sunt,  et  in  Africae  littus  venerunt. 

118.  Getuli  Getas  dicvLniVLT  fuisse,  qui  ingenli  ag- 
minea  locis  suis  navibus  conscendentcs,  loca  Syrtium 
Hn  Libya  occupaverunt ;  et  quia  ex  Getis  veneranl, 


*    Vacca   opidum  juxta  Puren,  A.   AugustinusD  rio,  quse  petes  e  Justino. 
Jacca  lcgendum  existimabat.  Ndm  el  Strabo,  lib.  iii,         '  Cantabri.,.  a  vocabulo  urbis,  Cujus  et  annales 

nostri  saepe  meminere,  et  ruinse  hodie  visuutur. 


de  Gentibus  inter  Pyreneum  el  Idubedam  montes 
Jaccetanor  a^ens.  Jaccetanam  nohilissimam  praedi- 
cat,  ubi  nunc  Jacca  urbs.  Itaque  delebat  idem  qua' 
scquuntnr  verba,  ut  alicna,  abesse  namque  a  duobus 
Cod.  Carmenveroc  Virgilii  ifineid.,  lib.  iv,  Lateque 
vagantes  Vacca^i,  mendosum,  sed  eodem  modo  logi- 
tur  apud  Hier.  in  cpisl.  ad  Dardan. 

^  Quos  Cn.  Pompei...  nomen  accep.  Ex  Hieron., 
advers.  Vigilani.  ;  hodieque  Comange  dicitur. 

*  Ab  HispaU)  Hispani,  Ab  Hispano  Hispani^  Ju- 
stin.,  lib.  xuv,  et  C.  Neap. 

'  Galleci.  Ex  eodem  Justin.  Sed  iila  apud  eum 
non  suttt :  Unde  et  naturali  inqenio  callent. 

«  Inde  Gallecjflm  profectus,  Multa  omjssa  sunt  non 
ab  Isidoro,  i^t  Cbacon  qaidem  cetisebat,  sed  alibra- 


'  Afri  appeltati,  Omnia  et  Hieron.  quaest.  in 
Gen.  XXV. 

^  Phami,.,  a  Phasnicibus,  Serv.,  ^n.  i  :  Pa^ni 
dwTiaToi)(^ov,  esty  quasi  Phceni. 

i  Africam. . .  habuereLibyes, Bx  Sallust.,  in  Jugurth . 

j  Massyla.  Vid.  Serv.,  ibidem. 

^  His  nomen  Gauloe,  E  Solin.  Sed  eur  iEthiopiie 
proxima?  An  quia  Solinus  statim  de  iElhiopia? 

'  Extremi,  quia  sofvi.  B  Ser?.,  ad  eclog.  8,  quasi 
sasvi. 

»  Chus  enim  ling,  Heb,  Ex  Hieron.,  in  lib.  de  No- 
minib.  Heb. 

°  Hi  quondam,  etc.  Verba  Hier.,  in  lib.  de  Loc. 
Hebraic. 


341 


ETYM0IX>G1ARUM  LIB.  IX. 


342 


juxta  i£g^(>tum,  inter  Nilum  et  Occanum.  in  meri-  /^     2.  Regnum  universae  nationes  suis  quseque  tempo- 
die  sub  ipsa  solis  ticinaie  insederunt,  quomm  tres    '  ribus   hahuere,  uc  A<syrii,  Medi,   Persse,  ^figyptii, 


sunt  populi :  Hesperii  Garamantes  et  Indi :  Hesperii 
sunt  Occidentis,  Garamantes  Tripolis,  Indi  Oricntis. 
129.»  Troylodyfoigens  -^thiopum;  ideonuncupati, 
quod  tanta  celeritate  pollent,  ut  feras  cursii  pedum 
asscquanlur. 

430.  ^  Pamphagi^  et  hi  in  ^thiopia  sunt:  quibus 
esca  est  quidquid  maodi  potest»  et  omnia  fortuitu  gig- 
nentia,  unde  et  appellati. 

131.^  ichthypphagiy  quod  venando  in  mari  Taleanl, 
et  piscibus  tantum  alantur.  4119  Hi  postlndos  mon- 
tanas  regiones  tenent,  quos  subactos  Alexauder  Ma- 
gnus  piscibus  vesci  prohibuit. 

132.  <*  Anthropophagi  gens   asperriina   sub   re- 


Gnpci,  quomm  yices  sors  temporum  ita  TOlutavit 
ut  alterum  ah  altero  solveretur.  Tnfer  omnia  autem 
regna  tcrrarum  duo  regna  raeleris  gloriosiora  tradun- 
tur,  Assyriorum  primo,  4MI  drinde  Romanorum,  ut 
lemporibus  et  locis  inlor  se  ordinata  atque  distincta. 

3.  Nam  sicut  iltud  prius,  et  hoc  posterius,  ita  illud  in 
Occidente  exortum  est ;  ^  dcnique  in  illius  fine  hujus 
initium  confesiim  fuit.  Regna  ca^tera  cs¥>terique  reges 
velut  appendices  islorum  habentur. 

4.  ^  Bege$  a  regsndo  vocati,  J  sicut  enim  sacerdos  a 
sanctificando^  ita  cl  rex  a  regendo ;  non  autem  regii, 
qui  non  corrigit.  Recte  igitur  faciendo  regis  nomen 
tenetur,  peccando  amittitur.  Unde  et  apud  veteres 


gione  Serum  sita.  Cui  quia  humanis  eamibus  ves-  B  ^*'®  ^^^^  proverbium.  ^  Bex  eris  si  recte  facies,  sinon 
cuniur ,  ideo    Anfhropophagi   nominantur.   Itaque      facias,  non  eris. 


sicut  his,  ita  et  c^leris  geniibus  per  ssecula,  aut  a 
regibus,  aut  a  locis^  aut  a  moribus,  aul  ex  quibns- 
lii>et  aliis  causis  inl^matata  yocabula  sunl,  ita  ut 
prima  origo  nominrs  eoroni  temporum  vetuslale  non 
pateat. 

133.  Jam  vero  hi  qui "  Anfipod^s  dicuntnr,  eo 
quod  contrarii  esse  vestigiis  nostris  putantur,  ut 
quasi  sub  tnrris  positi  advcrsa  pcdibus  nostris  cal- 
ceat  vestigia,  nulla  ratione  credendum  est,  qnia  nec 
soliditas  patitur,  nec  centrum  terrse;  sed  neque  hoc 
ulla  histori%  cognitione  firmalur,  sed  hoc  poetse, 
quasi  ratiocinando,  conjeclant. 

134.  '  Titanas  autem  quosdam  in  Grsecia  ferunt 


5.  Regise  virtutes  prsecipuse  duae,  jastitia  et  pietas  ; 
plus  autem  in  regibus  laudatur  pietas ;  nam  justitia 
per  se  severa  esl. 

6.  Consules  appellati  a  consulerido,  sicxii  reges  a  re. 
gendo,  et  sicut  leges  a  Ugerido;  ^  nam  cum  Romanj 
regum  superbam  dominationem  non  ferrent,  anana 
imperia  binosque  consules  sibi  fecemnt,  nam  fastus 
regius  non  benevolentia  consnlentis,  sed  superbia 
dominantis  erat :  hinc  igitur  consules  appellati,  vel 
a  consutendo  civibus,  vel  a  regendo  cuncia  consilio. 

7.  Quos  tamen  ideo  mutandos  pcr  annos  singulos 
instituerunl,  ut  ncc  insotens  diu  maneret,  et  modera- 
tior  cito  succurreret.  Inde  autem  duo  pares,  quia 


luisse  robustos  et  excellentes  viribus  populos,  «  quos  C  """*  remcivilem,  alterrem  militarem  administrabal. 

*"  Regnaverunt  autem  annis  ccccLxiiri. 

Mt  8.  Proconsules  subjecti  erant  consulibus,  et 
dicti  proconsuleSfeoquodvicem  consulis  fbngerentur, 
^  sicut  procuralor  curatoris,  id  est,  actons. 

9.  Exconsulestiniem  dicti,  quod  jam  a  cousulatu 

exicrint,  sive  discesserint,  peracto  vicis  suse  anno. 

10.  °  Dictdtores  Aono  anno  post  reges  expulsos  Ro- 
mani  sibi  creaverunt,  dum  gener  Tarquinii,  ad  ittju- 
riam  soceri  vindicandam,  ingentem  adversus  Romam 
collegissel  exercitum. 


ferunt  fabulte  ab  irata  contradcos  terraad  ejus  ultio- 
nem  creatos. 

135.  Un.Ie  el  Titanes  dicli  sunt  ind  x^;  Tiotw;,  id 
est,  ab  ultione^  quod  quasi  ulcisccndse  mairis  terrae 
causa  in  deos  armati  cxstileriot;  quos  fabulap  a  Jove 
bello  fulssc  supcratos  atque  exstinclos  fingunt,  prop- 
ter  quocl  e  ccelo  jactis  fulminibus  interierunt. 

CAPUT  ni. 

De  regtiis  et  militioe  vocabulis. 
1.  Regnuin  a  regibus  diclum,  nam  sicat  reges^n* 
gendo  Tocat?,  ita  regnum  a  regibus, 

•  Troyloditce  gens.  AVb  rij;  x^iir^fo^  ,  id  e»t,  c^- 
vt^rna,  quod  in  spoluikcU  habitenl.  Solin.,  cap.  34. 
Scd  Isi^iori  notatio  magi,s   Trogoditis  respondot,  id 


Cap.  111.  —  ^  Denique  in  illius  fine  hujus  initium 
fuit,  Nain  quo  tempore  Sardanapalus  uTtimus  Assy- 
riorum  rex  ab  Arbace  Medo  victus  igni  se  tradidil. 


est,  viae  voraioribus.  Plimusquoque  lib.  vi,  cap.  29:  tt  Romuius  el  Rcmus  nati  sunt,  quantum  ex  Eusebio 
Gentes  TrogloditarumidemJubatradit  Iherothods  a     '  co\\\geTe  licet. 


venatu  dictos  inirw  velocitatis.  Ncque  t.imen  propierca 
Troyloditas  ab  Isid.  nominatos  putarim,  cum  pr»pser- 
tim  Trogloditaeinomnibus  Coti.  lcgatur ,  sed  Insisscin 
voee,  ut  solet,  liberiu^. 

^  Pamphag.  Yerba  Solin.,  cap.  33. 

'  Ichtnyophay,  Ex  eod.  cap.  57. 

**  Antropophay.  Ex  eod.  cap.  53. 

*  Antipodes,  Ex.  Aug.  xvi  de  Civit.,  cap.  9,  qui 
Lattaalium  secutus  est,  quaedam  etiam  verba  e  Ser- 
vio,  i£n.  vi  ad  illud :  ?ioctes  atque  dies  p.  a,  i,  D. 
Hos  omnes  aetas  nostra  coarguil  ad  Anlipodas  ipsos 
penetrans.  Sed  Servius  non  de  Antipodibus,  sed  de 
inferia  ac  lerrse  centro  loquitur. 

'  Tinatas,  Ex  Lactantium,  lib.  v,  cap.  6. 

*  Quos  ferunt  fabul.  £  Serv.,  i£n.  vi :  Hic  genus 
antiquum  Trojce. 


*  Reyes  a  reyendo,  Ex  Aug.,  ad  ps.  xliv. 

j  Sicut  enim  sacerdos  a  sanctificando,  Ex  eodem, 
ut  eliam  sup.,  lib.  vii.  cap.  12. 

^  Rex  enSf  si  recte  facies,  Horatius. 

'  Nam  cum  Bomani  regum  superbum  dominatio^ 
nem.Ex  Aug.,  xv  de  Civit.,cap.  12. Qui haec ex Sallust. 
Catilin.,  apud  quom  etiam  superbam  dominationem 
(non  ut  vulgom  superbiam  dominationemque)'\n  anti- 
quiss.  libro  legi  aiabat  Chacon. 

"'  Regnaverunt  autemannis  gccclxiv. Totidem  uu- 
morat  Hieronymus  in  pnef.,  ad  Aggaeum,  et  Eiiseb. 
in  Chron.  Mendose  libri  nostri  ccgclxvu,  facili  li- 
brariorum  lapsu. 

"  Sicut  procurator  curaiqris.  Vid.  cap.  seq. 

"  Dictatores  nono  annQ.  Euseb.  (sive  Hieronymus 
[j.itu:»),  in  Cbron.  :  Nom  (iuquii)  anno  post  exactu 


343 


S.  ISIDORl  HISPALBNSIS  EPISGOPI 


344 


11.  <"  Hi  quinquenii  lcroporis  imperis  utebantur ;  M  illi  a  populo  ut  yocaretur  et  Donunus^  statim  manu 


plus  enim  erant  honore,  quam  consules,  quia  an- 
nuas  potesiates  tenebant.  ^  £t  dicti  dictaioresy  quasi 
principes,  et  prceceptores;  unde  et  magistri  populi 
nomioabantur.  Unde  et  dicta  dicuntur. 

12. « Cossarum  nomen  a  Julio  coepit,  qui  bello  civiti 
commoto  primus  Romanorum  singularem  obtinuit 
principatum.  Cassar  autem  dictus,  ^quod  coeso  mor- 
luse  matris  utero  prolatus  eductusque  fuerit;  vel 
qttod  cum  ccesarie  natus  sit,  a  quo  etimperatoresse- 
quentes  4199  Cassares  dicti  (eo  quod  comati  esseni). 

Qui  enim  ex  secto  utero  eximebantur,  Cmones  et 
Cassares  appellabantur. 

13.  Julius  autem  dictus,  quia  ab  lulo  ^nese  fitio, 
originem  duxit,  ut  confirmat  Virgilius : 

Juiius  a  magno  demissum  nomen  lulo. 

14.  Imperatorum  autem  nomen  apud  Romanos  eo- 
rum  tantum  fuit  prhis  apud  quos  summa  rei  militaris 
consisteret,  et  ideo  imperatores  dicti  ab  imperando 
fxercitui ;  sed  dum  diu  duces  titulis  imperaioriis  fun- 
gerentur,  senalus  censoit  ut  Augusti  Caesaris  hoc 
tai^um  nomen  esset,  eo  quod  is  distingueretur  a  cee- 
teris  gentium  regibus,  quod  et  sequentas  Caesares 
hactenus  usurpaverunt. 

15  '  Solet  enim  fieri  ut  primi  regis  nomen  etiam 
reliqui  possideant,  sicut  apud  Aibanos,  ex  Silvii  no- 
mine,  omnes  reges  Albanorum  Silvii  appellali  sunl ; 
sicut  et  apud  Persas  Arsacidoe;  apud  iBgyptios  PtO" 
lonuei ;  apud  Athenienses  Cecropidoi, 

16.  s  Augustus  ideo  apud  romanosnomen  imperii 


Vttltuque  averso,  indecoras  adulationes  repressit,  et 
Domini  appellaiionem,  ut  omen,  *  declinavit,  atque 
insecpienti  die  omnem  populum  gravissimo  ediclo 
corripuit,  Dominumque  se  post  heec  appellari,  ne  a 
libcris  quidem  suis  permisit.  Fuit  enim  filius  Attiae, 
quse  nata  est  de  sorore  Julii  Csesaris. 

4I9S 18.  Reges  autem  ob  hanccausam  apud  Graecos 
^tXiIc  vdcantur,  quod  tanquam  bases  populam  sus- 
linent ;  unde  et  bases  coronas  habent.  Quanto  enim 
quisque  magis  praeponitur;  tantoamplivsponderela- 
borum  gravatur. 

19.  Tyranni  Grsece  dicuntur,  iidem  Latine  et  re- 
ges;  J  nam  apud  veteres  inter  regem  et  tyrannum  nuila 
discretio  erat,  ut : 

^       Pars  mihi  pads  erit  dextram  tetigisse  tyranni» 
Fortes  enim  reges  tyraani  vocabaatur^nam  tiao  for- 
tis,  de  quibus  Dominus  loquitur :  Per  me  reges  reg^ 
nant,  et  tyranni  per  me  tenent  terram, 

20.  Jam  postea  in  usum  acddit  tyrannos  vocari  pes- 
simos  atque  improbos  reges,  luxurio&ae  dominatio- 
nis  cupiditatem,  et  crudelissimam  dominationem  in 
popuiis  exercentes. 

21.  ^  Princeps  etdignitatis  modo  significatur,  et 
ordinis,  sicut  est  iUud  Yirgilianum 

Princeps  ardentem  conjecit  lampada  Turnus, 
pro  prijnus, 

^  Dicius  autem  princeps  a  capiendi  significatione, 
quod  primum  capiat,  sicut  municeps  ab  eo  quo  mu- 
nia  capiat. 


est,  eo  quod  oUm  augerent  rempublicam  amplifican-  (     22.  ^  Dux  dictus,  eo  quod  sit  ductor  exercitus ; 


do.  Quod  noraen  primo  senatus  Octavtano  Csesar 
tradidii,  ut  quia  aii^r^a^  terras,  ipso  nomine  et  litulo 
eonsecraretur. 

17.  Dum  autem  idem  Oclavianus  jam  Csesar  et 
imperalor  appellarelur,  vcl  Augustus,  ^  poslea 
vero  dum  ludos  speciaret,  et  pronuuiiatum  essct 

reges  nova  dignitas  est  creata,  Diclatura^  scilicet.  In 
quo  Livium  seculus  videtur.  Cassiodorus  octot/o  anno 
post  exactos  re^es,  dequa  discordia.  Fasti  iudpicien- 
di ;  Anl.  August.  non  nisi  duodecimo,  Nostri  omnes 
libri  magno  consensu  quinto  anno  retinent,  error 
fortasse  natus  ex  nota  iix,  vel  xn. 

^Hi  quinquennii,,,  tenebant,  Hsec  censoribus  aptan- 
da  videntur,  dequibus  cap.  seq.Nam  dictatura  semes- 


sed  non  sialim  quicunque  principes,  vel  duces  sunt, 
etiam  reges  dici  possunt.  In  bello  autem  melius  du- 
cem  nominari  quam  regem  ;  nam  hoc  nomen  expri- 
mit  in  prcelio  ducentem ;  unde  Yirg.  :  Duds  Evan^ 
driy  Sallusi. :  Quo  cupidius  in  ore  Ducis  sese  quisque 
bonum,  Non  dixit  in  ore  Consulis. 

de  causa  ccesones  appeilati.  Vid.  Fest.  Verba  yero,  eo 
quod  comati  essent,  alienacum  Chacone  ducimus. 

'  Solet  enimfieri,  ESery.j  Mn,  xn,  ad  vers.  Jtfar- 
ranum  hic  atavos. 

^  Augustus,.,  eo  quod  augerent,  Suetonius  ab  auc' 
tu,  vef  ab  avium  gestu,  gustuve.  Ovidius  utrum- 
que  indicavit  Fatl.  iii  : 

Hujus  et  augurium  dependet  origine  verbi; 
Et  quodcumque  sua  Jupiter  auget  ope. 


tris  fuil. 

^  Et  dicti  dictatt  Varr.,  lib.  v  :  Hinc  inmanipulis  ',L     ^  Posted  vero  dum  lud.  spect,  Sueton.,  cap.  53. 

rensibus  dicta  ducibus.  Hinc  dictata  in  ludo,  Hinc  U     '  l^t  omen  declinavit.  Venssime  restituit  hunc  lo- 

*"        "   ^'  .-  .     ..  .  .      ^^jjj  A.  Covarruvias  cum  in  libris,  ut  homo  legere- 

tur.  Neque  Isidoriano  Codici,  a  quo  hae  voces  ab- 
sunt,  tantum  credo,  quantumhuicemendationi.  Sue- 
ton.:  DoMiM  appellationem,  ut  maledictum  et  op- 
probrium  semper  exhorruit  Quod  autem  sequilur, 
quoi  nata  est  de  sorore  Julii  Ccesaris,  verba  sunt  Ser- 
vii,  initio  iEneid. 

j  Nam  apudveteres,  E  Serv.,  iEn.  ivet  vii,  el  Au- 
gust.,  V  de  Civit.,  cap.  19  :  Sed  ne  tyranni  non  pes^ 
simi  atque  improbi  reges,  sed  veteri  nomine  fortes 
dicti  existimentur,  Unde  ait  VirgiL  : 

Pars  mihi  pacis  erit  dextram  tetigisse  tyranni. 
^Princeps  et  dignitatis  mod,  Serv.,  iin.  advers 
Qum  princeps  medtoque  Gyas,  elc. 
*  Dictus  autem  pnnceps  Ex  Aug.,  lib.  de  Grammat. 
?'  Dtixdicfus,  E\  xv|u  de  Civit.,  cjip.  45. 


castrensibus 

dictalor  maaister  popuU.  Cic,  iii  de  Legibus :  Ast 
quando  duellum  gravius  discordice  civium  poscunt, 
dictalur  esto»  ne  amplios  sex  menses,  si  senatus  creve- 
rit,  idemquejurisy  quodduo  consules  teneto,  Isqiteavi 
sinistra  diclus  populi  magtster  esto.  Dictus vero  dicta^ 
tor^  cfttod  a  consule  diceretur. 

^  Cassarum  autem,  Imperatorum,  alioqui  ante  Cse- 
sarem  dictatorem  Caesar  Juliorum  cognomen  fuit. 
Euseb.  in  Chron. :  C.  Julius  Ccesar  Primus  apud  Ro- 
manos  singulare  obtinuit  imperium  a  quo  Caesares 
Romani  principes  appellati, 

^  Quodcasso  matris.  E.  Serv.,  iEn.  I,  vers.  Nasce- 
tur  p,  /,  0,  Cassar,  Quam  verum  (cum  vixerit  Aurelia 
CsBsaris  mater  diu  vivo  Csesare),  Ser\iu8  viderit. 

•  Qui  enim  exsecto,V\\fi , ,  lib.  vn ;  Auspicatius  enecta 
parente  gignuntur,ncut  Scipio  Africdnun  priornatus, 
prmusque  Co^sarufft  ^  cceso  matps  utero  dicius,  quq 


345 


ETYMOLOGIAROM  LIB.  IX. 


346 


23.  Monarchce  suDl  qui  siDguIarem  possident  prlD-  f^ 
dpatum,  qualis  fuit  AlexaDder  apud  Graecos,  ei  iu- 
lius  apud  RomaDOS.  Hidc  et  monarchia  dicitur  Bfovdc; 
quippo  singularitas  Grseco  nomiaa.  ipx^  principo' 
tus  est. 

S4.  Teirarchas  suut  quartam  partem  regui  teaen- 
tes.  Nam  T^rrapa  quatuor  suDt,  qualis  fuit  apud  Ju- 
daeam  Philippus. 

494  25.  *  Patricii  inde  vocati  suDt,  pro  eo  quod 
sicut  patres  filiis,  ita  provideaDl  reipublicae. 

2^,^  Pra:fecti  dkiiy  quod  praetoriapotestatepraesiDt. 

27.  «  Pra^tores  iidem  qui  et  praefecti,  quasi  prce- 
positores. 

28.  ^  Priesides  vero  dicli,  quia  alicujus  loci  tute- 
lam  praesidialiter  teaeDl. 

29.  Tribuni  vocati,  quod  miiilibus^  sive  plebibus  Q 
jura  tribuunt, 

30.  *  Chiliarchas  svini  qui  mille  pr2ssuniy  quos  oos 
millenarios  nuncupamus  ,  el  est  nomea  Gra^cum. 

31.  Centuriones  dicli,  eo  quod  centum  priesunt 
militibus,  sicut  quinquagenarii,  qui  in  capite  sunt 
guinquaginta  militum,  sicut  decani  ab  eo  quod  mi- 
litibus  decem  praeferuntur. 

32.  *  Miles  dictus,  quia  mille  eraat  aate  io  an- 
mero  uno,  vel  quia  unus  est  ex  mille  electus.  Ro- 
mulus  autem  s  primus  ex  populo  milites  sumpsit,  et 
appeilavit.  Liber  vero  primus  militiae  ordinem  docuit. 

33.  Miles,  aut  ordinarius  dicitur,  aut  extraordina- 
rius.  Ordinarius  est  495  qui  per  ordinem  mililat, 
nec  adhuc  aliquem  conseculus  est  gradum  honoris 


37.  ^  Romaoae  autem  militiae  mos  fuit  puberes 
primo  exerceri  armis.  Nam  decimosexto  anno  tirones 
miliiabant,  quo  etiam  solo  sub  custodibus  agebant, 
de  quibus  Virgilius :  Et  primatvo  flore  juventus, 

38.  ^  Servos  saDe  nunquam  militasse  constat , 
nisi  servitute  deposita,  excepto  Annibalis  temjsore  , 
cum  post  Cannense  prselium  in  tanta  necessittte 
fuissent  Romani,  ut  ne  liberandorura  quidem  servo- 
rum  daretur  facultas. 

39.  i  Desertores  vocati,  eo  quod,  desertis  miiita- 
ribus  officiis,  evagantur.  Hi  in  alios  numeros  mili- 
tiae  nomen  dare  prohibentur,  sed  si  non  magni  tem- 
poris  culpam  contraxerint,  caesi  numeris  suis  resti- 
tuuntur.  Sed  et  qui  deserunt  exercitnm  ad  hostes 
transeuntes,  et  ipsi  deseriores  vocantur. 

496  40.  Con5cn;7^i  militesdicuntur,quia  intabulis 
conferunlur  ab  eo  qui  eos  ducturus  est ;  sicut  tran-' 
scrispti  socmiwT,  cum  de  alia  in  aliam  legionem 
trauseunt,  et  inde  transcriptiy  quia  nomina  dont  ut 
transcribantur 

41.  ^  Oytiones  dicti,  quod  sintelecti.  Nam  optarb 
eligere  est,  sicut  est  illud  :  OptavUque  locum  regno, 
id  esl  elegit. 

42.  Excubitores  dicunlur ,  pro  eo  quod  excubias 
semper  agunt.  Sunt  enim  ex  numero  miiitum,  et  in 
porticibus  ex^u^an^  proptcr  regaiem  custodiam.  ^  Bx- 
cubiae  autem  diurnse  sunt  vigiliae  nocturnae,  unde  et 
vigiles. 

43.  Velites  evdini  apud  Romanos  genus  miUlise,  a 
volitando  vocati.  Lecti  enim  agilitate  juvenes,  cum 


cst  enim  gregarius^  id  est  humilis  militiae.  Exlraor-  C  armis  suis  post  terga  equitum  considebant,  et  mox 


dinarius  vero,  qui  ob  virtutem  promovetur  ex  ordine. 

34.  Emeriti  dicuntur  veterani  solutique  miliiia, 
qui  jam  in  usu  praelii  non  sunt,  qui  Mereri  mili- 
tare  dicitur,  a  stipendiis,  scilicel,  quae  merentur.  li- 
dem  et  veierani  dicuntur  quia  jam  in  usu  pra^lii  non 
sunt,  sed  post  multos  mililiae  labores  quietis  suffra- 

*gium  consequuntur. 

35.  Equesires  mililes  dicti  eo  quod  equo  sedeant. 
Item  militat  ille  in  equestri  ordine. 

36.  Tirones  dicunlur  fortes  pueri,  qui  ad  militiam 
deliguntur,  atque  armis  gerendis  habiies  existunt. 
Hic  enim  nou  ex  sola  professione  nativitatis,  sed  ex 
aspectu  et  valitudine  corporis  existimantur.  Unde  et 
tirones  dicti,  qui  anlequam  sacramento  rogali  sint, 
miJites  non  sunt. 

*  Patrictt  inde  vocaii,  De  novo  patriciorum  genere^ 
quod  erat  Justiniani  tempore,  A.  Auguslinus. 

*»  Prmfecti,  De  prsefeciis  praeforio. 

*  Prcetores  iidem  qui  et  prasfecti.y eieres  praelores 
intellifi^e,  hoc  est  magistralus,  qua  ratione  praetores 
consuies  dicebantur,  et  praelonum,  el  porla  pra-lo- 
ria.  Quod  vero  quasi  pra^posiiores,  melius  cum  Yar- 
rone,  quasi  praniores  dixisset. 

^  Prcesides.  Glossar  ,  prceses,  ^Yejxwv. 

*  ChiliarchiB,  Ex  Hieronym.,  Isai.  ii. 

'  Miles quia  mille  erat  ante  in  numero  uno. 

Cobortes  nuineros  apellari  solitas  a  Latinis  tradii 
Sozomen.,  tripart.  Hist.  lib  i.  cap.  7.  Varro  lamen, 
lib.  IV.  MiliteSy  ouod  irium  mitlium  lcyio  primo 
fiebai,  ic,  singutce  iribus  Tat,  Rainn,  Lucer,  mil- 
lia  singuta  niitebant* 


cum  ad  hostes  ventum  esset,  equis  desiliebant,  et 
conlinuo  pedites  ipsi  ex  alia  parle,  equitibus  per  quos 
advecti  fuerant  dimicantibus,  hostem  perturbabant. 
Ab  his  ergo  t;^/t7t^u^  elephanti  quondam  Annibalis 
retro  acti,  cum  regi  jam  a  suis  non  possent,  fabrili 
scalpro  inter  aures  adacto,  necabantur. 

44.  Casira  sunt  ubi  miles  steterit ;  "*  dicta  autem 
casira,  quasi  casia,  eo  quod  illic  castraretur  libido. 
Nam  nunquam  iis  intererat  mulier. 

45.  Militia  autem  a  milibus  dicta  ,  aut  a  mulHs 
quasi  mu/^t7ta, quasi  negotiummultorum,  autamo2«. 
"  rerum,  quasi  moletia. 

46.  Legio  sex  millium  armatorum  est  a  delectu 
vocata,  quasi  lectif4!97  idest,  armw  elecii,  Proprie 

8^  Ex  populo»  Ex  plebe. 

^  Romana  autem  militias,  E  Serv.,  ^En.  vii ,  ad 
vers.  Anie  Urbem  pueri,  etc. 

*  Servos  sane  nunquam  miliiasse.  Ex  eodem,  ^n. 
IX,  vers.  Veiiiisnue  ad  Trojam  miserat  armis. 

j  Deseriores,  Vid.  I.  Deseriorum,  J  3,  *d.  de  Re 
milit...  et  Quiniil.,  lib.  vii,  cap.  7. 

^  Optiones....  nam  optare  elig.  E  Serv.  Fest. 
Optio  qui  nunc  diciiur,antea  appellabaiur  accensus 
is  adjuior  dabaiur  centurioni  a  tribuno  milit.,  ut 
quemvellei  eWgereiyUnde  ei  nomen  soriiiusest. 

*  Excubice  autem  diurn.  Ex  eodem  iEn.  ix. 

"»  Dicia  autem  castraEx  eod.,iEn.  iii,  ad  vers.  : 
Nos  casira  movemus. 

"^  Quasi  moleiia.  AI.,  molestiayqmbus  favet  Gon- 
chon.vcmaculus, /amoWto,  el  Rnbnnus.Fo.nas,quQ' 


341 


S.  ISIDORI  HISPALKNSIS  EPISGOPl 


348 


9L^\e^  ^aceciauum  ^  phalanx  ^  Gallornm  caterva.  H  qua?  formas  ei  nomina  ab  ipsis  rebus  de  quibus  Irans- 


nostra  legio  dicitur. 

47.  <"  Legio  habel  sexaginta  centurias  ,  manipu- 
los  Irjginla,  cohortcs  duodecim ,  lurmas  ducentas. 

48.  Centuria  esl  pars  exercitus  in  con^mos  miliies 
divisa.  Unde  et  qui  iis  pra^suni  centuriones  dicunt. 

49.  Succenturiati  sunt,  non  qui  in  prima,sed  qui 
in  secunda  ccniuria  sunl,  quasi  sub  prima  cenluria, 
tameo  stricti  etiam  ipsi,  et  in  speculis  posili  in  bello 
sunt,  nisi  prima  defecerit,  isti.  quos  sub  se  dixinuis, 
laborantibus primis  subveuiant.  Undead  insidiandum 
ponitur  succenturiatus,  quasiarmisdolosisinstruclus. 

^O.Manipulus  ducentor,um  est  mililum  ;  manipuli 
autem  dicti  sunt  milites,  sive  quia  bellum  primo 
fnanu  iocipiebant,^  sive  quod  antequam  signa  essent 


iata  sunt  mutuantur. 

57.  Acies  dicta,  quod  ferro  armala  sil,  et  acu~ 
mine  gladiorum. 

58.  Exercitits,  muliitudo  ex  uno  gonere.  ab  exer' 
citatione  belli  vocaia. 

59.  Classes  dictse  propler  divisionem  exercitus,  qni 
postea  manipuli  dicti  sunt.  Unde  et  Virgilius  : 

Classibus  hic  locns.  hic  acies  certare  solehant. 
Jam  postei  et  classLs navium  dicta. 

60.  •  Nodus  proprie  esi  densa  peditum  multiiudo, 
sicut  turma  equitum.  Nodus  autoni  diclus,  pro  dif- 
ficullate,  quod  vix  possit  resolvi. 

61.  Cuneus  est  collecta  in  unum  militum  multitu- 
do.  Unde  propt«r  quod   in   unum  coit,  '  ipsa  coitio 


manipulos  sibi,  id  esi,  fasciculos  siipulae,  vel  herba^  B  ^^  unum  cuneus  nominatus  est,  quasi  couneus^  eo 
aiicujus,  pro  signis  faciebant,  a  quo  sigoo  manipu-      quod  \n  unum  omnes  coguntur. 


lares  milites  cognomiqati  sunt.  De  quibus  Lucanus  : 

Gonvocat  armatos  exiemjdo  ad  signa  maniplos. 

51.  ^  Turma  triginta  equiles  suut  Romani  enim 
equites  in  una  tribu  irecenti  fuerunt.  De  singulis 
enim  centuriisdocem  dabantur,  el  tiebat  turma. 

Cohors  quiogentos  militcs  habet. 

4|99  52.  Tria  sunt  mililia^  geneU,  sacramenlum, 
evocatio,  conjurattQ. 

53.  Sacramentumf  in  quo  post  eh^ciionem  jural 
unasquisque  miles  se  non  recedere  a  militia  ,  ni^i 
post  completa  stipendia,  id  esl,  militiae  tempora,  et 
hi  sunt  qui  habeot  plenam  mililiam.  Nam  viginti 
quinque  annis  tenentur. 


4^9  63.  Alo!  in  exercitu  iriginta  equites  esse  di- 
cuntur;  *  Alce  autem  equites  ob  hoc  dicti,  quia  le- 
gunt  podiles  alarum  vicc. 

63.  Comua  voca^iiur  extrcmilas  exercilus,  quod 
intorla  siL 

64.  ^  Agmen  dicitur  cum  exercitns  iter  facit,  ab 
agendo  \ocalum,  id  est,  eundo  Plautus.  :  Quo  te 
agis  ipse  ?  Est  enhn  exercitus  ambulans.  Namagmen 
dicitur  quod  in  longitudine  directum  esl,  quale  ^lot 
esse  cum  exercitus  portis  procedit;  quidqufd  fuerit 
aliud,  abusive  dicitur. 

GAPUT  TI. 
De  civibus. 


^i.Evocat  10 tdnm  adsubitambellum  nonsolimimili-  C     ^'De  imperils  militisequevocabulisexparte  dictum, 


tes,sedetc«ierievocaijtur.Undeetiamconsulsolebaidi- 
cere:  Qui  rempublicamsalvamessevult^mesequatur, 

55.  Conjuratio,  quie  fit  lumultu,  quando  vicinum 
urbis  periculura  singulos  jurare  non  patitur  sed  re- 
pe^te  colligitur  multitudo,  et  tumultuosa  in  ira  cori- 
flatur.  Ha?c  el  tumuUuatio  dicitur. 

56.  In  acie  autem  islae  fere  forma?  sunt :  Exerci- 
tufi,  classis,   nodus,    cuneus,  ala^,  cornua,   agmen, 

que:  MilitemAleiusamollitiaperantiphrasindictum 
puiat,eoquod  nihii  moUe.sed  asperum  quid  reddat, 

*  Macedonum  phalanx.  E  Sor.,  /En.  ii.  Et  jam 
Argiva  phalan.r. 

^  Gallorum  caferva.  Voget.,  lil».  ii,  eap.  2. 

*=  Legio  autem  liabet  lx.  Serv.,  ^En.  xi,  ad  vers. 
Volscor,  edice  maniplis.  Signiferi,  inqnii,  quia  se- 


e8t,deinceps  civium  nomina  sumnmtim  subjungimus. 

2.  Cives  vocati,  quod  in  unum  coeuntes  vivant,  ut 
vita  comrnuuis  et  ornaliur  liut  et  tuiior. 

3.  Domus  unius  familiae  habitaculum  est,  sicut 
urbs  unius  populi,  sicut  orbis  domicihum  lotius  ge- 
neris  humaui.  Est  aatem  domus  genus,  familia,  sive 
conjunctio  viri  et  uxoris.  Incipitautem  a  duobus,  et 
eslnomen  Gra*cum.Nam  otijiara  Graeci  tecta  vocant. 

IX :  Trecentumscutati  omnes.Romani,  inquit,  equites 
primo  trecenii  fuerunt,  de  singulis  enim  curiis  deni 
dabantur^quas  triginta  fuisse  diximus.y arro  lib.iv  : 
Turmat  terma,  o  in  u  ahiitj  quod  terdeni  equites  e.r 
tribus  tribubus  Tatiensium,  Ramnens.  et  Lucer.  /ie 
bant;  itaque  primi  singularum  decuriarum  decurio- 
nes  dicti.  (ihacon,  roJiquis  rejoclis,  hapo   tantum   ex 


cundum  antiquummorem  in  lcgione  ernnt  triginta.  Q  Servio  relincri  volebai  :  Romani  equites  primo  tre- 
Legioaufemhahebaf  septem  cohorfes,  se.vaginfa cen-      cenH  fuerunt,  de  singnlis  enim  curiis  decem  daban- 


turias.  Putamus  autem  apud  Sorv.  vitiosc  vii  pro  xii 
scripluin.  Nam  apud  I>i(lor.  omuia  coustHni  ,  qui 
paufo  post  cohorteiii  quing^ntis  inililibus  coii^lare 
dicit.  Licei(utait  ibidem  .Sftrvius)/w  his  rebus  ac- 
cessu  temporis  ducum  varietas  semper  mutaverit  mi- 
litiap  disciplinam.  Ai»»»!!.,  lib  xvi,cap.4  :  Inlegione 
8unt  centuriw  lx,  nwnipuH  wx.cohorfes  x.  Vof^c- 
tius  quoque,  lib.  ii,  cap.  6  :  Sciendum  estautem  in 
una  legione  decem  cohortcs  esse  debere.  Sed  prinia 
cohors  reliquas  ef  numero  mititum  et  dignitatiprtf- 
cedit. 

•*  Turma...  et  /iebatturma.  Concinnasso  videtur 
hajc  (quse  nunc  integra  non  esso  nemo  non  videt)  e 
Servio  et  Varrone,  ita  ut  utriusque  aliquid  restet. 
Ergo  scripiuram  quae  in  libris  oinnibus  ciai  reUii- 
quenies,  amborum  verba  propouemus  :  Serv.,   Mii. 


tur.  Coliors,  eic. 

e  Nodus  proprie  est  densa, E  Serv., iEn.x.ad  illud : 

. . .  .abantem 

Oppositum  interimit  pugnae  nodumque  moramquo. 
Quod  autem  seqiiit<:r,  Nodus  autem  dictus  pro  dif- 
ficultafet  alia  vorhi  apud  Scvium  notio  osl,  non  ratio 
prioris,  ul  xidctur  exisnmasse  Isidorus,  qui  Servii 
commenlaria  sinc  Virgilii  carminibus  forlasse  inspi- 
ciebat. 

•^^7  ipsa  coitio  in  ununi.  Verba  Aug.  iu  lib.  de 
Ordin.,  cap.  48. 

<f  Alft  autem  equifes.  Veget.,  lib.  ii,  cap.  i,  et 
AgcII.,  XVI,  cap.  4. 

*»  Agmen.  Serv.,  JSn.  ,  I  et  ix  :  Aginev  proprie 
est  exercitus  ambulans^  quidquid  fuerit  aliud,  abu- 
sive  dicitur. 


349 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  IX. 


m 


Famt/ia  est  liberi  cx  liberislegibus  susceptia /emore.  A     13.  Censores  apud  veteres   Roumaos  crant.  Est 
4.  Genus  autem  a  gignenio  et  progenerando  dl-     eniiiiQomen^^^orfjdighltasjudicifllis.  C^m^efthim 


ctum,  aut  a  definitione  ceriorum  prognatorui^,  ut 
nationes,  quse  propriis  cognationibus  termlnatse, 
gentes  appellantur. 

5.  *  Populus  est  ccetus  humanap  muUitudinis,  ju- 
ris  consensu  et  concordi  communione  sociatus.  Popu- 
lu$  auiem  eodistatap^MM»,  quodpopulus  430uni- 
vcrsi  cives  sunt ,  cOnnUmcratis  senioribus  civitatis ; 
p/^^5  autern  reliquum  Tulgus  sine  senioribus  civitatis. 

6.  Populus  ergo  tota  civiias;  vulgus  vero  p/^^s  est. 
Plebs  aulem  dicta  a  pluralitate;  major  esl  enim  nu- 
mems  minorum  quam  seniomm.  ^  Populus  vero 
ou^vb?  d^(xo(  dicitur  ,  id  est ,  KotTb;  tcoXu;.  Unde  et 
poputus  dictus  est.  '  Graece  autem  populus  diciiur 


judicare  e^t.  Item  censores  sunt  patrimoniorum  judi- 
ccs,  a  censu  seris  appellati. 

14.  ^  Judices  dicti,  quasi  jus  dicentes  populo,  sive 
quod  jure  disceptent.  Jureautemdisceptare  estjusie 
judicare.  Non  esi  autem  Judex,  sinon  in  eo  est  justilia. 

45.  Prassides  rectores  sunt  provinciae,  'dicll  eo 
quod  profsunt, 

16.  PrcBtores  autem,  quasipr«c«pft)re«civitati8,el 
principes,  iidem,  et  quoestores,  quasi  qucesitores^  eo 
quod  qucestionibus  praesunt,  consilium  enim  et  causa 
apud  cos  est. 

17.  ^  Proceres  sunt  principes  civitaiis,  quasi  prO' 
cedes^  quod  ante  omnes  honor6  prs^cedant.  Unde  et 


Xa^^lapidibus,  Vulgus  est  passim  inhabitansmulti-  n  capita  trabium,  quae   eminent  extra  parietes,  pro- 
tudo,  quasi  quisque  quo  vult.  ^  ceresdicuntur,  eo  quod  primo proc^dan^  Hincautem 


7.  Tribus  dicuntur  tanquam  curise  et  congregatio- 
nes  distinctae  populorum,  et  vocatae  tribus  ab  eo  quod' 
in  prineipio,  Romani  frt/an>fuemnta  Romulo  dispcr- 
titi  ^insenatoribus,militibus  elplebibus.*  Quaetamen 
tribusntine  multiplicatee  nomen  pri^inum  retincnt. 

8.  Senatui  nomen  aetas  dedil,  quod  seniores  es- 
sent. '  Alii  a  sinendo  dictos  accipiunt  senatores;  ipsi 
enim  agendi  facultatem  d&bant. 

9.  Senatusconsultu^  a  consulendo,  tractando  est 
dictus,  qnod  sic  fit,  ut  consulat,  et  nocere  non  possit. 

10.  K  Patres  aulem,  ut  dicit  Sallustius,  a  curae  sl- 
railitudioe  vocati  sunt.  Nam  sicut  patres  fiiios  suos, 
ita  Uli  ^  rempublicam  habebant. 


ad  primores  facta  translatio,  quod  a  caetera  mtllti- 
tudine  praeeminent. 

18.  "  Tribuni  dicti,  quod  plebi  jura,  vel  opem  ^rt- 
^uun^Constituti  sunt  autem  MSn  decimo  sexto  anno 
post  reges  exactos.  Dum  enim  plebs  a  senatu  et  con- 
suiibus  premeretur,  lunc  ipsa  sibi  tribunos,  quasi 
proprios  judices  et  defensores  creavit,  qui  eomm 
liberiaiem  tuerentur,  et  eos  adversus  injuriam  nobi- 
litatis  defenderent,  unde  et  iefensores  dicti,  eo  quod 
sibi  plebem  commissam  contra  insolentiaiti  impro- 
bomm  defendant.  ^  At  contra  nunc  quidam  everso- 
res,  non  defensores  existunt. 

19.  ®  Numerarii  vocati  sunt  qui  publicum  nutti- 


11.  •  Patres  conscripti,  quia  dum  Homulusdecem  a  mum  aerariis  inferunt. 


curias  senatorum  elegisset  4S1  nomina  eorum,prae- 
sente  populo,  in  labulas  aureas  contulit,  atque  inde 
Fatres  conscripti  vocati. 

12.  Primi  ordines  senatorum  dicuntur  illustres, 
secnndi  spectabiles ,  teriii  clarissimi,  Jam  inferius 
quartum  aliquod  genus  non  est.  Quamvis  autem  se- 
natoria  quisque  origine  esset,  usque  ad  legitimos 
annos  eques  Romanus  erat,  deinde  accipiebat  hono- 
rem  senatorifle  dignitaiis. 

Cap.  IY.  —  •  Populus  est  ccetus,  Aberat  a  libris 
yox  ccetus,  quam  restituimus  ex  August. ,  xixdeCiv., 
e.  21  et  24,qui  hiPcverba  elibris  Cic.  deRep.  citat. 

^  Populus  vero.  Quot  hic  monstra  e  Graecis  clia- 
racteribus?  Sed  proxime  accedit  ad  lectionem  quam 
posuimns,  Ovet.  colleg.  Goth.  Vide  nunquid  ad  h(Oc 
Tb  €  icoXu;  «up,(jLtxTb(  »  Hieronymi ,  Nahum  iii ,  ad  Q 
illud  :  Bruehns  expansus  est. 

^  Grmce  autem  populus.  B  Serv.  ,  Georg.  i,  ad 
vers.  :  Lhtde  homines  nati  durum  gen, 

**  In  senatoribus  mil,  ^/pM.AIienahaecducimns. 

•  Quo!  tamen  tribus  nunc  multip.  Varr.,  lib.  iv. 
Centuria  primo  accuixim  jugeribus  dicfa^post  dupli- 
cata  retinuit  nomen ,  %it  iribus  multipHcatas  idem  te  - 
nent  nomen.  Ead.  ex  eod.  Varrone  refert  Columella, 
lib.  v,cap.  1  .a  qiio  verius  fortasse  sit  Isidorum  sump- 
sisse.  Nam  Varronis  libros  de  Ling.  Latin.  non  pu- 
tabat  ab  Isidoro  leclos  Chacon. 

'  AUi  a  sinendo.  Verba  sunt  Servii ,  ^n.  v,  ad 
vers.  Et  patribus  dat  jura  vocatis.  Sed  guis  haec, 
obseoro,  in  Isidoro,  non  risit?  At  in  Servio,  suspi- 
ciunt  iidem. 

e  Patresautem,  Serv.,  ibid. 

•»  Remp.  habebant,  Ita  Goth.  Cod.  ;  alii,  alebant. 


20.  Functi^  ab  eo  quod  fungantur  honore  et  officio 
aliquo  dicti.  Hinc  et  defunctos  mortuos  dicimus,qui 
compleverunl  vitae  officia,  nihil  enim  jam  faciunl. 

21.  Municipes  sunt  in  eodem  municipio  nati,  ab 
oflicio  munerum  dicti,  eo  quod  publica  munia  acci- 
piunt.  Munia  enim  officia  sunt ;  unde  et  immunes 
dicuntur,  qui  nuUum  gerunt  officium. 

22.  jlfuntVrtpa/^j  originales  cives,  et  inlocum  offi- 
cium  gerentes. 

^  Patres  conscripti.  Haec  unde  sint,  qnaerendum. 

Dionys.  :  Of  8fc  ji€tIvovt6?  «orclpE?     lY^pa^oi  TcpoorjYO- 

9rtYop(a(,  IXXT)vtxbv  ik  touto  I6o<  ^v.  Neque  tamcn  sic 
satis  placere  pos^unt,  neque  si  ex  aureis  aereas  ta- 
bulas  facia"^,  adducemur,  ut  hsec  nonadultoriuasint. 

i  Primi  ordinis.  E  Placidi  glossis,  e  quo  scfiidO' 
rum  vocem  delebat  CI:acoh. 

^  Judices  dicti.  Infra,  lib.  xviii,  cap.  15,  et  Grftt., 
23,  q.  2,  cap.  1,  et  Grej^'.,  cap.  iO  de  verb.  Signif. 

•  Proceres...  unde,  et  capit.  trab.  EServ.,  Md.  i, 
ad  vers.  Postalii  proceres. 

«  Tribuni...  decimo  sexto,  Mendose  omnes  libri, 
sexto.  Ascon.,  in  Corneliana  :  Tantain  Ulis  virtus 
fuit^  ut  anno  46  post  reges  exactos,propter  nimiam 
dominationem  potentium  secederent,  leges  sacratas 
ipsi  restituerent.duos  tribunoscrearent.Ei  Pompon. , 
cap.  2  de  Origin.  Jur. :  Anno  fere  17  post  regesexac- 
tos  pop.  Rom.  tribunos  sibi  in  monte  Sacro  creavit. 

^  At  contra  nunc  quidam.  Oportel  haec  alicujns 
antiqui  Scriptoris  veroa  fuisse,  nam  Isidori  aetate 
tribuni  non  erant. 

•  Numerarii.  ExstatedictumB^icse  regis  inconcil. 
Tolet.  XVI,  ubi  numerdHi  ftrnn^^ns  meniio  fit. 


351 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS   KPISCOPI 


352 


23.  Decuriones  dicti,  quod  sint  de  ordine  curice,^  fuoganiur. '  quasi  prop^er  ctira/om,  sicut  peogonslL 
Otecium  enim  cur  i^  administranl.  Undenon  estdc-     pro  consule. 


curio,  *  qui  summam  non  intulit,  vel  curiam  non 
participavil. 

24.  Curiales  autem  iidem  et  decuriones.  Etdicli  cu- 
riales,  quia  civiliamunera  procurant  et  exsequuntur. 

483  25.  Principales  tnagistratus  et  duumvirales 
curialium  officiorum  ordinis  sunt.  Principales  dicti 
quod  primi  sint  magistratibus. 

26.  Magistratus  vero,  quod  majores  sint  reliquis 
officiis. 

**  Duumvirales,... 

27.  Tabellio  vocatus,  eo  quod  sit  porlitor  tabel- 
larum,  Idem  exceptor,  idcm  et  scriba  publicus,  quia 
ea  tantum  quse  gestis  publicantur  scribit. 


4k5  36.  Coloni  sunt  cultores  adveose  dicti  a  cul- 
lura  agri.  Suntenim  aliundevenientes,  atque  alienum 
agrum  locatum  colcntes,  ac  debentes  conditionem 
genitali  solo  propler  agriculturam  sub  dominio  pos- 
sessoris,  pro  eo  quod  iis  locatus  est  fundus.  Goloni 
autera  quaiuor  modis  dicuntur.  Nam  coloni,  aut  Ro- 
mani  sunt,  aut  coloni  Latini,  aut  coloni  auxiliares, 
aut  coloni  ruris  privali. 

37.  hiquilini  vocati,  quasi  incolentes  aliena,  non 
eoim  habent  propriam  sedem,  sed  in  terra  alieoa  in- 
habitant. 

38.  Differt  autem  inter  inquilinum,  et  advenam. 
Inquilini  enim  suot,  qui  emigrant,  et  aoo  perpetuo 


28.  Burgarii  a  burgis  dicti,  quia  crebra  per  li-  B  perraanent.  Advenas  autem,  vel  incolae  adveolitii  per- 


mites  habitacula  consiituta  burgos  vulgo  vocant. 
Unde  et  Burgundionum  genti  nomen  inhaesit,  quos 
quondara,  subacta  Germania,  Romani  per  caslra  dis- 
potuerunt,  atque  ita  ex  locis  nomen  sumpserunt. 

29.  *^  Collegiati  dimniur,  quodex  eorum  collcgio 
custodiisque  deputentur  434  qui  facinus  aliquod 
commiserunt.  Est  enira  sordidissiraum  genus  ho- 
minum  patrc  iocerto  progenitum. 

30.  Privati  sunt  extranei  ab  officiis  publicis.  Est 
enim  nomen  magistralum  habenti  contrarium;  ct 
dicti  privati,  quod  sint  ab  officiis  curise  absoluti. 

31 .  Mercenarii  sunt  qui  serviunt  accepta  mer- 
cede:  iidem  et  barones  Graeco  nomine,  quod  sint 
fortes  in  laboribus  ;  Bapuc  enim  dicitur  gravis,  quod 


hibsntur,  sed  permanentes;  et  inde  incoUe,  quia  jam 
habitaiores  sunt,  ab  incolendo, 

39.  Indigmoi  sunt  inde  geuiti,  et  in  eodem  loco 
nati,  ubi  inhabitant. 

40.  Incola  aulem  non  indigeoam,  sed  advenam  in- 
dicat. 

41  .Per^rwtdicli,eo  quodignorantur  eorum  paren- 
tes,quibusortiexi3tunt;suntenimdeIODginquaregione* 

42.  Urbani  vocabaotur,  qui  Romae  babitabaot,  qui 
vero  in  caeteris  locis  oppidani.  «  Nam  sola  urbs  Roma, 
csetera  oppida, 

43.  Famuli  sunlex  propria  servorum  familia  orli. 
^S^rWaulcm  4SOvocabulumindetraxerunt,  quodhi 
qui  jure  belli  possentoccidi  a  victoribus,eonservaban- 


sit  fortis.  Cui  c(ftitrarius  est  leviSj  id  est,  infirmus,  C  tur,etservifiebant,a  «ert/aTufo,  scilicet5eri;tappellati. 


32.  Publicani  appellanturconductores  vectigaliura 
fisci,  vel  rerum  publicarum,  sive  qui  veciigalia  pu- 
blica  exigunl,  vel  qui  per  negotia  ssecuii  lucra  sec- 
tantur.  Unde  et  cognominati  sunt. 

33.  ^  Villicus  propriet;t7/^gubernator  est.  Undeeta 
villa  viLLicus  nomcnaccepit.  Interdumautem  villicus 
non  gubemationem  villse,  sed  dispensationem  univer- 
sse  domus,  Tullio  interprelante,  signiticat,  quod  est 
universarom  possessionumetvillarum  dispensatorem. 

34.  •  Aciores  iidem  et  curatores  ab  agendo^  el 
curando  vocati. 

35.  Procuratores  vero,  eo  quod  vicem  curatoris, 

*  Qui  summam  non  intulit,  vel  curiam  non  parti- 
ap,  Quade  re  ita  Chacon  :  Qui  decurio  /iebat,ispro 


44.  Ancillas  a  sustentaculo  vocat»,  arfMn^  enim 
Gr£ce  cubitus  dicitur,  unde,  eianconem  dicimus. 

45.  Mancipium  est  qutdquid  manu  capi,  subdique 
potcst,  ut  homo,  equus,  ovis.  Hsec  enira  animalia 
statim,  ut  nata  sunt,  mancipinra  esse  putantur;  nam 
et  ea  quae  in  bcsliarura  numero  sunt,  lunc  videntur 
mancipium  esse,  quando  capi,  sive  doraari  coeperint. 

46.  Ingenui  dicti,  qui  in  genere  habent  liberta- 
tem,  non  in  facto,  sicut  liberti.  Unde  et  eos  Gra^ci 
t^-^eizX^  vocant,  quod  slnt  boni  generis,. 

47.  Libertus  aulem  vocatus,  quasi  Liberatus.  Eral 
enim  prius  jugo  servitutis  addictus.  *  Libertorum 

torem  reddidisse  videtur  Cicero  in  OEconomic.  Xe- 

noph.  Nam  et  in  Uortens.  (ui  refert  Non.)  dispen- 

introitu  prasstitutam  summam  inferebat,  neque,  Q  saloris  voce  est  usus  :  Quid  tu,  inquam,  soles  cum 


antequam  eam  inferret  curialis  erat;  ubi  vero  de 
more  nihil  inferebatur,  non  antea  curialis  diceba- 
tur,  quam  cum  aliis  curiam  ingressus  de  rebus  pu- 
blicis  consultaret.  Vid.  Plin.,  lib.  x,  episl.  333.  Ant. 
Augustinus  :  Duplex,  aiebat,  decurionum  genus  os- 
tendi :  alterum  honorianorum,  qui  pecunia  data  liO" 
norem  assequuntur,  sedmunere  abstinent;  alterum 
ordinariorum,  qui  decurionum  munus  exercenty  id 
enim  esse  curiam  participare. 

^Z>uumi;tra/e5.  August.,inlib.  de  Gram. :Z)uumi;t- 
rales,  quasiduorumhominum  vir.  Malevero  expleni 
quidam  libri  lacunara  qu»  est  in  Gothicis  omnibus. 

«  Collegiati,  De  coUegiis  dicuntur  aliqua  in  titul. 
de  Jure  Immun.,  lib.  l  Digest.,  sed  quse  ad  j^unc 
locum  illustrandum  non  sini  satis. 

<*  Villicus.,,  signi/icat.  Hieronymi  verba,  in  q.  6, 
ftd  Al^as.  Unde  pro  ceconomo  villicum  et  disperisq. 


rationem  a  dispensatore  accipis,  si  cera  singulapro 
bastif  summam  qua^  ex  his  confecta  sit  nonyrobarel 

«  Actores..,  procuraiores,  J  urisconsulti  actorem 
praeseniis  esse  dicunl,  procuratorem  abseniis,  tutorem 
prucurs^torem  constituerc  non  posse,  actorem  posse. 

<*  Quasi  propter  curatores.  Ha^caliena  existimamus. 

K  Nam  sola  urbs  Rotna,  castera  oppid.  Si  quando 
vero  Romani  historici  oppidi  mentionera  faciunt  , 
nibil  prseterea  addenles,  oppiduni  Palatinum  intel- 
ligunt,  ubi  primum  fuit  Ronia  condita,  quam  Ennius 
quadratam  vocavit  : 

Et  quibus  exstiterat  Roraas  regoare  quadratse.  - 

^  Servi... quod  hiqui.y evhdi  \ng„\ixdeCiy*,c,  i5. 

^  Libertorum  filii  apud  antiq.  Suet.,  in  Claud., 
cap.  24:  Appium  Coicumcensorei^generissuiproduc- 
torpm  Ubertinorum/iliosinsen^t^malleaisse  doeuit, 
ignarus  temporibus  AppU,  ct  deinceps  aliq^qndiu  /t- 


3:33 


ETYMOLOGIARUM  UB.  VII. 


354 


autem   filii  apud   anliquos  libertini  appellabantur^  J|     3.  Pa^er  Cbl  a  quo  nascitur  initiumgcneris;  itaque 


quasi  de  libertis  natiy   nnnc  vero  libertinus ,  aut  a 
liberto  factus,  aut  possessus. 

48.  Manumisstt^s  dicitur^quasi  manu  emissus.  Apud 
veteres  enim  48T  quoties  manu  mittebant,  *  alapa 
percussos  circumagebant,  et  liberos  confirmabant ; 
unde  et  manum/551  dicti^eo  quodmanu  emitterentur. 

49.  Dedititii  primum  a  deditime  sunl  nuncupati. 
Deditio  enim  dicitur  quando  se  vincti  aut  vinciendi 
hostes  victoribus  tradunt,  quibus  hsec  origo  nominis 
fuit.  Deum  qnondam  adfversus  populum  Romanum 
sonri  armis  sumptis  dimicassent,  vincti  se  dederunt, 
comprehensique  varia  turpitudine  affecti  sunt. 

50.  ^  Exhisquidam  posteaadominis  manumissipro- 
pter  snppliciorum  nolas^quas  manifeste  perpessi  sunt 


is  pater  familias  vocatar.439  Pater  autem  dictus, 
eo  quod  patratione  peracta,  filium  procreet. '  Pa- 
iratio  enim  est  rei  venerese  consummatio.  ^  Lucret. : 
Et  bene  parta  patrant, 

4.  GenitoressLixiemsL  gi^nendo^  et  par^/^5,  quasi 
parientes. 

6.  lidem  et  creatores.  ^  Cremenium  enim  est  se- 
men  masculi,  unde  animalium  et  hominum  corpora 
concipiuntur.  Hinc  creatores  parentesdicuntur.* 

6.  Mater  dicitur,  quod  exinde  efficialur  aliquid; 
^  mater  enim  quasi  materia,  nam  cansa  pater  est. 

7.  Paterfamilias  autcm  dictus,  quod  omnibus  in 
familia  sua  positis  servis,  tanquam  pater  filiis,  pa- 
tria  dilectione  consulit,  servorumque  conditionem  a 


ad  dignitatem  civium  Romanorum  non  pervencrunt.  g  filiorum  affectu  non  discernit,  sed  quasi  unum  mem- 
51.^  La<tm2t6erft(anteRomamconditamapud  La-    ^brum  ampleclitur;  hinc  enim  exhorlum  est  nomea 


tinos  fiebant)  nunquam  per  testamenlum,  sed  per  epi- 
stolam  Ubertatem  sumentes.  4SS  Inde  quia  per  tes- 
tamenlum  non  fiebant,  nec  ei  testamento  aliquid  cape- 
re,  nec  suos  hseredes  facere  polerant,  cives  Romani 
postea  sub  consulibus  per  testamenta  in  urbe  Rd- 
maoa  effecti  sunt. 

52.  Dicii  aulem  cives  Romani,  quia  testamento  li- 
beri  efTecti  in  numerum  Romanorum  civium  redi- 
gontur.  Uis  primuoi  aditus  erat  in  urbe  Roma  com- 
morari,  ^  .cieleris  autem  libertis  prohibebatur ,  ne 
ve)  in  urbe  Roma,  vel  intra  aeptimum  ab  urbe  mil- 
liarium  commaaerent. 

CAPUT  V. 
De  affinitatibus  et  gradibus. 

I.Ha^edisnomenimposuit  census  seris,®8oIvitenim 
tributomauctoris.  In  hoc  enim  vocabulo  primasucces- 
sio  est  haereditatis  et  generis,  ut  sunt  filn  et  nepotes* 

2.  Prohceres  est  qui  loco  haeredis  fungitur  ,  quasi 
pro  hasrede ;  est  enim,  aut  iustitutns,  aut  substitutus. 

bertinos  dictos,  non  ipsos  qui  manumitterejitur,  sed 
ingenuos  ex  his  procreatos. 

^  Alapa  percussos  eircumageb,  Nam  vindicta  servi 
caput  percutcre,  |ficienaque  pahna ,  tcrgumve  festuca 
verberare  mos  fuit.  Venebantur  quoque  et  circuma- 
gebantur  a  dominis.  Hinc  Persius  : 

Ueu  steriles  veri,quibus  unaQuiritem 

Verligo  facit. 

^  Ex  quis  guidam  postea  a  dominis  manumiss^ 
Aug.,  in  Episl.  ad  Gal.  :  Stigmata  dicuntur  notoi 
quasdam  poenarum  servilium,  ut  siquis,verbigratia 


servus  in  compedibus  fuerit  propter  naociam,  id  est,  Q  Persio  el  aliis. 


Patrisfamilias.  Qui  autem  inique  dominantur  in 
servis,  boc  se  nomine  nequaquam  reputent  appellarL 
.  8.  i  Materfamilias  inde  vocatur,  quia  per  quam- 
dam  juris  solemniiatem  in  famiham  transit  mariti. 
Tabulse  enim  matrimoniales  instrufsenta  emptionis 
suae  sunt  440  Alias  sicut  ^  matrona  est  mater  primi 
pueri,  id  est  quasi  mater  nati ;  ita  materfamilias  illa 
est  quffi  plures  enixa  est.  Nam  familia  ex  duobus 
csse  incipit. 

9.  Avus  patris  pater  est,  ab  eevo  dictU8,id  est,abanti- 
quitate.Proavusavi  pater  est^quasi  prope  at;um.  ii^atms 
proavi  pater,  jam  longe  ab  avo,  Atavus  abavi  pater. 

10.  Tritavus  atavi  pater,  quasi  tetravus  id  est, 
Q  quartus  supra  avum.  Sed  tritavM  ultimum  cognatio- 

nis  nomen  est.  Familia  enim  oritur  a  patre,  termina- 
tur  in  Iriiavo. 

11.  ^  Filiusei  filia  a  familia  dicti,  ipsi  enim  pnmi 
in  ordine  nascentium  existunt;  unde  et  Comelia  fa- 
milia  slirpsipsa  omnisa  Cornelio  orta. 

^  Cceteris  autem  Hbertisprohib.  Hoc  (inquit)  A Au- 
gust.  nemo  unquam  dixit.  Cxpellebantur  tamen  urbe 
nonnunouam  Latini  cives,  si  comitia  impedirent. 

Cap.  Y.  —  ®  Solvii  enim  tributum  auctoris.  Id  est 
ejus  qui  illum  hseredem  ioatituit. 

'  Patratio  enim  rei  ven.  consumm.  Patrare  obsce- 
num  verbumfuisseostendit.  Quimil.,  lib.vni,  cap.  3  : 
Ductare  (inquit)  exercitum,  etpatrare  bellum,  apuA 
Sallustium  dicta  sancte  et  antique^  ridentur  a  nobis. 
El  Gioss.,  patrat.,  p.a<T7aTat  xaxEu^irb)^,  cac  ii*  a2o- 
yp(o^   alque  hoc  tritum  antiquis  Scriptorib.  CatuUo, 


propter  culpam,  vel  hujus7nodialiquid  passus  fuerit^ 
stigmtUa  habere  dicaiur,  et  ideo  in  jure  manumis' 
sionis  inferioris  est  ordinis. 

^  Latini  liberti  (ante  Rom.cond.  De  Latinis liber- 
tis  ex  le^e  Julia  Norbana,  ex  Ulpiani  Tilulis,  Caiique 
et  Justiniani  institulionibus  salis  constat.  Cum  qui- 
bns  hseeneqaaquam  congruunt.  Itaque  negligebat  ista 
A.  Augu8tinus,  cl  aversabatur.  Nam  quid  illud  :  Ante 
Rom.  cond^apvd  Latinos  fiebantl  Quid  postremura  : 
Hisprimumaditus  erat  in  urbe  Rom,  commorari  1  etc. 
Sed  quia  vcri  aliquid  intcrjicitur,  ut  quod  per  epis- 
tolam  fierent,  quod  testamenti  factioncm  non  habe- 
rent,  suspicari  sc  dicebal  Chacon  Latinos  libertos  ab 
hidoro  diclos  qui  eo  jure  esscnt  quo  libcrti  facii 
quondam  a  Lalinis  populis  ante  Rom.  condilam. 
Quod  quidem  ad  Lalinorum  liberlorum  etymon  ali- 
quid  conferre  nemo  negarit.  Scd  (|uoiiiodo  lam  longe 
Isidorus  respcxit?  Brgo  amplius  quafrendum. 


*  Lucretius,  et  beneparta  patrant.  Optime  resti- 
tuit  Lucretio  simul  et  Isidoro  sua  verba  ex  paululum 
dcformata  scriptura  nostrorum  Codicum  Antonius 
Covarmvias. 

^  Crementum  sem.  Idem  repelit  lib.  xi,  cap.  1.  Pla« 
cid.  glos. :  Excrementum,  quodexpuimus,  velexcre- 
amus  habetur.  Item  semen  virite,  unde  animalium  et 
hominum  corpora  concipiuntur.  Hinc  creatores  pa~ 
rentes  dicuntur. 

^  Mater  enimquasi  materia.  Non vocis,  quam  Grse- 
cam  esse  non  ignorabat,  sed  au^aivojjivou   notatio. 

j  Materfam.  inde  voc.  E  Serv.,  iSn.  xi,  ad  vers. 
Tgrrhenaperoppidamatres.Yid.l^oeih. ,  ad  Topic.Cic. 

"  Matrona...  mater  nati.  Vel  nascituri,  etiam  ex 
Agellio,  et  ex  ipso  Isidoro,  qui  infra,  cap.  7  :  Quasi 
mater  nati,  vel  quiajam  mater  fieri  potest. 

^Filius...  Pilia.  Quasi /aw«7m.v,  ne  ha?c  quidem 
rejicicnda. 


555 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  E!  ISCOPI 


55  6 


12.  F(t^t7iaautema  femore.  ^Femoveemmgenixsl^  etiam  pluies.  De  gemiob  autem,  uno  abprlo,  alter 


6t  stirps  ostendilur.  f^afa  Tamilia  pro  servis  abusive, 
non  proprie  dicilur. 

13.  Stirps  ex  longa  generis  significatione  vocalur. 
(^na^us  dictus,  quia  generatus.  tlnde  et  per  ^scribi- 
tur.  ^  Suboles  eo  quod  substitutio  sit  geoeris. 

14.  Quadripertituscstautemordofiliorum,'ita :  Uni- 
genitus,  primogenitus,  medius,  novissimus.  Unigeni- 
tus  post  quem  nullus.  Primogenitus  antcquem  nullus. 
Medius^  intor  omnes.  Novissimust  poslomnes.  *  Idem 
et  minimus  a  monade,  Novissimus  autem  propter  quod 
novuSf  quia  caeteri  praecedendo  anliquiores  existunt. 

15.  ^  Quatuor  etiam  modis  filii  appellantur,  natu- 
ra^  imitatione,  adoptione,  doctrina  44 i  Natura  ve- 
luti  cum  dicuntur  fiiii  Abrahae  Judiei.  Imitatione,  ut 
ipsius  Abrahae  fidem  iroitantes  ex  genlibus,  dicente  B 
Bvangelio  :  Potens  est  Deus  de  lapidibus  istis  susci' 
tare'fHios  Abrahas,  vel  sicuteosdem  Judaeos  Dominus 
filios  esse  dicit  diaboli,  a  quo  non  nati,  sed  quem  fue- 
raot  iiAitati. 

)6.  Adoptione  quoque,  quod  humana  consuetadine 
iiulli  licet  nescire,  vel  sicut  nos  Deo  non  uatura,  sed 
a^optione  dicimus  :  Pater  nostert  qui  es  m  Ccelis. 
Doctrina,  sicul  Apostolus  filios  suos  appellat  eos  qui- 
bus  Evangelium  prsKdicavit. 

17.  Fiiii  autem  ideo  in  legibus  liberi  appellantur,  ut 
isto  vocabulo  secernantur  a  servis  quia  sicut  servus  in 
potestate  est  domini,  sic  filius  in  potestate  est  patris. 
lude  eiiam  filio  Ht  emancipatio,  ut  sit  liber  a  patre, 
sicut  fit  servo  manumissio,  ut  sit  liberatus  a  dgmino. 


qui  legitime  nalus  fuerit  vopiscus  nOminatur. 

22.  f  Posthumus  vocatur,  eo  quod  post  humaUonem 
patris  nascilur,  id  est,  post  obitum.  ti(e  et  defuncti 
nomeu  accipit;  sic  enim  lex  voluit  utqui  de  defuncto 
nascitur  defuncti  nomine  appellctur. 

449  23.  ^  Nothus  diciiur  qui  de  patre  nobili  et 
matre  ignobili  gignitur,  sicut  ex  coocubina.  Est  au- 
tem  boc  nomen  Grsecum,  ct  in  Latinitate  defieit. 

24.'  Uuic  contrarius  est  spurius,  qui  de  matre  no- 
bili,  et  patre  ignobili  nascitur,  item  spurius  patre  in- 
certo,  matre  vidua  genitiUa,  velut  tantum  spurii  filius, 
^  quia  muliebrem  naturam  veteres9t;6piov  vocabant,  ve- 
\\iih^  xcu  oiropou,  hoc  est,  seminis,  non  pairis  no- 
mioe.  , 

25.  ^  JSosdem  et  favonios  appellabaat,  quia  quasdam 
animalia,  favonio  spiritu  hausto,  concipere  exiatiman- 
tur.  Unde  et  ii  qui  noa  sunt  de  legitimo  matrimonio, 
matrem  poiius  quam  patrem  sequuntur.  LAtine  aatem 
spurii,  quasi  extra  puritatem,  id  est,  qua&i  immimdi. 

26.  Nepos  est,  qui  ex  filio  natus  est.  Dictus  autem 
nepos,  quasi  natus  post.  Primum  enim  filius  nascitur, 
deinde  nepos.  Gradus  enim  substitutionis  est.  Uioc 
et  posteritas,  quasi  postera  aUas.  i  Nepos  autem 
utriusque  sexus  est.  Nam,  ut  neptis  dicamua  in  jure 
cst  propter  discretionem  suceessionis  adinissam. 

27.  Pronepos  est  qui  ex  nepgte  conoeptu^  natus- 
que  est.  Et  dictus  pronepos,  quasi  wUus  porro  poU, 
Ex  hoc  quoque  gradu  incipit  vocari  et  progenieSy 
quasi  porro  postgeniti*  Nam  filii  etaepotes  443  non 


18.  Item  Uberi  dicti,  quia  ex  liberosimt  matrimo-  C  ^m^tprogenies.  quia  non  eni  in  eie  longa  poateritas. 


nio  orti.  Nam  filii  ex  libero  ct  ancilla  servilis  condi- 
tionis  sunt.  Semper  enim  qui  nascitur  deteriorem  pa- 
rentis  statum  sumit. 

19.  Naturales  autem  dicuntur  ingenuarum  concu- 
binarum  filii,  quos  sola  natura  genuit,  non  honestas 
oMJjngii.  lidem  ei  pueri,  a  pube. 

20.  Adoptivus  fiiius  est,  quiaut  a  patre  justo,  aut  avo, 
aut  proavo^in  cujus  potestite  esl,  per emancipstionem 
est  traditus  in  alienam  poleslatem,  qui  utriusque  fert 
nomen,  •  ut  Fabius  Mmilius  Scripto  Paulus, 

ii,  Gemini  sunt)  non  duo  tantum  simul  naii,  sed 

^  Pemore  enim  genus.  Silan.  Goth.,  femorenim^ 
haud  dubium  quin  e  cum  alierum  sequeretur,  omnis- 
sum  sit  a  librario.  Legcndum  ergo  femure,se\  femore 
quando  utroque  modo  conslat  vetercs  loculos. 

**  Sutfoles  eo  quod  sit  substit.  Ergo  suboles,  non  so- 
boles,  ex  hac  f][uoque  notatione  scribendum  apparet. 

^  Idem  et  mtnimusj  a  monade.yid,  lib.  seq.,  litl.  M. 

*  Quatuor  modis  Ex  Aug.,  lib.  contra  Adimant., 
eap.  5,  et  iRetraci.,  cap.  22. 

•  Ut  Fabins  ASmiilius  vel  ScipioPaulus.  Yel  Fabius 
jBmllianu^,  Scipio  Paulinus. 

^Posthumus  eoquodpost  humat.  E.  Serv.,iEn.vi, 
ad  vers.  Tuaposthuma  proles:  sed  A.  August.  et  Ja- 
cob.  Cujacius  posthumus  Bcribi  vohint,  ut  sit  sola 
prodnctio  verbi  posi.,  utin  posiremUs  quorum  sen- 
tentiam  adjuvant  antiqui  nummi. 

»  Nothus.SeTv.,JEn.vii,  Sids.  Supfosta  de  matrenot- 
ho8.Nothos,\nqmiymaterndignobu€sgenere.Eii9Xilem 
n<>nTenGr8ecum,nam  Latine  quemododicatur  uon  est. 

^  Quiamuiieremnaturamveteres  w»pPIniarcli.  in 
ProDfem.  :  AexWov  Zk  xa\  t^v  ftspbv  X(5yov  2<jn  oe  dk- 
orrcuTEpo^,    tou;  yotp  2«wvou;  fM\   ip  yovaixb;  a?Sotov 


28.  Sicut  autem  inferius  longe  editi  progenies  di- 
cuntur,  ita.  yuperius  proavi,  atavique  progenitores 
appellantur,  quasi  jK^rro  gmerant$u  PRONEPOsdictus, 
quia  ^ope  nepotem. 

%9.Abnepos, quiasejungitur  anepote. Esleniminter 
illimi  et  nepotem  prooepos.  AdiUpos^  abnepotiBfiUus. 

30.  Trinepost  adnepotis  filius,  quia  post  nepotem 
quanrtus  in  ordine  est,  quasi  tetrampos. 

31.  ^  Minores  aulem  non  dicimus,  nisi  quoties  gra- 
duum  deficit  nomen,  ut  puta  fiiius,  nepos,  pronepos, 
abnepos,  adnepos,  trinepos.  Ubi  isti  gradns  defece- 

6vop.aCetv  a^copiov. 

*  Eosd.  et  Favonios.  Yarr.,  iide  Re  rust.:/»  fetura 
res  incredihiUs  est  in  Hispania^  sed  est  vera.  Quod 
h  in  Lusitania  ad  Oceanum,  in  ea  regione  ubi  est  op^ 
pidum  Olysippo,  in  monte  Tagro^  qucedam  e^  vento 
concipiunt  certo  tempore  equas,  ut  hic  galUna;  quO' 
gue  sol^tfquorumova^Tiii^^tlLiOiappeiianU  Utigilur  ova 
uffnveu.ta,  ita  equos  favonios,  nam  favonio  flanle  con- 
cinieDant  equfe,  ut  att  Plin.,  lib.  iv,  cap.  22. 

i  Neposautem  utriusquesex..  admissum.^Sery., 
Mn,  XII  ad  vcrs.  Pauperque  domus. 

^Minores  autem...  vocabulum.  Ex  eod.,  J£n.  viu. 
Hoc  loco  adjecius  erat  in  quibusdam  libris  titulus 
iiiteger  de  grndibus  cogna4.  ex  Institut.  Justiniani. 
Sed  quoniam  in  antiquioribus  iibris  non  erat,  et  alia 
Isidori  nomine  eadem  de  re  a  Burchardo  referuntur, 
lib.  VII, c.  28, et  ab  Ivone,Iib.vii,tit.l2,Pa«ormi«e,(t 
parte  ix,  c.  64,  Decret.,etaGratiano,  35,  q.  5.  c.  6, 
quae  etiani  leguntur  in  Legib.Gothor.ei  apud  Jul.Paul. 
lib.  IV  Senl.,tit.  1 1  ,de  Gradib^,  nec  illa  Jnsliniani  admi- 
simus,  ol  haec  (siquidem  Isi  habuimus  dori  sunt)  qui- 
bus  exlocis  ptii  possiiit,  indicare  sal  hahuiniu^. 


3S7 


ETYMOLOGIARUM  LT^.  IX. 


358 


riul,  merilo  jam  dicimas  minores,  sicut  et  majores  m  lurba  diffunditur,  ut  in  Gencsi  dixit  Abraham  ad 
dicimus  post  palris,  avi,  proavi,  abavi,  alavi,  trila-      Lolh  :  Non  sit  rixa  inter  me,  et  te,  6t  inter  pastores 

tnoSy  et  pastores  meos,  quia  omnes  ftatres  nos  summ 
(6en.  xni,  S).  Et  certe  Loth  uon  erat  frater  Abrahae. 
sed  filius  fratris  ejus  Aram. 

10.  Quario  modo  affectu  fralres  dicti,  qui  in  duo 
scinduQtur ;  spiritale  et  communB.  Spiritale,  quo 
omaes  Chrisliani  fralres  vocantur,  ut  :  Ecce  guam 
bonum^  etquamjucundum  habitare  fratres  injurium 
{Psal.  cxxxii,  \),  Commune,  cum  omnes homine'» ex 
uno  patre  nati  pari  inter  nos  germanitale  conjungi- 
mur,  Scriptura  loquente  :  Diciteiis  qui  oderunt  vos, 
Fratres  nostri  vos  estis. 

11.  Germana  ita  intelligilur,  ul  germanus,  eadem 
genitrice  manans. 

n  12.  •  Soror  autem,  ut  fralcr ;  nam  soror  est  ex 
eodem  semine  dicta,  quod  sola  cum  fratribus  in 
sorte  agnationis  habeatur. 

13.  Fratres  patrueles  dicti,  eo  quod  patres  eorum 
gcrmani  fratres  inter  se  fuerunl. 

14, '  Consubrini  vero  vocati,  qui,  aut  ex  sorore,  et 
fraire,  aut  ex  duabus  sororibus  sunt  nati,  quasi  don- 
sororini, 

15.  Fraf rue/«5  autem  materterae  filii  sunt.  Subrim 
consnbrinorum  filii.  *  Thius  Onecum  nomen  est. 

44S  i^.Patruus  frater  patris  est,  quasipateraiius ; 
lindd,  et  decedente  patre,  pupillum  prior  patruus  sus- 
cipit,  et  quasi  Blium  lege  tuetur. 

17.  Avunculus  est  matris  frater,  cujus  nomen  for- 
mam  dimimltivi  habere  videtur,  quia  ab  avo  venire 

^  monstratur. 

18.  Amita  esi  soror  patris,  quasi  alia  mater.  Ma- 
tertera  est  soror  matris,  quasi  altera  mater.  Socer 
est,  qui  filiam  dedii. 

19.  ^  Gener  est  qui  filiam  duxit;  gener  au^m  di- 
ctus,  quod  asciscatur  ad  augendum  genus.  Socer  au- 
tcm  eisocrus j<\nod  generum  vel  nurum  sibi  associavit. 

20.  Vitricus  aulem  qui  uxorem  ex  alio  viro  filium 
aut  filiam  habentem  doxit;  et  dictus  vitricus,  quasi 
novitricus,  quod  a  matre  superdncatur  novus. 

21 .  '  Privignus  est  qui  ex  alio  palre  natus  est,  et 
privignus  dici  putatur,  (j\iasi  privigenus,  vel  quasi 


vique  voeabulum. 

CAPUT  YL 
De  agnis  et  cognatis, 

1 .  AgnaH  dicit,  eo  quod  accedant  pfo  nalis,  dum  de- 
sunt  filii.  Qui  ideo  prius  in  gente  agnoscunlur  quia 
veniuut  per  virilis  sexus  personas,  veluti  frater  eo- 
dem  patre  natus,  vcl  firatris  filius,  neposve  ex  eo,  item 
patruus. 

2.  Cogndti  dicii,  quia  sunt  et  ipsi  propinquilate 
cognationis  conjuncti.  Qui  inde  post  agnatos  hahcn- 
tur,  quia  per  feminini  sexus  personas  veniunt,  nec 
sunt  agnati,  sed  alias  naturali  jure  cogoati. 

3.  PrdXimus  propter  proximitatem  sanguinis  ap- 
pellatus. 

4*14  4.  Consanguinei  vobati,  eo  quod  ex  uno  san- 
guine,id  est,  ex  uno  patris  semine  liati  sunt;  nam 
semen  viri  spuma  est  sanguinis,  ad  instar  aquae  in 
scopulos  coUisffi,  quse  spumam  candidam  facit,  vel 
sicut  vinum  ntgruro,  quod  in  calice  agitatum  spu- 
mam  albentem  reddit. 

5.  *  Fratres  dicli,  eo  quod  sunt  ex  eodem  fructu, 
id  est,  ex  eodem  semiae  naii. 

6.  ^  Germani  vero  de  eadeHl  genitrice  manantes; 
non,  ut  multi  dicunl,  de  eodem  germine,  qui  tantum 
Ir.itres  vocantur.  Ergo  fratres  ex  eodem  fructu,  ger- 
r:iani  ex  eadem  genitrice  manantes. 

7.  Uterini  vocati,  eo  quod  sint  ex  diversis  patribus, 
<  l  uno  utero  editi ;  ^  nam  uterus  tanlum  mulieris  est. 

8.  ^  Quatuor  autem  modis  fratres  dicuntur  in  di- 
vinis  Scripturis :  natura,  gentCy  cognatione,  affectu. 
Saturay  ut  Esau  et  Jacob.  Andreas  el  Petrus,  Jaco- 
bus  et  Joannes.  GentCy  ut  omnes  Judsei  fraires  inter 
sc  vocantur,  ut  in  Deuteronomio  :  Si  atitem  emeris 
fratrem,  qui  est  Hebrceus  (Deut.  xv,  12).  Et  Aposto- 
lus  :  Optabam,  inquit,  ego  anathema  esse  a  Christo 
pro  fratribus  meis^  qui  sunt  cognati  meisecundum 
carnem  qui  sunl  israelitce  (Rom.  ix,  3). 

9.  Porro  cognatione  fralres  vocantur  qui  sunt  de 
una  familia,  id  est,  patria,  quas  Lalini  paternitates 
interprefanlur,  cum  ex  una  radice  multa  4l<i3generis 

Cap.  VL—  *  Fratres  dicti.  Fesl.  :  Frater  a  Gras- 
co  dictus  est  ^pritwp,  vel  qu^d  sit  fere  alter, 
^  Germani  d,  e,  g.  ni.  non.  u.  m,  d.,  de  eod,  ger- 


ad  vers.  Vterumque  a,  m,  c 
**  Quatuorautem  morfw/ra^re5.ExHier.advers.Elv. 
^  Soror,  quod  sola,  cum  frai.  Aniistius  Labeo  apud 


mine.  Vides  a  vocis  veriloquio  significationem  deer-  Agelliuni :  Soror,  quod  quasi  seorsim  nascitur,  sepa- 
rare  :  ut  aliud  fuerit  xou  au(jLaivo(x£vou  Itujaov  com-  D  nUurque  ab  ea  domo  m  qua  nata  est,  ei  in  almm 
niinisci  necesse.  Saltem,  u^  res  magis   patefieret,      famiham   transgreditur, 

'  Consubrini,  Et  subrini  et  coosubiini  per  u  per- 
peiuo  leguulur  in  antiquissimis  libris. 

K  Thius.  GIoss.  :  Oelo?  Tcpb;  izaxphi  patruus^  Otto? 
7:pb;  (xrjpo;  avunculus,  Cu]us  n(^irus  uon  inele- 
ganlem  raiionem  reiidiiiit  Simplic.  in  Epictet.  quod 
cum  Jiberis  parentes,  quasi  6t'ot,  id  est,  dii  sinl  eos- 
que  deos  nomiuare  numinis  metu  vercanmr,  cjus  ta- 
men  honoris  ct  pietatis  signum  aliquod  in  ihiis  remao- 
serit.  Vid.  Slob.,  cap.  42  et  77. 

*»  Gener,.,  ad  augendum  genus,  E  Serv.,  /En.  xi, 
ad  vers.  Generumque  asciverit  Urbu 

*  Privignus.  Duae  notationes,  vcl  quod  prtt;o,  hoc 
est,  proprio  patre,  vel  quod  prius  genitus^  de  poste- 
riore  Paulus  apud  Festum  :  Privignus  dictus,  quod 
antequam  mater  secundo  nuberet  cst  progi  nilus,9ho 


fraterque  a  germano  distiogucretur.  Sunt  autem 
Servii  verba,  .En.  v,  ad  vers.  Ilcec  germanus  Eryx. 
Germanus  est  secundum  Varronem.in  libris  de  Gra- 
dibus,  de  eadem  genitrice  mana?is,  non  (ut  multi  di- 
cunt)  de  eodem  germine,  quos  ille  tantum  fratres  yo- 
cat,  secundum  quem  bene  nunc  Erycen  Butce  et  Ve* 
neris  filium  /Enece  dicit  fuisse  germanum.  At  Corn. 
Fronio  :  Fraier  aut  cm  alia  matre^aut  ex  alio  patre 
potest  esse;  germanus  ex  iisd,  parentibus  sit  necesse 
est.  Justinianus  vcro,  lib.  iii  Instil.,  cap.  2  :  Itaque 
eodem  patre  naii  fratres  gnati  sibi  sunt  qui  et 
consanyuinet  vocantur ;  nec  requiritur  an  etiam 
eamdem  matrem  habuerint,  Secl  hos  quoque  ger- 
manos  vocari  advertit  Cujac. 
*^  Nam  uterui  tantum  mulieris.  E  Serv.  Mn,  ii, 


359 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


360 


priiis  geniiiis;  unde  ei  vulgo  anicnatus. 

22.yocabulaaatem  a  gente  haec  videatur  decliaata: 
geaitor,  genitrix;  agnati,  agnata?;  cognati,  cognat»; 
progenilores^progenitriccs ;  germani,  germanae. 
Item  de  prcedictis  affinitatibus, 

23.  Auctor  mei  gencris  pater  mihi  est,  ego  iili  fi- 
lius,  aut  filia.  Patris  mei  paier  mihi  avus  est,  ego  illi 
jiepos,  aut  neptis.  Patris  mci  avus  mihi  proavus  est, 
ego  illi  pronepos,  aut  proneplis.  Patris  mei  proavus 
mihi  abftvus  est,  ego  illi  abnepos,  aut  abneptis.  Pairis 
mei  abavus  mihi  atavus  est,  ego  ille  adnepos,  aut  ad- 
oeptis.  Patris  mei  atavus  mihi  tritavus  est,  ego  illi 
Iriuepos,  aut  triaeplis. 

447  De  patruis. 

24.  Palris  mei  frater  mihi  patruus  est,  ego  illi  fra- 
tris  filius,  aut  filia.  Patrui  mei  pater  mihi  patcr  ma- 
gous  est,  ego  illi  filii  fratrisfilius,  aut  filia.  Patrui  mei 
avus  mibi  propatruus  est,  ego  ilM  filii,  aut  filiae  ne- 
pos,  aut  neptis.  Patrui  mei  proavas,  mihi  adpatruiis 
cst,  ego  iili  ncpotis,  aut  neptis  filius,  aut  filia. 

De  amitis. 

25.  Patrismei  soror  mihi  amita  est,  ego  illi  fratris 
filius,  aut  filia.  Amitae  meae  mater  mihi  amita  magna 

enim  antiqui  pro  vblk  dixerunt.  Vulgo  anteiiado* 
•  Stemmata  aicuntur  — L.  Stemmata.  D.  de  gradi- 


cst,  ego  illi  filise  fratris  filius,  aut  filia.  Amitse  mese 
avia  mihi  proamita  est,  ego  illi  neptis  filias,  aat  filia . 
Amitae  me:e  proavia  mihi  ab  amita  est,  ego  illi  ne- 
potis,  aut  aeptis  filius,  aut  filia. 

De  avunculis. 

26.  Matris  meae  frater  mihi  avuaculus  est,  ego  ilU 
sororis  filius,  aut  filia.  Avuoculi  mei  pater  mihi  avua- 
culus  magaus  est,  cgo  illi  filii  sororis  filius,  aut  filia. 
Avunculi  mei  avus  mihi  proavunculus  est,  ego  illi  filii 
nepos,  aut  neptis.  Avunculi  mei  proavus  mihi  aba- 
vunculus  est,  ego  illi  aeptis  filius,  aut  filia. 

De  materteris. 

27.  Matris  meae  soror  mihi  matertera  est,  ego  illi  so- 
roris  fiiius,  aut  filia.  44S  Materterse  meae  soror  mihi 
matertera  magaa  est,  egoilli  sororis  aepos,  aut  aeptis. 
Aviae  mese  soror  mihi  abmatertera  est,  ego  illi  proae- 
pos  sororis,  aut  proaeplis.  Proavise  mcee  soror  mihi 
promatertera  est,  ego  illi  aeplis  filius,  aat  filia. 

A4t9  28.*  Stemmata  dicuatur  rama8caIi,quos  advo- 
cati  faciuat  ia  geaere,  cum  gradns  cogaationum  par- 
tiantur,  ut  puta  :  ille  filius,  ille  pater,  ille  avus,  ille 
agaatus,et  cogoatus,et  cseleri,  quorom  figurfle  hse  suot . 

bus.  Suot  autem  in  antiauissimis  quibusque  libris  duo 
hsec  taatum  stemmata  descripta. 


ARBOR    JURIS. 


36 1 


400  DE  GRADTBUS 


Patrue- 

lis, 

Amitioi 

Abne- 

Potes. 

VII. 


Propa- 

true- 

lium. 

Proami- 

tinorum 

Prope- 

pot. 

VII. 


Patrue- 

lis, 
Amitini 
Pronop. 

VI. 


Abpa- 

trui. 

Abami- 

tae 
Nepo- 

tes 

VII. 


Adpa- 
trui, 

Abami- 

tffi 

Filii 

VII. 


Propja-  I  Propa- 


trui, 
Proami- 

tffi 
Prone- 

potes. 

VIL 


Propa- 

true- 

lium, 

Proami- 

tinorum 

Nepo- 

tes. 

VI. 


Patrue- 

lis, 

Amitini 

Nepo- 

tes. 

V. 


trui, 
Proami 

Nepo- 
tes. 

VI. 


Propa- 

true- 

lium. 

Proaml- 

tinorum 

Filii. 

V. 


Abpa- 

tnii, 

Abami- 

UB 

Fllii. 
VI. 


Tripa- 

truus. 

Triami- 

ta. 

vu. 


Adpa- 

truus. 

Adami- 

U. 

VI. 


Trilavl 
Pater. 
Tritavi 
Mater. 

VII. 


Trita- 

vus. 

VI. 


Atavus 
V. 


Tritavis 
Pater. 

Trita?iiB 
BCater. 

VIL 


Trit»- 
via. 

VI. 


PropKa- 

trui. 

Proami- 

UB 
Filii. 

V. 


Propa- 
truelis. 
Proami- 

tinus. 

IV. 


Patrue- 

lis, 
Aroitini 

FiUi. 

IV. 


Abpa- 

tnius. 

Abami- 

U 

V. 


Propa- 

truus. 

Proami- 

U. 

IV. 


Abavus. 
IV. 


Patruus 

magnus. 

Amita 

magna. 

UI. 


FraUr, 

Soror 

Patrue- 

lis, 
Amiti. 

III. 


Patruus 
AmiU. 

U. 


Patrol.  LXXXII. 


Proa- 
vus. 

III. 


AUvia 
V. 


AUvIa. 
IV. 


Proa- 
via. 

HI. 


Avus. 
U. 


Pater. 


Avia. 
U. 


Mater. 


IPSE. 


GENERIS  HUMANI. 


362 


Trita- 
vuncu- 

lus. 
Trima- 
tertera. 

VII. 


Adavun- 
culus. 
Adma- 
tertera. 

VI. 


Abavun- 
culus. 
Abma- 
tertera. 

V. 


Proa- 
vuncu- 

lus. 
Proma- 
tertera 

IV. 


Avun- 

culus 

magnus. 

Mater- 

tera 

magna. 

lU. 


Adavun- 

culi, 

Adma- 

terterap 
Filii 

VU. 


Aba- 

vunculii 

Abma- 

terters 

FiUi 

VI. 


Proa- 
vunculi, 
Proma- 
tertera) 

Filii. 

V. 


Filius. 


Nepos. 


Prone- 
po«. 


Abno- 
pus. 


AduC' 
pos. 


Trino- 
pon. 


Trine- 
potis 
FIHi. 


FiUa. 


Neptis. 


Avun- 

culus, 

Mater- 

tera. 

U. 


Prolor 

subri- 

nus. 

Pro[)ior 

subrina. 

IV. 


Aba- 

vunculi, 

Abma- 

terters 

Nepo- 

tes. 

vn. 


Proa- 
vunculi, 
Proma- 
terter© 

Nopo- 
tes. 

VI. 


Prop. 

subrini , 

Prop. 

subri- 

n® 

FiUi. 

V. 


Proa- 
vunculi, 
Proma- 
tertore 
Pronep. 

VII 


Consu- 

brinus, 

Consu- 

brina. 

ni. 


Consu- 

brini, 

Consu- 

brinse 

FiUi. 

IV. 


Prop. 

subrini 

Pro]?. 

subri- 

nas 
Nepo- 

tes. 

VI. 


COQSU- 

brini, 

Consu- 

brin® 

Nepo- 

tes. 

V. 


Prop. 

subrini , 

Prop. 

subri- 

Offi 

Pronep. 
VU 


Consu- 
brini, 

Consu- 
brina 

Pronep. 

VI. 


Con«u- 
briai, 
Consu- 
brins 
Abnep. 

VU. 


Pro- 
neptis. 


Abne- 
ptis. 


Adne- 
ptis. 


Trine- 
ptis. 


Trine- 
ptis 
FiUi. 


n 


363  B.  ISIDOBi  HtSPALBNSIS  EPISCOPI  U4 

STfimlATA  STIRPIS  HUHAN^. 

4AI  S9.  Hkc  coDsanguinitu  dum  se  paulUinpropaiiamu  ordioibus  dirimens,  usque  ftd  iilliniDm  gradum 
mblraxerit,  et  propinquitas  esse  desieril,  eam  rursus  lex  hEBc  matrimonii  vinculo  repetit,  et  quodam  modo 
revocat,  rugienlem  (Ex  xv  de  Ciuit.,  cap.  16).  Ideo  tulem  usque  ad  seitnm  gtaeris  gradum  consaaguiiiitas 
consiituia  est  ( Vid.  Rabani  epist.  ad  Humbert.  epiic),  ut  sicut  sex  aeiatibus  mundi  generatio,  ei  hominis 
statns  finitur,  ila  propinquitaa  generis  tot  gradibus  lenninaremr. 


45*  CAPtTT  VII. 

Dt  eonjugiit. 

r  1.  ¥ir  sexnm  sigDiScat,  aon  conjagium,  ai^  idjo-     nun 
ceris  vir  ejus. 

■  S.  Maritui  vero  etiam  sine  adjeclione  ci)>ujnfem 
sonal,  *  et  a  mare  HAainrs,  quaii  mas.  Esl  enlm  do- 
men  prime  posiiionis,  qaod  facit  in  dimtnatione 
mofcuiui,  in  derif  atione  maritus. 

3.  Sponnu  a  tpondendo  vocalus.  Nam  ante  usum 
tabellaFum  mairimonii  cautiooes  sibi  invicem  amil- 
tebant,  in  qnibui  spondebant  se  invicem  consen- 


H  lirc    in  jura   malrimonii ,  et   fidejnssores   dabant. 

4.  tlnde  et  admissum  esl  ul  sponsum  dicamus 

vinun,  a  spondendo,  et  sponsam  similiter.  "^  Gele- 

proprie  9P0KDEBR  velle  est.  Ergo  sponsus  non 

q«ia  promitlitur,  sed  quia  spondei  et  sponsores  dal. 

B.  Arrabo  dicta,  quasi  arrha  bona.  Quod  enim 
datur  pro  conjugio,  bene  dalur,  quia  conjugium  bo- 
imm  est.  Quod  vero  causa  foniicationis,  anl  adulte- 
rii  malum  est,  ideirca  arrabo  non  est. 

6.  Dicta  auiem  arrha  a  re  pro  qua  iradilur.  Esl 
autem  arrka,  non  solum  sponsio  coojugalis,  sed  eliam 
pro  qnalibet  promissa  re  dala,  ul  compleatur. 

»  CiEterttm  spond^re  prop.  velleest.  XSade  spotile. 
Vid.  Varr.,  lib.  v,  el  AbuII.,  lib.  iv,  cap.  4. 


365  BTYMOLOGIARUM  LIB.  IX.  366 

7.  ^  Proci,  Dupliarum  pelitores,  a  procando,  id  ||      16.  ^   Vidua  vocata,  quod  cum  viro  duo  fueriat, 


cst,  petendo  dicti. 

8.  ^  Pronuba  dicta,  eo  quod  nubenlibus  prseest, 
quseque  nubentem  viro  conjungit  :  ipsa  est  et  para^ 
nympha,  nam  nympha  sponsa  in  nuptiis,  et  nympha 
pro  lavalionis  officio,  quod  ad  nomen  nubentis  alludit. 

9.  ^  Conjuges  appellati  propter  jugum  quod  imponi- 
lur  matrimonio4ft8coi^ungendis.|Jugo  enim  nuben- 
tes  subjici  solent,  propter  futuram  concordiam,  ne 
^cparentur.  Conjuges  autem  verius appellantur a  prima 
ilesponsationis  fide,  quamvis  adhuc  inter  eos  ignore- 
lur  conjugalis  concubilus,  sicut  Maria  Joseph  conjux 
vocatur,  inter  quos  nec  fuerat,  nec  futura  eral  carnis 
nulla  commistio. 

10.  ^NuptcB  dicta;,  quod  vultus  suosvelent :  trans- 
latum  nomen  a  nubibus  quibus  tegitur  ocelum.  Unde,  D 
et  nuptim  dicuntur,  quod  ibi  primum  nubentium  ca- 
pita  velantur.  Obnubere  enim  cooperire  est. 

11.  Gui  contraria  bmuba^  hoc  est,  innupta,  quae 
adhuc  Tnltum  saum  non  velat. 

12.  *  Uxores  vocalae,  quasi  unxores.  Moris  enim 
erat  anliquitus  ut  nubentes  puellaesimul  venirenttd 
limen  marili,  et  poslcs  antequam  ingrcderentur  or- 
narent  laneis  viitis,  et  oleo  ungercnt.  £t  inde  uxore$ 
dictip,  quasi  unxores^ '  quse  ideo  velabantur  limina 
calcare,  quod  illic  januae  et  coeant  et  separentur. 

13.  ^  Malr&na  est  quae  jam  nupsit,  et  dicla  ma' 
Irona,  quasi  tnater  naft,454  vel  quia  jam  mater  fieri 
potest,  undeetfmz/nmo^tmmdiclum.  Distinguilur  au- 
tem  intermatronammatrem,  et  mairemfamilias.  Nam 


nec  circa  consortium  alterius  viri  post  mortem  pruni 
conjugis,  adbaeserit.  Nam  quae  alteri  post  mortem 
prioris  viri  nupserint,  viduse  non  dicuntur.  ^  Item 
vidua  dicta,  quod  sola  sit,  nec  circa  consortium  viri 
conjugalia  jura  custodiat. 

17.  J  Fratris  uxor  fratrissa  vocaiur.  Mariti  frater 
^  levir  dicitur.  Duorum  inter  se  fratrum  uxores ;ani- 
/ru;«5  vocantur,quasi  eamdem  yanuam  terentes,45ft 
vel  per  eamdem  januam  iter  habentes.  Viri  soror  glo$ 
appellalur. 

18.  Sororis  vir  specialQ  nomen  non  habet,  nec 
uxoris  frater. 

19.  ^  Matrimonium  est  nobiliumjustaconventioat 
condiiio. 

20.  Conjugium  est  legitimarum  personarum  mter 
se  coeundi  et  copulandi  nuptiae.  Conjugium  dictum, 
quia  conjuncti  sunt,  vel  a  jugOf  quo  in  nupliis  copu» 
lauiur,  nec  resolvi,  aut  separari  poasint. 

21.  ConnuHum  autem  non  a  nupta^  sed  a  nubeiido 
formatum.  Dicitur  autem  connubium^  cum  sequales 
in  nuptias  coeunt,  ut  puta  cives  Romani,  pari  utique 
dignitate.  Connubium  aulem  non  est,  com  civis  Ro- 
mauus  com  Latina  jungitur.  Quoiies  autem  conira- 
bium  non  est,  filii  palrem  non  sequuntur. 

22.  HymencBus  dicitur  a  quodam  Hymenceo,  qui 
primus  prospere  usua  est  nuptiis,  ^  vel  omb  tou  &(ji- 
vo(,  quod  membrauae  virginitatis  est  claustrum. 

23.  Contubemium  est  ad  tempus  coeundi  conven- 
tio;  unde  ei  tabernaculum^  quod  modo  huc,  modo 


matroncej  quia  jam  in  matrimonium  convenerunt ;  Q  illuc  praefigitur. 


matres,  quia  genuerunt ;  matresfamilias,  qiiia  jam 
per  qnamdam  juris  solemnitatem  in  familiam  mariti 
transierunt. 

14.  Monogamus  dictus,  quia  uni  tantum  nupsit. 
M6vov  enim  apud  Graecos  unum  dicitur,  '^dyja^  nuptia^ 
interpretantur. 

15.  Bigamus  autem,  trigamusdL  numero  uxorum 
vocatus,  quasi  duabus,  vel  tribus  maritus. 

»  Proci  a  proeando.  B  Senr. 

^  Pronuba  dicta,  quod  nubentihusprmesU  E  Ser?., 
ad  vers.  Pronuba  Juno,  ^o,  iv.  Festus  :  Pronubas 
adhibentur  nuptis,qua^  semel  nupserunt  matrimonii 
perpetuitatem  ausiicantes* 

*"  Conjuges,  etc.  Omnia  ex  Ang.,  Hb.  i  de  Nnpt.  et 
concup.,  cap.  11. 

<^  Nuptm,  Ead.,  lib.  ii  de  Off.,  cap.  19.  D 

«  Uxores  quasiunxores.Moris  enim  erat.  E.Serv., 
^n.  IV,  ad  yers,  Conjugis  antiq.  m.  q.  h.  c. 

'  Qtt^  ideo  vetabantnr  Hminn  calcare.  Elegans  ra- 
tio.  Servius  vero  ex  Varrone  :  Ideo  ait  nuptas  limen 
non  tan^ere,  ne  a  sacrilegio  inchoarent,  si  depositU' 
rce  virginitatem  calcent  rem  Vestas  consecrattm,  ad 
Edog.  8. 

»  Matrona.  Sup.,  cap.  8. 

^  Vidua  vocata^  quoa  cum  viro  duo  fuerint.  Qnasi 
dicat,  nunc  una  sit;  itd  enim  videtnr  retiaeri  posse 
veterum  librorum  scriptura.  Quidam  ex  Rabano  iia 
legebat :  quod  cumaviro  divisa  fuerit,  circa  consor- 
tium  alterius  viri  non  adhceserit. 

*  Itemvidua  dicta  quod  sola  sit.  Quasi  sine  duitate 
utenim  Labeoait :  Viduasic  dicta  quasi  vecors^-ve- 
sanuSy  quisine  corde,  aut  sanitateest.  Autverius  for- 
tasse  quasi  valde  divisa  :  nam  ve  augere  solet,  ut  in 


24.  Repudium  est  quod  sub  testimonio  testium,  vel 
praesenti,  vel  absenti  mittitur. 

25.  Divortium  est  quoties,  dissoluto  matrimonio, 
alter  eorum  alteras  nuptias  sequitur. 

°  Divortium  autem  dictum  a  flexu  viarum,  hoc 
est,  viae  in  diversa  tendentes, 

26. ""  Frivolum  est  eum  eo  animo  separantur,  at 
rursum  ad  se  invicemrevertantur.  Nam/nvo/tfmesl 

vehemens,  vescus,  iduare  diUiem  dividere,  aut  findere, 
quo  videtnr  respexisse  Horatius  : 

Idas  tibi  saiU  a^ode. 

Qui  dies  mensem  Veneris  marioaD 
Findit  Aprilem. 

i  Fratrii  uxor  fratrissa.  Festas :  Fratriauxor  fror 
/i£.Non.:  Fratriasappellantur  fratrum  inter  se  ussO' 
res. 

^  Levir...  glos...  Janitrices.  Modesiin.,  in  I.  fion 
facile,  D.  de  Gradibns :  Viri  frater\eviT,  Isapud  Gn»" 
cos  BaiYjp  appellatur.  Viri  soror  glos.  dicitur,  apud 
GrcBCOs  Y*Aft);.  Duorum  fratrum  uxores  janitrices  «H- 
cuntur,  apud  Grmcos  £2vat<pi{.  GIoss.,  Janitrices  &&o> 
d^tXottv  Yuvatxsc. 

^  matrimonium  est  nobilium,  A.  August.  Gurno- 
biiium  ?  An  quia  civium  tanium  erat  Romanorum?  Ye 
quia  auspicato  fiebat,  et  plebeiorum  nulla  erant  anti* 
qua  auspicia,  ut  esl  apud  Livium? 

™  Vel  ot-Tih  Tou  &pLsvo$.  Donat.  in  Adelph.  ad  vers. 
Missa  hascface,  Hymenagum^  etc.i4/u  quod  C(A7)v  diair 
turmembrana  quasdam,  ^ua  est  mumta  Vtrginita$, 

^  Divortium.,.  a  flex.  viar.  Serv.,  iBn.  ix,  ad  vers  : 
Objiciant  equites  sese  ad  divortia  nota. 
Divortia  inquit,  diverticula  vias  militaris, 

*"  Frivolum  est.  Ulpian.,  1.  Cum  hic  Statius^ 
§  Divortium,  D.  dc  Doii.  inier  vir.  et  ux.  :  Quod  si 


367 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI  36S 

Heul  quibusille 

Jactatus  falis,  quae  bella  exhausta  canebat  I 
Grenere  : 

Gredo  equidem,  nec  vana  fides,  genus  esse  deorum. 

29.  "^  Item  in  eligenda  uxore,  quatuor  res  impel- 
lunt  hominem  ad  amorem  :  pulchritudo,  genus,  divi- 
titc,  mores.  Melius  tamen  est,  si  in  ea  mores  quse- 
rantur  quam  pulchriiudo.  Nunc  autem  illse  quaerun- 
tur,  quas,  aut  divitiae,  aut  forma,  non  quas  probitas 
morum  commendat. 

457   30.  Ideo  autem   feminse  sub  viri  potestate 


velut  quassse  mentis,  45S  et  efiluxie,  ncc  stabilis.  ■ 
*  Proprie  autem  frivola  vocantur  fictiliavasa  inutilia. 

27.  Tres  autcm  ob  causas  ducitur  uxor  :  prima  est 
causa  prolis,  de  qua  legitur  in  Genesi  :  Et  henedixit 
iis,dicen$ :  Crescite,  et  multipUcamifii  (Gen,  i,28); 
secunda  causa  adjutorii,  de  qua  ibi  in  Genesi  dicitur : 
Non  est  bonum  esse  hominem  solum ,  faciamus  ei  adju' 
torium  simile  (!d  ii,  i8);  tertia  causa  incontinentiae ; 
unde  dicit  Aposlolus  ut  qui  se  non  continet,  nu- 
bat. 

28.  ^  In  eligendo  marito  quatuor  spectari  solent  : 
virtus,  genus,  pulcbritudo,  sapiealia.  Ex  his  sapien-  B  consi^tunt,quiaIevitateanimiplerumquedeciptuntur, 


tia  poleniior  est  ad  amoris  af feclum.  Refert  haecqua- 
tnor  Yirgilius  de  iEnca,  quod  his  Dido  impulsa  est  iu 
amorem  ejus.  Pulchriludme  :  Quem  sese  ore  ferens, 
Virtute  :  Quam  forti  pectore^et  armis,  Oratione  : 

divortium,  inquit,  non  intercesserit^sedfrivusculum, 
profecto  valebit  donatio,  si  frivusculum  quieviL 

*  Proprie  enim  frivola.  Fest. :  Frivola  sunt  pro- 
prievasafictiliaquassa,unde  dicta  suntverba  frivola^ 
quce  minus  sunt  fide  subnixa. 

^  In  eligendo  marito.  Ead.  lib.  ii  de  Offic,  cap.  6. 
Nisi  quod  pro  sapientia  oraiiouem  illic  posuit,  ut  hic 
quoque  in  enameratione. 


Unde  et  sequum  erat  eas  viri  aucloriiate  reprimi. 
Proindeet  veteres  volueruntfeminasinnuptas,  quam- 
vis  perfectae  aetatis  essent,  propter  ipsam  animi  levi- 
tatem  in  tutela  consistere. 

«  Item  in  eligenda  uxore  quatuor,  In  Officiis  vero  : 
In  feminis  tria  spectabantur,  .si  generosa,  si  bene 
morataesset^si  pulchra,  EDonal.,in  Phorm.,  aclor.I, 
scen.  2  :  Quatuor  sunt  quce  in  sponsis  quceruntur  : 
forma^  probitas,  dos^  nobilitas.  Sed  quid  in  officiis 
secutus  sit,  cum  dotem  sive  divitias  omisit  (  si  modo 
omisil)»  non  est  obscurum. 


LIBER  DECIMUS. 

VOCUM  GBRTARUM  ACPHABETUM. 


i.Licel*origonominumundevenialaphiiosophis,A    libidinis.  i4ma!)t/t$  autem,  quod  sit  amore  dignus. 


eam  teneat  rationem,  ut  bomo  ab  humanitate,  sa- 
piENS  a  sapientia  nominetur,  quia  prius  sapientia, 
deinde  sapiens,  tamen  claret  alia  specialis  in  originc 
quorumdam  nominum  causa,  sicut  homo  ab  humo, 
unde  proprie  homo  est  appellatus.  Ex  quibus  exem- 
pli  gratia  qusedam  in  hoc  opere  posuimus. 

A 

2.  jEros,  vir  fortis  et  sapiens. 
Auctor  ab  augendo  dictus. 

^  Auctorem  autem  feminino  genere  dici  non  possc 
cxistimant.  Nam  qusedam  4M  sunt  quse  ia  femi- 
nino  flecti  non  possunt,  ut  cursor. 

Actor  ab  agendo. 

3.  ®  Alumnus,  ab  alendo  vocalus  :  licet  et  qui 
alit  ot  qui  alitur,  alumnus  dici  potest,  id  est,  et  qui 
Dutrit,  et  qui  nutritur;  sed  melius  tamen  qui  nutrit. 

4.  Amicus  per  derivationem  quasi  animi  custos ; 
dictus  autem  proprie  amicus  ab  hamo,  id  est,  catena 
chantatis;  unde  et  /tamt,  quod  teneant. 

5.  Amator  turpitudinis,  quia  amore  torquentur 

^  Ucet  origo,  Ante  haec  verba  in  omnibus  libris 
editis  leguntur  ista  :  Origo  quorumdam  nominum,  id 
est,  unae  veniant,  non  pene  omnibus  patet;  proinde 
quoRdam  nosccndi  gratia  operi  interjedmus;  quae  in 
manuscriptis  quibnsdani  non  sunt;  in  aliis  (ut  in 
Salm.  et  Silien.  Goth.)  tum  diverso  characiere,  tum 
etiam  inlerjecto  hoc  tiiulo  (De  quibusdam  vocabulis 
hominum)  ab  hoc  ioitio  separantur. 

^  Auctorem  feminino  genere  dicinonposse,  Chari- 
sius  :  Auctorsiquidempropterea  dicitur,  quod  augc- 
ret^et  generaret;et  auctricem  dicemus,  quod  pariter 

augerepossit,cumveroadauctoritaiemreferatur,pro 
communi  accipiendum.  Eadem  Serv.  JEu.  \xxix  ad 
vers.  Auctor  ego  audendi,  Scd  hic  locus  non  est  in- 
ttger.  Nani  in  cursorc  alia  ratio  est. 


^Amasius,  eo  quod  sit  pronus  ad  amorem. 

6.  Astutus  ab  astu  vocalus,  quod  est  callidi  et  cauti 
hominis,  qui  possitsine  periculofortitcraliquidfacere. 

yir^u/u5,quia  argumentum  cito  invenit  inloquendo. 
Acer,  in  unamquamque  formam  vegetus  ac  nimius. 
Alacer^  a  velocitaie, et  cursu,  quasi  diccret  aliger, 
Armiger,  quod  arma  gerat. 
Alacrisy  Isetus,  alacriter  gcstiens,  459  ct  nuUius 
rei  novitate  turbatus. 
Agilis^  ab  agendo  aliquid  celeriter,  sicut  docilis. 

7.  «  AHmulus,  cjusdem  rei  studiosus,  quasi  imita- 
tor  etamabilis;  alias  inimicus  invenitur. 

^quus^  est  secundum  naturam  juslus  diclus,  ab 
ceqmUtate,  hoc  est  ab  eo  quod  sit  aequalis;  unde 
et '  aquitas  appellata  dib  asquiUtate  qnadsnn  scilicet. 

jEqu(gvuSf  ab  co  quod  sil  alteri  a^qualis  asvo^  id 
est,  coaetaneus.  Arrogans^  eo  quod  muitum  rogelur, 
etiUefastidiosussit.i4tt(ifla;,  proprie  proarrogantepo- 
nitur.  i4roim05ti5,quod  sit  animisetviribus  plenus.  Ani' 
ma/tt5,quasi  animo  auctus^  ctquasi  animo  firmatus. 

*^  .l/ttmntt5...  sed  meUus  tamen,  qui  nutrit,  Ita  ye- 
teres  fibri.  £t  ita  lortasse  visum  Nonio  consuetudine 
repugnante;  sic  namque  il!e  :  Alumnos^guosalas  vel 
educes,  vel  eos^  qui  aluntur  consuetudo  dici  vult. 
Quasi  aliudratio  cxposccret. 

^Amas,  eo  quod  sit  pronus  ad  amorem,  Jiilianus 
Rhetor,  apud  Angelium,  lib.  x,  cap.  9  :  Audite,  ac 
discitenostrosquoque  antiquiores,  quos  nominastis 
poctas,  amasios  ac  Venerios  fuisse. 

«  jEmulus,  E  Scrv.  iEn.  v.  6.  Quod  autem  etama- 
bilis addilur  ab  Isid.,  idcm  dixerat  Hesiodus  :  Oux  <£pa- 
P.CUVOV  l^v  IpiBtov  Ytvo«,  iXkk  l7c\  yaXoLM  —  ElaX  8ua>  •  tbv 
(liv  xEv  inaivnoE»  voiiooi^. 

^  /Equitas  ab  lequaUtate.  Ex  August.,  dc  Quanl. 
anim.,cap.  9. 


369 


CTYMOLOGIAHUM  LIB.  X. 


370 


8.  Elatus,  pro  eo  quod  seipsum  super  mensuram  /|     18.  Apparitor  nominalus,  quod  appareat,  et  vi- 
suam  elevel,  dum  magnus sibi videlur  de  his  qu»  agit.      deatur,  el  prtesto  sit  ad  obsequium. 


Attollens,  quod  se  elevet  et  erigat. 

AmbitiosuSy  quod  honores  ambiat. 

9.  Avidus  dictus  ab  avendo,  avere  eoim  cupere  est. 
Uinc  et  avarus,  Nam  quid  estavarum  esse?  progredi 
nlira  quam  sufficit.  *  Avarus  ex  eo  dictus,  quod  sit 
avidus  auri,  et  numquam  opibus  expleatur,  et  quan- 
Uim  plus  liabuerit,  tantam  plus  cupiat^  Flacci  super 
hoc  concordante  sententia,  qui  ait :  Semper  avarus 
eget...^  et  Sallustii :  Quod  avaritianequecopia,  neque 
inopia  minuitur. 

iO.  Amarusy,  a  sapore  translatum  nomen  habet. 
Est  enim  insuavis,  nec  novit  quemquam  ad  consor- 
tium  suum  aliqua  invilare  dulcedine. 

Adulter,  violator  maritalis  pudoris,  eo  quod  alte"  B 
rius  thorum  polluat. 

11.  ^  Anceps,  huc  illucque  fluctuans,  ac  dubius, 
istud  an  illud  capiat,  et  in  quam  partem  dedinet 
anxius.  Atrox,  quod  sit  tctris  moribus.  Abstemius,  a 
temeto,  id  est,  vino,  quasi  abstinens  a  vino.  AblaC' 
tatus,  quod  sit  a  lacte  ablatus. 

12.  AEger,  quod  agatur  infirmitate,  vel  trislitia  ad 
tempus.  jEgrotus,  quod  sit  (eger  frequentius,  sicut 
iratus  ct  iracundus.  4SO  /Erumnosus  a  rumine 
dictus,  qnod  per  inopiam  miser  factus,  esurit  et  sitit. 

13.  Attspex,  eo  quodamum  auspicia  intendat,sicut 
auceps^  quod  aves  capiat. 

^  Astrosus,  ab  astro  dictus,  quasi  malo  sidere  natus. 

14.  £itormt5,eoquod  normam  etmensuramexcedat. 


Attentus^  ut  aliquid  audiens  teneat. 

19.  r  Attoniius^  veluti  furorequodam  instinctus,  atr 
que  stupefactus;  dictus  4Si  autema/^t^a^ofi»- 
trui  strepitu,  quasi  tonitruo  stupefactus^  et  vidno 
fulgori,  aut  tactu  proximus. 

20.  Allectus,  quod  sit  palam  electus.  ^  Abactus^  quod 
sit  ab  actu  remotus.  Abortivus,  eo  quod  non  oriatur, 
sed  aboriatur,  et  excidat.  Adoptivus,  quia  est  palam 
optatus  in  filium. 

21 .  Ambo  ab  eo  quod  est  3l(Af<o,  nomen  de  Graeco 
Latinum  factum,  littera  teriia  demutata.  ^  Alius  de 
multis  dicitur,  alter  vero  de  duobus.  jEquimanus^ip' 
pellatus  qui  utraque  manu  gladio  incunctanter  utitur. 

B 

22.  Beatus  i  dictus ,  quasi  bene  auctus,  scilicet  ab 
habendo  quod  velit,  et  nihil  patiendo  quod  nolit. 
IUe  autem  vere  beatus  est,  qui  et  habel  omnia  quffi 
vult  bona,  ^  et  nihil  vult  male.  Ex  his  enira  duobas 
beatus  homo  efficitur. 

23.  Banus  a  venustate  corporis  credilur  dictus,  po- 
stea  et  ad  animum  translatum  nomen.  Eum  autem 
dicimus  bonum,  cui  non  praevalet  malum ;  ^  eumque 
oplimum,  qui  peccat  minimum. 

24.  Benignus  est  vir  sponte  ad  benefaciendum  para- 
tus,  et  dulcis  alloquio ;  non  autem  multum  distat  be- 
nignus  a  bono,  quia  et  ipse  ad  benefacieodum  vide- 
tur  expositus.  Sed  in  eo  differt,  quia  potest  bonus 
esse,  et  tristior,  et  bene  quidem  faoere,  et  prsestare 


Abactor,  est  fur  jumentonim  et  pecoruro,  quem  C  ^^^^  poscitur,  non  tamen  suavis  esse  novit  consortio. 


vulgo  abigeum  vocant,  ab  abigendo  scilicet. 

15.  <^  Atratus,  et  albatus  :  ille  a  vesle  nigra,  iste 
abalba.  *Advena,eoqviod  aliundeadveniat.  Alienigena, 
qui  eialia  gente  gefiitusesi,  et  non  ex  ea  ubi  est.  Idem 
altenigena  qnod  alienieregionissii,  etnonejus  ubi  est. 

16.  Accola,  eo  quod  advcniens  lerram  colat. 
AgricoUif  a  colendo  agro,  sicut  silvicola. 
Asscclat  eo  quod  sequatur  aliquem  lucri  causa. 
17  ^  Assiduus  dicebatur  apud  antiquos,  qui  assi* 

bus  Vid  SBrarii  expensam  conferendis  erat,  et  in  nego- 
tiis  quoque  publicis  frequcns;  unde,  et  per  s,  uon 
per  d  scribendus  est. 

*  Avarus.  Hieronymi  verba,  Eccles.  v. 
**  Anceps.  Aug.,  lib,  de  Gramm. 


Benignus  autem  sua  cunctosnovit  invitare  dulcedine. 

25.  Beneficus  a  benefaciendo  alteri  dictus ;  unde  ei 
beneficentia  vocatur,  qu»  proximo  prodest. 

4S9  26.  Benivolus,  quia  bene  vult. Non  tamen  dici- 
mus  benevoluSf  sicut  nec  malevolus.  Ssepe  enim  ex 
duabus  parlibus  compositum  nomen,  aat  priorem, 
aut  sequentem  litteramcorrumpil;  ^  nam  benevolen^ 
tia  absurdum  sonat. 

27.  Blandus,  dulcis  etinvilans  adfamiliaritatem  sul. 

28.  Brutus,  quasi  obrutus,  quia  seusu  caret.  Est 
enim  sine  ratione,  sine  prudentia.  Unde  et  ilie  Ju- 
nius  Brulus  exsororeTarquinii  superbi  genitus,  cum 

nis  et  sonilus  dant  stuporem. 
^  Abactus  q.  s.  a.  a.  r.  Festus :  Abacti  magistratus 


istrosus,  Reiincl  vuigaris  lingua  eamd.  vocem.  n  dicebantur  qui  coacti  deposuerunt  imperium 
^  Atratus.  —  AiamuSf  vel.  Cod.  i  Alius  de  mult.  E  Serv.,  iEn.  xi. 


"  Advena.  Ambros.,  in  psalm.  xxxvni  :  Advena, 
qui  aliunde  venit;  accola,  qui  ad  tempus  colit. 

'  Assiduus.  Charis. :  Adsiduus  quidam  per  scri- 
bunty  quasi  sit  a  sedendo  figuratuni,  sed  errant,  Nam 
cum  a  Serv.  Tullio  populus  esset  in  quinque  ciasses 
divisus^  ut  tributim  prout  quisquepossideret  infer^ 
ret^  ditiores  qui  asses  dabant,  assidui  dicti  sunt.  Et 
quoniamsoli  negotiispublicis  frequentesaderantt  eos 
aui  frequenter  adsunt  assiduosrtft  assibus  dixerunt. 
Hinc  A^eWius assiduum,  in  xiilab.,elpro  iocuplete 
et  facile  munus  facicnte,  dictum  ait  ab  assibus.  Cnper. 
ab  adsidendo dedachur.  Legimus  auiem  ad  wrariiex^ 
pensamex  Cod.  Rom.  Nam  reliqui  ad  a^rariumexpen' 
sum  nullo  sensu,  nisi  ierariam  expensam  mavis. 

^  Attonitus,SeTv.  Mn.  iii :  Attonitus,  stupefactus. 
Nam  proprie  attonitus  dicitur  cui  casus  vicini  fulmi" 


i  Beatus  quasi  bene  auctus.  Cassiod.  in  Psalm.i : 
Beatus,  sicut  nobis  m^jorum  tradidit  auctoritas,  di- 
citur  quasi  benc  aptus,  cui  omnia  desiderata  succe" 
dunt. 

^  Et  nihil  vult  male.  lU  Golh.  libri,  et  August., 
xiii  de  Triait.,  non  male. 

^  Eumque  optimum,  qui  peccat  minimum.  Hor.  : 

Nam  vitiis  nemo  sine  nascitur,  optimus  ille  est 

Qui  minimis  urgetur. 

"  Nam  benevolentia  absurdum  sonat.  Et  quia  mi- 
nus  coalescunt  partes  altcra  manenic  iniegra ,  et 
volentia  pcr  se  absurda  vox  Lalinis  auribus,  et  quia 
minor  vox  t,qnam  e,  ut  ait  Hallicarnasseus ,  cui 
rei  in  componendis  dictionibus  studemus,  ut  minus 
gravis  sit  plurium  diclionum  conjunctio.  At  aeias 
hsec  benevmentiam  usurpavit.  ^ 


374 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPl 


379 


emndeai  casum  timerel  quem  fraler  ineiderat,  qui 
ob  divitias  et  prudentiam  abavuDCuIofderat  oocisas, 
utilem  lemporis  nmulavit  slultitiam.  Unde  etiam 
Brutus  est  cognominatus,  dum  vocaretur  Junius. 

89.  Ballms,  a  halando  potius  quam  loquendo  dic- 
tna;  verba  enim  non  explicat.  Inde  et  blesuf^  quia 
verba  frangit. 

30.*BtM!eo,garruIu8,quod  cseteros  oris  loquacitate, 
Don  sensu,  exsuperet. 

Biliosutf  quod  seroper  sit  tristis,  ab  humore  ni^o, 
qui  hilis  vocatur. 

31.  ^  Baburrus,  stultus,  ineptus. 

^  Biothanatusj  quod  est  vi  mortuus;  6«vaT0€  enim 
Gneeo  sermone  mors  dicitnr. 

C 

32.  Clarus  a  ccelo,  quod  splendeat;  unde  et  clara 
dieSy  pro  splendore  coeli.  Celsus  a  cmlo  dictus,  quod 
sit  soblimis,  et  altus,  qnasi  coslestis. 

49S  33.  Castus,  primum  a  castratione  nuncupa- 
tus;  postea  plaeuit  veleribus  etiam  eos  sic  nominari 
qui  perpetuam  libidinis  abstinentiam  pollicebantur. 

34.  ^  Cceles  dictus,  quia  iter  sibi  facit  ad  eoelum. 

*  Cailebs,  connubii  expers,  '  qualia  sunt  numina 
in  coelo,  quse  absque  conjugiis  sunt.  Bt  casMs  dici- 
tur,  f  quasi  coslo  heatus. 

Coelicola^  eo  quod  coslum  colat,  est  enim  angelus. 

35.  Continens*  non  solum  in  castitate  dicitur,  sed 
et  in  cibo  et  potu ;  in  ira  quoque,  et  vexalione  men- 
Its,  et  detrahendi  libidine.  Et  continens,  quod  se  a 
multb  malis  abstineat. 

36.  Clemens,  misericors  ab  eo  quod  cluat,  id  est> 
protegat,  et  tuealur,  sicut  solet  palronus  clientem* 

37.  Concors  a  eonjunctione  cordis  appellatus;  nnm 
sicut  consors  dicitur  qui  sortem  jungit,  ita  ille  con^ 
cors  dicitur  qui  corde  jungitur. 

38.  Conoionaforf  multitudinis  alloculor. 
Consolator,  unius  allocutor ;  et  inde  dictus  con- 

solator,  quoil  soli  se  applicat  cui  Ibquitur,  et  soli- 
tudinem  levat  alloquio  suo  :  hinc  et  solaHum, 

39.  h  Consultus  est  qui  consulitur,  cui  contrarius 
est  inconsultus^  qui  non  accipit  consilium. 

40.  Constans  dictus,  quod  undique  stat,  nec  in  ali- 
quam  partem  declinari  potest. 

*■  Bucco  GIoss.  :  Buccones ,  9c«paoiToi,  6ouxx(ovi(. 
Apulei.,  Apolog.  2  :  Macie  prorsus  ut  buccones  vtde^ 
buntur. 

^Baburrus,  Gloss.,  Baburra  Spwv,  iv^Tjto;,  |xaxaio;. 

«  BiothanaL  Serv. ,  iEn.  iv  ,  ad  vers.  Omnibus 
umbra  locis  adero :  Dicuni  physici  biothanatorum 
animas  non  recipi  in  originem  suam.  Vox  frequens 
JuHoFirmico,  Cassiano,  Tcrtull. 

*  Cosles.  Aug.,  lib.  de  Gramm.  :  Pratses,  dives, 
hares,cailes,  caBlites,  qui  iter  sibitaciunt  adcalum. 
— Coelite  quoqueinsinguiariusu»  Ovid.,l.v,de  Pont  >: 

Quod  lamen  pi.tui  de  coelile,  Brute,  recenli, 
Veslra  procui  posiius  carmen  in  ora  dedi. 

*  Ca^lebs.  Quintil.,  Iib.  i,  cap.  5,  Ingeniose  Caius 
visus  est  dicere  caslibes,  veluti  ccelites,  quod  onere 
gramssimo  carent.  El  Hieronym.,  ii  contra  Jovin.  : 
Caelibes  quod  coelo  digni  sunt,  inditum  nomen» 

'  Qualta  sunt  numina  in  coslo.  Verba  Aug. ,  loco  cit. 

'  Quasi  ccelo  beatus.  Al.,  coslo  aptus. 

^  Consultus.  E  Serv..  Mn.  iii,  ad  vers.  Inconsulii 


H  Confidens^  quod  sit  in  cunctis  fiducia  plenus.  Unde 
et  Coecilius  :  Si  con/ldentiam  habes,  con/ide  omnia. 

41.  Cautus  a  eavendo  dictiu. 

Callidusy  fraudolenluf ,  quia  celare  novit,  et  male 
peritus.  ^  Callidum  antem  veteres  non  pro  astuto 
tantum,  4^4  sed  etiam  pro  astute  docto  ponebant. 
Hunc,  et  versutum,  abeo  quod  animum  cito  vertat. 

4i.  Cupidus  a  capiendo  moltum,  id  est,  accipiendo 
vocatus.  Clamosus,  qvLBBi  calamosussLcalamo,  sciii- 
oet,  quod  soaet.  J  Calumniator,  falsi  oriminis  accoia- 
tor  a  caluendo,  id  est,  frustrando  etdecipiendo,  dictus. 

43.  Calculator,  a  calculis,  id  est,  lapillit  minutis, 
quos  antiqui  in  manu  tenentes  numeroa  oomponebant. 

44.  ^  CompHator^  qui  aliena  dicta  sois  permiscei, 
sicut  solent  pigmentarii  in  pila  diversa  miata  contun- 

B  dere.  Hoc  scelere  quondam  accusabatur  Mantuanus 
ille  vates,  cum  quosdam  versus  Homeri  Iransferens 
suis  permiscuiaset,  et  oom  corapilator  veterum  ab 
aemulis  diceretur,  ille  respondit  :  Magmarum  esse 
virium  clavam  Herculi  extorquere  de  mantu 

45.  Contumaxy  ab  eo  quod  contetnnat. 
Chromaticusy  quia  non  confunditur,  nec  colorem 

mutat;  Grsece  enim  xp<^P^  ^^^  vocatur. 

46.  Contumeliosus^  quia  velox  esl  et  tumet  in  ver- 
bis  injurise. 

Conieniiosus,  ab  intentione  vocatus,  qni  non  ra- 
tione  aiiquid,  sed  sola  pertinacia  vindicat. 

47.  Contemptibilis^  vel  qui^  eontemptui  habilis, 
vel  quia  contemptus,  et  vilis,  id  est,  sine  honore. 

48.  CrudeliSy  hoc  est,  crudus^  quem  Grseci  c^pkov 
G  appellant  per  translationem,  quasi  non  coctus,  nec 

esui  habilis;  est  enim  asper  et  durus» 

49.  ^  Camifcx,  quod  earnem  efficiat. 

"*  Cruciarius,  eo  quod  sil  cruce  dignus. 

Collega,  a  colligatione  soeietatis  et  amicitia^  com- 
plexu  dictus.  Coagtaneu^^  quasi  compar  aetatis. 

40ft  50.  Complex,  qui  uno  peccato,  vel  criminc 
alleri  est  applicatus  ad  malum ;  ad  bonum  vero  nun- 
quam  dicimus  complicem. 

51.  Consors,  eo  quod  ad  eum  pars  periinet  bono- 
rum ;  nam  sortem  veteres  pro  parte  ponebant.  Con- 
sors  ergo,  quod  sit  communis  sorte,  ^  sicnt  dmors 
dissimilis  sortis. 

abeunt. 

*  Callidum...  pro  astute  docto.  Hor.  : 
Q        Callidus  huic  signo  ponebam  millia  centum. 

j  Calumniator...  a  caluendo.  Caius  cap.  233,  de 
Verb.  sign.  :  Si  caluitur,  etmoretur,  et  frustretur. 
Inde  et  calumniaiores  appellati,  quia  ver  fraudem 
et  vexafionem  alios  vexarent  litibus.  Inde  et  cavil- 
latio  dicta  est. 

^  Compilator.  Fest.  :  Compilare  est  cogere  in 
unum,  et  condere[f.  contundere].  Wem  tamen  :  Pi- 
lare  et  compilare  sunt^  qui  Grascaoriginis...  Grasci 
namque  fures  irstpira;. 

'  Camifex.  Donat  in  Hecyr. :  Caro  proprie  dicifur 
mortuorum,  unde  camitices  dicti,  quoa  carnes  ex 
homine  faciant. 

"*  Cruciarius.  Petronius  :  Itaque  cruciarii  illius 
parentes,  ul  viderunt  custodiam  laxatam,  detra- 
xere  nocte  pendentem. 

"  Sicut  dtssors.  Aug.,  lib.  de  Gramm. :  Dissors  di- 
citnr,  dissimilis  sorfis. 


373 


BHrMOLOOIARCM  LIB.  X. 


374 


52.  Celer  appellatus  a  celeritate,  qaia  qaod  usas  /| 
exigil  feiocius  fadi. 

Con/inaUfij  ab  eo  qaod  sit  geoftre  vel  loeo  alfinis. 

Colonus  a colowuif  vel abagro  eolefado  dieias. 

63.  Cwratory  quod  caram  ferat  paeris,  qui  adhoc 
ejas  etatissuntat  negotia  saa  satis  administrare  non 
possiat. 

CopUtor^  a  cognoscendo  caasam  dictas. 

^  CUenies^  prius  colentesdicehButaT^tLColendit^' 
tronia. 

54.  Ct^tus 

CapHvus  dicitur  qumcapite  ditninutuSy  ingenui* 

tatis  enim  fortuna  ab  eo    excidit,   unde,  et  a  ju- 
risperitis  capite  dimtnu^us  dieitnr. 

55.  ^  Colimis,  a  columna  vocatiis,  eo  qapd  erec- 
lus  et  firmissimns  sii. 

56.  Comptus^  a  coma  dictus,  qnod  sit  formosus  ea- 
pillis,  Te)  qnia  comam  natrit. 

57.  Calamistratus  a  calamistro,  id  est,  acu  ferrcQ 
in  calami  similitudine  facto,  in  quo  criqes  obtorquen- 
tnr,  ut  crispi  siot,  quem  in  cinere  calefacere  sdent 
qni  tapillos  crispant,  ut  calamistrati  sint. 

58.  CorpulentuSf  quodsit  corporeyalidus,etlen- 
tis  earnibos. 

Crassus  a  sagina  corporis,  a^^r^ando  carnes. 
Comessor^z  comedendo  satis.  4lW  Estemm  gnle 
ac  ventri  immoderate  deditus. 
'^  Caupo  pessimnsy  de  vino  aquam  faciens. 

59.  Candidus  :  canus  dictus  a  candore,  el  eamdi" 
dns  qnasi  candor  daius;  stndio  enim  accedit  candor. 
Nam  album  vocnri,  naturae  est. 

6d.  '^Clodus.,-  Curvus,..  Crispus^... 
C(ecus  appellalus,  quod  carcal  visu.  Est  enim  lumi- 
nibus  amissis.  Caecus  est,  qui  utroque  oculo  non  videt. 

61.  Caducus  a  cadendo  dictus,  idem  lunaticuSy  eo 
qnod  certo  luna)  temporc  patiatur.  Confu^us,  acon- 
fusione  scelcris  appellatus,  inde  et  confusio. 

62.  Conwlsus  dicitnr,  cui  sua,  vi  aliqua  adimun- 
lur.  Unde  eiconvulsa  navis^  cttjnseminenlia  vi  tem- 
pestatis  adimuntur;  unde  et  Yirgilius  :  Vix  sepiem 
convulsas  undis^  quasi  mutilatoi. 

63.  Consumptus,  totus  sumptus,  et  devoratus. 
Conciliatrix,  ob  societaiem  flagitiosae  consensionis 

dicta.  eo  quod  intercurrat,   alienumque  nundinet 
corpus.  Hanc  etiam  et  /^nam  vocant. 

64.  Circumforanus,  qui  advocationum  causa  cir-  Q 
cumfora  el  conventus  vagatur.  »  Collegiatus,...  Car- 
peniarius,.,. 

*  Clientes,  E  Serv.,  -^n.  vi,  ad  vers.  Pulsatusve 
parens^  a.  f,  %.  clienii. 

**  Colomis.  Unde  incolumis,  a columna.ye]  columi- 
ne.  Dunai.  in  Phorm.:  Columen,  culmen,  an  columen 
co/umna ?  Yitruv.,  lib.  iv,  cap.  20  :  Columen  in  sum- 
mo  fastigio  culminis,  unde  et  columnoe  dicuntur. 

•^  Caupo  pessimus,  llieron.,  Is.  uHa^reiici  quoque 
evangelicam  veritatemcorrumpuntprava  inielUgen- 
iia,ef  suni  cauponespessimi  facientes  de  vino  aquam. 

•*  Clodus...  Curvus...  Crispus.  Aliquilibn  recen- 
tiores  has  lacunas  expleut.  Sed  ita,  ut  referre  non 
sit  operse  oretium. 

^  tolleglatus,  De  coHegiatis  titulus  est  lib.  xiCod. 

^Dives  ab  asre.  Aliqui  Goth.,  ab  habere. 


55.  Dominus  per  derivationem  dietus,  quod  domut 
prsesit. 

Disertus,  doctns,  a  disserendo  dietns,  disposiic 
enim  disserit. 

66.  Doctos  a  doeendB,  inde  et  doctor. 
Docilis,  non  quod  sit  doctus,  sed  qnia  daceri  po- 

test;  est  eni»  ingeniosus,  et  ad  discendnm  aptus. 

Discipulus  a  diseiplina  dictus,  discipUna  autem 
a  discendo  vocata. 

67.  Dtspmator  vooatar,Otticreditur  administratio 
pecuniamm.  4tW  Et  ideo  dispensator,  qnia  prius 
qui  dabant  peeuniam,  non  numerabant  eam,  aed  np- 
pendebant, 

68.  '  Dives  ah  are  vocatus.  '  Decorus,  perfectus, 
a  decem,  Dulcis,.,,  Decens,  compositus,  a  numero 

B  deeem  dictns.  Hine  et  decorus,  et  deeibilis. 

69.  Direetut,  oo  qnod  in  reetam  vadit. 
Dileciui  SLdiligentia.E^c  sunt  enim  signa  dili* 

gendi. 

70.  ^  DeUbutus,  de  oleo  unctus,  ut  athletse  solent, 
velin  ceromate  pueri.  Hinc,  et  deUbutumgaudio^  id 
est,  perfusum,  vel  plenum. 

Delicatus,  qned  sit  deUciis  pastus,  vivens  in  epu- 
lis,  et  nitore  corporis. 

71.  Defessus^  semper  infirmus,  quasi  diu  fes- 
sus. 

Debilis,  qaod  per  bilem  foctus  sit  |fragilis.  Bilis 
enim  hnmor  est  afficiens  corpus. 

Deeohr,  qaed  desit  illi  color. 

78.  Desperatus,  vnlgovocatur  malus,  ac  perditus, 
C  nec  jam  allios  prosper»  spei.  Dicitur  autem  pcr 
similitudincm  segrorum,  qui  affecti  et  sine  spe  depo- 
nuntur.  Oonsaetudo  autem  erat  apud  vctcresut  ^  dcs- 
perati  anie  januas  suas  collocarentur,  vel  ut  extrc- 
mum  spiritum  redderent  terrse,  vel  ut  possent  a 
transeuntibus  forte  curari,  qai  aliqaando  simili  labo- 
raverant  morbo. 

75.  Degener,  aut  ignobilis«  ant  qnod  sit  impari  ge- 
nere,  aut  si  dum  sit  optimo  genere  natus,  inhoneste 
tamen  vivit. 

74.  Decrepitus,  qnod  morti  sit  propior,  et  quasl 
ad  mortis  lenebras  vertat,  sicut  crepuscuium  tempns 
hoclis.  Alii  dicunt  decrepitum,  non  qui  409  senec- 
tute  avulsus  est,  sed  qui  jam  crepare  desierit,  id 
est,  loqui  cessaverit. 

75.  i  Depreiiatus,  ab  eo  quod  sit  vilis,  nec  aliquo 

pretio  dignus. 
^  Dirus,  prseparcus,  et  teter,  quasi  divina  ira  in 

f^  Decorus...  a  decem,  Seg.,  a  decendo, 

^  Delibutus.  Ex  Don.  in  Phorm.,  ad  illud.St  te  de- 
Ubuiumgaudio  reddo. 

^  Desperati,..  consuetudo  autem  erat.  Servii  sunt 
heec,  non  Desperaii,  se<l  Deposiii  vocem  ioterpretaa- 
iU.  Mn,  12,  ad  vers.  Ule,  ui  depositip,  f.  p.  Quaesi 
non  satis  apia  sunl,  minus  nunun,  cum  Isidorui 
Sorvii  commentariisslne  Virgitii  carminibus  asa«  sii» 
ui  Ghacon  opiimc  conjecit,  ot  ci  aliis  h^jus  opeiU 
locis  maniresle  apparet. 

j  Depreiiatus,  Utuntur  hac  voce  antiquos  Biblio- 
rum  iuterpres,  Tertull.  etalii  Qcclesiastici  scnp- 
tores. 

"  Dirus  prasparcus^  et  teter.  Haud  absurdo ;  oppo- 


IV—  •■ 


S.  ISIDOHl  HISPALENSIS  EFJSCOPI 


376 


1(1  actus.  Nani  dirum  dicitur  quod  divina  inferUir  A      85.  '  Exsul,   quia  exlra  solum   suum  esl,  quasi 
ira.  Alias  dirus,  magntis. 

76.  *  Dehiscens,  \alde  hisceus.  Hic  euim  de  au- 
gentis  est,  ut  deamare,  d^sidere. 

Despiciens^  eo  quod  deorsum  aspiciat^  vel  con- 
lcmptui  babeal. 

DolosuSf  inaidiosttf,  vel  malignus,  ab  eo  quod 
deludat.  Ut  enim  decipiat,  occuitam  maliiiam  blan- 
dis  sermonibus  omat. 

77.  Dubiusj  incertus,  quasi  duanimviarum. 
Delator  diclus,  eo  quod  detegat  quod  latebat. 
Dilator,  quia  differt  ad  proferendura. 
Desidiosus^  tardus,   piger,  a  desidendo  vocatus, 

id  est,  valde  sedendo  (idem  et  reses^  a  residendo) ; 
de  enim  hic  augentis  est. 


trans  solum  missus,  aut  extra  solum  vagus.  '  Nam 
exsulare  dicuntur  qui  extra  solum  eunt. 

86.  ^  Extorris,  quia  extra  terramsuam  est,  quasi 
ex  terris.  Sed  proprie  extorris^  cum  vi  expulans, 
et  cum  terrore  solo  patrio  ejectus ;  et  extorris,  ex 
terra  sua  pulsus. 

87.  Extorris,  extra  terram  :  aut  extra  terminos 
suos,  quia  exterretur. 

88.  ^  Exterminator^  non  ille,  qui  vulgo  dicitur 
«f  ovvj^  tlfvai,  sed  qui  dejicit  470  et  expeliit  a  ler- 
minis  civitatis. 

Exterminatus,  ab  eo  quod  sit  extra  terminos 
suos  ejectu8;8ic  eted;^emtt5,eoquod8it  alienae  terrse. 

89.  Egens,  et  egenus,  sine  gente,  et  aiae  genere, 


78.  ^  Delirus  mente  defectus  per  fletatem,  ino  tou  g  indigens 


XDpetv,  vel  quod  a  recto  ordine  et  quasi  a  iira  aberret. 
Lira  eoim  est  arationis  genus  cumagricolse  facta  se- 
mente  diriguut  sulcos,  in  quos  omnis  seges  decurrit. 

79.  Demens,  idem  qui  amens,  id  cst,  sine  mente, 
vel  quod  diminutiooem  habeat  mentis.  Desipiens^  eo 
qucd  minus  sapere  incipit  quam  solebat. 

80.  Damnatus,  et  damnahilis,  quorum  prior  jam 
addictus  esl,  sequens  potesl  addici. 

^  Degulator,  quod  gula  sit  deditus. 

4tW  £. 

81.  Elatus  pro  eo  quod  seipsumsupra  menanram 
suamelevet ,  dummagnus  sibivideturdehiaquaeagit. 

^  Enormis,eo  quod  normam,et  menauram excedat. 

82.  Eloquens,  profusus  eloquio. 


Exiguus,mn\Xnm  egens.  Ex  enim  pro  wUde  ponitur. 
j    Exilis^   teouis,  quod  possit  quamvia  peran- 
gustum  exire  (sive  sine  illis). 

90.  Exesus,  quasi  percomesus.  Bst  enim  aridus, 
tenuis  et  exilis. 

Exhaustus^  qnia  consumptus  eat^etinanis  effeetus. 
Ex$i0tguis,  quod  sit  exlra  sanguinem. 

91 .  ^  Exanimis,  est  mortuns.  Exanimis  antem  et 
exanimus  dicimus,  sicut 'tfnammtcj,  et  unanimis^ 
inermus,  inemUs,  et  hoc  nostro  arbitrio  subjacet. 

92.  Exustus  dicitur,  de  quo  nihil  auperest,  quasi 
valde  uttus.  Ex  enim  pro  valde  ponitur. 

Exosus  ab  odio  dictus;  ^  nam  antiqui,  el  odi 
dicebant,  et  osus  sum;  hioc  esi  exosus,  quo  utimur. 


Exertus,m  loquendo  expeditus.  Exerere  enim  pro-  Q  licet  jam  osus  non  dicamus. 


ferre  vel  expedire  est. 
*  Erudiius^  quia  non  rudis,  sed  jam  doctus. 

83.  Expertus,  multum  peritus ;  ex  enim  hic  pro 
valde  ponitur. 

Expers  vero,  qui  est  extra  peritiam  ct  intellectum. 
ExomatuSy  valde  ornatus  ;  ex  enim  pro  valdeyo^ 
nitur,  sicut  excelsus,  (\a^%ivalde  ceUus. 

84.  Eximius,  quasi  valde  minens. 

Ef/icax  dictus,  quia  nuUam  diHicuItatem  habet  in 
qualibet  refacienda;hinc,et  ef/icienssifaciendo  dictus. 
Exspes,  quod  sine  spe. 
ExperSf  quia  extra  partem,  caruit  enim  parte. 
Exsors^  quia  extra  sortem  cst. 

nitur  enim  diro  comi^.  Ciccro,  in  (^ton.  MsAiQuan" 


tainuno  comitas,in  a//ero<im7a5f  Reliquae  Serv.,  D  iEros,  iEnormis,  yEiatus. 


93.  Effractor^  quod  ait  expugnator  claustrorum. 
ExitiosuSf  eo  quod  multis  exitio  sit. 
Exsecutor^  ab  exsequendo  ;  idem  et  exactor, 
EfferatuSy  mente  ferina  effectus,  et  ultra  huma- 

num  modum  excedens. 

Effrenatus,  ab  eo  quod  sit  pra^ceps,  et  pronus,  et 
sine  freno  rationis. 

94.  Eunuchusfivmmm  nomen  est,  quod  est  spado. 
Homm  quidam  coeunt,  sed  tamen  virtus  in  se- 
mine  nulla  est.  Liquorem  enim  habent,  et  emittunt, 
sed  ad  gignendum  inanem  atque  invalidum. 

95.  ^  Effeta  ab  eoquod  sit  frequenti  fetu  exhausta; 
partus  enim  eam  assiduus  debilem  reddidit. 

in  A  :  Eaorrois,  et  Helatus,  et  Heros,  quia  in  libris 


iEn.  II,  VI. 

^  Dehiscens.  Ex  eodem,  ^n.  i,  ad  illud  :  his  un- 
da  dehiscens. 

^  Delirus...  diriguntsulcos  in  quos  omnissegesde- 
currit.  —  Sulcos  pro  porcis  posuit,  vel  liris ;  nam  in 
sulcos  non  seges  decurrit,  sed  aqua  ex  liris.  Vid. 
Varron.  el  Columeli. 

''Degulator.  Apulei.,  apolog.2  :  Quastamenomnia 
inpaucis  annisila  hic  degulator  studiose  inventrem 
condidit,  etc.  Idem  degulo  dicitur  ab  Aug.,  in  Iib. 
de  Gramm. 

^  Enormis.  —  Anormis  quibusdam  p1acucrat,quod 
in  Goth.  cenormis ;  iii  aliquo  etiam  anormis;  sed 
non  convenii  interpretatio.  Anormis  namque,  qui  si- 
ue  norm.  Hor.  : 

Rusticus  anormis  sapiens,  crassaque  Minerva. 
EnormiSy  "Xtranorrqam.  ^llud  absurdius,  quod  supra 


^  Eruditus.  Vid.  Cassiod.,  in  ps.  ii. 
^  Exsul.  E  Serv.  ^En.  iii. 
«  Nam  exsulare  dicitur.  Ex  eod.,  iEn.  xi. 
^  Extorris.  Ex  eodem,  ^n.  iv,  ad  vers.  Finibus 
extorris. 

*  Exterminator.  Non  una  hic  species  Graecorum 
characterum ;  sed  ^Sopforou  Manuscripti  nihii  ha- 
bent,  a^avtoTou  aliquid  omnes.  Er^o  quod  prseferrc 
libri  videbantur,  a^vr.c  eTvat^  scnpsimus  :  neque 
afavtaryjt,  quod  A.  Augustino  probabatur,  rejicimus. 

j  Exilis.n  sivesineillis.  Vid.  Fest.,  vel  Serv.  potius. 
^  Exanimis.  EServ.,  Ma,  i,  ad  vers.  Exanimum- 
queauro. 

*  fiam  antiqui  diceb.  Ex  eodem,  iEn.  v,  ad  vers, 
Si  nondum  exosus  ad  unum. 

»  Effeta.  Ex  eodem,  ^n.  v,  ad  vers.  Frigentque 
effefm  in  corp,  vires. 


:.77 


ETYMOLOGIAHUM  LIB.  X. 


378 


•    «1  F. 

96.  Facundus  dictus,  quia  facile  fari  possit. 
Facetus^  qui  jocos  et  lusus  gestis  et  factis  commen- 

dat»  a  faciendo  dictus. 

FrugaUs  a  fruge  nominatus,  id  est,  a  fructu,  vel 
parcimonia,  sive^  ut  alii  volunt,  a  modesiia  et  tem- 
perantia. 

97.  *  Fenerator,  qui  pecuniam  deponit  apud  debi- 
torem,  quasi  fenoris  actor ;  nam  fenus  pecunia  est. 
Fenerator  autem  Laiine.dicitur  et  qui  dat  mutuum,  e^ 
qui  accipit. 

Flamines,  pontifices  idolorum. 

98.  b  Felix  dicitur  qui  felicitatem  dat;  felix  qu^ 
accipit ;  et  felix,  pcr  quem  datur  felicitas,  ut  felur 
iempus,  felix  locus. 


/1  appeIlatos,quod  praster  niodum  obstupefacii  sunt  va- 
ticiniis  illius,  usque  ad  amentiam. 

105.  Fautor^  ab  eo  quod  faveat  et  consentiat. 

^  Ft(7<or,appelIatus  a  fingendOy  et  componendo  alir 
quid,  sicut  qui  capillos  mulierum  lenit  et  pertractat, 
ungit  et  nitidat. 

Fallax,  quod  fando,  id  est,  loquendo   decipiat. 

478 106.  Fervidxu,  iracundus,  ira  enim  inflammat- 

Frendens,  quod  miDando  frangat  dentes,  et  com- 
primat. 

Fremens.,, 

Ferox^  ab  eo  quod  feriiatem  exerceat,  ut  bestia. 

107.  ^  Fur  a  furvo  dictus  est,  id  est,  a  fusco;  nam 
noctis  utitur  tempore. 


Factiosus,  inter  ODorobria,  cum  seditiosum  acci- 
99.  Fidelis,  pro  eo  quod  fit  ab  eo  id  quod  dicit,  g  pivolumus;  cum  vero^atiosum,  ac  potentem,  quaai 


vel  quod  promitiit  bonum. 

Facilis^  a  faciendo,  nec  tardus. 

Firmus,  unde  eiformosus. 

Fortis,  quia  fert  adversa,  vel  qujKCumque  accide- 
rint;  sive  a  ferro,  quod  sit  durus,  nec  molliatur. 

100.  «  Formosus  a  fomw  dictus.  Formum  enim 
veteres  calidum  et  fervens  dixerunt.  Fervor  enim 
sanguinem  movet,  sanguis  pulchriludinem. 

101.  <^  Foedus  nomen  habet  ab  hirco,  et  hasdo,  f 
littera  addita.  •  Hunc  veteres  in  gravi  significatione 
ponebant,  ut  : 

Sanguine  foedantem,  quos  ipse  sacraverat  ignes. 
479  Fragilis  dictus,  eo  quod  facile  frangi  possit. 

102.  Fessus,  quasi  fissusj  nec  jam  integer  salnte  : 


magna^  factionis. 

108.  Facinorosus,  Si  fdiCii  commisso  nominatus; 
^acit  enim  quod  alteri  noceat. 

^  Femellarius,  feminis  deditus,  quem  antiqui 
muliefarium  appellabant. 

FlagitiosuSy  eo  quodfrequentios  flagitet  atque  ap* 
petat  libidinem. 

109.  *  flurct/(5rdicebaturolim,qui  oblevedelidum 
cogebatur  a  dominis,  ignominiae  magis,  quam  sup- 
plicii  causa,  furcam  circa  viam  ferre,  prsedicans  pec- 
caium  suum,  et  monere  c^teros,  ne  quid  simile  pec- 
carent. 

110.  Futilis,  vanus,  superfluus,  loquax,  ei  estme. 
taphora  a  vasis  fietilibus,quae  quassa  et  rimosanon 


est  autem  generale.  Dicimus  enim  fessus  animo,  ut  G  tenent  quse  injeceris. 


ter  fessus  valle  resedit;  et  fessus  corpore,  quod 
magis  est  proprium ;  et  fessus  rerum  a  casu  venien- 
tium. 
Fatigatus,  quasi  fatis  agitatus. 

103.  Fonnidolosus  a  formo,  id  est,  sanguine  dic- 
tus,  cum  se  a  cute  ad  priecordia  fugiens  contrahit 
sanguis;  nam  timor  sanguinem  gelat,  qui  coactus 
gignit  formidinem,  unde  est  illud  :  Gelidusque  coit 
formidine  sanguis. 

'  Formidolosus  autem  cum  sit  timidus^  et  timen- 
dum  significat. 

104.  8  Fatuus  ideo  existimatur  dictus,  quia  neque 
quod  fatur  ipsc,  neque  quod  alii  dicnnt,  intelligit. 
Fatuus  originem  ducere  quidam  pulant  a  miratoribus 
Fatuce  Fauni  uxoris  fatidicse,  eosque  primum  fatuos  Q 

•  Fenerator  autem  Latin.  Ex  Aug.,  in  ps.  xxxvi. 
«>  Felix.  Scrv.,  ^En.  i :  Felix  dicitur,  et  quikahet 

felicitatem,  et  facii  esse  felicem, 

«  Formosus...  Formum  enim  veteres  calidum.  Ita 
legendum  inf.,  lib.  xix,  cap.  7,  in  Forcipes,  et  apud 
Serv.  (cujus  \veee  sunt  verba,  ^n.  viii),  non  forvum, 

et  apud  Non.,  in  Fauno.  Vid.  Fcsi.,  in  Forcipes 

Forma...  et  Formucalis,  el  Donat.,  in  Phorm.,  act. 
I,  sc.  2,  ad  verba  H(bc  formam  cxstinguerent. 

•  Ftrdus.  Fesl.   :  Foedum  antiqui  dicehant  pro 

HCKDO,  POLUS    pro  IIOLERE,  POSTBM  prO  nOSTB,  POS- 
TIAM    pro  UOSTIA. 

•  Hunc  veteres  in  gravi  signif.  Serv.,  ^En.  ii  : 
Fcedum  tam  apud  Virgilium,  quam  apud  Sallus- 
tium  non  turpe  significat,  sed  crudele. 

'  Formidolosus,  cum  si  timid.  E  Serv.,  .En.  iv. 
«  Fatuus.  Ex  eod.,-En.  vu,  ad  vers.  HuncFauno^ 


111.  Fomicarius 

Fomicatrix  est  cujus  corpus  publicum  et  vulgare 
est.  Hse  sub  arcuatis  postabant,  quse  loca  fornicea 
dicuntur;  unde  et  fomicarice.  Virgilius  :  Atquead' 

verso  fomice. 

H2  Fecunda^  a  fetu  dicXSi,  qnasi  fetuabundans  : 
est  enim  partu  frequens. 

Feta 

Flens,  quasi  lacrymis  fluens. 

Fugitivus  ncmo  recte  dicitur,  nisi  qui  dominnm 
fugit;  nam  si  parvulus  puer  a  nutrice,  vel  a  schola 
dicesserit,  fugilivus  non  est. 

G 
113.  Gloriosus  a  frcquenlia  daritaiis  dictus,  ^pro^? 

et  nimph.  At  Justin.,  lib.  xliii  :  Fauno  fuit  uxor  no- 
mine  Fatua,  qu(F^assiduodivino  spirituimpleta,  ve* 
lut  per  furorem  futura  prremonebai.  Unde  adhuc 
qui  inspirari  solent  faini  dicuniur.  Ipse  quoquc 
raunus  Fa/utt^  Fa/titf/wdicebatur. 

*>  Fictor,.,  lenit.  AI.,  linit. 

i  Fur.  Vid.  Agell.,  lib.  i,  cap.  8. 
Factiosus...  cum  verogratiosum,acpot.  Glos».^ 
factio,  taxH^-  Sueion.,  in  Nerone  :  Quinque  miUia 
juvenum  elegit,  qui  divisi  in  factiones  plausuum 
genera  condiscerent.  El  Plaut.,  in  Aulul. :  Isiasma- 
gnas  factiones,  dotes  dapsilesnihil  moror.  Inde  faC' 
tiosi^  potentes  el  gratiosi  in  factionibus. 

^  Femelliarius.  Aberat  haec  vox  a  plerisque  (xoth. 
Erat  in  Ovet. 

»  Furdfer.   Bx  Donat.   Vjd.  GIoss.,  m  Furctfcr^ 

9Taiupcx6{U0T0C,  etC« 


3*9 


S.  ISIDORI  lilSPALBNSIS  BPISCOPI 


3t0 


lUtera  commutala.  G4orio!^us  a  laarea  dictas,  quse  J|  verso,  uirallani  p.»pulufn,  dum  ia  ludis  a]|;aDt. 


datur  yictoribus. 

Gnarus,9c\ens,  c«i  contrarius ;  ignamSy  nesciens. 

Gravis,  yenerabilis ;  unde  474  et  contemptibiles 
leves  dicimuK.  Gravis  pro  consilio  etconataotiadictu», 
quia  non  levi  motu  dissilit,  sed  6xa  eonstantife  gra- 
viCiUe  eonfliatit 

114.  Grandis Gracilis GrandagvuSjqnod  s^ 

grandis  obvo,  Gratus,  gratiamservana^aed  gratustan- 
tum  animo,  gratissimus  et  animo  et  corpore  dicitur. 

Graii/icus,  ab  eo  quod  gratis  faciat  bonuro.  *  Gra- 
Hosus^  qui  plus  unieuique  quam  meretur  tribuit. 

415.  ^rftt/tapropriedicilur,  quivulgo  verbosus 
appellatus,  accedente  la^litia,  nec  valens»  nec  volens 
tacere.  Sumptum  nomen  a  graculis  avibus,  qui  im- 


121.  Qne  spedes  argnmenti  transiata  est  in  iis 
qni  fako  valtn  incedunt,  al  simalant  qnod  non  sunt ; 
nam  hypocritse  dici  non  possunl  ex  qno  foras  exierint. 

128.  Humatust  quod  sit  humo  tectus,  id  cst,  sc- 
pultus. 

Hilarisy  Grsecum  est  nomen. 

I 

123.  Ingeniosus,  quod  intus  vim  habeat  gignendi 
quamlibet  artem. 

Inventor  diclus  quod  in  ea  quae  qua^rit  venit;  un- 
de  et  ipsa  quae  appellatur  inventio,  si  verbi  originem 
retractemus,  quid  aliud  resonat,  nisi  quia  invenire 
cst  in  id  venire  quod  qiijrritur  ? 

124.  *»  Interpres,  quod  inter  partes  medins  sit 


portuna  loquacitate  semper  strepunt,  nec  unquanj  B  duamm  linguarum  47«  dum  transfert.  Sed  ei  qui 


quiescunt. 

^  Ganeo,  luxuriosus,  et  tanquam  in  oociiUis  locis, 
et  subterraneis,  quse  ganea  Qneci  vocant. 

®  Glutto,  a  gula,  id  est,  gulosos. 

H 

116.  Heros  ^  vir  sapiens,  elfortis. 
Humilis,  "  quasi  bumo  acclinis. 

Honorabilis,  quasi  honori  hahiliSy  hoc  est,  aptus. 

117.  '  Honestus^  quod  nihil  habeat  turpitudinis ; 
nam  quid  honestas,  nisi  honor  perpeluus,  id  est, 
qnasi  honoris  status  f 

Humanus,  quod  habeat  circa  homines  amorem  el 
miserationis  affectum;  unde  et  humanitas,  qua  nos 
invicem  tuemur. 

4T5  118.  He^ilis,  qnod  sit  ad  habendum  commo-  6 
dus,  atque  aptus.  Honorosus^  plus  cst  quam  hono- 
ratus,  sicut  scelerosus,  quam  sceleratus. 

Hirsutus,  ab  eo  quod  sit  hirtus,  et  pilis  horridus. 

Ii9.  s  Hypocrita,  e  Grseco  sermone  in  Latinum  si- 
mulator  intcrpretatur.  Qui  dum  intus  malus  sil,  bo- 
num  se  palam  pstendit;  (mh  enim  falsum,  xptvi;  ju- 
dicium  interpretatur. 

120.  Nomen  autem  hypocrita»  tractumcst  aspecie 
eorum  qui  in  spcclacuUs  contecta  facie  incedunt, 
distinguentes  vultum  ceruleo  minioque  colore,  et 
G»teris  pigmentis,  habentes  simulacra  orisliuteagy- 
psata,  ci  vario  coloro  distincta,  nonnunqnam,  et 
colla,  ot  manus  crela  perungentes,  ut  ad  per- 
sonae  colorem    pervenirent,  et  popuhim,  dum  in 


inter  Deum,  quem  inlerpretatur,  et  homines,  quibus 
divina  indicai  mysteria,  interpres  vocatur. 

125.  JuridicuSy  quia  legum  jura  dicit 

IndoleSy  proprie  cst  imagoqusedam  futune  virtutis. 
Justus  dictus,  quia  jura  cnstodit,  et  secundum  le- 
gem  vivit. 

126.  ^  InnoXy  quod  non  noceat. 

Innocuus,  cui  nocitnm  non  sit,  sed  apud  veteres 
utrumque  indifferens  est. 

Jocundus,  eo  quod  si  semper  jocis  aptus,  et  hila- 
ritati,  a  frequeniia,  sicut  iracundus, 

Jocosus,  jocis  usus. 

127.  Inclytus,  Grsecum  nomcn  est.  Nam  xXutov 
Grseci  gloriosum  vocant. 

Illustris,  nomen  notitis  est,  quod  clareat  mul- 
tis,  splendore  generis,  vel  sapientise,  vel  virtutis, 
cui  conlrarius est  obscure  natus.  Idoneus,,. 

128.  Incolumis,  a  columna  nomen  habet,  quasi 
erectus,  fortis  ct  stabilis. 

Immarcescihilis,  incorruptus,  et  sempiternus,  quod 
sit  sine  marcore  et  languore. 

Intemeratus  incorrupiuset  nulla  lemeritate  vio- 
latus. 

129.  In/irmus,  quia  sine  formo,  id  est,  sine  calore» 
Imbecillis,  quasi  sine  baculo,  fragilis,  et  inconstans. 
Inanis,  levis. 

130.  Inconstans,  quia  non  est  slabilis,  scd  quod 
placet  ei  rursus  displicet. 

JactanSy  vcl  arrogans  e$t,  qni  majorum  institutis 


laudis  agerent,  fallerent,  modo  in  specie  viri,  modo  9  non  acquiescit,  sed  propriam  quamdam  viam  jusliUje 

in  feminae,    modo    lonsi,   modo    criniti,  anili,   et      ^^  sanctitatis  inquirit. 

virginali,   capteraque    specic,  selatc,   sexuquc    di-  j /rorum/usdicius,  quiaccensosanguinein  furorcm 


•  Gratiosus.  Agell.,  lib.  ix,  cap.  12  :  Gratiosus,  ct 
qui  adhibet  yratiam,  et  qui  admittit, 

^  Ganeo...  tanquam  in  occult,  et  subterr,  Fesi.  : 
Ganeumlocum  abditum  ac  velut  sub  terra  dixerunl. 
Dooat.,  in  Adelpti.  :  Yeteres  ganeum  meretricum 
tabernam  dixerunt,  inh  rii;  ya;,TouTo  hrx  t^;  yfi;,quod 
ipsa  sit  in  terra,  non  ut  ccenacula  superius,  unde, 
et  takerna,  quasi  trabenaa  validioribus  dicta  frabi- 
bus,  quibux  superiora  suspensa  sunt. 

"^  Glutto,  Aug.,  in  lib.  dcGramm. :  Heluo.  qui  et 
glutto.  Ffst.  :  Ingluvies  a  gula  dicta  ;hinc  et  inglu- 
viosus,  et  glutto,  et  gulo. 

* Heros.idem siip. , cap. 1. 1. 39 :  Heroes  appellantu r 
viri,quasi  aeri,etccelo  digni,  propter  sapientiam  ei 


fortitudinem.  Vid.  Serv.,  .En.  i,  et  Ang.,  10  de  Ci- 
vit.,  cap.  21,  a  quibus  looge  diversus  it  Socrates,  in 
Cratylo.  /Eros  iu  libris  vct.  in  A  scribitur. 

*  Humilis.  .  humo  acclinis.  Ita  Golhici  omnes. 

'  Honestus  q....honoris stntus.  Al.,  q.  honor.  stan^. 

^  Hypocrita.  E\  Aug.,  serin.  1  in  fer.  6  po4 
QuinqiKifr. 

*»  Interpres.  Serv.,  Mn.  x,  ad  vors.  Tertius  illc  h. 
divnmque  interp.  —  [nlorpres,  mcdiumest,  nnm  ei 
Deorum  interpreintor,  eilwminum,  qui  divinas  in- 
dicat  mentes  inierprcs  vocntur. 

^  Innox.  Gloss.,  Innox,  dSXa^i;;. 
Iracund...  Ut  enim  flamma.  Ssepe  boc  repoiit. 
Hebraice  T1N  lux. 


381 


ETYMOLOGIARUM  UB.  X. 


382 


compelluar,  ut  enim  flamma  dieilar,  et  iraioflammat.  J|     141.  >  Immunis,  minime  muqiiicus,  ut  e9t  in  pro- 


131.  Incentorf  ab  eo  qnod  incenda^  atqoe  in- 
flammet. 

*  Ineenior^  quia  prava  sugifefltione  ad  yitia  eor 
aliomm  succeudit,  et  persuadendo  inflammai. 

438.  InexpiahilU,  quod  nanquam  expietur,  nun- 
quam  purgetur. 

4Vy  ^  InlaudalnHSy  non  quia  laudatns  non  sit, 
sed  quia  landari  non  roeraerit. 

hratus^  ira  actus. 

133.  Impiusy  quia  sine  pietate  religionis  est. 

Iniquus  proprie  dictus,  quia  non  est  equus,  sed 
inseqaalis.  ^  Inter  impium  autem  et  iniquam  hoc 
distare  nonnunquam  solet,  quia  omnis  impius  ini- 
quus,  non  tamen  omnis  iniquus  est  impius.  Impius 


namque  pro  infideli  ponitur ;  et  dictus  impius,  quod  3  vel  qui  ignoratur. 


verbio  veteri :  Immunem  dues  odere  suu  Iiem  im- 
munis,  qui  non  facit  munia,  id  est  officio  non  fungi- 
tar,  est  enim  omni  privilegio  vaei)tt8« 

142.  IndemniSf  eo  quod  sine  damno  vivat,  et  sine 
uUa  eulpa,  atque  penoulo. 

Iners,  sine  arte,  et  ob  boe  ne  operi  qoidem  ulli 
aptus. 

Inemds,  vel  sine  srmis»  vel  sine  viribus.  Nam 
semper  arma  pro  viribus. 

143.  I^navus ,  ignarus  vife ,  i4  eat  rationis  et 
vitse. 

Ignarus,  non  gnarus,  id  est,  ipscios,  vel  sine  nari- 
bus.  ^  Olfecisse  enim  veteres,  scisse  dicebanL 
^  Ignarus  autem  duo  significat ,  vel  qui  ignorat 


sit  a  pietate  religionis  alienas.  Iniquus  vero  dici- 
tur,  pro  eo  quod  non  est  aequus,  sed  pravis  operibns 
maealtlar,  vel  si  Christianitatis  nomine  censeatar. 

434.  Inimicus,  quia  non  amicus,  sed  adversarius. 
Duse  autem  res  inimicos  faciunt :  fraus  et  terror. 
Terror,  quod  timeot;  fraus,  nudi  quod  passi  sunt. 

i35./ntmiiM,dictusab  intuendo  felicitatem  alterius. 

^  Invidiosus  est,  quia  ab  alio  patitur  invidiam. 

htvisus^  odiosus,  ab  invidia  et  zelo  dictas. 

136.  Intestabilis,  cujus  testimonium  npn  valet,  et 
quod  dixerit  irritum  improbatumque  sit. 

Infamis,  non  bonae  famae. 

Improbus  dictus,  quod  instat  etiam  probibenti. 

137.  Importunus,  inquietus,  quia  non  babet  por- 


144.  Immemor,  qui  oblitus  est,  perdidit  enim  me- 
moriam. 

Inscius,  quia  sine  scientia  est. 
Idiotay  imperitus.  Greeum  est. 
Imperitus,  sine  peritia. 

145.  ^  Inconsultus,  ab  eo  quod  non  accipiat  const- 
lium.  Item  inconsultus,  quia  est  sine  consilio,  et  in- 
scius  rerum,  atque  ignarus. 

Ineptus,  apto  contrarius  est  quasi  inaptus. 

146.  ">  Inops,  qui  sine  terra  est;  opem  enim  terriifn 
intelligimus,  quia  opem  fert  fructificando.  Alii  iuopem  ' 
intelligunt,  non  sepuUum,  inbumatum,  cui  nec  inanis 
abseoti  surrexit  tumulus. 

147.  Ignobilis,  eo  quod  sit  ignotus,  et  vilis,  et  obs- 


tnm,  id   est,  quietem.  Unde  et  importuni,  quia  in  Q  cnri  generis,  4911  cujus  ne  nomen  quidem  scitur. 


naufragium  cito  feruntur. 

/n/rent«estquifrenis  non  regitur,  ut  Numidas  in- 
freni. 

138.  Infrendens,  proprie  est  inter  se  comprimens 
dentes.^  Nam  et /ren(/m  significat  dentibus  frangere; 
nnde  nefrendes  infantes,  qui  necdum  dentes  babent. 

Ingluviosus,  a  gula  et  voracitate  diclus. 

139. '  Inglorius,  quod  sit  sine  gloria,  id  est  sine 
triumphis^Item  inglorius,  immemor  glorise. 

Informisy  ingens,  noo  quod  non  habeat  formaqi,  se^ 
qaod  ultra  formam  magnitudinem  habeat. 

4IT8 140.'  Inveterator,  eoquodsitmultiveterisque 
usus  in  malilia. 

^  Immanis,  quia  non  bonns,  sed  crudelis,  et  tefri- 


IrcosuSy  quia  sudore  corporis  fetido  putet. 
Ignotus,  ignobilis,  vel  ex  improviso  veniens. 

148.  Improvisus  dictus,  eo  quod  subito  sit,  et  non 
porro  ante  visus. 

Index,  proditor,  ab  indicando. 
"  Indigena,  vocatus,  quod  inde  genitua  sit,  id  est 
in  eodem  loco  natus. 

149.  Impudens,  eo  quod  eb  eo  pudpr,  et  pndieitia 
procnl  abest. 

Impudicus,  a  poedore  vocatus.  Psedorem  enim 
fetorem  dicunt. 

Incestus ,  propter  illicitam  commistionem  vo- 
catus,  quasi  incastus,  sicut  qui  virginem  sacram  vel 
affinitati  suae  proximam  stupraverit. 


bilis.  Manum  enim  bonum  dicitur.  Unde  xaV    iv-  Q     150.  <> /n/ernicidaestquifalsumtestamentumfecit 


xifpMjvt  dii  roaoes,  minime  boni. 

■  hicentor,  quia  prava,  —  Succentor^  quia  pra^ 
va,  etc.,  Neap.  God.,  cui  scriplurae  magis  convenit 
interpretalio  suggerendi,  et  succedendu 

**  lllaudabilis.  E  S  tv.,  Georg.  iii.  Sed  hsec  inter- 
pretatio  non  illaudabilem,  sed  illaudatum  respicit.  Id 
unde  lam  saepe  nascatur,  anica  admonuimus. 

^  Interimpium  autemet  iniquum.  HiHron.,  contra 
Polag.  :  Omfiis  impius  iniquus  est,  et  peccator,  nec 
reciprocatur,  ctc^ 

**  Invidiosus  esta. a.  a.  p.  i,  Agell.,  lib.  ix,  cap.  12. 

•  Nam,  et  frenaere.  Fesi. 

\Inglorius.  Serv.,  Mn.  x:  Inglorius  sine  trium» 
phis,  immemor  glorias. 

^  Inveterator.li^  vet.  omnes.  Danielis  tamenxni, 
Inveterate  dierum  malorum. 


et  ob  id  hominem  occidit. 

*»  Immanis.  Fest. ,  Imiianis,  Fbrus  sive  Magnus  . 

Gloss. ,  /mmanis,  \kiy\(noit  iYpio;.  Vid.  Serv.  et  Non. 

^  Immunis.  Gloss.,  Immunes^  iriktU,  MKaf^w.,  iX- 

EiTobyyjTOi. 

j  Olfecisse  enim  veteres.  Idem  inf.,  lib.  xi,  cap.  1 
Teront. :  A  n  non  sex  totis  mensibus  prius  olfecissem, 
quam  ille  quidquam  copperet? 

^  Ignarus  autem  duo.  E  Serv.,  iEo.  i,  vi. 

'  Incomultus.  Vi'l.,  sup.,  consultus. 

™  Inops.  K  Serv.,  ifin.  vi,  ad  vers.  Inops,  inhuma' 
taque  turba  est. 

'^  Indigena.  Ex  eod.,  iEn.  viii. 

®  Internicida.Te&i.  in  Intemicivum  testamentum, 
et  internectio.  Vid.  Gojac.  observ. 


383 


S.  ISIDORI  HISPALENSI^  l-PISCOPI 


U\ 


InfUiatory  ne£;ator,  quia  non  fatetur,  sed  contra  J| 
veritatem  mendacio  innititur. 
Impostor 

151.  Interceptus,  proprie  dicitur,  qui  inter  duos  de 
medio  toUitur. 

152.  Insidiosus,  quod  insideat;  nam  proprie  t/m- 
dere  est  dolose  aliquem  exspectare.  Unde  et  insidire 
nominatae  sunt. 

*  Incinctat  id  est,  sine  cinau,  quia  praeeingi  for- 
titer  uterus  non  permitlit. 

153.  ^  Investis,  id  est,  sine  veste,  nondum  enim 
habet  stolam,  quod  est  signum  maritalis  dignitatis. 

Iscurra  vocatur,  quia  causa  escae  quemlibet  con- 
sectaiur. 

4SOK 

154.  Katkolicus,  universalis,  Graecum  est.  g 
Karu,  Graecam  nomen  est;    sicut,  et   karitas ; 

unde  et  kaiistia,  karismata  gratise. 

L 

155.  Luculentus  ab  eo  quod  sit  lingua  clarus,  et 
sermone  splendidus. 

Lector ,  dicitav  a  legendo ,  id  esi,  percurrendo. 
Uode  et  navis  dicitur  legerc  quidquid  transit.  Nam 

legit,  transit,  praeterit,  ul : Crebris  legimus  freta 

concita  terris.  Iiem  lectort  a  colligendo  animo  quie 
^;it,  quasi  collector^  sicul  illud  :  Qui  legitis  flores. 

156.  Loquax^  non  est  eloquens. 
®  Lcetus,  a  latitudine. 

^  Locuples ,  quasi  locis  plenus ,  et  possessionum 
plurimarum  possessor,  quemadmodum  docet  Tullius 
in  libro  ii,  de  Republica  :  «  Muliaque  ditione  ovium  g 
et  boum,  quod  tunc  res  erat  in  pecore,  et  in  loco- 
rum  possessionibus;  ex  quo  pecuniosi  et  locupletes 
Yocabantur.  » 

157.  Liberalis  diclus  ab  eo  quod  libenter  donet,  nec 
murmuret. 

Largtis,,. 

Longus  a  linea  dictus,  propter  quod  sit  porrectus. 

LongcBvuSy  quasi  longi  am  et  longi  temporis. 

158.  Longanimis,  sive  magnanimus,  eoqnod  nuUis 
passionibus  perlurbatur,  sed  ad  universa  sustinenda 
patiens  est.  Cui  contrarius  4S1  est  <"  pusillanimis , 
angustus,  et  in  nulla  tribulatione  subsistens,  de  quo 
scribitur  :  Pusillanimis  vehementer  insipiens, 

159.  Levis,  obinconstantiam  vagationis  appellatur, 
quia  levi  motu  mentis  nunc  ista,  nunc  illa  desiderat,  Q 

Lubricus,  ab  eo  quod  labitur. 

*  Incincta.  Eamdem  vocem  nostri  usurpant. 

^  Investis^  id  est,  siue  veste.  Haclenus  recte,  hoc 
est,  sine  pube :  aucioribusServ.,  Macrdb.,  Non.  Quod 
sequilur  non  admodum  cohseret,  nondum  enim  habel 
stolam,  (juod  est  signum  maritalis  dignitatis.  Ilaque 
hocadditilium,  ejusque  quiillud  sineveste  non  intelle- 
xcral,  auxeralque  damno  interpretationem,  accersens 
haec  verba  e  lib.  xix,  cap.  29. 

«  La^tus  a  latitudine.  Varr.,  lib.  v  :  Iwtari  ab  eo 
quod  latius  gaudium  propter  magni  boni  opinionem 
diffusum. 

<»  Locuples,  Vid.  Non.  in  Pecuniosus. 

*  Pusillanimis  vehementer  insip.  Ex  lxx  editione, 
pro  quo  Vulg. :  Qui  autem  impatiens  exaltqt  stvjti- 
iiam  suam.  Prov.  xiv. 


*  Labenx,  inlerdum  velox,  ut :  Labere  nymplia  poio^ 
et  labere  pennis.  Cursu  enim  lapsus  celerior  est. 

160.  8^  Latro,  insessor  est  viarum,  a  Latendo  dic- 
tus.  i£lius  autem :  Latro  est,  ioquit,  latero,  ab  latere, 
insidiator  vite. 

Lanista,  gladiator,  id  est,  carnifex  Tusca  lingua 
appellatus,  a  laniandOt  scilicet  corpora. 

161 .  Lacessitor,  per  translalionem  dictus  a  canibus, 
vel  a  feris,  quae  solent  lacerando  provocare. 

Leno,  conciliator  stupri,  eo  quod  mentes  misero- 
rum  blandiat,  et  deliniendo  seducat. 

LibidinosuSj  ab  eo  quod  facil  quodlibet. 

Lt^iitno5U5,a  Libero,quipuellari  corpore  pingitur. 

Luxuriosus^  quasi  solutus  in  voluptates;  unde  ct 
membra  loco  mota  lujca  dicuniur. 

Lascivus,  quod  sit  laxus,  id  est,  soIutHS  et  vanus. 

162.  Lympiiaticus,  qood  aquam  timeat,quem  Grs^i 
(i^po^66ov  vocant.  Lymphaticus  proprie  dicilur  qui 
vitium  ex  aqua  contrahit,  cujus  vitium  est  huc  atque 
illuc  currere,  a  fluore  aquae  sumpto  vitio.  Sed  poetae 
jam  hoc  gcnus  nominis  pro  furiosis  usurpanL 

163.  Languidus.,^,. 

^  Luridus,  quod  sit  paliidus  a  loro  diclus,  quod 
hujusmodi  habeat  cutem. 

LeprosuSy  a  pruritu  nimio  ipsius  scabiei  dictus  : 
unde  per  p  scnbi  debet. 

164.  Luscus  quod  lueem  ex  parte  sciat;  sicut  ^  lu^ 
scitiosusj  qui  vespere  4S1^  nihil  videt.  j  Luscos  co- 
clites  dixerunt  antiqui;  unde  el  Cyclopas  coclitesXQ' 
gimus  dictos,qui  unum  oculum  habuisse  perhibentur. 

Lotus,  lavalus,  id  est,  mundus. 
Lupa,   meretrix,  a   rapacitate   vocata,   quod  ad 
se  rapiat  miseros,  et  apprehendat. 

M. 

165.  Misericors^^2L  compatiendo  alienaj  miserise 
vocabulum  soriitus  est;  et  hinc  appellata  m/5^nVo/-- 
dia,  quod  miserum  cor  facial  dolentis  alienain  miso- 
riara.Non  autem  occurrit  ubique  haec  elymologia ;  nani 
est  in  Deo  misericordia  sine  ulla  cordis  miseria. 

166.^  Mactus,  magis  auctus  gloria,  et  est  nomen 
tractum  a  sacris.  Quoties  enim  thus  aut  vinum  super 
victimam  fundebalur,  dicebant :  Mactus  est  taurus 
vino,  vel  thurCy  hoc  est,  cumulata  est  hoslia,  et  ma- 
gis  aucta. 

167.  Munificus  dictus,  vcl  quia  alicui  munera  mulla 
dat,  vel  quia  munus  suum,  id  est,  officium  qtiod  de- 
bet  adimplet;  sicel  munifex,  quia  numera  fert. 

f  Labens^interdum  velox.ESery.y  Mn.  ii  ad  vers* 
Tot  jam  lah.  ann. 

fi^La/ro.  Vid  Varr.,  lib.  vi. 

^LuriduSy  a  loro.  Rcclc  Varr. :  Lorica  a  loriSy  quod 
de  lorocrudo  pectoraliafaciebant .  Luridiautem  hu- 
juamodi  coloris  sunt.  FvSius:  Luridi  supra  modum 
pallidi. 

^Luscitiosus^  qui  vesp.  nihil  vid.  At  Festuscontra : 
Luscitio  vitinm  oculorum,  quodclarius  vesperiquam 
manecemit.  Vid.  Fulg.  Plac. 

j  Luscoscoclites.  E  Serv.,  iEn.  viii. 

^  Misericors.  Ex  Gregor.,  Moral.  lib,  xx,  cap.  23, 
a1.  24. 

*  Mactus  magis  auct,  Ex  Serv.,  Mn.  ix. 


385 


ETYMOLOGURUM  UB.  X. 


386 


168.  Magnus A 

Magnanimus^  ab  eo  quod  sit  magni  animi,  et 

magnae  virlutis.  Cui  cootrarius  pusillaninttis. 
Magnificus,  a  magna  faciendo  vocabulum  traxit. 

169.  *  MansuetuSy  miiis,  vel  domitus,  quasi  manu 

assuetus, 

b  ModestuSy  a  modo  dictus,  cl  temperie,  nec  plus 
quidquam,  nec  minus  agens. 

Mitisy  leniSy  et  mansuetus,  et  cedens  improbita- 
tibus,  et  ad  sustinendam  injuriam  tacens,  quasi 

mutus. 

170.  «  Mutus,  quia  vox  ejus  non  est  sermo,  nisi 
mugitus;  vocalem  4S3  enim  spiritum  per  nares 
quasi  mugiens  emiitit. 

Memor,  vel  qui  memoriam  tenet,  vel  qui  memoria 
lenetur. 

171.  ^  Magister,  major  in  statione,  nam  orsppbv 
Gra)ce  statio  dicilur. 

Minister,  minor  in  statione,  sive  quia  officium 
debitum  manibus  exsequitur. 

172.  Major 

Minor 

MinimuSt  a  numero  monadis,  quod  post  eum  non 

sit  alter. 

Maximu^,  aut  merilis,  aut  :etate^  aut  honore, 
aut  facundia,  aut  virtute,  aut  omnibus  magis  oxi- 
mius. 

173.  Modicusy  parvus,  sed  abusive,  caeterum  ratio- 
nabilis.    ' 

Moderatu»,  a  modo  scilicel,  et  temperamento. 
Mediocris,  quod  modicum  illi  sufticiat. 

174.  «  Miser  proprie,  eo  quod  omnem  felicitatem 
amiserit,  Secundum  autom  Ciceronem,  proprie  mor- 
tuus^  qui  in  Tusculanis  miseros  mortuos  vocat,pro- 
pter  quod  jam  amiserunt  vitam. 

Miserabilis,  quod  sit  miserice  habilis^ 

175.  '  MoBstuSy  naturaliter  tristis,  non  casu.  Est 
enim  a  nalura  mentis  et  animi;  «  unde,  et  mmstus. 

176.  Mendicus  dictus,  quia  minus  habet  unde 
vitam  degat,  sive  quia  roos  erat  apud  antiquos  os 
claudere  egenum,  ct  manum  extenderc,  quasi  manu 
dicere. 

MendaXy  quod  mentem  alterius  fallat. 

177.  Malignus,  quia  malitiae  votum,  vel  opus  per- 
agit. 


Malusy  appellatus  a  nigro  felle»  quod  Grsci 
fiiaXav  dicunt^  unde  et  melancholici  appeilantur  ho- 
mines,  qui  et  conservationem  humanam  refugiunt^ 
^  cl  amicorum  charorum  suspecti  sunt. 

Malitiosus^  deterior  malo,  494  quia  frequenter 
inalus.  >  A  malo  autem  pejor  dicitur,  a  bono  dete- 
rior, 

178.  Melior  dictus,  quia  mollior,  non  durus,  aut 
ferreus,  nam  melius,  qua%i  molius. 

Minax,  a  facie  oculorum,  J  quando  furiose  ar- 
descunt,  ut  amplius  videns  pertimescat. 

Minator  est  monitor,  sed  monitor  dicitur  cuni 
praenuntiat  bona,  minator  cum  prsenuntiat  ad- 
versa. 

179.  ^  Mulcator,  eo  qnod  blandis  verbis  mulceat 
B  ad  declinandum  animum  :  translatio  a  mulsOf  id  est, 

quod  acceptum  leniro  solet  fauces  dolentis,  aut  op- 
plclum  sordibus  stomachum. 

180.  Metatores  appeilantur,  qui  castra  designant, 
a  metiendo^  scilicet  Lucanus  : 

Hesperios  audax  vcniat  metalor  in  agros. 


»  Mansuetus.  Vid.  Cassiod.,  in  ps.  xxiv. 

>>  Modestus.  Ex  Ambros.,  lib.  i  Off.,  cap.  18. 

^  Mutus...  vocalem  enim  sp.  Ex  Lact.,  lib  de  Opif., 
cap.  11. 

^  Magister...  nam.  are^^bv  Grcpc.  statio.  GIoss., 
2t£^^;,  robustusy  graviSf  siabilis.  Srdbi?  fj  xaTap.ov^, 
statio.  Vid.  Fesl.  in  Magisterare  el  Magisteria. 

•  Miser...  secundum  Cic.  E.  Serv.,  ^En.  iv,  ad  vers. 
Miseri  post  fata  Sichit.i. 

^Mmtus  naturaliter  tristis.  E  Serv.,  ad  vers.  Moe* 
stummittit  Onyten:  ifin.xii,  Mcestum.naturaliter 
tristem,  severum,  quem  Gra^ci  i-^fKouno^t  dicunt. 

^  Unde  et  ma:stus.  f.  metus.  Vid.  Serv.,  Mn,  i, 
ad  Macstumque  timorem. 

^'  Amicor.  charor.  suspecti  sinif.  Ila  libri  omnes. 
Gothicismus. 


Mollis^  quod  vigorem  sexus  enervato  corpore 
dedecoret,  et  quasi  mulier  emolliatur. 

181.  Macer  a  Macie;  et  inacies  a  mcechia,  eo  quod 
immoderata  libido  macros  faciai,  sive  a  maceratione. 

^  Mancus^  manu  ancus. 

182.  ^  lfon^un^U5,morienti  similis  sicut,  vitabun^ 
dus,  viianli  similiit.  Quaodoenim  dicimus,  moriturus 
est,  vere  moriturus  est;  moribundus  autem  non  vere, 

V  sed  verisimilis  morienlis  csl. 

183.  Met*etrix  dicla,  eoquod  prelium  libidinism^- 
reatur.  Inde  et  meritorix  tabernce ;  nam  et  milites 
cum  stipendia  accipiunt,  mereri  dicuntur. 

184.  Morio,  a  morte  vocalus,  eo  quod  non  vigeat 
intellectu. 

Mulio^  dictus  a  mulis^  eo  quod  prssit  eisdem  ve- 
hiculis. 
Manifestum  dicitur,  quod  in  manu  est  promptum. 

4»5  N. 

183.  Nobilis^  non  vilis,  cujus,  et  nomen,  et  genus 
scitur. 
NubiliSy  ad  nubendum  habilis. 

■•     "  Nemo  ab  homine  tractum  est,  id  est,  ne  homo, 
quod  est  pro  nullo. 

Nullus  aulem,  quasi  ne  ullus. 

'  Amaloautem  pejor,  a  bono  det.  E  Serv.,  Georg- 
IV,  ad  vers.  Detenor  qui  visus. 

j    Quando  furiose.  AI.,  furore. 

^  Mulcator.  Donat.,  in  Hecy.,  sc.  1  :  Nam  proprie 
Mulciber  dictus  est,  quod  omnia  mulctat,  id  est, 
molliat,  et  in  Adelph.,  scen.  2  :  Ipsum  dominum 
atque  omnem  familiam  mulcavit.  Ita  enim  legi  ia 
veleribus  libris  admonuit  Gab.  Faernus.  Quae  autem 
de  mulso,  Plinii  videntur,  lib.  ii,  cap.  94. 

^  Mancus...manu  ancus.  Fcstus  :  Ancus  appella-- 
tur,  qui  aduncum  brachium  habet  ut  porrigi  non 
possit.  GIoss.,  Ancus,  mancus,  xuXXb^,  tctjp^;. 

"  Moribundus...  morientisimilis.E.Serv,,  JEn.  x. 

■  NemoM  e^t  ne  /wwo.  Vel  nec  /ia»no,Serv.ecFest. 


387 


S.  ISIDORI  HISPiLLBNSIS  EPISCOPI 


3S8 


186.  *  Nihmj  compositum  estex  n$  et  hilo*  Hilum  f^  fnsco  opertus  est.  Unde  et  nubilum  diem  tetrum  di- 
autem  Varro  ait  sif  oificare  medullam  ejus  ferulsB     cimus. 

quam  Oraeci  asphodelon  vooanl;  et  sic  dici  apud  nos  q 

nihilum  ;  quomodo  apud  Grscos  oi^^  yP^. 

187.  ^  iVe^m  a  malo  pleriquedistinguunt,  alium 
perniciosum,  alium  nugam  existimantes,  ^  ut  ait  Mo 
natius :  Hic  adolescens  nequam^  non  malus,  id  est, 
nugas»    non    peiiiicioaus.   Alii   confundunt,  quasi 
utrumque  unum  idemque  ygnificet. 

188.  Nequaquamt  eo  quod  nec  quidquam  sii,  id  est, 
cx  eo  quod  nibil  sit,  veleres  ease  dictum  volueront. 

Neuter,  neque  iate,  neque  ille,  quaai  dicat,  nec 
ulerque. 

189.  ^Nefarius,  non  dignus /arre,  quo  primo  cibi 
genere  vita  hominum  suslinebatur.  Alias  nefarius. 

Nefandusy  id  est,  ne  nominandus  quidam. 

Nutritor^  quasi  niUu  eruditor. 

190  ^  Nuntius  est  qui  nuntial,  et  quod  nuntiatur, 
id  eatfa^YYc^ocxal  o^yy^^'!^^^^^  nuntiua  ipse  homo 
genere  masculino;  id  vero,  quod  nuntiat  genere  neu- 
iro,  ut  hoc  nuntium,  et  h(EC  nuntia. 

491.  Naxaranis,  id  eat,  sanctus  Dei.  Naxarseus 
olim  dicebalur  qui  sauctam  comam  nutriebat,  et  ni- 
hil  contaminatuin  accipiebat,  abstinens  se  a  vido, 
omnique  sicera,  qu»  mentem  ab  integfa  sanitatc  per- 
vertit. 

192. '  ifu^a^  autem  Hebrs&um  tiomeii  est.  Itaenim 
in  prophetis  est  expositunf,  iibi  dicit  Sophonias  : 
!^ugas  qui  a  lege  tecesseruntyiii  hosse  possimus  lin- 
{;tiam  Hebraicam  omnium  linguarum  esse  matrem. 

193.  tfugigerulUSy  appellatns  ab  eo  quod  sit  turpis  Q 
nnntius.  Negligens,  quasi  nec  legens, 

194.  '  !iepoSy  dictus  a  genere  quodam  acorpionum, 
qui  natos  suos  consumit,  excepio  eo  qui  dorso  ejus 
insederit;  nam  rursus  ipse  qui  servatus  fuerit  con- 
attmit  patrem ;  unde  homines  qui  bona  parentum  per 
luxuriam  consumuut  nepotes  dicuntur.  Hinc  quoque 
nepotatio  pro  luxuria  pooiiur,  qua  certe  quseque  res 
consumutitur. 

195.  Niger,  quasi  nubigery  qnxi  non  sefenns,  sed 


196.  OrthoddxuSy  reciae  glori#. 

Otator,  ^  ab  ore  vocatns,  a  perordhdo  nomidatua, 
id  est,  dicendo;  nam  orarb  dicere  est. 

107.  Obaudiens,  ab  aute,  eo  qtiod  andiat  impc- 
rantem. 

^  Ospes,  qnod  inferat  ostio  pedem. 

Ospes,  facilis,  apertus,  et  ostio  patens;  nnde  et 
ospitalis  homo  dicitur. 

48T  198.  Osor.  inimieua,  ab  odio  dictus;  sicnt 
alnator  ab  amorCy  et  est  generis  communis. 

Odibilis,  odio  habilis. 
P      Obsitusy  obsessus,  id  est,  undique   insidiis  con. 
"  vailatus. 

199.  j  ObscenuSf  impurse  libidinis,  a  vitio  obscuro 
dictus.  ^  ObtunsuSj  hebeiior,  et  obclusior,  quasi  ex 
omni  parte  tunsus, 

Obnixusy  contra  nisus,  et  <:)omlbnndt[s. 
Obnoxius,  quia  obligatus  esi  nexibds  culpae. 

200.  ^  Oblectator,  quasi  cum  lacie,  et  fraude,  ut 
Terentitis  :  I^isi  me  lactaises  atnantem ;  onde  et 
oblectare  dictum  esi. 

^  Obtrectator^  maligntfs,  et  qni  obstnngillando  offi- 
ciendoqne  non  sibat  quempiam  progredi  et  augescere. 

201.  Orbus,  quod  liberos  non  hai)eai,  quasi  ocnlis 
aihfssis. 

Opifexy  quod  opus  faciat  aiiquod. 
Opilio,  ovium  pastor,  ovilio. 

P. 

202.  Prudenstquioiporro  uidens ;  perspicax  enim 
eat,  el  incertorum  praevidet  casus. 

**  Patiens,  dicius  a  paviendo,  pavire  enim  ferire 
est;  percutitur  enim,  et  tolerat. 

203 .  ®  PerfectuSy  cui  jam  nihil  adjici  potest.  Huic  no- 
mini  apud  granunatieosoomparatio  non  adjicitur,  quia 
si  dixeris :  llle  perfectior  est,  iste  perfedua  non  erit. 

204.  Pulcher  aapecieculiadictus,  quod  est  (rubena 


*  Nihili^  Festus  ;  Hilum  putant  esse  quod  grano 
fabm  adhceret,  ex  quo  nihil  ei  nihilum. 

^  Nequam...  Al.  nequitiam.  Vid.  Varr.  in  exiremo 
libro  nond,  et  Agelf.,  lib.  vii,  cap.  ll. 

«  Ut  ait  Monatius.  Forte  Munatius,  vel  itfa^ttt^po- 
tius,  cujus  Mimoiambi  laodatnr  a  Tereniiano.  ifu- 
matius  in  Cod.  Tarracon. 

*  Nefarius,  non  dignus  farre,  Noo.  :  Nefarii  pro- 
pnetatemfib.  i  de  Yiiapop.  Rom.,  Varro  patefecity 
a  farre,  quod  adoreum  est,  quo  sceleratiuti  non  de- 
beant.  Ascon.  :  Nefarium  quoi  sacra  polluit  fUrre 
pio  solita  celebrari;  ergo  nefariiSy  saenlegi. 

*  Nuntius.  Serv.,  JEn.  vi,  ad  vers.  Verus  mihi 
nnntius  ergo :  —  Sane  qui  nuntiat  genere  tanium 
dieitur  masculino  ;  quod  autem  nuntiatury  licet 
neutro  dicatury  tamen  invenitur  etiam  masculino. 

'  Nugas  autemHeb,  Ex  Hiefon.,  Sopbon.  in.  Bst 
antem  vox  Hebrsa  U13.  Gharis.,  lib.  i  -Jfugas  licet 
indecUnabile  sit,  tamen  commune  trium  qenerum, 
Me,  et  hasc,  et  koc  nugas,  et  paulo  post :  Neutralia 
indeclinabilia  sunty  ut  nugas,  quod  est  commune 
trium  generum. 
'  Nepos  agenere  quodamMrp.Qlimr.  NepUytx^i^' 

.  Non.  :  Nam  verehepa  scorpius  dicitur.  Aliier 


Ptattts  de  nepotis  etymo,  et  Isidorus  ipse^  lib.  li. 

^  Orator.  Ai  Festus  :  Oratores  ex  Gra^o,  qiasi 
d^aT^fMC,  dicti  quod  missi  ad  reges  nationesquef  deos 
solerent  ecfavOai  i^rin^tq,  id  est  testaru 

'  Ospes.  Hospes.  Recte  abest  a  quatuor  Tarr.  cod. 
hsec  vox. 
B       Obscenus.  Yarr.,  lib.  vi  :  Obscenum,  turpe,  quod 
nisi  in  scena  pa^m  dici  non  debet. 

^  Obtunsus.  L.  Obtusus...  obclusior.  Al.,  obdurior. 
Utroqoe  enim  modo  leg[i  adrtiittnnt  caracteres  Gothici. 

1  Oblectator.  Fest.,  in  verbo  Lacit. 

■  Obtrectator. ..  obstringillando.  Yel  obstrigiHando 
pdtins,  ot  apnd  Yarr.,  de  Re  Rust.,  cap.  40. 

■  Patiens  dictus  a  paviendo.  Festus :  Obpuviat,ver- 
berat,  a  paviendo,  ia  esi  feriendo.  Unde  pueri,  quod 
puniendo  coercentur,  unde  et  pavimenta.  Nimirum, 
quod  Grsecis  isaUv»  ferire  et  pulsare.  Nam  et  paimenta 
pro  pauimenta  legi  in  antiqoa  inscriptione  afBrmat 
vir  eruditiisimus* 

•  Perfectus.  Servius,  iEn.  xi,  ad  vers.  0  faina  in- 
gens  ingentior  arm. — Alia  illa  nomifiasunt^inouibus 
est  dubitatio,  utrum  comparentur,  ut  est  periccius; 
quod  si  vels  comparare,  incipit  perfectus  non  cs:c 
perfectus. 


389 


ETYM0L06IARUM  LIB.  X. 


peliis;  49S  postea  traneiit  hoe  nomen  in  geaus.  ||  ineedendum,  quod  nomen  per  usum  transiit  a  ad 
Nam  pukhntudo  hominis,  aul  in  vultu  est,  ut :  Os,      animura. 


humerosque  Deo  similis  ;  aut  in  capiilis,  ut :  Namque 
ipsa  decoram  ccesariem ;  aul  in  oculis,  ut:  La^tos  ocu" 
lis  afflarat  /ionom;autin  candorc,ut :  Qualemanus 
addunt  ebori  decus ;  aut  in  lineamentis,  ut :  Te  multo 
plusfigura  et  lineamenta  kospitis  delectobuntf  aut 
in  proeeriiate,  ut  Tumus  : 

Vertitur  iu  mediis,  et  toto  vertice  snpra  est. 

205.  Pellaxa  pelliciendo, 

Perspicax,  splendidus,  eo  quod  perluceat. 

Perpetuus 

Perennis,  ab  eo  quod  sit  perpeiuus  annis. 

206.  ^  Preesul  vocatus  quia  prasest  sollicitudine, 
Praspositus  appellatus,  eo  quod  sit  subjeclorum 

ac  famulantium  ordinator,  vel  rector. 

Patroni  a  patnbus  dicti  sunt,  quod  hujusmodi  affe- 
ctum  clientibus  exhibeant,ut  quasi  patres  illosregant. 

207.  ^  P(Bda§ogus  est  qui  parvuiis  assignatur.  Grse- 
cum  nomen  est,et  est  compositum  ab  eo  quqd  pueros 
agat,  id  esl,  ductet,  et  lasoivientem  refrenet  setatem. 

208.  Prassens  dictus,  quod  sit  pras  sensibus,  id  est, 
coram  oculis,  qui  sensus  sunt  corporis. 

Prior,  quod  primus  sit  ordine ;  et  primus,  quasi 
prseeminens. 
Primus.,.: 
Postremus 

209.  Potens,  rebus  iate  patens;  unde  et  potestas, 
(|uod  pateat  illi  quaqua  velit,  et  nemo  interclndat, 
nolJus  obsistere  valeat. 

Proeopimut,  pre  cseteris  opibua  oopiosus. 

210.  *^  Pecuniosos  TuUlus  primum  eos  diotos  refert, 
qui  plurimam  habuisseot  pecuniam,  id  est,  peeonu 
Ita  enim  antiqui  eos  appellabant.  Paulalim  autem  per 
abusionem  nomea  in  aliud  devolutum  est. 

2iL.  ^  Pervicax  proprie  dicitur  qui  in  proposito  suo 
ad  vicloriam  perseveraL  4S9 « Antiqui  enim  vicum 
dioebanl,  quam  nos  victoriam;  credo  quod  inde  di^- 
catur  herba  vicia^  id  est,  victorialis. 

219.  ^  Pemix  a  pemitendo  tractum  est,  id  est,  in 
conatibus  perseverando.  «  Alii  pernicem  veiocem  in- 
lelligiint  pedibus;  ^  nam  pemieitaa  pedum  est^  ut : 
Pernicikm  ignea  planiis ;  sicut  eeleritaa  pennarum 
esl,  ttl :  Celerique  fuga  sub  sidera  lapsas. 

Si3.  Piger,  qnaai  pedibus  mger,  Est  enim  tardus  ad 


*  PrassuL .  ,quiaprasestsoUicitud.Vm\  .,ad  Rom.xii: 
Qui  fftceeit  in  soUiciiudine,  Dictds  nniemnrcesul  a 
prcesiliendo  (nt  ait  Phocas),  sic  enim  inter  SaJios  pri- 
jAws  appellab.itnr,  quod  ulpudium  auspicaretar,  inde 
Lucilius  : 

Praesul,  ul  antMt,  inde,  et  volgas  redantruat  olli. 

Hie  est  pnBRultor,  quem  Glossarium  vetus  tbv  Iv  T<ir« 

ItfoTi  irpdofxo^(itvQh»  inierpfetatur. 

^  Pasdagog.  qui  parvulis  assign,  Ex  Hieron.,  ad 
Gal.  uf. 

*  Peeuniosos,  Bx  eod.,  Eccles.  v. 

**  Pervicax.  Donat.,  in  Hecyr.  :  Pervicax,  persev^ 
rans  cum  quadam  vi,  ei  paul.  post  :  Pervicax,  per 
vim  agens. 

*  AnH^i  endm  viciam  .Ovel.  ,tm?am.  Viti08e,opinor . 
Pernix  a  pernitendo.  l^.  Serv.,  Georg.  iii. 


Pemox,  pervigilans  nocte.  Perseverans 

^  Pertinax,  impudenter  tenens,  quasi  pertinens. 

2i4.  PetulanSy  nunc  quidem  proaudace  et  improbo 
ponitur;  oiim  autem  acerbi  flagitatores,  et  proprie 
argentariorum  coactorum  pueri,  quod  prelia  rerum 
crebrius  et  asperius  exigebant,  a  petendo  pbtulan- 
TBs  vocati. 

215.  i  ProcaXf  proprie  idem  quod  petax.  Nam 
procare  est  petere;  undeet  nuptiarum  petilores proci 
dicuntur. 

216.  Prodigus,  sumptuosus,  atque  consumptor,  qui 
omnia  porroagit,  et  qvLBSi  projicit. 

Profugus  proprie  dicitur  qui  procul  a  sedibus  sms 
B  vagatur,  quasi  porro  fugatus. 

Peregrinus  looge  a  patria  positus,  sicut  alienigena. 

217.  Projectus^  quasi  longe  et  procul  jactatuSf 
sicut  et  produxitf  qwksiporro  iilum  duxit,  et  provo- 
cavitj  quasi  porro  illum  vocavit, 

Projectus,  qua&iporro  ejectus,  SLcprofactatus;  nnde 
Projectaquesaxa  Pachyni,  id  est,  porro  jactata, 

218.  Proscriptus;  cujus  bonapalam  et  aperte  sori- 
buntur. 

^  Praiscriptusj  490  ordinem  significat,  sicut  el 
prsescriptiones  apnd  jurisconsultos. 

219.  *  Procinctus,  expeditus  et  armatus;  unde :  Et 
in  procinctUt  id  est,  cum  beili  eausa  arma  sumel>ant. 

™  Prascinctus,  eo  quod  ante  se  ponat  aliquid,  quo 
prsedngitur.  Unde  et  de  Domino  dictum  est:  Pras" 
Q  cinctus  linteo,  lavit  pedes  discipulorum  suorum. 

220.  ">  Prasdo  est  qui  populando  alienam  invadit 
provinciam.  Prasdo  ab  abigendo  praedas  dictus,  et 
pragdo  qui  prsBdam.habet. 

Prasdator  est  cui  de  prseda  del>etur  aliquid. 
221  .Plagiatory  M>  t<m>  icXaYtov,id  est  obliquo,  qtiod 
non  certa  via  gradiatur,  sed  peiiiciendo  doiis. 

*  Piratas,  sunt  praedones  maritimi  ab  incendio  na- 
vium  transeunlium  quas  capiebant  dicii.  Nam  OOp 
ignis  est. 

222.  PugiUator,  qui  de  manu  in  manuro  nummorum 
aiiquid  subtrahit. 

Peculator,  pro  eo  quod  sit  pacuniaa  publice  de- 
fraudalor. 

Proditor,  pro  eo  quod  detegit.  Item  prodilor,  per- 
Pditor,  ut :  Unius  ob  iram  prodimur. 

'  Alii  pernicem  velocem.  Ex  eod.,  JBd,  u. 
^  Nam  pernicitas  ped.  fix  eod.,  JSn.  ly. 

*  Pertinax, q.pertinens. Quasi pertendens,ytitro, 
iib.  IV. 

J  Procax.  E  Serv.,  iEn.  U 

^  Prasscript.  ordinem  signific,  Pracscriptiones  ap- 
peUantjnrisconsnltiexceptiooes,  illas  prsesertim  qus 
tongi  tetnporis  objectione  actiones  excludunt.  Gtijua 
nominis  origo  fortasse,  quod  earam  formula  prte- 
scripta  essel,  aut  in  edictis  praetorum,  ant  in  actio- 
nnm  formulis.  Stc  etiam  prasscriptis  verbis  actio. 

*  Procinctus.  Jid,  Fest. 

•"  Proecinctus.  Ex  Augnst.,  in  ps.  ycii. 
»  Prmdo.  E  Serv.,  iEn.  x. 
"*  Piratas  ab  incefidio.  At  Grajcis   jwtpa-Hj^,  non 
nuparT)<  Hesich.  :  icsipatT)(,  xoucoupyb;. 


391 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPI 


392 


Kl    Qucgstuosus,  querimoniosus. 

233.  Querulus,  quia  querelam  iafert.  Quietus,qnod 
sit  ipse  sibi  animo  securus,  neminem  taogens. 

R 

234.  Reliffiosus^ ^  ait  Cicero ^VLvelegendo  appellatur, 
qui  retractat,  et  tanquam  relegit  ea  qu»  ad  cultum 
divinum  pertineant.  Hi  swaidicixreligiosi  ct  religendo, 
tanquam  ex  eligbndo  eligeiites^  ex  diligendo  dili" 
gentes,  ex  intblligendo  intelligentes. 

235.  ^  Rationator  dictus,  j  vir  magnus,  quia  de  orn- 
nibus  rebus  quas  esse  mirabiles  constat  possit  red- 
dcre  rationem. 

Retractator,  repetitor,  ^  nam  retractare^esi  repe- 
tere  quod  omiseras. 


223.  Perfidus,  quia  fraudulentus  est,  et  sine  fide, 
quasi  perdens/idem. 

•  Perjurus^  quia  perpere  jurat,  id  est,  male  jurat. 
Perjurus  autem  in  verbo  r  non  habet.  Nam  pejero 
et  dejero  dicimus. 

224.  ^  ProBvaricator,  mala^  fidei  advocatus,  et  qui« 
vel  in  aecusando  nocitura,  vel  in  defendendo  profu- 
tura  praetereat,  aut  inutiliter  49 1  dubieque  ponat, 
mercedis  gratia,  scilicet  corruptus.  Cicero  :  Quid 
enim  tam  prcevarunil  id,  est  valde  varum. 

225.  Pellax^  dolo8us,et  fallax,  a  p^//e,  id  est  vultu. 
Foris  enim  ut  fallal  arridet,  sed  nequitiam  intus  gerit. 

Profanus,  quasi  porro  a  fano.  Sacris  enim  illi  non 
licet  interesse. 

226.  ^ Parracidayptopxic  dicitur  interfector  paren- 
tis,quamvis  quidam  veteres  Yimc  parenticidam  dixe-  B     236.  Resipiscens,  eo  quod  mentem  quasi  post  in- 


riat,quoniam  parricidiumet  homicidium  in  quocunque 
intelligi  possit,  cum  sint  homines  hominibus  pares. 

227.  Persecutor  non  semper  pro  malo  intelligitur, 
unde  persecutusj  perfecte  secutus. 

^  Publicanus  est  qui  vectigalia  publica  exigit,  vel 
qui  per  publica  negotia  saeculi  lucra  sectatur ;  unde 
et  cognominaius  est. 

228.  Peccator,  a  pellice,  id  est,  meretrice  vocatus, 
quasi  Pellicator,  quod  nomen  apud  antiquos  lantum 
flagitiosum  signiticabat,  posteatransiit  hocvocabulum 
in  appellationem  omnium  iniquorum. 

229.  Prostitutce  meretrices,  a  prosedendo  in  meri- 
toriis,  vel  in  fornicibus. 

*  Pellext  apud  Grsecos,  proprie  dicitur  a  Latinis 


saniam  recipit,  aut  quia  resipit  qui  sapere  desierat 
Castigat  enim  seipsum  dementise,  et  confirmat  ani- 
mum  suum  ad  rectius  vivendum,  cavens  ne  iteram 
corrnat. 

237.  Repentinus^  a  repente.  ^  Repens  autem  et  ad» 
verbiam  et  nomen  potest  esse. 

Robustus,  fortis,  validus,  a  forlitudine  roboreae  ar- 
boris  appellatus. 

RapiduSy  velox  pedibus. 

Raptor^  eo  quod  corruptor,  Inde  et  rapta,  eo  quod 
corrupta  esl. 

238.  ""  Reus  a  re  de  qua  obnoxius  est,  et  reatus  a 
reo  est  nuncupatus. 

493  Reus  majestatis,^nmum  dietns  qui  adversus 


concuba.  Dicta  autem  a  fallacia,  id  est,  versutia,  sub  Crempublicam  aliquid  egisset,  aut  quicunque  hosti- 


dolositate  vel  mendacio. 

230.  Procurvus ,  quasi  per  longum  curvus. 

'  Pavidus  est  qucm  vexat  trepidatio  mentis  (habet 
cnim  cordis  pulsationem,  cordis  motum) ;  nam  pavirb 
ferire  esl,  unde  et  pavimentum. 

231 .  Petrce  autem  et  rupes  a  durilia  saxorum  nomi- 
nantur. 

499  Pusillanimis^  pusillo  animo.1 
9  PetulcuSy  dicius  ab  appetendo,  unde  ctiam   et 
meretrices  petulcas  vocamus. 
Pisinus  a  pusione. 
Productus,  quasi  porro  ductus, 

Q 

232.  Quasstor^dLquagrendodicim,  quasi  quassitor. 

*  Perjurus  in  verb.  r.  non  habet.  Imo  et  nomen 
ipsum  m  vetustiss.  Cod.  Salm.,  peiurus,  bis  sine  r 
scribitur.  Sunl  aulem  ha^c  Serv.,  Mn,  n. 

^  Prcevaricator.  Plin.,  lib.  viii,  cap.  49  :  Arator 
nisi  incurvus  prcevaricatur.  Inde  franslatum  hoc 
crimen  inforum.Ibi  itaque  cavealur  ubi  inventum 
est.  Quod  autem  a  vario  deduxisse  Cicero  videtur  in 
Partitionibus,  cnm  dicil  :  PriFvaricationis  nomensi- 
gnificat  eum  qui  in  contrariis  cau^is,  quasi  varie 
esse  positus  iwa/ur,  non  prorsusdiversa  notalioest; 
nam  et  varium  a  varo  forlasse  descendit.  Quanqiiam 
id  exigere  iniquum  est,  cum  praesertim  Quid  enim  tam 
prcevarium  in  quibusdam  libris  legatur. 

*  PflrrariJa.  Iia  Golhici  libr.,  non  Parricida. 

d  Publicanus.  Gaius,  cap.  16  de  verb.  Sign.  : 
Eum  qui  vectigal  pop.  Rom.  conductum  habet  pu- 
blicanum  appellainus. 


bus  consensisset.  Dicius  autem  reus  majestatis,  quia 
majus  est  laedere  patriam  quam  civem  unum.  Postea 
antem  et  hi  rei  majestatis  dicti  sunt  qui  adversus 
majestatem  principis  egisse  viderenlur,  vel  qui  leges 
inutilesreipublicae  detulerant,  vel  utiles  abrogaverant. 

239.  RixosuSy  a  rictu  eanino  dictus.  Semper  enim 
ad  contradicendum  paraius  est,  et  jurgio  delectatur 
et  provocat  contendentem. 

Rusticus^  dictns  quod  rus  operetur,  id  est  terram. 

8 

240.  Sapiens,  dictn8a5a/)or^,quia  sicutgustus  aptos 
est  ad  diacretionem  saporis  ciborum,  sic  sapient  ad 
dinoscentiam  rerum  atque  causarum,  quod  unum 
quodque  dignoscat,  atque  sensa  yeritatem  disceraat. 

«  Pellex  apud  Grcec.  Vid.  Fest.  Agell.,  et  Paul., 
cap.  144,  d.  de  verb.  Sign. 

'  Pavidus...  fmbetenim  cordispuls.  Respexisae  vi- 
detnr  ad  Virgilii  verba  :  Corda  pavor  pulsans. 

«  Petulcus.  E  serv.,  (Jeorg.  iv,  ad  vcrs.  Hoidique 
petulci. 

^  Religiosus  ait  Cic.  ii  de  Nat.  deor. 

i  Rationator.  Sic  in  Goth.  omnibus,  eaque  scrip- 
tura  Chaconi  placebat.  Nam  ratiocinator  alius 
est. 

'  Vir  magnus.  Magus  volebat  A.  Augustinus. 
Sam  retractare.E  Serv.,  iEn.  vii,  ad  vers.  Mos 
rat  Hesperio  in  Latio. 

^  Repens  auiem.  Ex  eod.,  iEn.  xii. 

^  Reus,  a  re  dc  qua  obnoxius.  Cic,  ii  de  Oral.  : 
Rcos  autem  appello  non  eos  modo  qui  arguuntur, 
scd  omnes  quorum  de  re  discepUUur. 


BTYMaLOGrAROli  Lm.  X. 


39i 


Coi  eontrBriQS  est  insipiens,  qnod  sii  sinesapore,  nec  f^     249.  Susurro,  de  sono  rocutionis  appellatas,  quia 

_  it ' Jl^A-At^nmla      waI   eAnciia  nnn    in    fapin   !i1ii*iiiiic!     ttaA    in   aiit>A    1/\/«iii*iii<  Aa      «Ii^-^ 


ilicujus  discrelionis«  vel  sensus. 

841 .  Studiosus,  quasi  studii  curiosus. 

*  Sanc^U5,  velcri  coosuetudine  appellalus,  eo  quod 
hi  qui  purificari  volebanl  sauguine  hostise  ungeban- 
tur,  et  ex  hoc  sancti  nomen  acceperunt. 

242.  *>  Sincerus,  quasi  sine  corruptione,  cui  conlr.  - 
rius  est  insincerusy  vitialus,  corruplus. 

Supremt^y  sununus,  ab  eo  quod  superemineat. 
Oode  el  supreme  ¥ater  dicimiis. 

Sublimis,  ab  aliiludine  vocaius  honoris  :  nam  pro- 
prie  sublime  dicilur  quod  in  alto  est,  ut :  Sublimem' 
que  feres  ad  sidera  cosli. 

243.  «  Speciosus^  a  specie,  vel  aspeclu,  sicut  for^ 
mosus  a  forma. 


^  Solers,  quod  sit  sollicitus  in  arte,  et  utilis.  Q  furatur. 


non  in  facie  alicujus,  sed  in  aure  loquitur  de   allero 
(*etrahendo. 

250.  Seditiosus,  qui  dissensionemanimorumfacii, 
ei  discordias  gigoit  :  quam  Grseci  Bt^^rraotv  di- 
cunt. 

Severus  quasi  sa^vus  verus,  tenet  enim  sine  pielale 
justitiam. 

261.  Simulator,  dicitnr  a  simulacro,  Gestat  enim 
similitudinem  ejus  495quod  non  est  ip«e. 
j  Suasor^  decipiens,  id  est,  in  suam  sortem  trahens. 
Studiosus.,, 

252.  ^  Scrupulosus,  animi  minuti,  et  asperi.  Scru- 
pus  enim  est  arena  durior. 

'  Sacrilegus,  dicitur  ab  eo  quod  sacra  legit,  id  esl, 


Solers  enim  apud  antiquos  dicebatur,  qui  erat  omni 
bona  arte  instructus.  Terentius  :  Adolescentem  soler- 

tem  dabo, 

244.  *  Supersiitiosos  ait  Cicero  appellatos  qui  totos 
dies  precabantur,  49-1  et  iramolabanl,  ut  sibi  sui 
liberi  superstites  essenl. 

Sollicitus,  quia  solers,  et  citus,  atque  irrequietus. 

Sedulus,  lamiliare  verbum  Terentii,  hoc  est  sine 
dolo,  alias  assiduus. 

245. '  Sodales  dicuntur,  qui  ad  symbolum  conve- 
nire  consueverunt,  quasi  sua  edentes,  alias  quasi 
sedales,  quod  simul  sedeant.  «  Socii  dicuntur  prop- 
ter  periculi  et  operis  socieiatem,  quasi  in  unam  cali- 
gam  et  uno  vestigio  manentes. 


Sicarius  vocalur,  qui  ad  perpelrandum  scelus 
telis  armatus  est.  Sica  enim  gladius  est  a  secando  vo- 
catus. 

283.  ™  Sca^vusy  sinisler  atque  perversus,  inh  tou 
oxaiou.Est  enim  pessimi  et  crudelis  animi.  Scenicus, 
qui  in  theatro  agit.  Theatrum  enim  scena  cst. 

"  Scorta^  quae  a  Crsecis  quoqne  oxyTea  vocabantur, 
quo  defricantur  pelles,  quibus  corruptela  fit. 

254.  Spurcus^  quod  sit  impurus. 

<*  Scelerosus,  sceleribus  plenus,  ut  lapidosus  locus 
et  arenosus.  Plns  est  autem  scelerosus  quam  scelera- 
tus. 

255.  Sator,  seminator,  vel  pater,  a  semine, 
P  Scurra,  qui  seclari  solel  quempiam  cibigratia.  A 


246.  5/tt/^U5,hebetior  corde,  sicuiquidam  ait :  Ego  £  sequendo  igitur,  inde  5curra  appellatus.  Idem  assecla 
me  esse  stultum  existimo,  faiuum  esse  non  opinor^      a  seqtiendo» 


id  est,  oblusis  quidem  sensibus,  non  lamen  nullis. 
^  Stultus  est  qui  per  stuporem  non  movetur  injuria: 
saevitiam  enim  perfert,  nec  ultus  cst,  nec  ullo  igno- 
miniae  commovetur  dolore. 

247.  '  Segnis,  id  est,  sine  igne,  ingenio  carens  {se 
autem  sine  significat,  ut  s^dulus,  sine  dolo,  «ecurus, 
quasi  sine  cura),  id  est,  frigidus,  per  quod  inutilesac- 
-cipimus. 

248.  Stupidu^,  saepius  stupens. 

Superbus  dictus,  quia  super  vult  videri  quam 
est;  qui  enim  vult  supergredi  quod  est,  superbusest. 


Satelles,  quod  adhaereatalteri,  sivea  laieris  custo- 
dia. 

256.  Suffectus,  in  loco  alterius  suppositus,  quasi 
suffactus.  Unde  eiconsulemsuffectum  dicimuseum 
qui  pro  aiio  subslituitur. 

257.  Secundus,  quia  secus  pedes,  et  tractus  est  ser- 
mo  a  sequentibus  servis  pedisequis.  Unde  et  secunda 
fortuna  dicitur,  quod  secundnm  nos  est,  id  est,  prope 
nos.  lode  et  res  secundm,  id  est,  prosperse.  Secundce 
autem  a  sequendo  sunt  diciae. 

258. «  S/ipti/a^or,  promissor.  Stipulare  enim /?ro- 


»  Sanetus.  Vid.  Serv.,  ^n.  xii,  ad  vers.  Qui  fosde^  m 
ra  fulminesancit,  aut  ad  verba  Pauii  potius  respexit :  v 
Et  omnia  pene  in  sanguine  secundum  legem  mun- 
dantur,  et  sine  sanguinis  effusione  non  fit  remissio. 

^  Sincerus.  E  Serv.,  Georg.  iv. 

*  Speciosus,  E  Serv.,  JEn.  i.  Quamvis  alias  for- 
mosum  non  a  forma,  sH  a  formo  ducat  Isidorus. 

^  Solers.  Douai.,  in  Eunuch. 

*  Suverstiiiosos  ait  Cic.  Lib.  ii  de  Nat.  deor. 

'  Soaales.  Tres  etymologias  indicantur  a  Festo,  ut 
ftodales  sint,  vel  ex  suo  edentes,  vel  una  sedentes^ 
quasi  sedales;  vei  suadentes,  quarum  duas  priores 
posuit  Isidorus. 

'  Socti.  Quasi  in  eod.  socco  insistentes. 

^  Stultus  est,  qui  per  stupor,  E  Serv.  iEn.xi,  ad 
Ters.  Quis  metus  f 

*  Segnis,  id  est,  sine  igne.  E  Serv.  i£n.  i .  Hunc 
locum  dispunctione  sola  resliiuimus. 

Patbol.  LXXXII. 


Suasor  d.  i.  i.  s.  s.  trahens.  Al.  :  Suasor,  a  suor 
dendo  quem  vult  dedpere.  Utraque  scriptura  Gothico- 
rum  librorum. 

^  Scrupulosus.  E  Serv.,  iEn.  vi. 

>  Sacrilegus.  Ex  eod.,  Eclog.  8. 

^  Scasvus.  Ex  eod.,  ^En.  iii,  ad  vers.  Scaevmque 
ampUctor  limina  portas.  GIoss.  «xaibc,  scobvus^  et' 
Scanja^  ipioTioa  yiilp;  et  Non.  in  ObscascaviL 

n  Scorta.  Vid.  Fest.  et  Epiiom. 

^  Scelerosui...Plus  est  autem  scelerosus.  Donat., 
in  Eunuch.:  Scblbhosus  proprie  auctor  est  scelerum; 
ScBfJERATUS  in  quo  scelus  sit  conjtitutum,vel  commis- 
sum. 

p  Scurra.  Vid.  Fesl.  et  Scalig. 

^  Stipulat...  stipular.enimpromittere.Kecie,Go\h. 
omnes  Gloss.  ii:tpf*iria^ai^  promittOy  spondeo^  stipu- 
lor.  Item  Itftpui-eS»  consulto,  interrogo,  stipulo,  seu 
mavis  siipulorum.  Nam  stipulorconunune,  ut  ait  Pris- 

13 


395  ^  S.  ISroORI  iOSPALENSlS  BPISCOPf  396 

mittere  e&i,  ex  verbis  49B  jurisperilorum,  qui  etiam  J|      Tenax^  nxxxnmi  eupidior,  quoti  leneat.  »•  Interdum, 


stipulum  firmum  appeUaverunl. 

259.  Sanus,  a  sanguioe,  quia  sine  pallore  esl. 

Sospes.., 

•  Salus,  a  sale  nomen  accepisse  putatur. 

Subtilis,  ab  extenuaiione  dicius. 

260.  *»  Se9M€5<erdicilur»quicerlanlibusmediu8in- 
lervenil,  qui  apud  Graecos  6  {jilffo?  dicitur ,  apud  quem 
pignora  deponi  solent.  Quod  vocabulutn  a  sequendo 
factum  est,  quod  ejus  qui  electus  sil  ulraque  para 
fidem  sequalur. 

261.  SessiliSy  quod  non  videtur  stere,  sed  sedere. 
Surdust  a  sordibus  humoris  aure  conceptis  ;  et 

quamvis  muUis  casibus  accidat,  nomen  Umen  seger 
ex  prsedicto  vitio  reiinet. 


et  pertinax,  Truculentus... 

269.  ^  Tortms,  lerribilis,  eo  quod  sit  tortonultUj  et 
tarbulento  aspectu,  ut:  Torva  leama;  ei:. 

Cernioius  aatantes  nequidqnam  lumine  tor?o. 

270.  •  Turbidus... 
Terribilis,., 

Teter^  ab  obscuratenebrosaque  vita.  Teterriinus  pro 
fero  niminm.  Tetrum  enim  veierea  pro  Ferodixerunt, 
ut  Ennius  :  Tetrosque  elephantos. 

TerribiliSy  quia  timorem  habet,  et  timetar. 

271.  Tergiversator^  quod  animum  quasi  tergum 
vertat  huc  et  illuc,  nec  facUie  qualis  stt  inielligitur. 

Temulentus^  a  temeto^  id  est,  vino^  dictus. 

272.  J  TimiduSf  quod  tim^at  diu^  id  est,  a  saognioe. 


262.  Siccus,  quod  sit  exsuccatus,  sive,  per  anli-  §nam  timor  sanguinem  gelat^  qui  coactus  gignil  tiuio- 


phrasin,  quod  sil  sine  succo. 

<"  Sepultus  dictus,  eo  quod  sii  sine  palpaiione, 
vcl  sine  pulsu,  id  esi,  sine  motu. 

263.  "^  So/o,  ab  exigendo  diclus. 
Sutor,  a  suendts  pellibus  nominatur. 
Subulcus,  porcorum  pasior,  sicut  bubulcus  a  cura 

boum. 

T.  ^m 

264.  Tutor,  qui  pupillum  ^ue/ur,  hoc  est,  intuetur, 
de  quo  in  consuetudine  vulgari  dicitur:  Quid  me 
mones  f  Et  tutorem,  et  pasdagogum  olim  obrui, 

265.  •  Testes  dicti,  quod  testamento  adhiberi  so- 
lent,  sicut  signatores,  quod  testamentum  signenL 

266.  ^  Tetricus,  monsin  Sabinis  asperrimus.  Unde  | 
el  tristes  homines  tetricos  dlcimus. 

Tacitumus,  in  tacendo  diutumus. 

267.  Trutinator^  examinator,  ex  judicii  libra  per- 
pendens ;  recU  trau&latione  a  /ru/tna,qu8e  est  gemina 
ponderumlanx. 

268.  Tristis,.. 

cianus,  lib.  v,  citans  ad  id  Suetonium,  lib.  viii  Praeto- 
nim.Festus,in  StifcStipem  essenummumsignatum, 
tesHmonio  est  et  td  quou  datur  stipendium  militi;et 
cum  spondeturpecunia,^uodstipularidicitur;  vel  (ut 
edidit  Ful.  Ur^inus) :  Stipem  dlcebant  p^uniam  si" 
gnatam,  quod  stiparetur;  ideo  stipulari  diciiur  is 
qui  interrogatus  spondet.  Ergo  cum  stipulari  com- 
mune  sit,  iuterrogaiionemque  et  sponstonem  conli- 
neal,  recie  quoque  ead.  Gloss. :  ^Em^divriaiq,  interro- 
gatio,  stipulatio  ;  et  Stipnlatio,  uuEvo^oa(ei;itemaue  : 
Uftvodoo(a,  satisdatio.  Saiisdatio  autrm  et  Ixavodovfa 
promittentis  sunt,  non  interrogantis.  Hsec  propterca 
pluribus,  quia  A.  August.  stipulari  ropar^  esse  vole- 
bal,  non  j;romi/(^re,  et«rtpu/atoremeumquirogarei, 
nullo  modo  qui  promitteret. 

*  Salus^  a  sale.  Quod  corruplionem  prohibeat. 

^  Sequester.  Scrv.,  iEn.xi,  ad vers.Pace  sequestra : 
Media  (^iiiquit),  nam  sequester  est  medius  inter  duos 
altercantes  apud  quem  aiiquid  ad  temvus  seponitur, 
Gloss.,  sequester ,  (jiw(t»i?,  IvxpiTo;,  ou>^xo«puXa5.  Vid. 
Agell.,  lib.  XX,  cap.  10,  et  juri^consultor.  libros. 

^  Sepultus.  E  Serv.,  Ma.  vi,  ad  vcr».  Custodese- 
pulto, 

'^  Sajo.  Goihorom  vox,  quam  et  nos  retinemus, 
et  sseptt  legitur  in  Gothicis  Ir^ibus  et  mcmbranis, 
et  apud  Cassiodorum.  In  concilio  vero  Emeriiensi, 


rem. 

273.  Turpis,^  qnod  sit  informis,  et  tarpeat. 

V49S 

274.  Vir^  ^  a  virtute. 

Utilis,  ab  utendo  bene  sua,  vd  quod  bene  qoid  nti 
possit,  sicut,  docilis  quod  doceri  possit. 

275.  Yerus,  a  veriiate,  hinc  ^perax.  Major  estve- 
ritas  quam  verns,  quia  non  veritas  a  ¥ero,  sed  vems 
a  veritaie  descendit. 

FmVfu;tt^,quia  verum  dicit,9i  veritati»as»ertoF  est. 
Verecundus,  quia  verum  Sactum  erubescii. 

276.  ^  Viridis^  vi  et  sncco  plenus,  quasi  vi  rudis. 
Venusttis,  puicher,  a  venis^  id  est,  sangoine. 
Vivens 

B      Yivus 

277.  Fahtti,  quaai  non  nnius  viae,  sed  ineerta^  mis- 
tseque  sententiae. 

Yersutus,  eo  quod  ejus  mens  in  quolibet  actu  ad 
quarolibet  fraudan  focile  vertitur,  unde  et  wrsuHa 
dicitur  contorta  sententia.  Plautus:  Yersutior  quam 
rota  figvlaris. 

c  8,  mendoae  Salomonem,  pro  Sajonem  habent  aliqni 
Godices.  lllud  adnotandum^  t  consonans  eo  modo  pro- 
latum  a  Gothis,  quo  a  nobis  gi  et  ge,  Idque  non  modo 
scriplura  ipsa  sa^io, qu  ae  in  quibusdam  librisest,  etGer- 
manus «a^^r  eadem  signifieatione,  sed  notatio  quoque 
Isidori  satis  denu)nalraL 

•  Testes.  Sup.,  lib.  v.,  cap.  2i. 

'  Tetricus,  E  Serv.,  iEn.  vii,  ad  vers.  Qui  Tetricag 
II  horr,  cautes» 

U  f  Interdum,  et  pertinax.  Eleganter  utramque  eon- 
junxit  PlautiLs:  Quidais,  tenaxneejus  pater?  Pa.  imo 
cedepol  pertinax. 

*»  Torvus,  terribilis,  E  Scrv.,  iEn.  x,  ad  vers.  Una 
torvus  Abas.  Eoadem  nos  rostrituertos  dicimus. 

*  Turbidus.  B  Serv.,  iEn.  iv. 

i  Timidus.,.  id  est  a  sanguine.  Hoc  est :  Fitpropter 
sanguinem;  nam  timor  sangui.^  ctc.  Que  sunt  Servii 
verba,i£a.  iii. 

^  Vir  a  virtute,  Pbysica,  non  grammaiica,  hoc  est, 
non  vocis,  sed  rei  ipsius  origo,  qua  de  re  in  praefa- 
tione  hujus  libri.  Nam  virtu^  polius  a  vtra,  vir  a  vi^ 
quod  major  in  eo  ^is  quam  in  femina,  nominatus,  ut 
ait  Lactaotius  in  lib.  de  Opif.,  cap.  12.  Eamdera  ra- 
tionem  sequiturpaulo  posi  in  vero  elveritate. 

^  Yiridis^  vi,  et  succ.  pl.  q.  vi  rudis,  Varro,  Viridis 
a  vi  quadam  humoris,  quee  si  exaruit^  moritur. 


m 


BTYMOLOGIARCrM  LIB.  XT. 


398 


278;  *  VillU  a  villa,  nullins  enim  urbanitaUs  est.  |      c  Vexatus,  id  esl,  partatus,  ab  eo  quod  est  t/^Ao 


Versipellis,  eo  quod  in  diversa  v  ultum  et  menlem 
vertat.  Inde,  et  versutiLS,  et  callidus. 
Violentus,  quia  t;m  infert. 

279.  ^  F^cors,  mali  cordis,  et  malas  conscienliae. 
Ko^,  quia  sine  via. 

Venus,  a  Venere  elymologiam  trahit.  Item  vanus 
inanis,  falsus,  eo  quod  sine  memoria  evanescat. 

280.  Vesanus  non  probe  sanus. 

Vinolentus,  qui  et  satis  bibil,  et  difficile  inebrialur. 


vejco,  vecto^  ut  vexasse  sit  portasse. 

281.  Veneficus,  eo  quod  venenum  moriis  causa 
paravit,  aut  prajstitit,  aut  vendidit. 

**  Vector,  quasi  vehitor.  Est  autem  vector  et  qui 
vehit,  et  qui  vehitur. 

282,  Venator,  quasi  venabulator,  a  venabulo,  scili- 
cet,  quo  beslias  premit.  •  Quatuor  autem  sunt  vena- 
torum  officia  :  vestigatores,  indagatores,  alatore**, 
pressores. 


*  VtUts  a  vtlla,  etc.  Haec  noo  leguntur  m  vetustio-         Dum  trepidant  alae,  saltusque  indagine  cingunt. 
ribuslibris.  ^    l  ..  ,.       u..         Pressorum  officium  ex  eleganti  verbi  premendi  siffni- 

^Vecors.  Fesi^s  :  Vecors,  turbati  ac  malt  cordts.      ficaiionc  consiabit.  Significat  enim  interdum  fagi^. 
At  Labeo :  Ucorssine  eovde ;  Vesanus  sme  samtat^.      tem  iosequi,  alque  ita urgere,  ut  prope  prendasT  nos 
vexatus,  a*  aerv.,  t.ciog.  b.  ty  ^  alcance  dicimus  : 

*  Fec^.  Kx  eod.,  JEn.  iv,  ad  vers.  Nescius  illa  n     Hanc  fugerent  Graji,  premerel  Trojana  iuventus. 
fuga,  etc.  ^  ^n.  i.  Ei  2  : 

*  Quatuor  sunt  venatorum  officia.  Vestigatonim  iUom  ardens  infesto  vulnere  Pvrrhus 

munus  vox   ipsa  ostendil  satis.    Alia  duo  expressit         lusequitur,  jamjamque  manu  tenet/et  premil  hasta 
VirgiUus  uno  versu :  ^  -t  .     k  »*». 


sta 


Hic  incipU  Editionis  Arevali  tomus  IV. 

LIBER  UNDECIMUS. 


DE  HOMINE  ET  PORTENTIS. 

1  C  APUT  PRIMUM. 

De  homine  et  partibus  ejus. 

i.  Natura^  dicta  ab  eo  quod  nasci  aliquid  faciat, 

Gignendi  enim  et  faciendi  potens  est.  ^  Hanc  quidam 

Deum  esse  diieru  n  t«  a  quo  omn  ia  creata  su  n  t  et  existun  t. 

2.  Genus  a  gignendo  dictum,  cui  derivalum  nomen 
a  terra,  ex  qua  omnia  gignuntur,  pi  enim  Greece 
terra  dicitnr. 

3.  Vita  dicta  propter  vigorem^  vel  quod  vim  te^ 
neai  nascendi,  atque  crescendi.  Unde  et  arbores  vi- 
tam  habere  dicuniur,  qaia  gignuntur  et  crescunt. 

4.  Homo  dictus,  quia  ex  humo  factus  est,  sicut  di- 
citur  in  Genesi :  Et  creavit  Deus  ^  hominem  de  humo 
ierrce.  Abusiveautem  pronunlialur  ex  ulraque  substan- 
tta  totus  homo,  id  est,  ex  societate  unimae  et  corporis. 

5.  **  Nam  proprie  homo  ab  humo.  •  Graeci  autem 
bomioem  dfvOpuTisv  appellaverunl,  1t  eo  quod  sursum 
spectet,  sublevatus  ab  humo  ad  contemplationem  ar* 
tificis  sni.  Quod  Ovidius  poeta  designat,  cum  dicit  : 

Pronaque  cum  spectent  animalia  caetera  terram, 
Os  boraini  sublime  dedit,  coelumque  videre 
Jussit,  et  erectos  ad  sidera  tollere  vullus. 

Qui  ideo  erectus  ccelum  aspicit,  ut  Deum  quseraty 


non  ut  terram  intendat/  veluti  pecora,  quae  natara 
prona  et  ventri  obedientia  finxit. 

6.  t  Duplex  est  autem  homo,  interior  et  exterior. 
Interior  homo,  anima;  exterior  homo,  corpus.] 

7.  **  Anima  autem  gentilibus.  nomen  accepit,  eo 
quod  venlus  sil.  Unde  et  ventus  Graece  dfvipLo;  dici- 
tur,  quod  ore  Irahentes  aerem  vivere  videamur,  Sed 
apertissime  falsum  esl,  quia  multo  prius  gigbitur 
anima  quam  concipi  ore  aer  possit,  quia  jam  in  ge- 
nitricis  utero  vivit. 

Q      8 .  Non  est  igitur  aer  anima ,  qaod  quidam  putavenmt, 
qui  non  potueruntincorporeamejuscogitarenaturam, 

9.  Spiritum  idem  esse  quod  animam  *  evangelista 
pronuntiat  dieeos  :  Potestatem  habeo  ponendi  ani'* 
mam  meam^  et  rursus  potestatem  habeo,  sumendi 
eam.  De  hac  quoque  ipsa  Domini  anima  passionis  tem- 
pore  memoratus  evangelista  ita  protulit,  dicens  : 
Et  inclinato  capite^  emisit  spiritum. 

10.  Quid  est  enim  emittere  spirilum,  nisi  animan 
ponere?  Sed  anima  dicta  propter  quod  vivit ;  spiritas 
autem,  vel  pro  spirituali  natura,  ^  vel  pro  eo  quod 

Q  inspiret  in  corpore. 

11.  Item  ^  animum  idem  esse  quod  animam.  °*  Sed 


*•  Natura  dicta  est.  Verba  sunt  Servii,  Georg.  ii , 
ad  yerba,  :  Quippe  solo  natura  subest. 

^  Hanc  quidem.  Ex  Lact.,  lib.  u,  cap.  1. 

^  Hominem  de  humo  terrce.  Ita  vetustissimi  quique 
libri,  secutusque  est  [  ut  soiet )  LXX  interp. 

*  Nam  proprie  homoab  hum.  Hieron.,  Joel.  n. 

*  Grteci  autem  av6p<D7c.  Ex  eod,  Laci.  loco. 
'  Veluti  pecora.  E  Sallnstio  in  Calilin. 

s  Duplexest  autem  homo.  ExHieron.,  Bzecb.  xiv. 
^Animaautem  gentilibus.  liSi  Goth.  Coi.  Vid. 
Lact.yde  Opif.,  cap.  17. 

*  Evanpelista  pronuntiat.  Joanuc  x. 


I  Emisit  sp.  Joan.  xvn,  tradidit  sp. ;  Matthaeos, 
emisit.  Sed  eod.  modo  auctor  libri  de  Sp.  et  Anim. 

^  Vel  pro  eo  quod  spiret.  Ead.  in  Iib.  de  Spiritu 
et  Anim.,  c,  34.  Quod  opus  non  esse  Hugonis  de 
Sancto  Vict.  hsec  atque  a!ia  in  Codicibns  nosiris  Ho- 
gone  antiquioribus  satis  ostpudunt. 

^  Animum  idem  esse  quod  animam,  Ex  Lact.,  de 
Opif.,cap.  18. 

"  Sedanima  vitas,  animusconsilii.  E  Serv.,  iEn.  x, 
a'l  vers.  Sanguisque animusque  seq.  Suntquein  eod. 
lib.  de  Spir.  et  Anim. 


399 


S.  ISIDORl  HISPALBNSIS  EPISGOPr 


4^0 


aoima  vitae  est,  aDimas  consilii.  Uode  dicunl  philo-  f|     19. '  Sensus  dicti  quia  pereos  auima  snbtilisaime 


sopbi  etiam  siae  animo  vitam  manere,  et  sine  mente 
animam  durare ;  unde  et  amentes  ;  nam  mentem  vo- 
cari,  ut  sciat ;  animum^  ut  velit. 

12.  Mens  autem  vocata,  quod  emineat  ia  aoima, 
vel  quod  meminit^  3  unde  et  immemores  amenles. 
Quapropter  non  anima,  sed  quod  exceliit  in  aoima 
mens  vocatur,  lanquam  caput  ejus,  vel  ocalus.  Uude 
et  ipse  homo  secundum  mentem  imago  Dei  dicitur. 
Ita  autem  haec  omnia  adjuncta  suntaaimae,  ul  una  res 
sil.  Pro  efficieniiis  enim  causarum  diversa  nomina 
sortiia  est  anima. 

13.  Namet  memoria  mens  est,  unde  ei  immemores 
amenles ;  *  dum  ergo  vivificat  [corpus,  anima  est; 
dum  vult,  animus  est ;  dum  scit,  mens  est ;  dum 


totum  corpus  agitat  vigore  sentiendi. 

<^  Unde  et  prassentia  nuncupantur,  quod  sint  prae 
sensibus,  sicut  prae  oculis,  quae  praesto  saat  ocalis. 

20.  Visus  est  qui  a  philosophis  bumor  vitreus  ap- 
pellatur.  ^  Yisum  autem  fieri  quidam  asseverant, 
aut  exteroa  aetherea  luce,  aut  interno  spiritu  lucido 
*  per  tenues  vias  a  cerebro  venientes,  alque  pene- 
tralis  tunicis  in  aerem  exeuntes,  et  tuoc  commis- 
tiooe  similis  materiae  visura  daotes. 

2i .  i  Yisus  dictus  quod  vivacior  sit  caeteris  sensi- 
bus,  ac  praesiantior,  sive  velocior,  ampliusque  vi- 
geat,  quantum  memoria  iuter  caelera  menlis  officia. 
Yicinior  est  enim  cerebro,  unde  omnia  manaot,  ex 
qao  fit  ut  ea  quae  ad  alios  pertinent  sensus  videre 


recoUt,  memoria  est ;  dum  reclum  judicat,  ratio  est;  B  dicamus,  velu  ticum  dicimus :  Vide  quomodo  sonat, 
dum  spirat,  spiritus  est;  dum  aliquid  sentit,  sensus 
est.    Nam  inde  animus  sensus  dicitur  pro  iis  quae 
sentit,  unde  et  sententia  nomen  accepit. 

14.  Corpus  dictam,  eo  quod  corraplum  perit.  So- 
lubile^  enim  atque  mortale  est,  et  aliquando  solven- 
dom. 

Caro  aotem  a  creando  est  appellata. 

15.  ^  Crementum  enim  semen  est  masculi,  unde 
animalium  et  hominum  corpora  concipiuntur.  Hinc, 
et  parentes  creatores  vocantur. 

16.  ^  Caro  autem  ex  quatuor  elementis  compacta 
esl.  ^  Nam  terra  in  carne  est,  aer  io  halitu,  humor 
in  sanguine,  ignis  in  calore  vitali.  Habent  enim  in 
Dobis  elementa  suam  quaeque  parlem,  quibus  quid  de- 
betur  compage  resoluta. 

17.  *  Caro  autem  el  corpus  diversa  significanl. 
la  carne  semper  corpus  est,  non  semper  in  corpore 
caro;  namcaro  ea  quae  vivil,  idem  et  corpus.  Cor- 
pas,  quodnon  vivit,  idem  noncaro.  4  Nam  corpus  di- 
citur,  aut  quod  post  vitam  mortuum  est,  aut  sine 
vita  est  conditum.  Inlerdum  et  cum  vita  corpus,  et 
non  caro,  ut  herba  et  ligntun. 

18.  Sensus  corporis  quinque  sunt :  visu]>,  audilus, 
odoratus,  gustus  et  lactus.  Ex  quibus  duo  aperiun- 
tar,  et  cUuduntur,  duo  semper  patentes  sunt. 


vide  quomodo  sapity  sic  et  caetera. 

22.  Auditus  appellatus,  ^  quod  voces  bauriat,  hoc 
est  aore  verberalo  suscipiat  sonos. 

Odoratus^  quasi  aeria  odore  attactus.  Tacto  enim 
aere  sentitur,  sic  et  olfactus,  quod  odoribus  affi^ 
ciatur. 

Gustus^  a  gutture  dictus. 

^  23.  Tactus,  eo  quod  pertractet,  et  tangat,  et  per 
omnia  membra  vigorem  sensus  aspergat.  '  Nam 
tactu  probamus  quidquid  caeteris  sensibas  judicare 
non  possumus.  Duo  autem  tactus  genera  sunt  :  nam 
aut  exuriusecus  venit,  quod  feriat,  aut  intus  in  ipso 
corpore  oritur. 

24.  Uoicuique  aulem  sensui  propria  natura  data 
C  est.  Nam  quod  videndum  est  oculis  capitur,  quod  au- 

diendum  auribus,  mollia  et  dura  tactu  aestimaotur, 
sapor  guslu,  odor  naribus  ducitur. 

25.  ^  Prima  pars  corporis  caput^  datumqae  illi 
hoc  nomen,  oo  quod  sensus  omnes  et  nervi  inde  ini- 
tium  capiant,  °  atque  ex  eo  omnis  vigendi  causa 
oriatur.  Ibi  enim  omnes  sensus  appareni.  Unde  ipsias 
animae,  quae  coosulit  corpori,  quodammodo  per- 
sonam  gerit. 

26.  Vertexeii  ea  parsqua  capilli  capitis  coUigan- 
tar,  et  in  qua  caesaries  vertitur,  unde  ei  nuncupatar. 


»  Dum  orgo  vivif,.,  accep.  In  eod.  lib.  de  Sp., 
cap.  34. 

^  Crementum,  E  Placidi  glossis,  utsup.,  lib.  ix 
eap.  5. 

*  Caro  autem  ex  quatuorelem.  ItaCod.  omnes.  Cor- 
pus  scribfbai  Chacon,  ex  Lact.  et  Hieron.,  non 
recte,  nisi  corpora  nostra^  ex  Lact.,  vel  corpora  hu- 
mana,  ex  Hier.,  scribas,  siquidem  carnis  nomioe 
statim  diciurus  est  vitam  contineri,  curporis  non 
ilem.  Neque  obstat  quod  carnem  et  totum  et  partem 
yideiur  facere,  dum  subdit,  nam  terra  in  came  est; 
id  enim  ita  dicitur,  ut  quasi  manitesium  el  evidens 
ponatur,  quo  caeteris  ctemeutis  minus  aliquanto  no- 
tas  sedes  assignare  pergat. 

*  Nam  terra  in  cam.  Lact.,  lib.  ii,  cap.  12. 

*  Caro  autem^  et  corp.  Rx  Hieroo.,  epist.  ad  Pam- 
in.ich.  advers.  error.  Joann.  Hierosolymitan. 

'  Sensus  dict.  Eod.  lib.  de  Spirit. 
^  Unde  et  praasenti.  Sup.,  lib.  x.,  liti.  P. 
^  Visum  autem  fieri  quid.  Prioris  opinionis  aurtor 
Ari^toteles;  alierius  £mj»edoclei  et  Plalo,  quos  Ga- 


lenus  secutus  est. 

'  Per  tenues  vias.  AI.,  venas. 

i  Visus  dictus,  quod  vivacior.  Itaque  Graeci,  cana 

H  aliorum  sensuum   verbis  gignendi  casum  tribuant, 

^  videndi  verbo,  quod  efficientiae  plus  habeat,  accusa- 

tivum  dedere,  quo  Platonis  opioio  adjuvari  puta- 

tur. 

.   ^  Quod  voces  hauriat.  Ex  Lact.,  cap.  8   lib.  de 
Opif. 

'  Nam  tactu  probamus.  Ambros.,  vi  Hexaro., 
cap.  9  :  Plemmque  enim  tactu  probamus  quas  ocu- 
lis  probare  non  possumus. 

■»  Prima  pars  corp.  cap.  datumq.  illi  hoc  nom, 
Lact.,  de  Opif.,  cap.  5  :  In  summo  vero  caput  collo- 
cavit,  datumqueillihoc  nomen,  utquidem  Varroad 
Ciceronem  scribit,  quod  hinc  capiant  initiumsensus 
ac  nervi. 

*  Atque  ex  eo  omnis  xngendi  causa  oriatur.  Am- 
bro8.,ibid. :  Viciniores  oculi  sunt  cerebro,  undeom- 
nis  manat  usus  vigendi. 


401 


ETYMOLOGIARUM  UB.  Xf. 


M 


n.  Calvaria,  ab  ossibus  oalvis  dicU,  •  per  defec-  ||  lumina  quod  ex  eis  lumen  manal,  vel  quod  initio  sdi 
tioaeni,  ^  et  neutniliCer  pronuotiatur. 

OceipiHum,  capitis  pars  posterior,  quasi  contra 
capitinm,  Tel  qnod  sit  capiti  retrorsum. 

88.  •  Capiili  vocati,  quasi  capitis  jnli,  facti  ut  et 
decorem  praestent,  et  cerebrum  adversas  frigiis  mu- 
niant,  atqtie  a  sole  defendant. 

Pili  autem  dicti  a  pelle,  e  qua  prodeunt,  ^  sicnt 
et  pilum  dicitur  a  pila,  ubi  pigmentum  contunditur. 

S9.  *  Cmsaries,  a  ccedendo  vocata,  ideo(|(ae  tantam 
virornm  est. '  Virum  enim  tonsum  decet,  mnlierem 
non  decet. 

S  30. '  Coma^  sunt  propri^  non  csesi  capilli,  ete^j^t 
Grsecus  sermo.  ^  Nam  comasQtKcicaimos^seeando 
nominant,  unde^^t  xiCptiv  tondere  dicunl.Onde  et  cirri 
vocantur,  quod  etiam  iidem  ^  Graeci  (AoXXbv  vocant. 

3i.  Crines,  proprie  mulierum  snnt.  Dicti  antem 
crines,  eo  quod  vittis  discernantur.  Unde  et  discrimi- 
nalia  dicuntur,  quibus  divisi  religantur. 

32.  Tempora  sunt  quae  calvariae  dcztra  laevaque 
subjaceot.  Quae  ideo  sic  nuncupantur,  quia  moven- 
tur,  ipsaque  mobilitate,  quasi  (empora,  quibusdam 
intervallis  mulantur. 

33.  J  Facies  dicta  ab  effigie.  Ibi  est  enim  tota  figu- 
ra  hominis,  et  uniuscujusque  personae  cognitio. 

34.  Vultus  vero  dictus,  eo  quod  per  eum  animi  vo- 
lunias  ostenditur;  secundum  voluntatem  enim  in  va- 
rios  motus  mutatur.  Unde  et  differunt  sibi  utraqoe ; 
nam  /io^ieisimpliciier  accipitur  de  uniuscojasque  na- 
turali  aspectu,  vultus  autem  animorum  qualitates  si- 
gnificat. 

35.  ^  Frons,  ab  oculorum  foraminibus  nominata 
est.  Haee  imago  qnaedam  animi,  mentis  motum  spe- 
cie  sua  ezprimit,  dum,  vel  laeta,  vel  tristis  est. 

36.  1  Oculi  vocati,  sive  quia  eos  cilionim  tegmina 
occulunt,  nequa  incidentis  injuriae  offensione  laedan- 
Ukv,  sive  quia  occultum  Inmen  habent,  id  est,  seere- 
tum,  vel  intus  positum  Hi  iuter  omnes  sensus  vid- 
niores  animae  exisiunt;  in  oculis  enim  omne  mentis 
indioium  est,  unde  etanimi  perturbatio  vel  hilaritasin 
ocolis  apparet.  T  Oculi  autem  iidem  et  /ttmtna.Et  dicta 


*  Per  defectionem.  Nempe  a  calvendo^  ut  calum- 
nia  et  eavillatio,  teste  Caio,  cap.  233,  de  Verb.  si« 
gnif.  Gloss.,  CalvorViouKatx^, 

^  Ei  neutraliter  pronuntiatur,  Id  est,  noniantum 
feminino  genere,  GIoss.,  Calvarium,  Jtpivtev.  Ilem 
calvaria.  xpdviov. 

^   Capilli  q,  capitis  pili.  Aug.,  Dialect.,  cap.  6. 

^  Sicut  et  pilum  d.  a,  pila.  Varro  a  pinsendo, 
Servius  a  pilumno  ducit. 

•  Cassaries..,  virorum  est.  Verba  Servii,  Mn,  yiii, 
ad  vers.  Namfjue  ipsam  decoram  coesariem. 

'  Virum  enim  tonsum,  Ambros.,  de  Caesane :  Alium 
sexum  crinita,  alium  tonsa  decet. 

s  Conug.  Verba  sunt  Scrvii,  Mn,  y,  ad  vprs.  Tonsa 
coma  pressa  corona 

^  Nam  cofnas  Grced  caimos,  Ita  plerique  omnes 
Guthici  libri.  Nam  culmos  Salmaticensis  eodem  re- 
ferri  polCbt  ex  cbaracterum  affinitate.  Aliorum  libio- 
rum  monslra,  c|ua1ia  fere  occurruot  quoties  e  ser- 
nione  Graeco  aliquid  peiitur,  non  est  operae  pretium 
proferre. 


clausam  teneant  lucem,  aut  extrinsecus  acceptam 
visui  proponendam  refundant. 

37.  PupHla  est  medhis  punctus  oculi,  in  quo  vif 
est  videndi,  nbi,  quia  parvae  imagines  nobiis  videntar, 
propterea  pupillae  appellantur.  Nam  parvuli  pupilh 
dicuntur.  Hanc  plerique  pupulam  vocant;  voeatnr 
autem  pupilla,  quod  sit  pura,  atque  impolluta,  ut 
^unt  puellae.  ^  Pbysici  dicunt  easdem  pupillas,  qaaa 
videmus  in  oculis,  morituros  anle  triduum  non  ha- 
bere,  quibus  non  visis  certa  est  desperatio* 

38.  Circulus  vero  quo  a  pupilla  partes  albae  oeali 
separantur  discreta  nigredine,  corona  dicitur,  quod 
rotunditatc  sni  ornent  ambitum  pupillae. 

^  Volvos  aulem  quidam  appellant  ipsos  vertlces 
B  oculorum  ex  similitudine  bollx)rum. 

39.  •  Palpebras  sunisinus  oculorum,a  palpitatUme 
dictae,  quia  semper  moventur.  Concurrunt  enim  invi* 
cem,  ut  assiduo  motu  reficiant  obtutom.  p  Munite 
sunt  autem  vallo  capillorum,  ut  et  apertis  oculis  si 
qiiid  inciderit  repellatur,  et  somno  conniventibaa 
tanquam  involuti  quie^cant  latentes. 

40.  In  summitate  autem  pelpebraram,  locis  quit^ 
.  se  utraeque  clausae  conlingunt,  exstant  adnati  ordiae. 

servato  pili,  tutelam  oculis  ministrantes,  ne  irraeptea 
facile  injurias  excipiant,  et  ex  eo  noceantur,  ut  pal- 
veris,  vel  cujuscunque  crassioris  materiae  aroeaot 
contactum,  aut  ipsum  quoque  aerem  concidendo  mi- 
tificent,  quo  tenuem  at<iue  serewum  faciant  visum. 

41.  Lacrymas,  quidam  a  laceralione  mentis  pu- 
C  tant   dictas,  alii  existimant  ideo  quod  Graeci  ihtj^ 

vocanL 

42.  CiUa,  sunt  tegmina  quibus  cooperiunturocali, 
et  dicta  cilia,  S  quod  celent  oculos,  tegantque  tnta 
custodia. 

f  Supercilia  dicta,  quia  superposita  sunt  eiliis, 
quae  idcirco  pilis  vesiita  sunt,  ut  oculis  munimento 
praetendant,'eisudorema  capitedefluentem  depeHant. 

Intercilium  vero  est  medium  illud  inter  supenMUa, 
quod  sine  pilis  est. 

43.  Genas  sunt  inferiores  oculornm  partes,  unde 

*  Graeci,  (xaXXbv.Gloss.  :  MoXXbc,  cirra,  villms. 

i  Facies,  otc.  Ambros.,  ibid.  :  Quid  sine  capiis 
est  homo  ?  Cum  totus  in  capite  sit,cum  caput  videris^ 
H  hominem  agnoscis, 
^     ^  Frons.  Ex  Lact.,  cap.  8,  el  Ambros.,  loco  cit. 

'  Oculivoc.  Ex  eod.  Lact. 

"  Physici  dicunt.  Verba  Servii,  ^n.  iv,  ad  vers. 
Dat  somnos  adimiique^  etc. 

n  Volvos  autem  quidam,  Lib.  xvii,  cap.  40  :  Vohn 
appellati.quod sint  volubiles.et  rotundi,  ab  a/ti«pt>- 
6«\,  et  bulli;  ab  Isidoro  perp  luo  volvi^  consenuen- 
tibus  omnibus  linris.  Al.,  a  sindlitudine  valv ar,  AA* 
dit.  Tarr.  Cod.  Valvuli,  follicuH  fabcB. 

•  Palpebrx.  E  Serv..  Mzi,  iv,  ad  vers.  Sinum  io- 
erymis  impl.  obortis,  Kt  Lact.,  cap.  10  de  Opif. 

p  Munitof  sunt  autem.  Ex  Cic,  u  de  Natur.  deor., 
vel  ex  Ambros.,  loco  cit. 

<  Suvercilia.  Ambros.  :  Frontem  gemina  rupes 
superctliorum  sequuntur ,  qua^  oculis  munimmita 
prastendant. 

'  Et  sudorem  a  c,d,  depell.  Ciceronis  suot  vertlt* 


403 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPI 


m 


barbse  incboant;  nam  Grsece  -^inio^  barbce.  Hinc  et  J| 
genm,  quod  inde  ineipiaat  gigni  barbflB. 

44.  Malee  sunt  eminentes  sub  ocnlis  partes  ad  pro- 
tectionem  eonim  sopposite.  Yocatfle  aniemmalae, 
tive  quod  infra  oculos  promineant  in  rotunditatem, 
qne  Orseci  (xfjXa  appellant,  sive  quod  sint  saper  ma* 
xiilas. 

45.  Maxilkg,  per  diminutionem  a  malis,  sicut  pa-> 
zinos  a  palo,  taxilhis  a  talo. 

MandUmlag  sunt  maxillarum  partes,  ez  quo  et  no- 
men  facinm. 

Barbam  veteres  vocaverant,  quod  virorum  sit,  non 
muUerum. 

46.  Aurtum  inditum  nomen  a  vocibus  hauriendis, 
unde  et  Virg. :  Vocemque  hU  auribus  kausi.  Aut  quia 


51.  LinguasK^  ligando  cibum  putat  Yarro  nomen 
impositum.  Alii  quod  per  articulatos  sonos  verba 
ligat.  J  Sicut  enim  plectrum  corJis^ita  liogua  il- 
liditur  dentibus,  et  vocalem  efficit  sonuin. 

59.  Dentes  Oraeci  6h6rfa^  vocant,  et  inde  LAti- 
nnm  nomen  trahere  videntur.  Horum  primi  FreeeisO' 
res  dicuntur,  quia  omne  quod  aceipitur  ipsi  prius 
incidunt.  Seqnentes  canini  vocantur,  quorum  duo  in 
dextra  maxilla,  et  duo  in  sioistra  sunt.  Et  dicti  ea- 
nioi,  qoia  ad  simititudinem  caninorum  existQnt,  et 
eaois  ex  ipsis  ossa  frangit,  lO  sicotet  homo,  et  qood 
non  possunt  priores  prspcidere,  illis  tradunt,  ot 
confringant.  Hos  vnlgus,  pro  longitudine  et  rotuodi- 
taie,  ^  coiamellos  vocant.  Ultimi  sunt  molares,  qui 
concisa  a  prioribus  atque  confracta  subigunt  et  mo* 


vocem  ipsam  Oreeci  o&^  vocant,  ab  auditu.    Per  Q  lunt,  atque  immassant,  unde  et  molares  vocati  sunt. 


inmiutationem  enim  liiter»  aures,  quasi  audes,  nun- 
eupatfle  sunt.  *  Yox  enim  repercussa  per  anfractus 
earnm  sonum  fecit,  quo  sensum  excipiant  andiendi. 
^  Pinnula,  summa  pars  auris,  ab  acnmine  dicta. 
*  Pinnum  enim  antiqui  acutum  dicebant;  unde  et  bir 
pennis  et  pinna, 

47.  ^  Nares  tddreo  nominantur,  qnia  per  ea4«  vel 
odor,  ve\  spiritus  nare  non  desinit;  sive  *  quia  nos 
Odore  admonent,  ut  norimus  aliquid,  9  et  soianras; 
nnde  e  oootra  inscii  ac  rudes  ignari  dicuntur.  Olfe' 
eiise  enim,  veteres  sdsse  dioebant.  Terentius  :  Ac 
non  totis  sex  mensibus  prius  olfecissem,  quam  ille 
ptidquam  caperet. 

48.  Narium  recta  pars,  propter  quod  aequaliter  sit 


53.  ^  Deotium  aatem  numenim  disceniit  quali- 
tas  sexus.  Nam  in  viris  plures,  in  feminis  paueiorea 
existunt. 

54.  "  Gingivcg  a  gignendis  dentibus  nominale». 
Fact»  autem  suot,  etiam  ad  decorem  dentium,  iie 
nudi  horrori  potius  quam  ornamento  existerent. 

65.  °  Palatum  nostnim,  sicut  coelum,  est  posi- 
tum,  et  inde  palatum  a  polo  per  derivatiooem.  Sed  et 
Orseci  similiter  palatom  o6pcybv  appellant,  eo  quod 
pro  sui  eoncavitate  coeli  similitodinem  babeaU 

56.  Fauces,  a  fundendis  vodbns  nominat»,  vel 
quod  per  eas  famur  voces. 

*  Arterim  yocxLidi,  sive  quod  per  eas  a.polmone 
aer,   hoc    est,   spiritos    fertor;   seu    quod   arctis 


in  longitudine  et  rotunditate  porrecta,  columna  vo-  C  et   angustis   meatibus  spiritum   vilalem  retineant. 


eatur;  exlremitas  ejus  '  pirula^  a  formula  pomipyri. 
Qu»  vero  dextra  laevaque  sunt,  pinnulas,  ab  aianim 
Bimilitudine,  medium  autem,  interfinium. 

49.  Os  dictum,  quod  per  ipsum,  quasi  per  ostium, 
et  dbos  intus  mittimus,  et  sputum  foras  projicimus  ; 
'  vel  quia  inde  ingrediuntur  dbi,  inde  egrediootur 
lennones. 

50.  Labia  a  lambendo  nominata.  Quod  aulem 
superius  est,  labium  dicimus,  quod  inferius,  eoquod 
grossius  dt,  labrum.  ^  Alii  virorum  labra,  mulierom 
labia  dicunt. 


uode  vocis  sonos  emittoot,  qui  soni  uno  modo  so- 
aarent,  nisi  linguse  motus  distantias  vocis  effteereL 

57.  '  Tolles  Oallica  lingua  dicuntur,  quas  vulgo 
per  diminutionem  tusillas  vocant,  quse  in  faudbus 
Uirgescere  solent. 

Mentum  dictum,  quod  inde  maodibulie  oriantor, 
vel  quod  ibi  jungantur. 

58.  f  Gurgulio,  a  gutture  nomen  trahit,  cujos 
meatus  ad  os  et  nares  pertendit,  habens  viam,  qua 
vox  ad  lingoam  transmiititur,  fl  1  ut  possit  verba 
collidere,  unde  et  garrire  dicimus. 


j  Sicut  enim  plectrum.  Ex  Hieronjmo,  in  epitaph. 
Paulae. 
^  Colomellos.  Et  Varr.,  de  Re  Rost.,  columeHa" 


*  V^x  enim  repercussa,  Ambros.,  ibid. 

*  Pinnula  summa  pars,  Gioss,, Summa  aurieula^ 

«  Pinnum  enm.Siclib.xvii.c.7,et  lib.  xix,  c.t9.  f^res  appellari  didi. 

*  Nares...  nare  non  desinit,  Ita  Cod.R.,  et  Lact.,  ■■     »  Dentium  autem  num,  Solini  verba,  cap.  4. 
cap.  11.  Nostri,  mendose,  manare.  «  Gingivx,  Lact.,  cap.  10. 

*  Quianos  odoreadmon,  Ex  Don.,  in  Adelph. 


Pirula,  Hanc  «9*(piov  Orseci,  pinnulas  ircepiyia, 
interfinium  ^oOfxbv  appellaut.  Hoc  idem  interfiniuni 
imbricem  vocabit  Aroobins.  Septum  voluisse  videtur 
Lactaniius,  cum  dixit  :  Velut  pariete  per  medium 
dueto  intersepsit,  atque  divisit.  Theophil.,  lib. 
III.  nepi  T^5  xstraox.  Ilapdc  tou;  loxpoic  ^ia^pa*^,  jsapa 
U  Toi;  TC07)Tarc  xiova  xal  aT\5Xr,v. 

'  Vel  quia  inde  ingred,  Sic  in  Evang.  :  quia  inde 
erat  transiturus,  Sed  illuc,  vel  illac  ex  libris  Tarr. 
legere  etiam  licct. 

■  AIU  viror.  labra,  Quos  repreiiendit  Serv.  in 
Corydona. 

'  A  liaando  cib,  put,  Varro,  Lact. :  Itaque  Varro 
«  Ugando  cibo  putai  lingum  nomen  imposttum. 


Palatum  nostrum  sicut  ca^lum.  Gic,  de  Epi- 
curo  :  Sed  dum  palato  quid  sit  optimum  judicat^ 
casU  valatium,  ut  aii  Ennius,  non  suspexit, 

^.Arterice,  Confnndit  asperam  aneriam  com  re- 
liquis,  quse  per  corpus  diffusae  vitalem  spiritum  con- 
tioent,  aplatqoe  Or»c8B  voci  Latioam  uotationem 
^  jore  soo. 

'  Tolles  Gallica  iing.  Idem  scribit  Festus.  Oloss., 
toUe,  toliay  TcapCoOpa,  et  tusillce  icafMpiia;  iosillas, 
non  tonsiUas  legi  iu  Corn.  Celsi  manuscriptis  libris, 
lib.  VI,  cap.  10,  aiebat  Cbacon,  et  tonsilla  Festo  pa- 
lus  dolatus  est. 

<  Gurgulio  a  gutture.  Vid.  Lact.  ct  Serv., 
Oeorg.  I. 


405  ETyMOLOGIARUM  LIB.  XI.  406 

59.  *  Rumefit  proximum  gurgulioni,  quo  cibus  j|  cillere  est  movere,  Uas   quidam   subkircos  vocant, 


el  poiio  doYoraiur.  Hiuc  bestiae  quae  cibum  revo- 
cant  ac  remaodunt,  ruminare  dicuntur. 

^  Sublinguium^  operculum  gnrgulionis,  quaai 
panra  lingua,  quae  foramen  linguse  reclttdit  ope- 
riivt. 

60.  Collum  dictum,  quod  sii  ^  rigidom  et  tereSf 
ut  coiumna  bajulans  caput,  et  sustentaos,  <^  quasi 
eapitolinm,  cujus  anterior  pars  gula  vocaiur,  poste^ 
rior  cermx, 

61«  Ceruix  autem  vocata,  quod  per  eam  partem 
cerebrum  ad  mednliam  spinae  dirigrtur,  quasi  cere' 
bri  via,  Veteres  autem  plurali  tantnm  numero  cern" 
ces  dioebant;  «  primus  Horlensius  oervicem  singo- 
lanter  dixit.  Gervix  autem  numero   singulari  mem- 


propter  quod  in  plerisque  hoininibushircorum  teto- 
rem  reddant. 

66.  <^  Manus  dicU,  quod  sit  totius  corporis  mu- 
nus,  Ipsa  enim  cibum  ori  ministrat,  ipsa  operatur 
omnia,  atque  dispensat,  per  eam  accipimus  et  da- 
mus.  Abusive  autem  manus  etlam  ars,  vel  artifex, 
*^  unde  et  manupretium  dic\mu%. 

67.  Dextra  vocatura  dando^  ipsa  enim  pignus  pa 
cis  datur,  ipsa  p  fidei  tcstis  atque  salutis  adbihetur, 
et  hoc  est  illud  apud  Tullium: Fidem  publicam  jussu 
senatus  dedi^  id  est,  dextram.  Unde  et  Apostolos  : 
Dextras  dederunt^  mihi  et  Barnabas,  societatis. 

65.  LcBva^  quod  apttor  sit  ad  levandum.  Sinistra 
Butem  vocata  ,  quasi  sine  dextra,  4  sive  quod  rem 


brum  ipsum  significat  ('  nam  pluraliter  eontuma-  B  fieri  sinat.  A  sinendo  enira  sinistra  est  nuncupata. 


ciam  8«pe  demonstrat).  Cic.  in  Verr. :  Prastorem  tu 
aeeuses,  flrange  cervicem, 

62.  Bumeri  dicii,  quasi  armi  ad  distinctionera 
oeinimsa  pecudibus  mutis,  ut  hi  humeros,  Hli  or- 
mos  habere  dicantur,  nam  proprie  armi  quadrape- 
dum  eiuu. 

'  Ola,  summi  humpri  pars  poslerior. 

63.  Brachia  a  fortitudine  nominata,  potpu  enim 
Graece  graw  et  forte  aigoificat.  ^  fai  brachiis  enim 
tori  laoertorum  jsiiiit,  et  inaigne  musculorum  robur 
ezitat.  Hi  sunt  tori^  id  est,  muscuii,  *  et  dicti  tori, 
quod  illic  viscera  torta  videantur. 

64.  J  Cubitus  dictuB,  quo  ad  cibos  sumendos  in 
ipso  cobamus. 


69 .  Palma  est  manus  expansis  digitis,  aicut  con  • 
tractis,  pugnus, 

Pugnus  autem  a  pugillo  dictus,  sicut  palma  ab 
expansis  palmof  ramis. 

70.  '  Digiti  nuucupati,  vel  quod  decera  snol, 
vel  quia  deoenter  junoti  existunt.Nam  habent  ia 
se  et  numerum  perfectttm,  et  ordinem  deoentis- 
simum.  Primus  polUx  vocatus,  eo  quod  inter  cflete- 
ros  poUeat  virtute  et  potestate. "  Secundus  salutaria, 
seu  demonstratorius,  tS  quia  eo  fere  salutamua , 
atque  ostendimus. 

71.  Tertius  impudicus,  quod  plerumque  per  enm 
probari  insectatio  exprimitur.  Quartus  annularis,  eo 
quod  in  tpso  annulusgeritur ;  ^  idem  et  medicinahst 


19  ^  Ulna,  secundum  quoftdam  utriusque  manus  C  quod  eo  trita  collyria  a  raedicis  colliguntur.  Quintus 

aurtcutoru,  pro  eo  quod  eo  anrem  acalpimus. 

72.  Unguia  ex  Greeoo    vocamus;  iHi  enim  ■boe 

8vux.*(  dicunt. 

Truncus,  media  pars  corporis  a  oollo  ad  inguina. 
""  De  quo  Nigidius  :  Caput  collo  vehitur,  trunous 
susttnetur,  coxis,  et  genibus,  cruribusque. 

73.  Thorax,  a  Graecis  dicitur  anterior  pars  truroci 

•  Unde  manupretium.  Al.  manuspretium,  Ut 
apud  Olp.,  cap.  13,  de  verb.  Signif. 

p  Fidei  testis.  Serv.  Mn.  iii,  ad  vers.  Dixerat^ 
et  genua  amplexus,  Physici  dicunt  esse  consecra- 
tas  numinibus  singnlas  partes  corporis^  aurem  Me- 
moriee,  frontem  Cenio,  dexteram  Fidei, 

<  Sive  quod  fieri  sinat,  E  Serv.,  /En.  ii.  Vid. 
Fest.,  in  Sinistras  aves^ei  Sinistrum. 


extenaio  eet,  secundum  alios  cubitus,  qood  roagis 
veruro  eat«  quia  Graece  uXiyn^  oubitus  dicitur. 

65.  *  AUe  subbrachia  sunt  appellatae^  eo  quod 
ex  eis  in  xnodum  aiarum  motus  brachiorum  iochoet, 
quas  quidam  aseilias  vocant,  quod  ex  bis  brachia 
cilluniur^  id  est,  moventur,  uode,  et  ■  oscilla  di- 
cU  ab  eo  quod  dllantur,  id  estyinoveantur^  ora,  Nara 

•  Rumen.  El  f  est. 

^  Sublinguium.  Gloss.,  8iblir>giia,  &ied79ltto«ov. 
^  Rigidum  et  teres.  Lactantii  verba. 
^  Quast  capitolium,  F.  capitulum,  vel  (ut  Isido- 

ras  loquitur)  capitellum.  Idem  namque  collo  caput 
cpiod  eolamoae  eapitulum. 

*  Primus  Hortens.  Ex  Quimil.,  lib.   tiii,  cap.  3. 
Quamvis  et  Varro  idem  relerat,  lib.  vn  et  ix.  Quo  al- 
luait  Cic,  acl.B  i«  Verr.  :  Tamenne  putamus  patro-  A     '  Digiti-  Ex  L-acl. 
numtuuminhoc  crimine  cerviculam  jactaturumf         *  Secundus  salutans.   Ita  vocatur  a  Sueton.  m 

'    Nam  pluraliter  contum.  lutcrpuoctione  sola 


facium  eet,  ne  sibi  ipse  adversaretur  hoc  loco  Isi- 
doras. 

^  Ola,  Al.,  auia, 

^  In  brachiis  enim  tori  lacert.  Ex  LacL  Ambrosius 
qooqne:StiC(;edttn^  brachia,  et  validi  lacertor.  tori. 

^  Et  dicti  tori.  Quia  torum  Servius  a  tortis  her- 
bis  dictum  scribit.  Isidorus  brachiorura  toros  a  tortis 
visceribus  dictos  voluit. 

i    Cubitus.  Horat.  : 

LanguidU!i  in  cubitum  sese  conviva  reponat. 

^  Ulna.  E  Serv.,  Georg.  iii. 

^  AUe^  tubbrachia.  Nos  quoque  sobacos  dicimus. 

"  (kciUa...movere.  E  Serv.,  Georg.  ii.  Vid.  Fest.^ 
Maciob.,  Uygin.,  Arati  interp.,  Ovid.  in  FtsL 

■  Manus.Ex  Ambros.,  loco  cit. 


Aug.,  hodieque  Romae,  cum  se  matronae  salutnnt, 
iiidicem  ori  admovent.  Idemque  faciunt  in  puUicis 
precibus  viri,  cumChristum  saluUnL 

*  Idem  et  medicinalis.  Macrob.  et  Agell.,  quod 
ab  eo  sinistrae  maous  digito  nervus  quidam  tenuissi- 
mus  ad  oor  usque  periineat ;  er^o  is  erit  potius  me- 
dicinalis,  quam  dexter. 

»  De  quo  Nigidius  :  caput  collo  vehitur,  etc.  Non 
in  Coxendibus,  Coxendicas  coxas.  Lucil.,  caputcollo 
sustentatur^  truncus  sustinetur  a  coxendicibus. 
Quare  totum  hoc  coxis,  et  genibusque,  cruribusque, 
ex  una  voce  coxendicibus  non  iutellecta  factum  sus- 
picamnr.  Septf»narius  aulem  sivc  Lucii,  sive  Nigidii 
sic  subtentari  posset  :  Caput  a  collo  sustentatur, 
truncusa  coxendidbus,  si  in  coxendio*  ponultimam 
producAS.   Aul,  ut  senarius  ex  Isidoro  liat  :  Capui 


i07  S.  ISIDORI  HISPALENSIS  fiPISCOPI 

a  collo,  nsque  ad  stomachum,  quam  nos  dicimus  ar-  f( 
eam,  eo  quod  ibi  arcanum  sit,  id  est,  secretum, 
quo  cajteri  arcenlur.  Unde,  el  arca,  et  ara  dicta, 
quasi  res  secretas,  CMiusemiaenies  pulpae  mamillm, 
luter  quas  pars  illa  ossea  pectu$  dicitur,  dextra  au- 
tem  IsBvaq u e  cos/o;. 

74.Pf^<tt«  vocatum,  quod  %\ipexum  inter  eminen- 
tes  mamillarum  paries,  unde  et  pectinem  dicimus, 
quod  pexos  capillos  faciat. 

Mamilla:  vocatae,  quia  rotundse  snnt,  qnasi  mala:, 
per  diminutionem  scilicet. 

75.  Papillce  capita  mammirum  sunt,  quas  sngen- 
tes  comprebendunt.  Et  dictse  papilUe,  quod  eas  in- 
faates  quasi  pappant,  dum  lac  sugunt.  *  Proinde 
mamilla  est  omnis  eminentia  uberis,  papilla  vero  bre- 
▼e  illud  unde  lac  trabitur. 

76.  Ubera  dicta,  vel  ^  quia  lacte  uberta ,  vel  quia 
uvida,humore  scilieet  lactis  in  morem  uvanim  plena. 

77.  «  Lac  vim  nominis  a  colore  trabii,  quod  sit 
albus  liquor,  Xsuxo^  enim  Grsece  album  dieunt,  cujas 
natura  ex  sanguine  commutatnr ;  nam  post  partumsi 
quid  sanguinis  nondum  fuerit  uteri  nutrimento  14 
consumptum,  naturali  meatu  fluit  in  mammas,  et 
earum  virtute  albescens  lactis  accipit  qualitatem . 

78.  Cutis  est  quae  in  corpore  prima  est  appellata, 
quod  ipsa  corpori  superposita  incisiooem  prima  pa- 
titur,  ^  xoTCTT)  enim  Graece  incisio  dicitur.  Eadem  et 
pellis^  quod  externas  injurias  corporis  legendo  pel- 

at,  pluviasque  et  ventOASoIisque  ardores  perferat. 

79.  Pellis  autem  mox  detracta,  subacta  jam  corium 
dicitur. 

Corium  aut^m  per  derivationem  caro  appellaviti 
quod  eo  tegatnr ;  scd  boc  in  bratis  animalibus  pro- 
prium  esl. 

80.  Pori  corporis  Grseco  nomine  appellantur,  qui 
Latine  proprie  spiramenta  dieuniur,  eo  quod  per 
eos  vivificus  spirilus  exterius  ministretur. 

8i.  •  Arvina  est  pinguedo  enti  adhaerens. 

Pu^pa estearo  sine  pinguedine,  dicta  quod  palpitet, 
resilit  enim  ssepe.  Hanc  plerique  et  viscum  vocant, 
propter  quod  glutinosa  sit. 


m 


collo  vehitur,  truncus  coxendicis,  vel  coxendicibuf, 

*  Proinde  mamilla  est,  E  Serv.,  Mn.  xi.  Et  Fest., 
in  voce  Papillas. 

^  Quta  lacte  uberta,  Eadem  voceusus  Agell.,  lib. 
VIII,  cap.  14. 

*  Lac  vim  nom,  a  col.  Idem  repetit  lib.  xx, 
cap.  2. 

*  KowT^  enim  Grmce,  Ita  A.  Aug.,  cum  in  omnibus 
libris  cutis  enim  GrascenuWo  sensulegeretur.AtPesto 
euiis  estairb  xou  oxutouc,  quomodo  libenter  hoc  loeo 
legeremus,  nisi  incisioncm  interpreiaretur  Isidorus. 

*  Arvina,  Serv.,  Mn.  vii  :  Secundum  Suetonium 
arvina  est  durum  pingue,  quod  est  inter  cutem  et 
viscus. 

'  Compago.  Ita  plerique  Goth.  Al.,  compagia. 

«^  Vertibula.,,  cartilagines.  Lact.,cap.  6,  de  Os- 
sib.  :  Summaseorum  partes  crassioribus  nodis  con- 
globavit,  utet  substringinervis  faeilius,  et  vertipos» 
sent^  unde  sunt  vertxbula  nominata;  eos  nodos  fir' 
miter  solidatos  levi  auodam  operculo  texit,  quod 
didtur  cartilago,  scilicet^  ut  sine  attritu,  et  sensu 
doloris  aliquo  flecterentur. 


82.  Uembra  snnt  partes  corporis. 
i4r/tt«,quibus  colligaintur  membra,ab  arctando  dicti. 

83.  JVerw,  Graeca  dmvatione  appellati,  quos  iUi 
vEupa  voeant.  Alii  Laiine  vocatos  nervos  pntant,  eo 
quod  artunm  conjunctiones  invicem  his  inhaereant; 
id  est,  ab  inhasremdo,  Maximam  antem  virinm  sab- 
stantiam  ncrvos  facere  certissimum  est :  nam  quanto 
fuerint  densiores,  tanto  propensius  augescere  firmi- 
tatem. 

84.  Artus  dicti,  quod  coliigati  invicem  nervia  ar- 
clentur,  id  est,  stringantur,  quoram  diminutiva  sunt 
articuH.  Nam  artus  dicimus  membra  majora,  nt  br«- 
chia  ;  articulos  minora  membra,  ut  digitos. 

15  85. '  Compago,  capiia  suot  ossium,  dicta»  ao 
quod  sibi  compacta  nervis,  velut  glutino  quodam 
D  adhaereant. 

86.  Ossa  sunt  corporis  soiidamenta.  In  his  enim 
positio  omnis  roburque  subsisiit.  Ossa  antem  ab 
usto  dicta,  propier  quod  eremarentur  ab  antiquis, 
sive,  ut  alii  pntant,  ab  ore,  quod  ibi  pateant,  nam 
ubique  ente  visceribusque  obtecta  ceiantur. 

87.  Medullm  appcllatae,  quod  madefaciant  oasa,  ir 
rigant  enim,  et  confortant. 

t  Vertibula  sunt  summae  ossium  partes  nodis 
erassioribus  conglobatae  ;  dicta  ita,  eo  quod  ad  in« 
flexionem  membroram  i)la  vertantnr. 

88.  CartilagineSjOsssL  moWh,  eisine  medulla,  qaod 
genus  auriculae,  et  narinm  discrimen,  et  eostanim 
exiremitates  habent,  sive  opercula  ossium,  qnae  mo- 
ventur.  Ei  diciae  cartilagines,  quod  leni  attritu  ca- 

C  rent  dolore,  duni  flectuntur. 

89.  Costas  appellari  quidam  putant,  quod  ab  ipsis 
interiora  custodiantur,  ut  toia  mollities  ventris  valr 
lata  salvetur. 

90.  La/U5  quia  jacentibus  nobis  latet.  ^  Eat  eotm 
laeva  pars  corporis, '  dextro  autem  iaieri  habiiior 
motus  est,  laevo  fortior,  et  oneri  fereiido  aceom- 
modatior.  Uodeet  laeva  nuncupata,quodaptior  sitad 
levaudum  aliquid,  et  portandum .  Ipsa  enim  ge^tat 
clypeum,  enaem»  tS  pbaretram,  et  reliqua  onera, 
ut  expedita  sit  dextera  ad  agendum. 

^  Est  enim  lceva  pars  corp,  Hioc  interior  siniatra 
a  Servio  dicitur.  Is  namque  i£n.  v,ad  vors.  Dum  prth 
ram  ad  saxa  suburget  Interior.  : « iNTBaioa,  id  esi, 
siNiSTBaioR,  »  interprctatur.  Iiem,  ^n.  y,  ad  vcni. 
g  Vrbem  designat  aratro  :  «  Quem  Cato,  in  Oriqini' 
■*  bus^  morem  dicit  fuisse.  Condituri  enim  civitates 
taurum  in  dextra ,  vaccam  intrinsecus  jungebant.  » 
Atque  ita  interpreiatur  etiam  Asconius  jocum  apud 
Ciceronem  de  Aspendio  citharista  omnia  intus  ca- 
nente.  Unde  illusiratureliamCatuIli  locus  : 

Marrucioe,  Asini  manu  sinistra 
Non  belle  uteris  in  joco  atque  vino, 
Tollis  liiitea  negligentiouim. 

Ergo,  et  latus  tegere  sinistrum  ire  significat,  ejiis- 
que  esi,  qui  laevum  po^sii  latus  fodere,  quod  de  no- 
niencluloie  dixtt  Uoratius.  Scimus  quid  tota  de  re 
viro  erudiiissimo  pkeeat,  de  quo  illud  dicam  :  Ser- 
vio  curhac  de  re  tautopere  saeviret,  uon  fuisse,  cum 
Catoni  et  Ascooio  eadem  opera  succenacre  pusset. 
'  Dextro  lateri  habil,.,  accommodatior.  Verba  So- 
lini  extremo  cap.  5. 


4d9 


BTYMOL06IARUM  LIB.  XU 


410 


91.  *  Dorsum  est  a  cervice  usque  ad  renes;  dic-  J|  his  procreaiuret  gignitur,  HBdC  ti  pudenda  pro  vorc- 


lam  autem  dorsum,  quod  sit  auperficies  durior  cor- 
poris,  in  modum  saxi,  fortis,  et  ad  poriandum,  etad 
perpeiiendum. 

98.  ^  Terga,  quia  ia  ea  supini  jaoemus  io  terra  : 
quod  solus  homo  potest,  nam  muta  animalia  tan- 
tum,  aut  in  ventre,  aut  in  latere  jaoent;  unde  in 
animalibus  terga  abubive  dicunlur. 

93.  Scapula 

^  Inierscaplium,  spatium  quod  inter  scapulas  est, 
unde  et  nomiualum. 

94.  Palas,  sunt  dorsi  dextra  laevaque  eminenlia 
membra,  dicta  quod  in  luclando  eas  premimus,  quod 
Grsci  iraXaCeiv  dicunt. 

95.  Spina,  junclura  dorsi,  dicta  eo  quod  habeat 


cundia,  sive  a  pube,  nnde  et  indumento  op^nuntar. 
Dicuntur  autcm  iita  et  inhonesta,  quia  non  habent 
eamapeciem  decoris,  sicul  membra,  quse  in  prompta 
locata  sunt. 

103.  Idem  et  veretrum,  qaia  viri  esl  tanlum.sive, 
quod  ex  eo  virus  emittilur;  nam  virus  propriedici- 
tur  humor  fluens  a  natura  viri. 

1(^4.  Testiculi,  per  diminutionem  a  testibus  dieti, 
quorum  numerus  incipit.  a  doobus.  Hi  semen  calamo 
ministrant  quod  a  spinae  medulla  et  renibus  et  lumbis 
suscipiunt  ad  gratiam  procreandi. 

^  Viscus  est  pellis  ia  qua  testiculi  sunt. 

105,  Posteriora  vero  vocau,  quod  reiro  sunt  eta 
vulta  aversai  ne  dum  alvnm  purgamus,  inqainaremus 


radiolos  acutos,  cujus  juncturse  5|^on(f i/ta  appellantur,  g  aspectum. 


propter  partem  cerebri,  quae  feriur  per  eos  longo 
tractu  ad  cseteras  corporis  partes. 

96*  ^  Sacra  spina  est  ima  perpetuse  spiuae,  quam 
Grseci  ttp^v  6«to3y  vocaot,  quoniam  primum  infante 
concepio  nascitur.  *  Ideoque  ex  hosiia  id  primum 
a  geutilibus  diis  suis  dabatur,  undc  et  sacra  spina 
dicitar. 

97.  '  ReneSy  ait  Varro,  dicios,  quod  rivi  ab  his 
obsceni  humoris  nascantur.  Nam  vense  et  medullae 
tennem  iiquorem  desudant  in  renibus,  qui  liquor 
rursus  a  renibus  calore  venereo  resolutus  decurrit. 

98.  <^  Lumbi,  ob  libidinis  lasciviam  dicti,  quia  ia 
viris  cansa  corporeae  voluptatis  in  ipsis  est,  sicut  in 
umbilico  feminis,  ande,et  ad  Job  tT  in  exordioser- 
monis  dictum  est  :  Accinge  sicut  vir  lumbos  tuos,  Q 
ut  in  iis  esaet  resistendi  praeparatio,  in  quibus  libidi- 
nis  esl  usitata  dominandi  occasio. 

99.  Umbilicus  est  medius  locus  corporis,  dictus 
qaod  sit  umbo  iUorum ;  unde  et  umbo  appellatur  lo- 
cas  ia  medio  clypei,  a  quo  pendet.  ^  Ex  eo  onim  iu- 
fans  in  utero  pendet,  ex  eo  eliam  et  nutritur. 

100.  Ilium  Graeco  sermone  appellatum,  quod  ibi 
ooft  obvolvamus;  Graece  enim  etXOiiv  obvolvere  di- 
citar. 

101.  Clunes  vocatae,  quod  sint  juxta  colum,  ^  quod 
est  longao. 

j  Nates,  quod  in  ipsis  innitimur  dum  sedemus; 
uude  et  conglobata  est  in  eis  caro,  ne  prementis 
corporis  mole  ussa  dolerent. 

102.  Genitalia  corporis  partes  (ut  nomcn  ipsum  B 
docet), gignendae  sobolis  acceperunt  vocabuhim,  quod 

^Dorsum,  Nempe  quasi  durum  sursum.  At  Fest. : 
Dorsum  dictum,  quod  ea  pars  corporis  devexa  sii 
deorsum. 

**  Terga.  Ex  Lact.,  cap.  10. 

*  Interscaplium.  Al .,  interscapulum,  aul  intersca- 
pilium,  Inierscaplium  apu<t  Caei.,  Iib.  iii,  cap.  2, 
aique  ita  reponendum  in  gloss.,  ubi  legitur  inters- 
capulum,  {jLCTd^psvov. 

^  Sacra  spina.  Hieron.  i'i  Rccles.  xii  :  Florem 
amygdali,  quem  nos  pro  canis  posuimus.quidam 
sacram  spinam  interpreiantur,  quod  decrescentibus 
natium  camibus,  spina  crescat  et  floreat.  Cael.  4, 
tard.  cap.  3  :  Spina  sacra  diciiur  os  sacrum,  quod 
Grceci  quoque  vocani  UfVv  d^iov. 

*  Ideoque  ex  hostia,  Menander  :  0\  %i  nic  iv^bv 


Meaius,  inde  appellaius,  quia  per  enm  meant,  id 
est,  egeruntur  stercora. 

106.  Femora  dicta  sunt,  quod  ea  parte  a  femina 
sexus  virt  discrepet,  M  suni  aatem  ab  inguinibus 
usque  ad  gcnua. 

Femina  autem,  per  derivationem  femornm,  partes 
sunt,  quibus  in  equiiando  tergis  equorum  adhaeremas ; 
unde  et  praelialores  olim  sub  feminibus  equos  admi- 
sisse  dicebantur. 

107.  Coxa^,  quasi,  conjuoctae  axes;  in  ipsis  enioi 
femora  moventur,  quorum  concava  vertebra  vocan- 
tur,  quia  in  eis  capita  femorum  vertnntur. 

Suffragines,  qnia  sublus  franguntur,  id  est,  fle- 
ctuntur,  non  supra,  ^icut  in  brachiis. 

108.  Genua,  sunt  commissiones  femorum  et  cru- 
rum ;  el  dicta  genua,  eo  quod  in  utero  sinl  genis  op- 
posila.  Cohaereot  enim  ibi  sibi,  et  cognatasunt  oculis 
lacrymarum  indicibus  el  misericordiae  :  *  nam  a  genis 
genua  dicuntur. 

109.  Denique  complicatum  gigni  formariqne  hOr 
minem  (dicunl)  ito  ut  genua  sursum  sint,  qaibus 
oculi  formantur,  ut  cavi,  ac  reconditi  fiant.  Ennius : 
Atque  genua  comprimit  artagena.  Inde  est  quod  ho- 
mines,  dum  ad  genua  se  prosternaai,  staiim  lacry- 
mantur.  Voluii  enim  eos  nalura  uterum  matemum 
rememorari,  ubi  quasi  in  tenebris  considebant,  ante- 
quam  venirent  ad  lucem. 

110.  Crwra  dicta,  quia  iis  currimus,  el  gressum 
facimiis.  Sunt  auiem  sub  genibus  nsque  ad  suras. 

Tibias  vocatae,  quasi  tubce;  sunt  enim  et  longitu- 
dine  et  specie  similes. 

ixpav  ftu9avTt(. 

'  Renes.  Ex  Lact.,  cap.  14. 

f  Lumbi.  Ex  Greg.  verbis,  homil.  13,  notationem 
qualemcunque  confecit. 

*>  Ex  eo  enim  inf.  Ex  Lact.,  cap.  10. 

'  Quod  est  longao.  Gloss. :  Longao,  xwXiviipov.  Apud 
Caelium  tum  longao,  tura  longano;  apud  Arnobii 
rt  Varr.  manuscripios  libros,  longano;  apud  Veget., 
iib.  I,  cap.  42,  de  Veterinaria,  longanon  intestinum. 

i   Nates.  Ex  Lact.,  cap.  13. 

^  Viscus  est  pellis.  Goth.  HscuSy  per  Digam* 
mon. 

1  Nam  a  genis  genua.  EtH.  repetit  in  libro  Differ. 
et  in  Cantic.  expositione. 


411 


S.  ISfDORI  HfSPALKNSIS  EPISCOPI 


m 


111.  Taltis  diclus  a  tolo;  nam  tolas  est  emiQens  /(     90  120.  Pulsns  vocsLius,  qnodpalpitet.ctijusindi- 


rotandilas,  unde  et  fastigium  templi  roiandi  tolus 
ifoottur.  Talus  autem  sub  enire  est,  sab  talo  calcanei. 

II).  Pedes,  ex  Graeca  etymologia  nomen  sortiti 
sunt;  hos  enim  Grseci  ir6$a;  dicunl,  *  qai  altemis 
'  motibus  solo  tixi  inceduiil. 

113.  **  Phntce,  a  planitie  nancapntse,  quia  non 
rotundae,  at  ia  qaadrupedibus,  nc  stare  non  pos^it 
bipes  homo,  sed  planae  alqae  longiores  formafie  aunt, 
at  stabile  corpus  efficerent.  Sunt  autetn  plantae  ante- 
rioi^s  partes.qufe  etiam  ex  multis  ossibas  constanl. 

19  114.  ^  Calcis,  prima  pars  plantse;  a  callo  illi 
Domen  impositum,  quo  terram'  calcamos  :  hine,  et 
calcaneus, 

115.  ^  Solumf  ioferior  pars  pediis,  dictum  quia 


cio,  aut  infirmitatemintelligimaSy^aatsalutem.  Hajus 
daplex  eat  molus.  Simplex  est,  qui  ex  uno  saltu  coo- 
stat.  Compositusest,  qui  ex  pluribus  motibus  inordi- 
natus  et  inaequalis  ezistit.  Qui  motas  oerta  hafoent 
spatia  :  dactylicum  percussum,  quandiu  sine  vitio 
sunt;  si  «(uando  vero  citatiores  sant,  ut  ^opxo^^ev- 
is(,  aut  leiiiores,  urt  p.upf«.{^oyTte,  mortis  signa  sant. 

121.  Vence  dictae,  eo  quod  viae  sint  natantis  san- 
guinis,  ^  atque  rivi  per  corpus  omne  divisi,  qatbus 
universa  membra  irrigantur. 

122.  '  Sanguis,  ex  Graeca  etymologia  nomen  doxit, 
quod  vegetetur,  et  sustentelur,  etvivat.  Sanguisau- 
tem  est,  dum  in  corpore  est,  effusus  vero  cruor  dici- 
tur.  Nam  cruor  vocatus,  eo  quod  effusas  decurrit, 


eo  terrae  vestigia  imprimimus,  scd  et  solum  dicitar  f^  ye\  ab  eo  quod  currendo  corruat.  Aliisatem  cruor^m 


omne  quod  aliquid  sustioet,  quasi  solidum^  mide  el 
terra  solum,  quod  cuncta  sustineal,  et  solum  pedis, 
quod  totam  corporis  moiem  port^t. 

116.  *  Viscera,  non  tantum  nntestina  dicimus,  sed 
quidquid  sub  corio  est,  ^  a  visco,  qood  e«t  inter  cu- 
tem,  et  carnem.  Item  viscera yyiVsXin,  id  est,  eircum- 
fasa  cordis  loca,  quasi  viscora,  eo  quod  ibi  vita,  id 
ost,  aoima  contineatnr. 

117.  Item  viscera,  capita  oervorum  ex  sanguineei 
nervis  copulata.  Eadem  lacerti^  sive  mures^  quia  sic 
in  singulis  membris  cordisloco  sunt,  utsit  in  media 
parte  totius  corporis  cor;  appellanturque  a  nomine 
similium  animalium  sab  terra  dtflitesceutium.  Nam 
indemtiscu/tatnuriam  similitodiue.  li<iem  etiam,  et 
tari,  quod  illic  viscera  toria  videantur. 

118.  Cor,  a  Graeca  appellationc  derivatum,  quod 
illi  xap^focv  dieuni,  sive  a  cura.  In  eo  eoim  omnis  sol- 
Kcitodo  et  scienlrae  causa  manet. 

^  Quod  idco  pulmoni  vicmum  est,  nt  cam  ira  ac- 
cenditur,  pulmonis  humore  temperelur.  Bnjus  duae 
trtcrie  sunt,  e  quibus  ^  sinislra  plus  sanguinefn  ha- 
bet,  dextra  phis  spiritum ;  imde  et  in  dextro  brachio 
pulsum  inspicimus. 

119.  *  Prascordia  vcro  sunt  locacordi  vicina,  i  qui- 
bus  sensus  percipitur;  et  dicta  prascordia,  eo  quod 
ibi  sit  principium  cordis  et  cogiiationis. 

*  Qui  altemis  motib.   Lactaiitii  verba  nonnihil 
detorta. 
*»  P/(in/fl?.'Lact.,ibid. 

0 


interpreiantur  sanguinem  corruptum^  qtii  emittitur. 
Alii  aiunt  vocatum  sanguinem,  quod  suavis  sit. 

123. "  SanguiH  autem  non  est  integer,  nisi  in  jave- 
nibas.  Nam  dicunt  physici  minui  sanguinem  per 
splatem,  unde  in  senibus  tremor  est.  Proprie  autem 
sangnis  animae  possessio  est;  ^  inde  genas  lacerare 
in  luclu  mulieres  solent,  unde  et  purpurese  vestes,  et 
flores  purpurei  mortuis  praebentur. 

124.  Pulmo,  ex  Graeco  trahit  vocabalum.  ^  Graeci 
enim  pulmonem  irXtu(jLova  vocaot,  eo  quod  p  cordis  fla- 
bellnm  sii^  in  quo  TcviutjLa,  id  est,  spirilus  inest,  per 
quod,  et  agitantur,  et  moventur,  unde  et  pulmones 
vpcati  sunt.  Nam  Graece  9cvtO{i.a  spiritus  dicitur,  qui 
flando  et  agitando  aerem  admittit  et  rejicit,  a  qao 
C  movcntur  pulmones,  et  palpitant,  et  aperiendo  se,  ut 
flatam  capiant,  et  stringendo,  ut  ejiciant.  Est  enim 
organum  corporis. 

125.1  Jecur,  nomen  habet  eo  quod  iguis  ibi  habeat 
sedem,  91  qui  in  cerebro  subvolat.  Inde  ad  oculos 
caeterosque  sensus  et  membra  diffunditnr,  et  calore 
suo  ad  se  succum  ex  cibo  tractum  verlit  in  sangui- 
nem,  quem  ad  usum  pascendi  nutriendique  singulis 
membris  prsebet.  In  jecore  autem  consistit  voluptas, 
et  concupiscenlia,  juxta  eos  qui  de  physicis  disputant. 

126.  '  Fibrce^  jecoris  sunt  exlremiteies  •  sicut 
extremae  paries  foliorum  in  inlybis,  sive  quasi  lin- 

vers.  Vos  o  quibus  integer  cevi  sanguis. 

"  Inde  genas  lacerare.  Pleniora  haec  apud  Serv. 
iEn.  XII,  &'J  vers.  Hoseas  Inniata  qenas^  el  Jli».  vi,  ad 


'  Ca(^5;/rtmap.p/an/(i;.  Galcisrectus,  utlancis,!.  ^  vers.  Pur/7ur^5  sup.  vest,  et  ad  vers.  Purpureos 
XX,  c.  4;  sed  utrumque  librariorum  putamus  erratuni.  ^  spargam  flores.  Cautum  tameu  lege  xu  lab.  Mulier 

^  Solum  dicitur.  Serv.  verba,  A)n.  vii,  ad  vers.      faciem  ne  carpito. 
Et  Certale  solum. 

*  Viscera.  Ex  eod.,  Ma.  i. 
'  A  visco  quodest  inter  cut,  et  cam.  Sciv.,  .En. 

VI,  ubi  inter  ossa  et  carnem* 

^-  Quod  id£0  puim.  Ex  Ambros.,  vi,  cap.  9. 

^  Sinistra  plus  sanguinem,  Ita  oplimi  quique  libri, 
recte  opinor,  quamvis  paulo  insolentior  construclio 
videri  possit. 

*  Prcecordia.  E  Serv.  ifin.  vii,  ad  vers.  Huic  dea 
casruleum. 

i  Quibus  sensus  percipitur.  Ex  Aristotclis  bcn- 
tenlia.  Nam  cerebro  iditribuunt  medici. 

*  At^iue  rivi.  Ex  Lact.,  cap.  7. 
^  Sanguis.  Sup.  lib.  iv.  oap.  3. 
»  Sanguis  non  est  integer.  E  Scrv,  ^Eiuii,  ad 


•  Gr(Bci  enimpulmonem  irXsijxov*  vocant,  HX*6{x»v 
est  Atticis,  aliis  TrveufiiMv.  Alcaeus,  apud   Plutarch., 

Tift*  wXiu{jLcova?  oivto. 

p  Cordis  flabellum.  Venlilabrum  cordis  dixitauctor 
lib.  de  Spir.  el  anim.cap.  33. 

^  Jecur...  eo  quod  ignis.  Ut  sit,  qutaijacens  ur, 
nam  ur  Isidoro  ignis  non  uno  in  loco. 

'  Ftbroi  jecoris  sunt.  E  Serv  ,  -:Eii.  x,  ad  vers. 
Cui  pecudum  /ibrct. 

•  Sicut  extrema;  partes  foliorum  in  intvb.  Serv. 
Georg.  I,  ad  vers.  Amaris  intybafibris  :  —  Fibris  au- 
tem  abusive  quod  radices  irUyborum  hac  aique  illat 
decurrunt  ui  fihra;  perjecw^  id  est,  vetue  quasdam^ 
et  nervi.  Undebaecmale  affectasunt.  Fihrum,  leg»^- 
batChacon.Sodqaid  simiie  cum  linguis  eminentibttsT 


413 


BTYMOLOGIARUM  LIB.  XI. 


414 


gas  eminentes.  Dictse  autem  fibrse,  quod  apud  gen-  0     137.  Vulva  TOcata,  quasi  valva,  id  esi,  janua  ven< 


til68  in  sacris  ad  Phoebi  aras  ferebantur  ab  ariolis, 
quibus  oblatis  atque  succensis,  responsa  accipereot. 

127.  Splen  dictus  a  supplemento  ex  contraria  parte 
jecoHs,  ne  vacua  existeret,  quem  quidam  etiam  risus 
cansa  faclum  existimant;  *■  nam  splene  ridemus, 
felle  irascimur,  corde  sapimus,  jecore  amamus. 
Qnibus  quatuor  elementis  constamibus,  integmm  est 
animal. 

128.  Fel  appellatum  q\iod  sit  folliculus  gestans 
humorem,  qui  vocatur  bilis. 

StomachuSy  Graece  os  vocatur,  eo  quod  ostinm 
ventris  sit,  et  cibum  excipial,  atque  in  inttstioa 
transmittat. 

129.  Intestina  dicuntur,  eo  quod  corporis  interiore 


tris,  vel  quod  senien  recipiat,  vel  quod  ex  ea  fetus 
proccdst. 

Vesica  dicta,  quia  sicut  vas  aqua,  ita  de  renibus 
urina  collecta  completur,  et  humore  distenditnr,  cn- 
jus  usus  in  volucribus  non  habetur. 

138.  Urina  autem  dicta,  sive  quod  urat,  sive  quod 
ex  rcnibusegeritur;  cujus  indicio,  et  salus,  et  aegritudo 
futura  monslratur.  Qui  humor  vulgo  lotium  dicitur, 
quod  eo  loia,  id  est,  munda  vestimenta  efHoiantur. 

93  139.  Semen  est  quod  jactum  sumiiur,  aut  a 
terra,  aut  ab  uiero  ad  gignendum,  vel  fructus,  vel 
fetus.  Est  enim  liquor  ex  cibi  et  corporis  decoctione 
factus,  ac  diffusus  per  veaas  atque  meduilas,  qui  inde 
desudatus  in  modum  seDtinae  concrescit  in  renibus, 


parte  cohibeniur,  quae  idcirco  longis  nexibus  in  cir-  n  ejectnsque  per  coitum,  et  in  utero  mulieris  snsce- 


culorum  ordinata  sunt  modum,  ut  suscepias  escas  pau- 
latim  egerant,  et  snperadditis  cibis  non  impediantur. 

130.  ^  Omentum^  membranum  quod  continet  in- 
teslinorum  majorem  partem,  quod  Mnkorj^  Gneci 
vocant. 

IHsseptum  intestinum,  quod  discernit  venlrem,  et 
cseiera  intestina  a  pulmonibus  et  a  corde. 

131.  Cmcum  intestinum,  quod  sit  sine  foramine, 
et  exitu,  quod  Graeci,  ^  TuipXbv  Ivripov  dicunt. 

/e;unttm,tenueintestinum,undeetye;unumdicitur. 

••  132.  <*  Venter  autem,  et  alvus,  et  uterus  inter 
se  diffenint.  Yenter  est,  qUi  acceptos  cibos  digerit, 
et  apparet  extrinsecus,  pertinetque  a  pectore  ad  in- 
guina.  Et  dictus  venter,  quod  per  totum  corpus  vitfle 
alimenta  transmittat. 

133.  Alvus  est,  quse  cibum  recipit,  et  purgari  solet. 
Sallustius  iSimulans  sibialvum  purgari.  Et  vocatur 
alvus^  quod  ablualur,  id  est,  purgetur.  Ex  ipsa  enim 
sordes  stercorum  defluunl. 

134.  Utemm  solse  mulieres  habent,  in  quo  conci- 
pinnt,  ad  similitudinem  caliculi.  Tamen  auctores 
uterum  pro  utriuslibet  sexus  ventre  plerumque  po- 
nunt,  nec  poetse  tantummodo,  sed  et  caeteri. 

135.  Voeatus  autem  uterus^  quod  duplex  sit,  et 
*  ab  ntraqne  in  duas  se  dividat  partes,  quse  in  diver- 
sum  diffusae  ac  replexse  circumplicantur  in  modum 
corouom  arietis,  vel  quod  inierius  impleatur  fetu. 
Hinc  et  uter,  quod  aliquid  intrinsecus  habuerit,  ut 
membra  et  viscera. 

136.  '  Aqualiculus  autem  proprie  porci  est,  hioc  n 
ad  ventrem  translatio. 

Matrix  dicitur,  quod  fetus  in  ea  generelur, «  semen 
enim  receptum  confovet,  confotum  corporut,  corpo- 
ratum  in  membra  distinguit. 

a  Nam  splene  ridemus.  Ex  eod.  Mn.  viii,  ad  vers. 
Exarserat  atro  felle  dolor. 

84*'  Omentum  membranum.G\o^s.  :  Otnentum,  Im- 
«Xw^  membranum,  6(x^v. 

*  Tu^Xbv  Jfviepov.  Fundulum  vocat  Varro,  et  jeju- 
num  hilum. 

^  Venter.  E  Serv.,  iEn.  ii,  ad  vers.  Uterumque 
a.  m.  c.     / 

*  Ab  uirxgque  in  duas.  Ex  Lact.  12. 
'  Aoualiculus  aut$m  proprie  porci  est^  h.  a.  v. 

tramh  Referuntur  eadem  hflec  verba  a  veteri  Persii 


ptus,  calore  quodammodo  viscerum  et  menstruali 
sanguinis  irrigatione  formatur  in  corpus. 

140«  Menstrua,  supervacuus  mulierum  sangnis. 
Dicta  autem  menstrua  a  circuitu  lunaris  luminis,  quo 
solet  hoc  venire  profluvium.  Luna  enim  Graece  (Jiifvy) 
dicitur,  haec  et  muiiebria  nuncupantur ;  nam  mulier 
solum  animal  menstruale  est. 

141.  Cujus  cruoris  contactu  fruges  non  germinant, 
acescuntmusta,  moriuntur  herbae,  amitiunt  arbores 
felus,  *  ferrum  rubigo  corripii,  nigrescunt  aera.  Si 
qui  canes  inde  ederint  in  rafoiem  efferantur.  Glntinum 
asphalti,quod  necf«*rro,  nec  aquis  dissolvitur,  cruorr 
ipso  pollutum  sponte  dispergitur. 

142.  Post  plurimos  autem  dies   menstruos  ideo 
Q  semen   non   est  *  germinabile,  quia  jam   non   e^t 

menslrualis  sanguis  a  qno  pcrfusum  irrrigetur.  Tenue 
scmen  locis  muliebribus  non  adhaeret,  labilur  enim, 
nec  habet  vim  adhserendi.  Similiter  et  crassum  vim 
non  habet  gignendi,  quia  mnlicbri  sanguini  miscere 
sc  non  poiest  propter  nimiam  sui  spissitudinem. 
Hinc  et  steriles  mares  et  femfnas  (dicunl)  fieri,  vel 
per  nimiam  seminis,  vel  sanguinis  crassitndinem, 
vcl  propter  nimiam  raritatem. 

143.  i  Primum  autem  aiunt  cor  hominis  fingi, 
quod  in  eo  sit,  et  vita  hominis,  et  sapientia;  deinde 
quadragesirno  die  totnm  opus  expleri,  quod  ex  abor- 
tionibus,  ui  ferlur,  collectum  est.  ^  Alii  fetns  a 
capite  sumere  dicunt  exordium;  unde  et  in  avium 
fetibus  primum  oculos  Hngi  in  ovis  videmus. 

144.  ietus  autem  nominatus,  quod  adhuc  in  utero 
foveatur.  Gujus  secundce  dicuntur  folliculus  qui  si- 
roul  cum  infante  nascitur,  contineique  eum;  dictus 
ita,  quia  eum,  cum  edilur,  sequitur. 

145.  1  Nasci   autcm    pairibus  similes  aiunt,  si 

interprete. 

s  Semen  receptum,  etc.  Verba  sunt  Hicronymi 
in  epist.  ad  Pammach.  cont.  errores  Joan.  Hieroso* 
lymit. 

•»  Ferrum  rubigo.  E  Solim.,  cap.  4.  Plio.,  lib.  vn, 
cap.  15. 

'  Germinabile.  Generabile.  Goth.  omnes  et  Rab. 

j   Primum  autem  aiunt  cor.  Ex  Lact.,  eap.  12. 

^  Alii  fetus.  Ex  eod.,  ctp.  11 . 

*  Nasct  aufem,  cap.  12. 


415 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


416 


palernam  semenvalidiussit;M  matribus,  simatris;  f(     7.  Scxta  aetas,  est  senectus,  quse  nullo  annornm 


hac  ratione  similes  exprimi  vullus.  Qui  autem  utrius- 
que  parentis  figuram  redduut,  aequaliter  misto  pa- 
terno  maiernoque  semine  conoipiunlur ;  avorum 
proavorumque  similes  fieri,  quia  sicut  in  terra 
multa  semina  occulta,  sic  et  in  nobis  semina  celan- 
tur,  figuras  parentum  redditura.  Ex  paterno  autem 
semine  puellas  nasci,  et  ei  niaiemo  pueros,  quia 
omnis  partus  constat  duplici  semine,  cujus  pars  ma- 
jor  cum  ipvaluit,  occupat  similitudinom  sexus. 

U6.  In  corpore  nostro  quaedam  tantum  utilitalis 
causa  facta  sunt,  ut  viscera;  quaedam,  et  utilitatis, 
et  decoris,  ut  sensus  in  facie,  et  in  corpore  manus, 
ac  pedos,  quorum  membrorum  et  atilitas  magna  est, 
et  species  decentissima. 


tempore  fiaitur,  sed  post  quinque  illas  aetates  qnan- 
tumcunque  vitae  est,  senectuti  deputatur. 

8.  Senium  autem  pars  est  ultima  senectutis,  dicta 
quod  sit  terminus  sextas  «etatis.  In  his  igitur  sex  spa- 
tiis  philosophi  vitam  descripserunt  humanam,  in 
quibus  mutatur,  et  currit,  et  ad  mortis  terminum 
pervenit.Pergamusergobreviterper  praedictos  gradus 
aptatiim  etymologias  earum  in  hominedemonstrantes. 

9.  Infans  dicitur  homo  primse  delatis ;  dictus  autem 
infans  quia  adhuc  fari  nescil,  id  est,  loqui  non  po- 
test;  nondum  enim  bene  ordinatis  dentibus,  minor 
est  sermonis  expressio. 

10. '  Puer  a  puritate  vocatus,  quia  purus  est,  et 
necdum  lanuginem  floremque  genarum  habeos. '  Hi 


447.  *  Qusedam  tantum  decoris,  ut  mamillae  in  B  sunt  ephebi,  id  est,  a  Phoebo  dicti,  necdum  viri, 
Viris,  et  in  utroque  sexu  umbilicus.  Quaedam  dis-      ^  sed  adolescentuli  leves. 


cretionis,  ut  in  viris  gcnitalia,  barba  promissa,  pc- 
ctus  amplum;  in  mulieribus  leves  genae,  etangustum 
pectus,  ad  concipiendos  autem  ei  portandos  fetus 
renes,  et  latera  dilataia.  Quod  ad  hominem,  et  ad  par- 
tes  attinet  corporis,  ex  parte  dictum  est,  nunc  aetatcs 
ejus  subjungam. 

CAPUT  11. 
De  cgtatibus  hominis. 
i.  Gradus  **  aetalissex  sunt,  infantia,  pueritia,  ado- 
lescentia,  juventus,  gravitas,  atque  seneclus. 

2.  Prima  aetas,  infantia,  est  pueri  nascentis  ad  lu- 
cem,  quae  porrigitur  in  septem  annis. 

3.  Secunda  aetas,  pueritia,  id  est,  pura^  et  necdum 


11.  Puer  autem  tribus  modis  dicitur,  pro  nativi- 
tate,  ut  Esaias  :  Puer  natus  est  nobis.  Pro  aetate,  ut 
octennis,  decennis.  Unde  est  illud  : 

9G  Jam  puerile  jugum  tenera  cervice  gerebat. 
Pro  obsequio  et  fidei  puritate,  ui  Dominus  ad  pro- 
phetam  :  Puer  meus  es  tu^  noli  timere^  dum  jam  Je- 
rciiiias  looge  pucritiae  excessisset  aonos. 

12.  *  Puella  est  parvula,  quaai  pulla;  unde  et  pur 
pillos,  noo  pro  condiiione,  sed  pro  aetate  puerili  \o- 
camus.  Pupilli  autem  dicti»  quasi,  sine  oculis,  hoc 
est,  a  parentibus  orbi.  i  Hi  autem  vere  pupilli  di- 
cuntur  quorum  patres  ante  discesserunt  qu^m  ab  eis 
nomcn   acciperent.  Caeteri  orbi  vocantur  orphani, 


ad  generaodum  apta,  tendens  usque  ad  decimum  £  iidem  qui  et  pupilli ;  illud  enim  nomen  Graecum  est. 


quarium  annitra. 

4.  Terli',  adolescentia,^  ad  gignendum  adulta,  quae 
perrigitiir  usque  ad  vigesimum  octavum  annum. 

955.Quarta,;ut;^n/ttj,firmis$ima  aelatum  omnium, 
finiens  in  quinquagesimo  anno. 

6.  ^  Quiota  aetas,  sonioris,  id  est,  gravitas,  qnae  est 
deciinatio  a  juventute  in  senectutcm,  nondum  se- 
neclus,  sed  jam  non  juveutus,  quia  senioris  aetas  est 
•  quam  Graeci  7cp£ff6wT»jv  vocant.  Nam  senex  apud 
Graecos  non  presbyter,  sed  ^ipwv  dicitur.  Quae  aetas 
quinquagesimo  anno  incipiens,  septuagesimo  termi- 
natur. 

•  Qtuedam  decoris,  cap.  40. 

Cap.  II.  —  ^  Gradus  a  tot,  Vid.  Serv.,  iEo.  v. ; 
Ambros.,  episl.  49.  Philon.,  de  mundi  Opific. 

^  Ad  gignendum  aduUa.  Non  sunt  haec  in  quibus- 
dam  Codicibfis. 

•  Quinta  a^tas,  senioris^  nondum  senectus.  Serv., 
iEn.  v.,advers.  Tumseniortales  :  — Secundum  Var- 
ronem^junior  et  senior  comparativi  sunt  per  dimi' 
nutionem,  eir.  lif^mJEn.  vi,  a  i  vrrs.  Jam  senior  :  — 
Aut  pro  positivo  posuit,  aut  senior  est  virens  senex, 
ut  junior  intra  juvenem  est,  quam  rem  a  Varrone 
tractatam  confirmat  etiam  Plinius.  Ita  vero  distin- 
guit  seniorcsasenibus  Varro  apud  Cen^orinum  de  die 
natali,  ut  seiiiores  vocari  dicat  a  45  u^que  a  i  60  an- 
num,quod  Inm  primum  senescere  incipiat  corpus, 
post  sexage6in'um  vern  senio  jaro  labore t. 

•  Quam  Grasci  7cpcT6uTr,v.  Ex  Aug.,  de  Gen.,  con- 
tra  Manich.,  lib.  i,  cap.  23. 

'  Puer  a  puritate.  Varro  aoud  Censorin.  :  Pueri, 
guod  sint  puri^  id  est,  impuberes. 


hoc  Latinum.  Nam  et  in  psalmo  ubi  legitur  Pupillo 
tu  eris  adjutor,  Graecus  habet  ^p^ ayu>. 

13.  Puberes  a  pube,  id  est,  a  pudendis  corporis 
nuncupati,  quod  haec  loca  tunc  primum  lanuginem 
ducunt.  Quidam  autem  ex  annis  pubertatem  exisii- 
mant,  id  est,  cum  puberem  esse  qui  quatuordecim 
annos  expleverit,  quamvis  tardissime  pobescat.  Cer- 
tissimum  autem  puberem  esse,  qui  et  ex  habitu  cor- 
poris  pubertatem  ostendat,  et  generare  jam  possit. 

14.  Puerpera  sunt  quae  annis  puerilibus  pariunt. 
Unde  et  Horat.  : 

Laudantur  simili  prole  puerperae. 

ff  Hi  sunt  ephebi,  id  est,  a  Pha^bo.  Imo  ab  H<»be. 

•»  Adolescentuli  leves.  AI.,  lenes. 
D  >  Puella  estparvula,  q,  pulla.  FeA. :  Pullus  Jovis 
dicebatur  Q.  Fabius^  cui  cognomen  Eburno  fuit, 
propter  candorem,  quod  ejus  natis  fulmine  icta 
erat.  Antiqui  autem  puerum  quem  amabant^pul- 
lum  ejus  aicebant.. 

i  Hi  autem  vere  pupilli...  quam  ab  eis  nofnen  ac- 
ciperent,  Praeno  nen  (iniellijK^e)  quod  ante  pubertatem 
non  accipicbatiir.  Nam  genlis  vel  familiae  nomrn  lus- 
trico  die  accipiebalur,  auctoribus  Fest.,  Macrob.  et 
Pluurch..  in  Problem.  Et  Julius  Paris  (seu  Probus), 
iu  Epitom.  lib.  x  Val.Max. :  Pueris,  non  priusquam 
togam  virilem  sumerent,  pueUis^  non  antequam 
nuberenty  prasnomina  imponiy  Q.  Sca?vola  auctor 
est.Ei  postea  :  Publii^  quiprius  pupilli  factierant, 
quam  pra^nomina  haberent,  Alii  nominis  causa  ex 
pube.  Vid.  A.  Au|;u8l.,  in  nol.  1  CoIIect.  decreUl., 
cap.7,de  Despons.  impub.,etcap.  S,  eo  tit.,  Greg.  ix. 


4rt 


ETTMOLOGIARDM  LIB.  Xf. 


418 


•  Et  dicue  puerpercg,  vcl  quod  primo  parlu  gravan-  f^  Senior,,..  inter  juvenemque,  senemque.  Ter. :  Quq 


tur.  ye\  quod  primum  pueros  pariunt. 

45.  Adolescens  dictus,  eo  quod  sit  ad  gignendum 
adulius,  sive  a  crescere  et  augeri. 

16.  Juvenis  vocatus,  quod  juvare  posse  incipiat,  ut 
in  bubus  juvenci,  97  cum  a  vitulis  discesserint.  Est 
enim  juvenis  in  ipso  eetatis  inciemento  positus,  et  ad 
auzilium  prseparatus.  Nam  juvare  hominis  est  opus 
aliquod  confereutis.  Sicut  autem  triginta  perfeciae 
aetaiis  est  annus  in  hominibus,  iia  in  pecudibus  ac 
jumentis  terlius  robustissimus. 

17.  ^  Vir  nuncupalus,  quod  major  in  eo  vis  est, 
quam  in  femina.  Unde  et  virtus  nomen  accepit,  sive 
qnod  vi  agat  feminam. 

18.  Mulier  vero,  a  mollitiet  tanquam  mollier,  de- 
tracta  litlera,  vel  mutata,  appellata  est  mulier, 

19.  Utrique  enim  forlitudine  et  imbecillilate  cor- 
ponun  separantur.  Sed  ideo  virtus  maxima  viri,  mu- 
lieris  minor,  ut  patiens  viro  essel,  scilicet,  ne,  fe- 
minis  repugnantibus,  libido  cogeret  viros  aliud  appe- 
tere^  aut  in  alium  sezum  proruere. 

SO.Dicitur  igitur  mulier  secundum  femineumsexum, 
hoc  ex  iionsecundum corruptionem  integritatis,  exUn- 
gua  sacre  Scripturae.  Nam  Eva  statim  factadelatete 
viri  sui,  nondnm  contacta  a  viro,  mulier  appellata  est, 
dicente  Scriptura  :  Et  formdvit  eam  in  mulierem, 

21..^  Virgo  a  viridiore  aetate  dicta  est,  sicut  virga 
et  vitula,  Alias  ab  incorruptione,  quasi  virago, 
quod  ignoret  femineam  passionem. 

22.^  Virago  vocata,  quia  virum  agit,  hoc  est. 


jure  sum  usus  ad^scentior. 

26.  Adolesantior  non  utique  magis  adolescensy 
sed  minus;  ut  senior  miuus  senex;  ubi  compara- 
tivus  gradus '  minus  significat  a  positivo.  Ergo  senior 
non  salis  senex,  sicui  junior  inlra  juvenem,  sicut 
pauperior  intra  paupcrem. 

27.  Senes  autem  dictos  quidam  putant  a  sensus 
diminutione,  eo  quod  jam  prae  vetuslate  desipiant. 
ff  Nam  physici  dicunl  homines  stultos  esse  frigidio- 
ris  sanguiuis,  prudentcs  calidi.  Unde  et  senes  iii 
quibus  jani  friget,  et  pueri  in  quibus  necdum  calet, 
minus  sapiunt ;  inde  esi  quod  convenil  sibi  infantum 
aetas  et  senum. 

28.  Senes  enim  per  nimiam  aetatem  delirant,  pueri 
g  pcr  lasciviam  et  infantinm  ignorant  quid  agant.  Senex 

autem  tantum  masculmi  generisest,  sicutanusfemi- 
nini ;  nam  auus  dicitur  sola  mulier.  Anus  autem  ap- 
pellata  a  multis  annis,  quasi  annosa,  ^  Nam  si  coin- 
mune  essel  nomen,  cur  diceret  Terentius  senem 
mulierem?  Hine  et  vetula,  quia  vetusta.  Sicut  autem 
a  sene  seneclus,  ita  ab  anu  anilitas  nominata  est. 

1W  29.  Canities  a^tem  vocata  a  candore,  quasi 
ties,  Unde  est  illud  : 

Florida  juventus,  lactea  canities, 
prout  diceretf  candida, 

30.  ^  Seneclus  autem  multa  secum  et  bona  affert 
et  mala.  Bona,  quia  nos  ab  impoteniissimis  dominis 
liberat,  voluptatibus  imponit  modum,  libidinis  fran« 
git  impetus,  auget  sapienliam,  dat  maturiora  consi- 


opera  virilia  facit,  et  masculiui  vigoris  est.  Antiqui  Qlia.  Mala  autem,quia  senium  miserrimum  est,  debi- 


enim  fortes  feminas  ita  vocibant.  Virgo  autem  non 
recte  virago  dicitur,  si  non  viri  olficio  fungatur.  Mu- 
lier  Tero  si  virilia  opera  facit,  recte  virago  dicitur, 
ut  Amazon. 

23.  Qu9e  vero  nunc  femina,  antiquitus  vira  voca- 
batur,  sicut  a  serwo  serva,  sicut  afamulo  famula,  iia. 
a  viro  vira.  Hinc  et  virginis  nomen  quidam  putadt. 

24.  Femina  vero  a  partibus  femorum  dicta,  ubi 
sexus  species  a  viro  distinguitur.  199  Alii  *  Grseca 
etymologia  feminam  ab  ignea  vi  diclam  putant,  quia 
vehementer  concupiscit.  Libidinosiores  enira  viris 
feminae  sunt,  tam  in  mulieribus  quam  in  animalibus. 
Unde  nimiusamor  apud  antiquos  /(^mmeuj  vocabatur. 

25.  Senior  est  adhuc  viridior.  *  Ovidius  in  vi  lib. : 

»  Et  dictce  puerperas,  Hieronym.,  in  Jerem.  iv  : 
t^rpera  interpretatur,  quoe  primos  parit  fetus, 
At  Donatus  in  And. :  Omnis  qua^  pepertt^  puerpera; 
quas  primum,  Tcpoioioxot.  Paulus,  cap.  163,  de  verb. 
bign.  :  Puerperas  appellant  recentes  ex  partu, 

"  Ftr.ExLact.,  cap.  12. 

«  Vir^o  a  viridiore  ast,  E  Serv.  eclog.  3,  ad  vers. 
Bis  ventt  ad  mulctram, 

*  Virago,  Ex  eod.,  iEn.  xii,  ad  vers.  Jutuma  vi- 
rago, 

*  Alii  Grmca  etymologia,  An  quasi  i^ iipktvT]  ? 

'  Minus  significat  a  posUivo,  Verba  sunt  Donati 
in  Prolog.  Hecyr. 

»  Nam  phystci  dicunt,  E  Serv.,  Georg.  ii,  ad  vers. 
Frigidus  obstiterit  circum  prasc,  s, 

^  I9am  si  cpmmune  esset  nomen,  cur  Terentius 
dicerei  senem  mulierem  f  Assentior  Chaconi,  qui  hiec 


liiate  el  odio.  Subeunt  enim  morbi ,  iristisque 
senectus.  i  Nam  duo  sunt,  quibus  minunntur  corporis 
vires  :  senectus  et  morbus. 

31.  Mors  dicta,  quod  sit  amara,  vel  a  Marte,  qui 
est  effecior  raortium. 

32.  Tria  sunt  autem  genera  mortis  :  acerba,  im- 
matura,  naturalis.SO  Acerba  infanlium,  immatura 
juvenura,  matura,  id  est,  naturalis  senum. 

33.  Mortuus  auiem  ex  qua  parte  orationis  decli- 
netur  incerlura  est.  Nam,  sicut  ait  Caesar,  ab  eo  quod 
est  morior  in  participio  praeteriti  temporis  in  iuseure 
debuit,  per  unum,  scilicet,  u,  non  per  duo.  Nam  ubi 
geminata  est  liltera,  nomen  est,  non  participium, 
ut  fatuus,  arduus.  Convenienter  itaque  factum  ut 

putabat  aliena,  ejusque  cuilsidonsententia  displiceret, 
itaque  objicerei  :  Nisi  commune  esset  nomen,  ete- 
Sed  frustra  laborat  Donatus  (quem  Isidorus  sequitur) 
ut  senem  neget  nomen  esse  commune.  Papinius,  sive 
Pomponius,  apud  Varronem,  lib.  vi  : 

Ridiculum  est,  cum  te  cascam  tua  dicit  amica, 
Fili  Potoni,  sesquisenex  puerum. 
Dic  tu  illam  pus^,  sic  net  Muiuamuli  : 
Nam  vere  pusus  tu,  tua  amica  senex. 

Et  Tibullus  : 

Hanc  animo  gaudente  vident  juvene&que,  senesque« 

Commemorant  merito  tot  mala  ferre  senem. 

^  Senectus  autem.  Ex  Hieron.,  praef.  ad  lib.  ii  in 
Amos. 

i  Nam  duo  sunt,  E  Serv.,  Georg.  ii,  ad  veis.  Sw 
beuni  morbi  iristisque  semcius.  .    . 


419 


S.  ISIDORI  BISPALENSIS  BPISCOPf 


420 


i(ii<  madmodani  id  quod  sigDiiieal  dod  potesi  agendo,  /|      5.  ^  Xerxi  quippe  lepus  ex  equa  oreata  dissolTi  re- 


ita  et  ipsum  nomen  non  possii  loquendo  declinari. 
Omnis  autem  mortuus,  aut  funustst,  aul  cadaver. 

34.  *  Funus  est,  si  sepelialur.  Et  dicti.m  funus  a 
funibus  accensis,  quos  ante  feretrum  papyris  cera 
circumdatis  ferebant. 

35.  ^  Cadaver SLUiem est,  si  insepultum  jacct.  Nam ca- 
daver  nominaiium  Sicadendo,  quia  jamstarenonpotest. 
« Quod  dum  portalur,  exsequias  dicimus;  cremalum , 
reliquias;  conditum  jam,  sepultum,  Corpus  autem 
consuetudine  dicitur,  ut  illud  :  Tum  corpora  luce 
carentum. 

36.  Defunctus  vocatus,  quia  complevit  vitae  ofti- 
cium.  Nam  dicimus  defunctus  of/icio, qui  officia  de* 


gnum  porteudil.  Alexandro  ex  muliere  monstrum 
creatum  est,  quod  supt^riores  corporis  partes  homi- 
nis,  sed  mortuas  habaerit,  inferiores  diversarum 
bestiarum,  sed  viventes,  significasse  repentinam  re- 
gis  interfeclionem  :  supervixerant  enim  deteriora  me- 
lioribus.  Sed  haec  monstra,  S9  quae  in  significatio- 
nibus  dantur,  non  diu  vivuntf  sed  conUnuo,  ut  nata 
fuerint,  occidunt. 

6.  Inter  portentum  et  portentosum  differt.  Nam 
portenta  sunt  quse  transfigurantur,  sicut  fertur  in 
Umbria  mulierem  peperisse  serpentem.  UDde  Luca- 
nus  :  Matremque  suus  conterruit  infans.  Portentosa 
vero  levem  sumunt  mutationem. 

7.  Exempli  causa,  cum  ex  digitis  nati.  Portenta 


bita  compleverunt,  unde  et  honoribus  functos.  Hinc 

ergo  defunctuSy  quod  ab  officio  sit.vitse  depositus,  £  igitur,  vel    portentosa,  existunt,  alia  magnitudine 

totius  corporis  ultra  communem  hominum  modum, 
^  quantus  fuit  Tityon  in  novem  jugeribus  jacens, 


sive  quod  sit  dieni  funclus. 

37.  ^  Sepultus  autem  dictus,  eo  quod  jam  sine 
pulsu,  et  palpitatione  esi,  id  est,  sioe^motu.  Sepelire 
autem  est  condere  corpus.  Nam  humare  obruere  di- 
cimus,  hoc  est  humum  injicere. 

31  CAPUT  III. 

De  portentis, 

i.  Portenta  •  esse  ait  Varro,  quae  contra  naturam 
nata  videntur;  sed  non  sunt  contra  naturam,  quia 
divina  voluntate  fiunt,  cum  voluntas  Crealoris  cujus- 
que  condilae  rei  natura  sit.  Unde  et  ipsi  gentiles  Deum 
modo  Naturam,  modo  Deum  appellant. 

2.  Portentum  ergo  fil  non  contra  naturam,  sed 


^  Homero  testante;  alia,  parvitate  totius  corporis,  ut 
nani,  vel  quos  Greci  pygmaeos  VQ.cant,  eo  quod  sint 
statura  cubitales;  alii  magnitudine  partium,  veluti 
capite  informi,  aut  superfluis  membrorum  partibus, 
ut  bicipites,  et  trimani^  i  vel  cynodontes,  quibus 
gemini  procedunt  dentes. 

8.  Alii  a  defectu  partium,  in  qnibus  altera  pars 
plurimum  deficit  ab  altera,  ut  manus  a  manu,  vel 
pes  a  pede.  Alii  a  discissione,  ut  sine  manu  aut  ca- 
pite  generata,  quos  Graeci  steresios  vocanl.  ^  Alia 
privimeria,  quando  solum  caput,  aut  crus  nascitur. 
Alia  quae  in  parte  iransfigurantur,  sicut  qui  leonis 


contra  quam  est  nota  natura.  Portenta  autem,  et  0  habent  vultum  vel  canis,  vel  taurinum  capat,  aut 


ostenta,  monstra,  atque  prodigia,i6eo  nuncupanlur, 
quod  portendere,  atque  ostendere,  monstrare,  atque 
praedicere  aliqua  futura  videntur. 

3.  '  Nam  portenta  dicta  perhibentur  a  porten^ 
dendo,  id  est,  praeostendendo.  Ostenta  autem  quod 
ostendere  quidquam  futurum  videantur.  Prodigia 
quod  porro  dicant,  id  est,  futura  praedicant.  Monstra 
yero  a  monitu  dicta,  quod  aliquid  significandum  de- 
monstrent,  sivcquod  staiim  monstrentquid  appareat, 
et  hoc  proprietatis  est;  abusione  tamen  scriptorum 
plerumque  corrumpitur. 

4.  Quaedam  autem  porlentorum  creationes  in  si- 
gnificationibus  faturis  constitutae  videntur.  Yult  enim 
Deus  interdum  ventura  significare  per  aliqua  nas- 


corpus,  ut  ex  Pasipliae  memorant  genitum  Minotau- 
rum,  quod  Graeci  itepotiop^tav  vocanl. 

9.  Alia,  quae  cx  omni  parte  transfigurantar  in 
alienae  creationis  portentum,  ut  ex  muliere  vitu* 
lum  dicU  historia  generatum.  Alia,  quae  sine  trans- 
figuratione  mutalionem  habent  locorum,  ut  oeulos 
in  pectore,  vel  in  fronte,  aures  supra  tempora,  vel 
aicut  Aristoteles  Iradidii,  quemdam  in  sinistra  parte 
jecur,  in  dextera  splenem  habuisse. 

10.  Alia  secundum  conoalurationem ,  ut  in  alia 
manu  digili  plures  connaturati  et  cohaerentes  repe- 
riuntur,  in  alia  minus,  sive  in  pedibus.  Alia  secun- 
dum  immaturam  et  intemperatam  creationem,  sicut 
ii  qui  dentati  nascuntur,  sive  barbali,  vel  cani.  Alia 


centium  noxia,  sicut  et  per  somnos,  et  per  oracula,  Q  complexu  33  plurimarum  differentiarum,  sicutillud 


quibus  praemoncat  et  significet  quibusdam  vel  gen- 
tibus,  vel  hominibus  futuram  cladem,  quod  plurimis 
etiam  experimentis  probatum  est. 

•  Fufius,  Ex  eod.,  Mi\.  i,  ad  vers.  Noctem  flam^ 
mis  funalia.  Vide  ead.  lib.  xx,  cap.  10. 

**  Cadaver.Ex  eod.,  JSn.  yi,  advers.  Belloque  ca- 
duci. 

c  Quod  dum  portatur.  Ex  eod.,  Mn.  ii,  ad  vers. 
Patrios  fcsdasti  s,  v, 

"^Sepultus.  Ex  eod.,  JE,n.  iii,  ad  vers.  Parce  sepulto, 

Cap.  lll. —  ^Portenta.  Ex  Aug.»xxideCiv.,cap.  8. 

'  iVam  portmta,  Cic.,  ii  de  Divin. :  Quia  enim 
ost^idunt,  portendunt,  monstrant,  profdicunt ;  os- 
tenta,  monstra,  prodigia  dicuntur. 

'  H^rxi  quippe  levus,  Lbpus  scripsimuaexHerodoto 
in  Polybymnia,  et  Valer.  Max.,  de  Prodig.,  cum  vulr 


quod  praediximus  in  Alexandromuitiformeportentam. 

11.  Alia  commistione  generis  :  ut  (iv^p6yuvQi,  qui 

et  IppLa^po^frai  vocantur.  '  Hermaphrodita^  auiem 

pes  inversis  litteris  in  omnibus  Cod.  legeretur. 

*»  Quantus  fuit  Tityon,  Cui  tota  novem  per  ju^ 
gera  corpus  Porrigitur,  Mn,  vi. 

»  Homero  testante.  'O^uao. 

i  Vel  cynodontes,  E.  Solon.,  iv. 

^  Alia  privimeria.  Ita  Rabanus,  neque  compositio 
Latinae  vocis  suspecta  esse  debeU  quaodo  neque  epi' 
togium  respuit  Quiniiliaous.  Hos  lAovopiipouc  vocat 
Agoil.,  lib.  IX,  cap.  4. 

*  Hermaphrodita.Minm  Herfnaphrodita;,  non  Her- 
maphroditi  in  omnibus  libris  legi,  cum  dicat  Aag., 
XVI  de  Civit.,  cap.  8»  Consaetudinem  loqueDdi  prae- 
valuisse,  ut  a  meliore,  hoc  eibt,  a  masculiDo  sexu  ap- 


m 


EITMOLOGIAROM  LI&  XI. 


iA% 


QUHCDpati,  eo  qnod  eis  aterque  saxua^  appareau  a  HuriumuiagDiUidiDe,utoninecorpusexeiscontegaDl; 
'Ep^c  quippe  apud  GraKOS  Merourius  est ;  dt^^oiiizri      tcow  enim  Grseco  scrsione  onme,  !Lxa  aures  dicuntur. 

20.  ^  Artabatitx  io  uEihiopia,  proni,  ul  pecora,  am- 
bulare  dicuniur.  Quadragesimum  aevi  annum  nullus 
supergreditur. 

21.  i  Satyri,  hgmunciones  sunt  aduncis  naribus, 
cornua  in  froniibus  (habent\  et  capranim  pedibus 
similes,  qualem  in  solitudine  Antonius  sanclus  vidit* 
Qui  etiam  interrogatus,  Dci  servo  respondisse  fertur, 
diccns :  Mortalisegosumunusex  accolis  eremiy  quot 
vario  delusa  errore,  yentilitas  Faunos  Satyrosque 
colit, 

22.  ^  Dicuntur  quidam  el  silvestres  homines,quo8 
nonnulli  '  Faunos  ficarios  vocanl. 

23.  Sciopodum  geus  fertur  esse  in  iEthiopia,  sia- 


Yeaus  ouncapatur  :  *  hi  dextram  mamillam  virileni, 
sinistram  muliebrem  habentes  vicissim  coeundo»  et 
gigaunt,  et  parinot. 

12.  Sicut  autem  ia  singulis  gentibus  qu^dam  mon- 
stra  sunt  hominum,  ita  in  nrfciTerso  genere  humaoo 
qusedam  monstra  sunt  gentium,  ut  Gigantes,  Gyno- 
cephali,  Cydopes,  etc. 

43.  ^  Gigantes  dicti  jnxta  Graeci  sermonis  etymo- 
logiam,  qui  eos  -p^Y^vst;  existimaot,  id  est,  terrigenas^ 
eo  quod  eo&  fabulosA  parens  terra  immensa  mole  et 
similes  sibi  geniu^it;  y^  enim  terra  appellalur^fivoc 
genus^  licet  et  terras  fiUos  vulgua  voeet^quorum  ge- 
nus  incertum  est. 


i 


4.  ^  Falso  autem  opinantur  quidam  imperiti  de  p  gulis  cruribus,  et  celerilate  mirabili;  ^  quos  inde 


Scriptnris  sanctis,  pra&varicatores  angelos  eum  fiiiabus 
hominum  ante  diluvium  concubuisse,  et  exinde  natos 
Gigantes,  id  est,  nimium  grandes  et  fortes  viros,  de 
quibus  terra  completa  est. 

15.  ^  Cynocephali  appellantur  eo  quod  cauina  ca- 
pita  babeaiil,quosque  ipse  latratus  magis  bestiasquam 
homines  eonfitetur  :  hi  ia  India  oaseuatur. 

16.  Cyelopes  quoque  eadem  India  gignit,  et  dieti 
CyclopeSr  eo  quod  unum  ocuium  in  fronte  media  ha- 
bere  perhibentur.  *  Hi  et  ^piofaYitai  dicuntar, 
propter  quod  solas  ferarum  earnes  eduuL 

ft4  17. '  Biemmyas  in  Libya  credunt  truncos  sine 
capiienaseiveLos  et  oculos  habere  in  pectore.  a  Aliot 
aine  eenricibus  gigni,  oculos  habeotes  in  humeris. 


9xto]co^«;  Gr^i  vocant,  eo  quod  per  aestum  in  terra 
resupini  jacentes,  pedum  suorum  magnitudine  adum- 
brentur. 

35  24.  °  Antipodes,  in  Libya  plantas  versas  halkent 
post  crura,  et  octeoos  digitos  in  plantis. 

25.  Hippopodes  in  Scythta  sunt,  humanam  formam 
et  equinos  pedes  habentes. 

26.  In  India  ferunt  esse  geniem,  ®  quae  Mou(po6coi 
nnncupantur,  octo  pedum  staturam  habentes.  ^st  ei 
gens  ibi  statura  cubitalis,  p  quos  Graeci  a  cubito 
Pygmceos  vocant,  de  qua  supra  diximus.  Hi  montaaa 
Indiae  teneot,  quibus  est  viciuus  Oceanus. 

27.  Perhil)eat  et  in  eadem  India  esse  gentem  femi- 
narum,  quae  quinquennes  coocipiunt,  et  octavum 


18.  **  In  uUimo  autem  Onentia  monstrosae  geMtum  r  vitae  annuni  uon  excedunt. 


fiaties  aeribuntur.  Aliae  sine  naribus,  aniuali  totius 
oria  planitie,  inforraes  habenies  vuitus.  Alise  labro 
aableriofi  adeo  prominenti»  ut  solis  ardoribus  to- 
tam  ex  eo  faciem  contegant  dormientes.  Aliis  coo- 
creia  ora  esse,  modico  tanlum  foramine  calamis 
avenarum  pastus  haurientes.  NonnuUi  siae  linguis  esse 
dicuntur,  in  vicem  sermonis  utentes  nutu,  sive  motu. 
19.  Pam^s  apud  Scythiam  esse  fierunt,  tam  diffusa 

pelktrentur.  Nam  nemo  (inquit)  unquam  aut  Andro- 
qynas,  aut  Bermaphroditas  nuncupavit,  Eqoas  tamen 
Hermaphroditas  dixit  Ptin.  xi,  cap.  49. 

•  Ri  dextram  mamillam.  E  PUn.,  vin,  cap.  2. 

^  Gigantes..»  quieos  terrigenas.  SicCaliimacb.,  in 
lavacro  Pallad.  Et  Gloss.  :  Terrigence,  piYsver;. 

•  Falso  autem  opinantur,  Sumpta  sunt  ha^c  ex  iii 
de  Civit.,  cap.  4.  Fuit*vero  Opinio,  quse  hic  explodi-  D 
tur,  gravis^imorum  auctorum,  Clementis  Alexandrini, 
Jusliui  Martyns,  Cypriaui,  Ambrosii,  Lactantii.  Au- 
gustious  quaestionem  proposuit,  quid  ipse  scntiret 
non  pronuntiavit. 

•  Cynocephali,  Augustini  verba  sunt,  xvi  de  Civic, 
cap.  B.  Vid.  iEiian.  et  Piin. 

•  Hi  et  agriophagitoe,  Plin.,  vi,  cap.  36.  Si>linu9 
agriophagos  vocat. 

'  blemmyas,  Plin.  v,  cap.  8.  Solin.,  cap.  34. 

»  Alios  sine  cervicibus,ix  Piin.,  vii,  cap.  2.  Vid. 
Aug..  XVI  de  Civit.,  cap.  8.,  et  Agell.,  lib.  ix, 
eap.  4. 

^  In  ultim,  autem  Orient,  Es  Solin.,  cap.  32. 

i  Artabatitoe,  Ita  in  Plinii  emendaiioribus  iibria; 
apud  Soiinum,  Arthabathitai. 

J  Satyri.  Ex  Hieronym.  In  Vita  Pauli  Eremil^e. 


28.  Dicuntur  autem  et  alia  hominum  fabulosa  por- 
tenta,  quae  noa  sunt,  sed  ficta  ;et  in  causis  rerum  inter- 
pretantur,  ut  Geryonem  Hispanife  regem  ^  triplid 
forma  proJitum.  Fueruotenim  tres  fratres  tantaecon- 
cordiae,  ut  in  tribus  corporibus  quasi  una  anima  esaet. 

29. '  Gorgones  quoque  meretrices  crinitaa  serpen- 
tibus  ferunt,  quae  aspicientes  convertebant  in  lapides, 
habentes  unum  oculum  quo  iavicem  utebantur. 

^  Dicuntur^  et  quidam  silvestres,  Vid.  Hb.  vm, 
cap.  ultim. 

^  Faunos  fiearios,  Fatuos  ficarios  Cod.  card.  Sir- 
leti,  et  complur.  Goth.  £t  Jerem.  l,  Hieronymut, 
eum  fatuis  ficariis. 

^  Quos  inde  Sciopodas  Plin.,  lib.  vii,  cap*  t. 
Aug.,  XVI  de  Civil.,  cap.  8.  Ageli.,  ix,  cap.  4. 

°  Antipodes  in  lib,  —  Androphagi  in  Scythia  le- 
gebal  Chacon,  ex  Plin.  vii,  cap.  2. 

®  Quas  macrobii  nuncupantur  octo  ped.  Optime 
restiiuit  hunc  locum  Cbacun,  cum  xii  legatur  iu  om- 
nibus  librii,  deprehendit  librariorum  tuisse  erra« 
tum,  qui  xii  pru  iix  scripsissent.  Nam  horum  cor- 
pora  cubitorum  quiuorum,  et  bmorum  palmorum  facit 
Plinius,  ex  Onesicrito.  Porro  quinos  cubitos,  qui 
smguli  sesquipedibus  cou^tent,  ct  binos  palmos, 
quL  semipedem  conficianly  octo  esse  pedes,  non 
duodecim. 

p  Quos  pygmoeos.  Ex  xvi  de  Civit.,  cap.  8. 

^  Triplici  forma  proditum,  A'.,  prceditum.  Sed 
proditum  retmuimusex  Justino,  lib.  xliv  :  Porro  Ge^ 
rionem  ipsum  non  triplicis  naturcBy  ut  fabulispro' 
ditur  fuisse. 

'  Gorgones  quoque.  G  Serv.,  iEn.  VL 


m 


8.  ISIDORI  BI^PALBNSIS  BPISCOPr 


m 


FueiiiDt  aut^m  Iret  sororer  aains  piilchriludinis,  |^  cap.4.Lyciaem(Miteme>seaiitot,qu[busdainlod3leoiies 

et  capreas  nulrieDtem,  qnibusdam  ardeotem,  qai- 
bosdara  plenum  serpentibus.  Hunc  Bellerophontes 
habitabilem  fecit,  unde  Ghimseram  dicitur  occidisse. 

37.  Centauris  autem,  id  est,  hominibus  equo  mistis, 
species  vocabulum  dedii,  quos  quidam  fdisse  equites 
Thessalorum  dicunt;  87  sed  quod  discurrentes  in 
bello,  velut  unum  corpus  equonim  et  hominum  vi- 
derentur,  inde  Centauros  fictos  asserueruot. 

38.  Porro  Minotaurum  nomen  sumpisse  ex  tauro 
et  homine,  qualem  bestiam  dicunt  fabulose  in  Labv- 
rintho  inclusam  fuisse.  De  qua  Ovidius  : 

Semibovemque  virum,  semivirumque  bovenr. 

39.  »  Onocentaurus  autem  vocalur,  eoquod  meoi 


quasi  unius  oculi,  quae  ita  spp clatores  suos  slupescefe 
faciebant,  ul  vcrtere  eos  putarentur  in  lapides. 

30.  »  Sirenas  ires  fingunl  fuisse  ex  parte  virgines, 
ex  parle  volucres,  habentes  alas,  el  ungulas;  qua* 
rum  una  voce,  altera  tibiis,  tertia  lyra  canebat. 
Quae  illeclos  navigantes  soo  cantu  in  naufragia 
trahebant. 

3i.tSecunduin  veritatem  autem  meretrices  fuerunt, 
quae  iranseuntes  quoniam  ad  rgpsiaiem  deducebant, 
m  fictse  sunt  inferre  naufragia.  8B  Alas  autem  ha- 
buisse,  et  ungulas,  quia  amor  el  volat  et  vulnerat. 
Qufle  inde  in  fluctibus  commorasse  dicuntur,  quia 
fluctus  Yenerem  creaverunt. 


32,  *»  Scyllam  quoque  ferunl  femioani  capitibus  g  hominis  species,  media  asini  esse  dicatur,  sicut  et 


succinctam  caninis,  cum  lalraiibus  magnis,  propter 
fretum  Sicuh  maris,  in  quo  navigantes  verticibus  in 
se  concurreniium  undarum  exterriti,  latrare  existi- 
mant  undas,  quas  sorbentis  sestus  vorago  collidit. 

33.  Fingunt  et  monstra  quaedam  irralionalium  aoi- 
mantium,  ut  Cerberum  inferorum  canem  tria  capilaha- 
bentem^significantespereumtresaetatesper  quas  mors 
hominem  devorat,  id  est,  infantiam,  juventutem,  et 
senectutem.  ®  Quem  quidam  ideo  dictum  Cerberum 
pulant,  quasi  sit  xpeo66po(,  id  est,  camem  vorans, 

34.  Dicunt  et  Hydram  serpentem,  cum  novem  oa- 
pitihus,  ^  qute  Latioe  Excetra  dicitur,  quod  uno 
cseso,  tria  capiia  excrescebant.  Sed  consttt  Hydram 
locum  fuisse  evomentem  aquas,  vastantem  vicinam 
dvitatem,  in  quo  uno  clauso  meatu,  multi  ernmpe- 


Hippocentauri,  quod  eqnorum  homiaumqae  io  eis 
natura  conjuncta  fuisse  putatur. 

CAPUT  IV. 
De  transformatis, 

i.  Scribuntur  autem  et  quaedam  monstrosae  homi- 
num  transformationes  et  conunutatioaes  iu  bestias 
sicut  de  illa  maga  famosissima  Girce,  Jquae  socios 
quoqae  Uiyssis  mutasse  fertur  ia  bestias,  et  de 
Arcadibus,  qui,  sorte  ducti,  traosoatabant  quoddam 
stagnum,  aique  ibi  coavertebaatur  in  lupos. 

2.  Nam  et  Diomedis  socios  in  volacres  fuisse  con- 
versos,  non  fabuloso  mendacio,  sed  historica  affir- 
matione  confirmant.  Sed  et  quidam  asserunt  strigas  ex 


bant.  Quod  Hercules  videns,  loca  ipsa  exussit,  et  sic  p  hominibusfieri.Admultaenim  latrociniafiguraescele- 

A4Mi<n    aImmai*     mj«n».«A  V    1*at/\lPilim     mtltarkliii.       ll     At       »*«*A      w<i%r%fJl»lm      AMa%tH«..»       ^l.,-^ 


aquae  clausit  meatus. 

35.  Nam  hydra  ab  aqua  dicta  est.  *  Hujus  men- 
tionem  facit  Ambrosius  io  similitudinem  haeresium, 
dicens  :  Hasresis  enim,  velut  qua^dam  hydra  fabu- 
larum^  vulneribus  suis  crevit;et  dum  saspe  recidi- 
tur,  pullulat,  igni  debita^  incendioque  peritura, 

36. '  Fingunt  et  Chimasram  triformem  bestiam  : 
ore  leoncm,  postremis  partibus  draconem,  medra 
capream.  Quam  quidam  physiologi  non  animal,  sed 

•  Sirenes.  Ex  eod.,  ^n.  v. 

^  Scyllam  quoque.  Locus  adumbratus  ex  Justioi 
lib.  IV. 

•  Quem  quidam  ideo  dictum  Cerber,  E  Serv., 
iEn.  VI,  ad  vers.  Custodem  in  v.  p, 

^  Qua:  Latine  excetra.  Ex  eod.  JEn.  vi,  ad  v., 
Bellua  Lemas. 

•  Hujusmentionem  facit  Ambrosius^  i  dePid.,  c.4. 


ratorum  mutantur,  ^  et  sive  magicis  cantibus,  sive 
herbarum  beneficio,totiscorporibusiD  ferastranseunt. 
3.  Siquidem  et  per  naturam  pleraque  mutaiionem 
recipiant,  et  corrrupta  in  diversas  species  traosfor- 
maotur,  sicut  de  vitulorum  caroibus  putridis  apes, 
sicut  de  equis  scarabei,  de  mulis  locustae,  de  cancris 
scorpiodes.  Ovidius  : 

Goncava  littorei  si  demas  brachia  eancri, 
Scorpius  exibit,  caudaque  miaabitur  uoca. 

'  Fingunt,  et  Chim.  eod.  Servii  loco. 

»  Onocentaur.  Hier.,  Is.  xiv  :  Porro  Centauri  [Lc- 
gend.  onocentauri]  nomen  ex  asinis  centaurisque 
compositum.  At  Isidorus  hominis  pro  Centauri  vi- 
detur  scripsisse. 

Cap.  IV.  —  *»  Et  sive  magicis  artibus.  Omnia  fere 
ex  Aug.,  xviii  de  Civitate,  cap.  i6  et  sequentibus. 


LIBER  DUODECIMUS. 

DE  ANIMALIBUS. 


8S  CAPUT  PBIMUM. 

De  pecoribus  et  jumentis. 

i.  Omnibus  *  animantibus  Adam  primum  voca- 

bula  indidit,  appellans  unicuique  nomen  ex  praesenti 

institutiooe,  juxta  cooditiooem  naturae  cui  serviret. 

Cap.  I.  <—  *  Omnibus  animantibus  Adam.  Ex  Ter- 
tulL,  lib.  de-  Virg.  velaod. 


n      2  Gentes  autem  unicuique  animalium  ex  propria 

lingua  dederunt  vocabuia.  Ncn  autem  secundutn  La- 

tinam  linguam,  atque  Graecam,  aui  quarumlibet  gen- 
tium  barbararum  nomina  illa  imposuit  Ad<^m,  ^  sed 
illa  lingua  quae  anie  diluvium  omnium  una  fuit,  quae 
Hebraea  nuncupatur. 

^  Sed  illa  lingua  quoB  ante  diluv.  Sup.,  lib.  ix, 
cap.  i. 


425 


ETYM0L06IARUM  LIB.  XU. 


4Stf 


3.  Latine  autem  animalia,  sive  animantia  dicla,  /|  ovibus  sii  forlior,  vel  qnod  sit  vtr,  id  esl,  masculas 
qood  animenlui'  vila,  et  moveantur  spiritu.  vel  quod  vermem  in  capite  habeant ;  qnorum  exci- 

lali  pruritu,  invicem  se  conculiunt,  et  pugnantes 
cum  magno  impetu  feriunt. 

i  1 ,  i  Aries^  vel  i-nl  tou  (2p£o;,  id  est,  a  Marte  vocalus, 
unde  apud  nos  in  gregibus  masculi  mares  dicuntur, 
sive  quod  hoc  pecus  a  gentilibus  primum  aris  est 
immolatum.  Aries  quod  aris  imponeretur.  UndecFt 
illud  :  Aries  mactatur  ad  aram.      ^ 

40  12.  ^  i4pnttm,  quanquam  et  Graed  vocent  iirb 
To\5  (Zyvoo,  quasi  pium,  Lalini  tamen  ideo  hoc  nomen 
habere  pulant,  eo  quod  prae  caeteris  animantibus 
maXrem  affnoscat ;  adeo  *  ul  etiamsi  in  magno  grege 
erraverit,  statim  balatu  recognoscat  vocem  parentis. 

13.  "»  Hcedi  ab  edendo  vocaii,  parvienim  pinguis- 
Qsimi  sunt,  et  saporis  jucundi ;  unde  et  edere^  inde 

et  edulium  vocatur. 

14.  Hircus,  lascivum  animal,  et  petulcum,  et  fer- 
vens  semper  ad  coitum,  cujus  oculi  ob  libidinem  in 
transversum  aspiciunt,  unde  et  nomen  traxil. "  Nam 
hirqui  sunt  oculorum  anguli  secundum  Suetonium, 
cujus  natura  adeo  calidissima  esi,  ut  adamantem 
lapidem,  quem  nec  ignis,  necferri  domare  valet  ma- 
teria,  solus  hujus  cnior  dissolvat.  •  Majores  hirci 
Ciniphii  dicuntur  a  fluvio  Ciniphe  in  Libya,  ubi 
grandes  nascuntur. 

15.  Capros,  et  capras  a  carpendis  virgultis  quidam 
dixerunt.  411  Aiii,  quod  captenl  aspera.  Nonnulli  a 
crepitu  crurum,  p  undeeBs  crepas  vocitatas,  quse  sunt 
caprae  agresles,  q  quasGraeci,  pro  eo  quod  acutissime 


4.  *  Quadrupedia  vocata,  quia  quatuor  pedibus 
gradiuntur,  quae  dum  sint  similia  pecoribus,  tamen 
sub  cura  humana  non  sunt,  ut  cervi,  damae,  onagriy 
etc.  Sed  ncque  bestiae  suni,  ut  leoncs;  neque 
jumenta,  ut  usus  hominum  juvare  possint. 

5.  ^  Pecus  dicimus  omnc,  quod  humana  lingua  et 
effigiecaret.^  Proprie  autem  pecorum  nomen  iis  anima- 
libus  accommodari  solet  quae  sunt,  aut  ad  vescendum 
apta,  ut  oves  et  aves,  aut  in  usu  hominum  conunoda, 

ut  equi  et  boves. 

6.  Differt  autem  inter  pecora  et  pecudes;  nam  ve- 
teres  communiter  in  significatione  omnium  animalium 
pecora  dixermi\  pecudes  autem  tantum  illa  animalia, 
quaeeduntur,  qnmpecuedes.  Generaliter  autem  89 
omne  animal  pecus  a  pascendo  vocatur. 

7.  Jumenta  nomina  indc  traxerunt,  quod  nostrum 
laborem,  vel  onus  suo  adjutorio  subvectaodo,  vel 
arando,  juvent.  ^  Nam  bos  carpenta  trahit,  et  duris- 
simas  terrae  glebas  vomere  vertit.  Equus  et  asinus 
portant  onera,  et  hominum  in  gradiendo  laborem 
temperant.  Unde  et  jumenta  appellantur  ab  eo  quod 

yui;en^  homines,suntenim  magnarum  virium  animalia. 

8.  Eadem  quoque  armenta^  vel  *  quod  siot  apta  ar- 
miSy  id  est,  bello,  vel  quod  his  in  armis  utimur. '  Alii 
armenta  tantum  boves  intelligunt,  ab  arando,  quasi 
aramenta^  vel  quod  sint  cornibus  armata,  Discretio 
est  autem  inter  armenta  et  greges;  nam  armenta 
equorum  et  houmsnni  jgreges  vero  caprarum  etovium 


9.  8  OviSf  moile  pecus  lanis,  corpore  inerme,  ani-  C  videant,  h:h  tou  6?u  ^epjUoOai  dorcadas  appellaverunL 

16.  Morantur  enim  in  excelsis  montibus,  et 
quamvis  de  longinquo,  vident  tamen  omnes  qui 
veniunt.  Eaedem  autem  et  capreas;  eaedem  Ibtces 
quasi  avices^  eo  quod  ad  instar  avium  ardua  et 
excelsa  teneant,  et  in  sublimi  inhabitent,  ita  ut  de 
sublimitate  vix  humanis  obtutibus  pateant. 


mo  placidum,  ab  ohlatione  dictum,  eo  quod  apud 
veleres  in  iniiio  non  tauri,  sed  oves  in  sacrificio 
nuu^tarentur.  ^  Ex  iis  quasdam  bidentes  vocant,  eo 
qood  inter  octo  dcntes  duos  altiores  habent,  quas 
roaxime  gentiles  in  sacrificium  ofTerebant. 
10. '  Vervex,  vel  a  viribus  diclus,  quod  caeteris 

*  Quadrupedia  vocata.  Ex  Aug.,  iii  de  Gen.  ad 
lit.  cap.  11. 

*•  Peciis.E  Sen.^adycrs  Jgnavumfucospecus,Mn,u 
'  Proprie  autem  pecorum,  elc.  Ex.  August.,iiide 
Gen.  ad  lit. 
**  Nam  bos  carpenta.  Ex  Hieronym.,  in  Is.  i. 

*  Quod  sintapta  armis.  B  Serv.,  ad  vers.  Bellum 
hcec  arm,  min.  i£n.  iii.  Itemque  Georg.  iii....  Seu 
quis  Olifmpiacce. 

'  Alit  armenta  tantum.  E  Serv.,  loco  proxime  cit. 

9  Ovis  ab  oblatione.  Gur  non  ab  ^tc?  Saepe  gaudet 
ad  rerum  vel  naturas,  vel  usus,  magis  quam  ad  vo- 
ces  respicere,  quod  non  semel  monuimus. 

^  Ex  iis  quasdam  bidentes.  Vid.  Serv.  ad  vers. 
Mactant  lectas  de  more  bidentes.  Mn.  iv.  Et  Agel.^ 
lib.  XVI,  et  Fest.,  in  bidefital. 

*  Vervex^  vel  a  viribus.  A  natura  versa.  Varro. 
j  Aries^  vel  «wb  tou  dlpso^,  id  est,  a  Marte.  Varro  : 

Ariesy  quod  eum  dicebant  ares  veteres^  nostri  arviga. 

^  Agn^  db:b  tcu  ayvou,  fluasipium. — Purum  fortasse, 
ex  Festo.  Glossar.  :  Agnus  ipvii6v,  sive  apveioc,  et  : 
'A)vb?,  xa6apb«,  et  castus,  Varro  tamen,  auod  pecori 
ovili  agnalus  sit,  Latina  origine  agnum  diclum  vuit. 

\  Ut.  si  in  magnq  grege  erraver.  Ex  Ambros.,  He- 
zam.  VI,  cap.  4. 

'^Hadi  ab  edendo.'-'  Fcedum  pro  Aofdodixisse  anti- 

Patiol.  LXXIUL 


Suos,  tradit  Festus ;  atqui  digammon  pro  v,  et  eontra 
othosconsuevisse  scribere  ex  Isidori  Godicibus  satis 
coDstat.  Nam  et  paulo  post  Cynyvi  pro  Cuhyphii,  et 

Tra^^/avf  pro7>a</e/a;?/ascribiturinomni6u8nostris. 
Erit  ergo  ha!dus,ye\  fcedus,  quasi  vedus  vel  vescus(\\ceX 
enim  nobis  his  de  rebus  cum  gravissimis  auctoribus 
interdum  argutari),  idque  socutum  fuisse  Isidorum, 
ratio  quam  subjicil  satis  videtur  oslendere;  ea  est  : 
parvi  enim  pinguissimi  sunt,  et  saporisjucundi.  Vo- 
Q  cc3  quoque  lilas,  unde  et  edere,  quas  alii  expungendas 
ccnsuerant,  nos  (cum  io  omnibus  libris  legantur) 
libenter  reiinemus,  scribimusque,  unde  et  ederce; 
Festus  namque  hederam^  vel  quod  hcereat^  vel  quod 
edat.  vel  quod  edita  petat,  dictam  existimat. 

n  Nam  hirquisunt  oculorum  anguli.  E  Serv.,  ad 
Eclog.  3.  Hirquos  Siuiem^  an  hircos  pro  eodem  scri' 
bas,  nihil  refert,  ut  recie  monet  Pierius  Valehanus. 

•  Majores,.,  afluvio  Cyniphein  Libva.  UndeTiie- 
ocrit.,  id.  1.  3  :  Tbv  Xi6uxbv  xvdbuova  ^iXd&aeo  {u  tu  xo- 

p  Ufide  eas  crepas,  Festus:  Caprcedictoi.velquod 
omne  virgullum  carpant,  sive  a  crepitu  crurum^ 
unde  et  crepas  eas  prisci  dixerunt. 

4  Quas  GrcBci  pro  eo,  quod  acutissime  videant. 
Origen.,  homil.  2  in  Caut.,  interprete  Hieronymo. 
Caprea  (inquit),  id  est,  dorcas,  acutissime  videt. 

14 


427 


S.  ISIDORI  IIISPALENSIS  EPISCOPI 


428 


17.*  Undeet  meFidiaiia  pars  Ibices  aves  vocat,  quse  A 
Nili  fluentis  iDhabiiant.  Haec  itaque  animalia,  ul  dixi- 
mus,  in  pctris  altissimis  commorantur,  el  si  quando 
ferarum  vel  hominum  adversitatem  persenserint,  de 
altissimis  saxorum  cacuminibus  sese  prsecipitantes 
iii  suis  se  comibus  illaesa  suscipiunt. 

18.  *»  Cervi  dicti  anh  tGv  xz^inyt,  id  esl,  a  coT" 
nibus.  Kipata  enim  Graece  comua  dicuntur.  '^  Hi  ser- 
pentium  inimici,  cum  se  gravatos  in  infirmilate  per- 
sensennt,  spiritn  nanum  eos  extrahunt  de  cavemis, 
et,  superaeta  pernicie  veneni,  eorum  pabulo  repa- 
rantur.  ^  Dictamnum  herbam  ipsi  prodiderunt.  Nam 
ea  pasli  excutiunt  acceptas  sagittas. 

i9.Miranturautemsibilum  fistularum.  Brectisauri- 
bus  acute  audiunt,  submissis  nihil.  •  Si  quando  im- 


25.  ^  Sus  dicta,  quod  pascua  subigat,  id  est  terra 
subacla,  escas  inquirat. 

43  VerreSj  quod  grandes  habeat  vires. 

*  Porcus,  qnasi  5purm.  Ingurgitat  enim  se  coeno, 
lulo  immergit,  limo  illinil.  Horatius  :  Et  amicaluto 
sus;  hinc  etiam  spurcitia^  vel  5purcu5,  nuncupalur. 

26.  Porcomm  pilos  sectas  vocamus,  et  setas  a  sue 
dictas,  a  quibus  et  sutores  vocantur,  quod  ex  setis 
suant,  id  est,  consuant  pelles. 

27.  »  Aper^  a  feritate  vocalus,  ablata  f  littera, 
et  subrogata  p.  Unde,  ct  apud  Graecos  o^aYpoc, 
id  est,  ferus  dicitur.  Omne  enim  quod  ferum  est  et 
immite,  abusive  agresie  vocamus. 

28.  »  Juvencus  dictus,  eo  qnod  juvare  incipiat 


mensaflumina,  vel  maria  transnaUnt,  capita  clunibus  B  ^^^]''^^  "sus  in  excolenda  terra,  •  vel  quia  apud 


praecedentium  superponunt,  sibique  invicem  succe- 
dentes  nuUum  laborem  ponderis  sentiunt. 

20.  '  Tragelaphi  a  Grsecis  nominali;  quid  dum  ea- 
dem  specie  sint,  ul  cervi,  villosos  tamen  habent  ar- 
mos,  ut  hirci,  et  menta  promissis  birta  barbi^,  qui 
non  alibi  sunt  quam  circa  Phasidem. 

21.  e  Innuli  filii  sunt  cervoram,  ab  innuere  dicti, 
quia  ad  nutum  matris  absconduntur. 

4!9.  22.  Damula  vocata,  quod  de  manu  effugiai : 
timidum  animal  et  imbelle;  dc  quo  Martialis  : 
Dente  timetur  aper,  defendunt  cornua  cervum. 
Imbelles  damae,  quid  nisi  praeda  surous? 

23.  *»  Lepus,  quasi  levipes,  quia  velociter  currii. 
•Unde  etGrsece  pro  cursu  XaYu^  dicitur;  velox  est 
enim  animal,  et  satis  timidum. 

24.  Cuniculi^  genus  agrcstium  animalium,  dicti, 
quasi  caniculi,  eo  qnod  canum  indagine  capiantur, 
vel  exclttdantur  a  spetuncis. 

■  Unde  et  meridianapars.  Ex  Gregor.,  xxxMoral., 
cap.  9,  al,  16. 

^  Cervi  dicti.  E  Serv.,  ad  vers,  Tres  littore  cervos 
Mn.  I. 

^  Hi  serpentum  inimici.  Ex  Orig. ,  homil.  2  in  Gant. 
ei  Serv.,  ad  eclog.  8,  et  Piin.,  lib.  viiiy  cap.  32. 

<^  Dictamnum,  Sive  dictamum  (utraque  enim 
scripiura  suos  auctorcs  habci),  e  Solin.,  cap.  22. 

•  Si  quando  immensa  flumina.  E  Gregor.,  xxx 
Moral.  10,  al.  9. 

f  Tragelaphi.  Solio.,  c.  22,  el  Pliu.,  1.  viii,c.  33. 

«  Innuli.  Ila  scriptum  in  Gothicis,  ct  iu  Codicibus 
Iluratianis,  iih.  i,  od.  23  :  Vitas  inuleo  me  similis 


gentiles  Jovi  sempcr  ubique  juvencus  immolabatur, 
nunquam  laurus.  Nam  in  victimis  etiam  aetas  consi- 
derabalur. 

29.  TauruSy  Graecum  nomen  cst,  sicut  ct  bos. 
f  Indicis  tauris  color  fulvus  esl,  volucris  pemicitas, 
pilis  in  conirarium  versis,  caput  circumfiectunt  flexi- 
biliiate,  qna  volunt,  tergi  duritia  omne  telum  respuunt 
immiti  feritate. 

30.  Bovem  Graeci  ^ouv  dicunl.  q  Hunc  Laiini  trio- 
nem  vocanl,  eo  quod  terram  terat,  quasi  terionem 
N^Bvius:  Trionum  hic  moderator  rusticus,  Cuius  lati- 
tudo  pellium  a  mento  ad  crura,  pakaria  dicuntur,  a 
pelle  ipsa,  quasi  pellearia,  quod  est  generosilatis  in 
bove  signum.  '  Boum  in  sociis  cximia  pielas.  Nam 

C  alter  alierum  inquirit  cum  quo  ducere  collo  aratra 
consuevil,etfrequenti  mugitu  pium  testatur  arfcctum, 
si  lorte  defecerit. 
44  31.  "  Vacca  dicta,  quasi  boacca.  Est  cnim  ex 

quem  cuniculum  appelkint.Cuniculi  dicti  ab  eo  quod 
sub  tcrra  cuniculos  ipsi  facere  soleant,  ubi  lateant 
in  agris.  Varronem  sequitur  Plin.,  lib.  \iii,  cap.  55. 
Videre  licel  in  Adriani  numismaieHispaniam  ramum 
ilicis  manu  lencntem,  ad  cujus  pedes  cuniculus. 

^  Sus...  quod  pascua  subig.  Non  ineleganter,  si  rem 
spectcs,  sed  Graeca  esl  vox,  u«. 

*  PorcuSy  q.  spurcus.  Nisi  Graecumesse  maviscum 
Varrone. 

°»  Aper  a  feritate.  Varro  :  Apri  a  locis  asperis, 
nisi  a  Grcecis^  quod  his  xaTcpo?. 

•*  Juvencus.  Ex  Varr.,  lib.  iv. 
Vel  gua  apud  gentiles.ESery.^  ad  vers.  Cof/ico- 


Chloe»  Quos  sccuti  suni  Gamerus,  Lambin.,  et  Ilar-  Q  lum  regtmactabam.  Mn.  iii;  et  Mn.  ix,  ad  vers.  S/a- 

lulus  veSpbc,      tuam  ante  aras,  Vid.  Macrob.,  dc  Virgilii  versa  : 


tung.  Ergo  aiiter  forlasse  scriben  lus  Innulus 
qiiam  Hianulus  6  il  7;cirou,  xac\  cvou. 

**  Lepus  quiisi  levip.  Varr.  inUeRerust.,  cap.  12 : 
Lucius  /Elimpatabat  dictum  leporem  a  celeritudinCf 
quod  LuviPKS  esset;  egoarbitror  a  Grasco  vocabulo  an^ 
liquo,  quod  eum  AHoles  Bctthii  Xfnopiv  appellabant. 
Yi<i.  Agell.,  vi  Quinlil.,  Iib.  i,  cap.  6. 

^  Unde  et  Grcecipro  cursu  XaYw;.  Ul  si  ir.o  tou  X« 
aysiv ;  etenim  Xa  intciibionis  pariicula.  Alii  inh  toO  Xav, 
id  est,  cerncndo,  quod  pateniibus  oculis  dormiat.' 

Cuniculi...  quasi  caniculi.  Grsecis  id  magis  in 
prunipiu  luil  db;b  twv  xuviov  tou;  xuvixXou?  ducere; 
iia  emm  Poyi  .,  lib.  xii,  tt  iElian.,  de  Hia.  Aiii- 
mA.  lib.  XIII,  cap.  15,  eos  appcllant,  msi  quodutei*- 
que,  Hispanam  voccm  essc  dicit.  At  Varro,  lib.  iiide 
he  rust.,  cap.  12  :  Tertii  (inquii)  qeneris  est,  quod 
in  IHspaniamscitur^  similc  nosiro  lepori.sedhumile. 


Taurum  Neptuno. 
p  Indicis  tauris.  Plin.,  viii,  cap.  21,  cl  Solin. 
q  Ilunc  Latini  trioncm.  Varro,  lib.  vi,  et  Agell., 

lib.  II,  cap.  21. 

'  Boum  in  sociis  eximia pietas. Amhrosii  verba  sunt 
in  Orat.  cie  mone  Syi  i  frairis :  Bos  bovein  requirit^  se- 
que  non  totumputat.etfrequentimugitu  piumtesta- 
tur  affecium,  si  forte  defecerit  cum  quo  ducere  collo 
araira  consueverat.  Basil.,  in  Orat.  in  marlyr.  Julil. : 
Ka\  jioTS  et^ov  1^**  P^^^  ^^  ^^d-rtrfi  BoxpuovTa  tou  (tjv- 
v6uLou,  xa\  6iAoi;uYej  T^XsuTinaavTo?.  Virg.  : 

it  irislis  arator 

Moerenlem  abjungens  fratcrna  morte  juvencum. 

■  Vacca.^.  ex  qualitate  mobil.  nom.  Donatus,  in 
Artesecund.  :  Sunt  (inquit)  genera  nominum  fixa^ 
sunt  mobiUa :  flxa  sunt  qm  in  alterum  genus  flecti 


429 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XIL 


4:^0 


quaJitaie  luobilium  noniii)uui,  bicul  leo  leu^na,  draco  fi  ma^nos  el  iDdomitos,  el  j  iodcserlovaganips.  Sipguli 


dracaena. 

32.  *  Vitulus,  et  vitula,  a  viriditate  vocata  supt, 
idesty  SBtate  viridi,  siicut  mrgo,  Vilula  er^o  parvaesl 
nondum  eoixa.  Nam  enixa,  juvenra  est,  aui  vacca. 

33.  ^  Bubali  vocati  pcr  dcrivaiioneni,  quod  sint 
similes  boum ;  adeo  indomili,  ul  pra;  ferilaie  jugum 
cervicibus  non  rccipiaut,  Hos  Africa  procreat. 

34.  LW,  agresles  boves  surl  in  Gern  ania,  babpn- 
les  coroua  in  tantam  protensa,ul  regiis  mcnsisinsi- 
gni  capacilate  <^  ex  eis  ^^rulae  dant,  dici  uri  dbcb  tu>v 

35.  Camelis  causa  qomen  dedit,  sivc  quod  quando 
onerantur,  ut  breviores,  et  bumiles  fiant,  accubant, 
quia  **  Gr^ci  x«H-ai  /iwmt/d,  et  breve  dicunt;  sivequia 


autem  feminarum  gregibus  prsesunt.  ^  Nasccntil^as 
masculis,  zclant,  ct  testiculos  eorum  morsu  dciran- 
cant,  quod  tamcn  caventcs  matres  eos  in  sccretis  lo« 
cis  occultant. 

40.  Asini  Arcadici dlcu,  quodab  Arcadia  primMm 
vccti  sint  niagni  ct  alti.  '  Minor  autem  ascllus  agro 
plus  necessarius  est,  quia  et  laborem  tolerat,  el  nc- 
gligentiam  propcmodum  non  recusat. 

41.  Equi  dicti,  coquod  quandoquadrigisjungebfin 
lur,  cequabantur,  parcsque  forma  et  similcs  cursa 
copulabantur. 

42.  ^  Caballus  a  ca2/a;26/odictus,proptcrquodgra- 
diens  ungula  imprcssalerramconcavet,  quod  reli(|ua 
animalia  non   habent ;  inde  cl  sonipes  quod  pcdibus 


curvus  est  dorso.  «  Camur  enim  vcrbum  Graecum  B  sonat. 


curvum  significat.Hos  licet  el  alia)  regiones  mittant, 
sed  Arabia  plurimos.  Differunl  autem  sibi.  '  Nam 
Arabici  bina  tubera  in  dorso  habcnt,  reliquarum  re- 
gionum  singula. 

36.  K  Dromeda,  genus  est  camelorum,minorisqui- 
dem  staturae,  45  sed  velocioris.  Unde  ct  nomen 
habet.  Nam  ^pb[xo;  Graece  cursus  velocitas  appellatur. 
^  Centum  enim  et  amplius  millia  uno  dic  pergere 
solet.  Quod  animal,  sicut  bos,  et  ovis,  et  camclus 
ruminat. 

37. '  Buminatio  autem  dicta  est  a  ruma,  eminente 
gutturis  parte,  per  quam  dimissus  cibus  a  certis  ani> 
malibus  revocatur. 

38.  Asinus  et  asellus  a  sedendo  dictus,  quasi  asse- 


49  43.  Vivacitas  equorum  mulia  ;  exsullant  eoim 
in  campis,  odoraniur  bellum,  cxcitantur  sono  tubai 
ad  pra^lium,  "  vocc  accensi  ad  cursum  provocantur, 
dolcnt  cum  vicli  fuerint,  exsultant  cum  vicerint. 
Quidam  hostcs  in  bello  senliunt,  adeo  ut  adversarios 
morsu  petant.  «  AUqui  etiam  proprios  dominos  re- 
cognoscunl,  obliti  mansuetudiuis,  si  mutenlur;  ali(|ui 
pra^icr  dominumnuUum  dorso  recipiunt.  p  Inlerfcctis, 
vel  moricntibus 'dominis  multi  lacrymas  effundunt. 
Solius  equi  est  propter  houiinem  lacrymari,  et  dolo- 
ris  affectum  seniire.  Undcet  in  ceotaurifl,  equonim 
et  hominum  natura  permista  est. 

44.  Solenteliam  ex  equorum  moestitia,  vel  alacri- 
tate  cventum  futurum  dimicaturi  collifirere.  iEtas  lon- 


dus;  sed  hoc  nomen,  quod  magis  equis  conveniebat,  C  gr^eva  equis  Persicis.  Hunnicis,  Epiroticis,  ac  Siculia, 


idco  hoc  animal  sompsit,  quia  priusquam  equos  ca- 
perent  hommes,  buic  praesidere  coeperunt.  Animal 
quippe  tardum,  el  nuUa  ratione  renitens,  statim  ut 
voluit  sibi  homo  substravit. 

39.  Onager  interpretalur  asinus  ferus,  ovovquippe 
Grseci  asinum  vocant,  ar^^iOH  ferum.  IIocAfrica  habet 

non  possunt,  ut  pater,  mater,  soror.  Mobilia  autem^ 
aut  propria  sunt,  et  duo  genera  ex  se  faciunt^  ut : 
Gaius,  Caia,  Marcus,  Marcia;  aut  appellativa^  et 
tria  genera  faciunt^  ut  bonus,  bona,  bonum,etc. 

*  Vitulus,  E  Scrv.,  Eclog.  in. 

^  Bubali  adeo  indomit.  Ex  Hieron.,  ad  Am.  vi,  et 
Solin.,  cap.  23. 

'^  Ex  eis  geruloi  fiant.  E  Solin.,  23.  Vid.  Caesar., 
VI,  de  Bcil.  Gall.;  Plin.  lib.  viii,  cap.  15;  cl  Seiv.,  n 
ad  vers.  Silvesires  uri  assid,  Georg.  11.  ^ 

**  Crora  x«|*«^.Etyniologicum  Graicum  iKajxnXo;  rb 
Cc^ov,6Tt  X,^|iai  xad7){jL^vY}  aapet  xb  ^opTiov,  uas\  yijAViXo;, 
lTU|jLoXa-)[EiTai  ^l  Tuapa  Tb  xdijijrcKiv  tou;  (i-rjpou;  hi  to» 
xaO:oOai  oxdptipo;  t\;  ouaa.  Sed  melius  Varro,  lib.  IV : 
Camelus  cum  suo  nomine  Syriaco  in  Latium  venit. 
I-si  namque  Syris  gemal  Hcbraiis  gamal. 

*  Camur  enim.  E  Serv.,  Georg.  iii,  camuris,  cur- 
r  i  5 ;  a  t  Fes I . :  Ca  mera,  et  ca  m u ri  boves  a  Croico  xoL^m . 

'  Nam  Arabici.  E  Solin.,  cap.  52.  Sed  Baclrianis 
hoc  iribuit  Plin.,  lib.  viii,  cap.  18. 

Dromcda.  Vel  (/rowr^/am.Niin»  dromrda...  prae- 
cise  creuu  scriptum  in  Gothicis,  pro  dromedarii. 

^  Centum  enim  et  amplius  milL  Ex  Hicr.,  in  Isi- 
dor..  cap.  21. 

'  kuminatio  dictu  est  a  rt/ma.  E.  Serv.,adEcIog. 
VI.  \el  a  rumiw^  ut  legunl  Edili :  Rumen  est  pars 


in  annis  ultra  quinqua^inta ;  brevior  autem  Hispanis, 
ac  Numidis,  et  Gallicis,  frequens  opinio  est. 

45.  '  In  generosis  equis,  ut  aiunt  veteres,  quatnor 
spectantur  :  forma,  pulchritudo,  meritum,  atque  co- 
lor.  Forma,  ut  sit  validum  corpus,  el  soliduui. 
robori  conveniens  altiiudo,  latitudo,   lalus  longum, 

colli  qua  esca  devoratur.  Varroni,  Nonio  et  Glossar., 
Ruma  est  mamtna. 

j In  deserto  vagantes. Solin.,et  Plin. ,  lib.  viii, cap. 3. 

^Nascentibus  masculis  zelant.  Eodem  modoloqui- 
turOrosius,  in  Hisl.  Priefat.  :  ^on  eos  quos  insectan- 
tur  oderunt^  sed  his  quos  amant  zelant, 

^  Minor  autem  asellusagro.  Pessimein  Editisqui 
busdam,  onagro   Sunt  enim  Palladii  verba,  lib.  iv, 
cap.  14.  Idem  Columcll.,  lib.  viii,  cap.  1. 

"  Caballus.  Respexit  ad  Virgilium  : 

At  duplex  agitur  per  lumbos  spina  cavatque 
Tellurem,  et  solidogravilersonat  ungula  cornu. 

°  Vocc  acccnsi  ad  cnrsum  provocantur.  Verior  haec 
lectio,  quam  ciwdi  apud  Solinum  est  :  Honnullietium 
acccnsis  facibus  ad  cursuni  provocaiitnr. 

0  Aliquietiam proprios.SoVia.:  Aliquiinventisunt 
qui  non  nisi  primos  dominos  recognoscerent^  obliti 
mansuetudinis,  si  quando  mutassent  consueta  ser- 
vitia. 

p  Interfectis,  vel  morientibus  damin.  Nota  sunt 
Honicri  tl  Vir^ilii  dc  Achillis  et  Pallanlis  equis  car- 
mina. 

Solent  etiam  event.  Plin.,  lib.  viii,  cap.  42. 

'  In  generos.  eq.  quatuor.  Pallad.,  lib.  iv,  cap.iS  : 
In  admissario  quatuor  spectantur.-forma,  color,  tne^ 
ritum,  pulcfiritudo. 


431 


S.  ISlDORi  HISPALENSIS  EPISCOPI 


432 


*  veDter  subslrictus,  maximse  et  rotundae  clunes/ 
pectus  late  patens,  corpus  omne  musculorum  densi- 
tate  nodosum,  pes  siccus,  et  cornu  concavo  solidatus. 

46.  Pulchritudo,  nt  sit  exiguum  caput,  et  siccum, 
pelle  prope  ossibusadbserentcaures  breves,etargut8e 
oeulimagni,''  nares  patulae,erecta,cervix,  coma  densa, 
et  eauda,  ^  ungularum  soliditate  fixa  rotunditas. 

417  47.Meritum,ut  sit  animo  audax,  pedibus  alacer, 
trementibus  membris,  quod  est  fortitudinis  indicium, 
quique  ex  summa  quiete  facile  concitetur,  vel  excitata 
feslinatione  non  difficile  teneatur.  <^  Motus  autem  equ-| 
in  auribus  intelligitur,  virtus  in  membris  trementibus. 

48.  •  Golor  hic  prsecipue  spectandus  :  badius,  au- 
reus,  roseus,  myrteus,  cervinus,  gilvus,  glaucus,  scu- 
tttlatus,  canus,  candidus,  albus,  guttatus,  niger.  Se- 
quenti  autcm  ordine,  varius  ex  nigro,  badioque  dis- 
tincttts ;  reliquus  variuscolor,  vel  cinereus  deterrimus. 

49.  Badium  autem  anliqui  vadium  dicebani,  quod 
inter  caetera  animalia  fortius  vadat.  '  Ipse  est  et 
spadix,  quem  phamicalum  vocant,  et  dictus  spadix 
a  colore  palmse,  quam  SicuH  spadicam  vocant. 

60.  «  Glaucus  vero  est,  veluli  pictosoculos  habens, 
et  qnodam  splendore  perfusos ;  ^  nam  glaucum  vete- 
res  dicebant  a^^m. 

^  Ci/t;ti^atttem,  mellinus  color  est  subalbidus. 

Guttatus,  albus  nigris  intervenientibus  punctis. 

51.  Candidus  autem,eta/Z^u5  invicem  sibi  diHerunt. 
Nam  albus  cum  quodam  pallore  est,  candidus  vero, 
niveus,  et  pura  luce  perfusus. 

•  Venter  suhstrictus.  Vox  ventermM^i  eraiinlibris, 
sed  cum  constanter  substrictuSt  non  substrictum  in 
(rothicis  omnibus  legeretur,  non  dubitavimus  quin 
hsecesset  vera  scriptura,  quam  indicavit  Chacon,  ex 
Golumell.,  lib.  vi ,  cap.  29.  Palladii  vero  locum  men- 
dosum  cum  eod.  Chacone  credimus,  et  ex  Isidoro 
supplendum. 

^  Nares  patulas.  Quae  si  angusiae  sint,  discindi  so- 
lent  ne  longo  cursu  incalescentes  suffocenlur,  ut  ait 
Theophd.,  lib.  iv,  de  Homin.  fabric. 

«  Ungular.solidUatefixarot.  Pallad.:  Ungularum 
solida  et  fixa  rotunditas. 

•  Motus  autem  equiin  auribus  intellig.  Solin.cap. 
30 :  Motus  equi  in  auribus  intelligitur^  animos  leonum 
frons,  et  cauda  indicat. 

•  Color  hic  prcedpue  spect.  Ex  Palfad.,  lib.  iv. 
Yarro,  apud  Non.  :  Equi  colore  dispares,  ita  nati; 
hic  badius^  iste  gilvus,  ille  murinus.  Vid.  AgeIl.,U  ii, 
c.  26,  et  1.  III,  c.  9,  et  Alciat.,  1.  ii,  Parerg.,  c.  1. 

'  Ipse  est  spadix.  E  Serv.  Georg.  iii.  Quos  Bayos 
ct  datilados  Uispani  dicimus. 

»  Glaucus  est  velutipictos  ocuL  Serv. ;  Glaud  feli- 
neis  oculis,  id  est^  sptendore  verfusis. 

^  Nam  veteres  ataucum  alb.  Nam  glaucum  albo 
cttruleum  diluit.  Unde  et  Virg.  Populus  et  glauca 
canentia  fronde  salicta.  Sed  idem  de  glauco  paulo 
aliter,  lib.  xix,  cap.  28.  Esl  tamen  in  tribus  Goihicis 
lacuna  :  Nam  alaucum....veteresdicunt. 

i  Gilvus  mellinus  color.  E  Serv. 

iCanusdictuSt  qui  excandido  et  nigro.  Tilesius, 
in  lib.  deColoribus:  Nascitur equus  nonnunquamca- 
nus,  ataue  albineus,  non  idem  qui  et  candidus,  aui  al- 
bus^sedhujus  non  experSy  hos noslri  tordillos  dicunt. 

*^  Petiliavpellantur.  Fesius :  Petilam  suram  ungw 
lam  equi  albamdidait  Sccevola.  In  glossarioquoque, 
obi  perfilis  fioapooxtX^c  legilur,  petilis  aixpooxexijs 
poio  i^endum  :  citat  exPJaoto  NonioshDnc  versum. 


A   ^  i  Canuj  dictus,quiaexcaudidocoloreetnigroest. 

Scutulatus  vocatus  proptet*  orbes,  quos  habet 
candidos  inter  purpuras. 

419  62.  VariuSf  quod  vias  habeat  colorum  impa- 
rium.  Qui  autem  albos  tantum  pedes  habent,  ^  petili 
appellantur;  *  qui  frontem  albam,  callidi. 

53.  Cervinus  est,  quem  vulgo  "  gauranem  dicunt. 
^ranem  idem  vulgus  vocat,  quod  in  modttm  a^rd 

sit  coloris. 
^  Myrteus  autem  est  pressus  in  purpura. 

54.  *  Dossinus  autem  dictus,  quod  sit  color  ejus 
de  asino,idem,  et  cinereus. Suni  autem  hi  deagresti 
genere  orti,  quos  equiferos  dicimus,  et  proinde  ad 
urbanam  dignitatem  transire  non  possunt. 

55.  Mauros  niger  est.  Nigrum  enim  Grseci  (iaupov 
g  vocant. 

Mannus  vero,  equus  brevior  est,  ^  quem  vulgo 
Buricum  vocant. 

q  Veredos  antiqui  dixerunt,  quod  veherent  rliedas, 
id  est,  ducerent,  vel  419  quod  vias  publicas  currant, 
per  quas  et  rhedas  ire  solitum  erat. 

56.Equorum  tria  sunt  genera,  unum  generosttm, 
'  prailiis,  et  oneribus  aplum;alterum  vulgare,  atque 
gregarium  ad  vehendum,non  ad  eqnitandum  aptum ; 
ienium  ex  permistione  divern  generis  ortum,  quod 
ctiam  ^i^ewerum  dicilur,  quia  ex  diversis  nascitur,  ut 

mulus. 

57.  •  Mulus  autem  a  Graeco  tractum  vocabulum 
habet,  quod  jugo  pislorum  sebactus,  tardas  molendo 

in  Petilis,  et  in  Fronte  :  Nam  coloratam  frontem 
C  habet  petilis.  Aique  ipse  tenuem  et  eanlem  ex  sua 
libidine,  ul  solei,  interpretatur. 

*  Qui  frontem  albam  calidi.  Gloss. :  Callidus,  Xeu- 
xo(i^T(i>7co(.  Habent  tamcn  plerique  libri  calidi.  Sed 
callidus  probabat  A.  August. 

■  Gauranem  dicuni.  Retinenteamdem  vocem  Itali, 
una  littcra  niulata,  nam  sauro  dicuot. 

»  Myrteus  est  pressus  in  purpura.  Pressum  auoque 
in  coloribus  equorum  numerat  Palladius,  sea  quid 
apud  eum  pressus^  apud  Serv.  professus  murteum^ 
hoc  loco  pressus  in  purpura  valeat,  nondum  satis 
constitui.  Opinor  tamen  pressi  voce  significari  den- 
siorem  (ut  ita  dixerim)  colorem,  ducta  simililudiiie 
ab  uvis,  quae  quo  magis  pedibus  vel  prelo  premun- 
tur,  minus  liquida,  et  vel  ex  albis  rutila,  vel  ex  ru- 
bris  subnigra  vina  reddant. 

•  Dossinus.  An  quia  Varro  dossuarios  vocatasinos 
oneribus  ferendis  aptos?et  GIoss.dorsuam.vwTo^^oa. 

H  Hunc  colorem  murinum  dicunt  Pallad.  et  Columella. 

0  p  Quemvulgo  huricum.  Hieronym.,  in  Eccles.  x: 
Dignitate  prcelati  vias  publicasmannis  teruni,  quos 
vulgo  buricos  vocant;  el  ad  Pammachium  :  Fervenies 
buricos  mannos.  Paulin.,  ad  Senec. :  Macro  et  viliore 
asellis  burico  5edt?w/ew.Et  Gloss. :  Mannis,  poup{xoi;. 
At  Porphyrio  :  Manni,  aii.equi  dicuntur  pusiHi.  quos 
vulgo  burdos  vocant;  et  Acro  :  Mannus  hurdo ;  i\li 
minores  equos,  nos  hodie  exiguos  asellos  burricos 
dicimus. 

1  Veredos.  Vcrba  sunt  Fesli,  in  quo  ex  Isidoro  re- 
stituenda  vox  veredos.  Procop.,  Ub.  ii  de  BelloPcr- 
Sic.  :  *0  li  lizKQiQ  Tor;  ^Yj|ioa{oi«  dxoi^iAEvo;,  oli?  5r)  gt- 
p^^ou;  xaXfitv  vtvo|i(xaffiv.Julian.Antecessor.,inEpitom. 
Novell.  Jusliniani,  novell.  139,  quod  Grjece  esi,  tcov 
Srjfikoaitov  ?ir7:wv  ^p6[xov,  veredorum  cursum  reddiJit. 
'  Prceliis  et  onerib.  —  Honorilms  quidam  libri. 
«  Mulus.  MuXov,  pistrinum;  et  fuiXjj,  mola;  ergo 


433 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XII. 


434 


ducat  in  gyram  molas.  »  Judiei  asserunt  quod  Ana  ii  sseviunt,  exceptis  serpeniibus.  Bestice  autem  dicti  a 
abnepos  Esau  equarum  greges  ab  asinis  in  deserto     vi  qua  saevinnt. 


ipse  fecerit  primus  ascendi,  ut  mulorum  inde  nova 
contra  naturam  animalia  nascerentur.  Onagros  quo- 
que  admissos  essc  ob  hoc  ad  asinas;  et  ipsum  istius. 
modi  reperisse  concubitum,  ut  velocissimi  ex  his  asl- 
ni  nascerenlur. 

58.  Induslria  quippe  humana  diversum  animal  in 
coiium  coegit;  sicquc  aduUcrina  commistio  ne  gcnus 
aliud  repcrit;  sicut,  ct  Jacob  contra  naturam  coloruni 
similitudines  procuravil.  ^  Nam  tales  fetus  ovcs  illius 
concipiebant,  quales  umbras  arietum  desupcrasc^en- 
dentium  in  aquarum  spcculo  contemplabantur. 

59.  Deniquc  et  hoc  ipsum  in  equarum  grcgibus 
fieri  fertur,  ut  gencrosos  objiciant  equos  visibus  con> 


2  ^  Fer(e  appellatse,  eo  quod  naturali  utantur 
libertate,  et  pro  desiderio  suo  ferantur,  Sunt  enim 
liberae  earnm  voluntates,  et  buc  atque  illuc  vagantar 
el  quo  animus  duxerit,  eo  feruntur. 

3.  Leonis  vocabulum  ex  Grseca  origine  inflexum 
cst  in  Latinum.  Graece  cnim  Xitoy  vocatur,  et  est 
nomen  nothum,  quia  ex  parte  corruptum.  j  Leasna 
vcro  tolum  Graecum  est,  sicut,  et  draccena.  ^  Ut  aa- 
tem  leaena  lea  dicatur  usurpatum  est  a  poetis.  *  Leo 
auiem  Grsece,  Latine  rex  interpretatur,  eo  qaod 
princeps  sit  omnium  bestiarum.  ' 

4.  Gujus  gcnus  trifarium  dicitur.  E  quibus  bre- 
ves,  et  juba  crispa,  imbelles  sunt ;  longi,  et  coma 


cipientium,  quo  corum  similes  concipcre  ct  crcaro  o  simplici,  acres.  ^  Animos  eorum  frons  et  caada 

• •         »T _«       .«.1        L_ J*1_»«_       __         J  •       «  •         J»  A  *r*      m.  •  •/»••• 


possint.  Nam  et  columbarum  dilcctores  depiclas  po- 
nunt  pulcherrimas  columbas  eisdcm  locis  quibus  illa' 
versantur,  qao,  rapientc  visu,  similes  genercnt, 

50  60.  Inde  est  quod  quidam  gravidas  mulieres  ju- 
bent  nullos  intueri  turpissimos  animalium  vultus,  lU 
cynocephaIos,et  simios,  ne  visibus  occurrentes  simiIo<: 
fetas  pariant.  ^  Hanc  enim  feminarum  essc  naturam, 
utqualesprospcxcrint,  sivc  mcntc  conceperint  inex. 
iremo  voluptatis  a^stu  dum  concipiunt,  talem  el  sobo- 
lem  procreent.  Etenim  anima  in  usu  Vencrio  formas 
extrinsecus  intus  transmiltit,  eorumque  satiata  typis, 
rapit  species  eorum  in  propriam  qualitalem, 

61.  In  animantibus  bigenera  dicuntur,  quae  ex  di- 
vursis  nascuntur,  ut  mulusex  cquaet  asino;  ^bardo 


indicat.  Yirtus  eorum  in  pcctore,  firmitas  in  ca^ 
pite.  Septi  a  venatoribus  terram  contuentur,  quo 
minus  conspectis  venabulis  terreantur.  Rotarum  ti- 
ment  strepitus,  sed  ignes  magis. 

5.  Cum  dormierint,  vigilant  oculi;  cam  ambalant, 
cauda  sua  cooperiunt  vcsligia  sua,  ne  eos  venator 
invenial.  °  Cum  genucrint  catulum,  tribus  diebas  et 
tribus  noctibus  catulus  dormire  fertur;  tunc  deiude 
patris  fremitu,  vel  rugitu  veluti  tremefacius  cubilis 
locus,  suscitare  dicilur  catulum  dormientem. 

6.  ®  Circa  hominem  leonumnatura  estbcnigna,  ut 
nisi  Ircsi  ncqucant  irasci.  Palct  enim  corum  roiseri- 
cordia  exemplis  assiduis.  Prostratis  enim  parcuot; 
p  caplivos  obvios  repatriare  permittunt ;  hominem  &9 


ex  equo  et  asina,  «  hybridie  ex  apris  et  porcis,  Q  non  nisi  in  magna  fame  interimunt.  De  quibus  La- 
'  tityrus  ex  ove  et  hirco,  ^  musmo  ex  capra  ct  arictc;      cretius  :  Scymnique  leonum^  etc. 


cst  autem  dux  gregis. 

CAPUT  II. 

De  bestiis. 

1.  Bestiarum  *>  vocabulum  proprie  convenit  leoni- 

bus,  pardis,  tigribus,  lupis,  et  vulpibus,  canibasqne 

et  simiis,  ac  cdetcris,  quae  vcl  ore,  51  vel  unguibas 

Editorum  scripturam  retinuimus;  nam  mendose  Go- 
thici  omnes  :  Mulus  a.  a.  6.  t.  v,  h.  Gr(ecum  enim 
hoc,  vel  quod  jugo,  elc.  Nisi  Isidorus  mulum  vooem 
esse  Graecam  putavit,  molam  tantum  Latinam.  Sed 
quaerendus  auctor  non  inelegantis  senariiy  quem  ne- 
mo  olfecit  :  Tardas  molendo  ducat  in  ayrum  molas, 

*  Judan  asseruntf  quod  Ana  abnep.  Ex  Hieron. 
Quaest.  in  Gcn.,  cap.  36.  Id  Paphlagonibus  tribuit 
Uomerus,  'IX.,  6.  H 

^  Nam  tales  fctus.  Ex  eod.  lib.,  in  cap.  xxx  Gen.  U 
'^Hanc  eiiimfeminarum  dicuntessenaturam.  Ver- 
ba  Hieronymi,  ibid. 

**  Burdo  ex  eq,  et  as.  Varro,  ii  dcRc  rust.,  cap.  8  : 
Ex  equa  et  asino  fit  mulus;  contra^  ex  equo  et  asina, 
hinnus,  Glossar.  :  'H{i.tovo(  li  Tfficou  OviXEtat  xa\  Svou, 
mulus.  Burdo  ^(jlCovo?  i^  iirjiou  xai  5vou  OYiXiia;. 

•  Hybridce  ex  apris  etporcis.  Plin.,  lib.  viii,  cap. 
53.  Acron  tamen,  ad  Satyr.  7.  lib.  i  :  Tractum  (in- 
quit)  a^a^ui/a.^u/^^^^a^ut/a  et  vulturenascitur,  sive 
a  canihus,  qui  nascuntur  ex  venatiro  et  gregario. 

'  Tityrus.  Serv.  Eclog.  1  :  Laconum  lingua^  tityrus 
dicituraries  major^  qui  gregem  anteire  consuevit. 

^  Musmo.  Ex  Gothicis;  ct  musmones  dicuntur  a 
Sirabone.  Hb.  v.  Musomones  e  Serv.,  Georg.  iii, 
dd  vers.  Undisque  aries  in  gurgite  vilL  Nonius  :  Afu- 
simones  asini,  muli^  aut  equi  breves. 


7.  ^  Tigris  vocata  propter  volucrem  fugam.  Ita 
enim  nominant  Persae  et  Medi  sagittam.  Est  cnim 
bestia  variis  distincta  maculis,  virtute  et  velocitate 
mirabilis,  ex  cujus  nominc  fluraen  Tigris  appellalur, 
quod  is  rapidissimus  sit  omnium  fluviorum.  Has  cre- 
tius  :  magis  Hyrcania  gignit. 

Cap.  II.  —  *>  Bestiar...  serpentibus.  Ex  Aag.,  iii 
dc  Gen.  ad  lit.,  cap.  11. 

»  Feras  appellatw.  E  Serv.,  ad  vers.  Pinguisque 
ferinas,  JEn.i. 

i  Leama.  Ex  cod.,  ad  vers.  Catulor^  oblita  leama. 

Georg.  III. 
^  Ut  autem  le(ena  dicatur,  Ex  eod.,iEn.  xii.  Lu- 

crclius  : 

Irritata  leae  jaciebant  corpora  saltu. 

'  Leo  autem  Gra^ce,  Latine  rex.  De  hoc  loco  Ant. 
Augusl. :  Inveteri  (inqnit)  libro  Grasco  post  Orionis 
etymolopicon  est  :  Adwv,  8ti  xh  XEatvsiv,  iJyouv  vixafv. 

™  Animos  eorum  frons,  etcauda.  Solin.,  cap.  30. 

"  Cum  genuerint.  Verba  suot  Origcnis,  homil.  17 
in  Gen.  . 

®  Circa  hominem  leonum  naturam.  Serv,,ad  vers. 
Tum  demum  movet  arma  leo.  Mn.  xii  :  Ha!C  enim 
leonumnatura  est.utnisi  lacessiti,  irasci  nequeant. 

p  Captivos  obvios  repatriare.  Solin.  :  Cum  multi 
captivorum  aliqu^t  leonibus  obviis  intacti  repatrit^ 
verint. 

q  Tigris.  Ex  Piin.,  lib.  viii,  cap.  18.  ct  Solin. 
Etiam  apud  Armeoios  tigrim  sagitum  signiGcare  ait 
Varro. 


435 


S.  ISIDORI  UISPALEhiSIS  F.PISCOPI 


436 


8. /'a;?7/irr  dictus,  ^  sive  quod  omnium  animalium  f  ponitur,  qusp  venieoti  sinum  apcril,  in  quo    illc. 


amicus  sit,  cxccpto  dracone;  sive  quia  el  sui  gencris 
societategaudelfCladeamdcmsimilitudincmquidquid 
accipil  reddit.  ^  Ilav  enim  Grfcce  om/ie  dicitur.  Bcstia 
^  minulis  orbiculis  superpicta,  ita  utoculatis  ex  fulvo 
circulis,  nigra,  vel  aiba  distinguatur  varietate. 

9.  Ua)c  serael  omnino  parluril,  cujus  causse  ratio 
manifcsta  est.  Nam  cum  in  utcro  matris  coaluerc 
catuli,  maturisque  ad  nascendum  viribas  pollcnt, 
odiunt  tcmporum  moras.  Itaque  oneraLam  fctibus 
vulvam  tanquam  obstantem  partui  unguibus  laccrant, 
effundit  illa  {^artum,  seu  potius  dimittit,  dolore 
cogente.  Ita  posiea  corruptis  et  cicatricosis  scdibus 
gcnitale  scmcn  infusum  non  haerct  accoptum,  scd 
iiritum  rcsilil.  ^  Nam  Plinius  dicit  animalia  cum 


omni  fcrocilate  dcposita,  capiit  ponit,  sicquc  sopo- 
ratus,  velut  incrmiscapitur. 

14.  Elephantem  Grieci  a  magnitudiiie  corporis  vo- 
catum  piiiant.  541  quod  formam  montis  praeferat.^Grae- 
ce  enim  vions  X090C  dicilur.  Apud  Indos  autcm  a  voce 
barrus  vocalur.  Unde,  et  vox  ejus  barritus  dicitur, 
et  denles  ebar.  J  Rostrum  autem  promuscis  dicitur, 
quo  illc  pabulum  ori  admovel,  et  est  ^  angui  simi- 
lis,  vallo  munitus  eburno. 

15.  *  Hos  boves  lucas  dicios  ab  antiquis  Romanis  : 
boves,  quia  nullum  animal  grandius  vid^banl;  lucas, 
quiainLucaniaillos  primus  Pyrrhus  in  pra^Iio  objecit 
Romanis.  Nam  hoc  gcnus  animantis  in  rcbus  bcllicis 
aptum  csl.  In  eis  cnim  Persie,  etlndi,  ligncis  turribus 


acutisunguibusfrcquenterparerenonposse.  Vitian-  Bcollocatis,   tanquam  dc  muro  jaculis  dimicant.  In- 


tur  enim  intrinsecus  se  moventibus  catulis. 

10.  *  Pardus^  secundus  post  panthcrcm  cst,  genus 
varium,  ct  vclocissimum,  et  pracceps  ad  sanguincm. 
Saltu  enim  ad  mortem  ruit. 

11.  Leopardus  ex  adulterio  lesense  et  pardi  nas- 
citur,  et  leriiam  originemefficit,  sicut  et  Plinius  in  na- 
turali  historia  dicit  lconem  cum  parda,  aut  pardum 
cum  lesena  concumbere,  et  ex  utroquc  coitu  dege- 
neres  partus  creari, '  ut  mulus  et  burdo. 

5S 12.  Rhinoceros  a  Grsecis  vocatus,  Latine  intcr- 
pretatur  in  mre  cornu, «  Idem  et  monoceroSy  id  csi, 
unicornisy  eo  quod  unum  cornu  in  media  fronte  ha- 
beat  ^  pedum  quatuor,  iia  acutum,  et  validum,  ut 
quidquid  impetierit,  aut  ventilet,  aut  perforet.  Nam 


tellectu  autcm,  et  memoria  multa  vigent. 

16.  °^  Gregatim  incedunt,  °  motu  quo  valcnt  salu- 
tant,  murem  fugiunt,  aversi  coeunt,  quando  autem 
parturinnl,  in  aquis,  vel  insulis  dimittunt  fetus  propter 
draconcs,  quia  inimici  sunt,  el  ab  eis  implicati  necan- 
tur.  Bicnnio  autcm  portant  fetus,  nec  amplius,  quam 
semel  gignuni,  nec  plures,  sed  tanhim  unum. 

55  ®  Vivunt  annos  trecentos.  Apud  solam  Afri* 
cam  et  Indiam  clephanti  prius  nascebantur;  nunc 
sola  eos  India  gignit. 

17.P  Gryphes  vocantur,  quod  sit  animal  pennatum, 
el  quadrupcs.  Hoc  genus  ferarum  in  Hyperboreis 
moQlibus  nascitur.  Omni  partc  corporis  leonessunt; 


ctcum  elephante  saepe  ceriamen  habet,  et  in  ventre  C  *^^^  ^^  facie  Aquilis  similes,  ei  equis  vehementer  in 


vulneratum  prosternit. 

13.  Tantoe  autem  cst  fortitudinis,  ut  nulla  venan- 
tium  virtute  capiatur;  sed,  sicut  asserunt  qui 
naturas  animalium  scripserunt,  virgo  puella  pro- 

*  Sive  quod  omnium  animalium  amicus.  Huic 
ctymo  favcnl,  quie  Plin.  viii,  cap.  17;  et  iElian.,  vi 
de  Hist.  animal.,  referunt.  Vulgo  panthera,  quod 
tota  fera  sit,  dicta  putatur. 

*>  n«v  enim  omne  dicitur,  Aut  aliquid  dcest  (quod 
visum  cst  A.  Aug.),  aut  tioc  potius  superfluum  mepti 
alicujus,  qui  id  solum  nossct,  interpretis  glossema. 

<*  Minutis  orbiculis,  SoIin.,cap.  21  iMinutis  orbi- 
culis  superpict(8,  ita  ut  oculatis  ex  fulvo  circulis, 
vel  casrula,  vel  alba  distinguatur  tergi  supellex, 

^  Nam  Plin,  dicit.  K  Scrv.,  Gcorff.  11,  ad  vers. 
Sasva  leonum  semina.  Locus  vero  Plio.,  iib.  viii, 
cap. 16.  ^ 

^Pardus  secundumpost  pantheram.  ESolin.,ibid. 

'  Ut  mulusetburdo.  £x  tribus  Codicibus  A.August. 

«  Idem  et  monoceros.  Ex  Greg.,  lib.  xxxi  Moral., 
cap.  10,  al.  13.  Plinius  alium  a  monoccrote  rhino- 
cerotcm  esse  vuh.,  lib.  viii,  cap.  20  et  21.  Hunc 
Romae  ssepc  visum,  illum  negat  vivum  posse  capi. 
Idem  refcrt  Solinus,  Vivus,  inquit,  non  venit  in  ho- 
minum  potestatem,  et  in  Balearico  Codice,  additur 
hoc  loco  :  Fertur  tantam  habere  ferocitatem,  ut 
cavtus  statim  moriatur. 

^Pedumquatuor.  Sic  etiam  Solin. ;  sedPIin.,  cu- 
W/orttmdttorum;<;ttftt7i  w/iet«,  Ctosiasinlndicisapu  I 
Photium;  sesquicubiti,  iEIian.,  lib.  iv,  c^p.  52.  I)c 
asinis  Indici^.  Esletiam  in  ejus  cornu  coloris  magiia 
yarielas  apud  cosdem.  Videtur  auiem  Plinius  eum- 
dem  monoccrotcm  cxis  imasse  cum  asino  Indico; 
negat  enim  lib.  xi,  cap.  46,  aliud  csi>c  asiiiuai  uui- 


festi.  Nam  et  homines  visos  discerpunt. 

18.  q  Cameleon  non  habet  unum  colorem,  sed  di- 
versa  varietaie  conspersus,  ut  pardus,  Dictus  autem 
ita  (eo  quod   camcli  simililudinem    habet  et  leonis) 

corne  prseter  asioum  Indicum  et  orygem.  Sumpsit- 

Sie  id  ex  Arist.,  lib.  11,  cap.  1,  de  Hist.  animal. 
e  oertamine  rhinocerotis  cum  elephante,  vid.  Plin., 
Solin.,  iEIian.  Diodor.,  Slrab.,  Agatharchid.,  in 
lib.  de  Mari  Rubro. 

*  Grmcis  enim  mons  Xo^ocln  Gothicis,  elepho^  nulla 
sentenlia,  ut  fere  in  Grsecis  vocibus  accidit.  A. 
Aug.  secuti  sumus  conjecturam  non  admodum  du- 
biam.  Alias  ex  aliis  origines  aut  notationcs  elephan- 
tis  afferre  nihil  attinet. 

^  Rostrumautempromuscis.  Ex  Ambros.,  ix,  Hex., 
cap.  5. 
*■  Et  est  angui  similis»  Lucretius  : 

...  Anguimaiios  elephantos  India,quorum 
Millibus  e  multis  vallo  munitur  eburno. 
^  Hos  boves  Lucas.  Varr.,  lib.  vi,   et  Plin.,  viii, 
cap.  6.  Lucret.,  lib.  v  : 

Inde  boves  lucas  turrito  corpore  tetros... 
Aneuimanos  belli  docuerunt  vulnera  Poeni 

Sufferre 

"  Gregatim  incedunt.  Bx  Plin.,  viii,  cap.  5.  Solin.: 
Oberrant  agminatim. 

"  Motu  quo  vaknt  salutant.  Solin.:  Solis  exortus 
motib.,  quibus  possunt,  salutant. 

"  Vivuntann.  ccc.  —  Ksl  in  Graeco  ciymologic.  ca 
de  re  hemisiichium. 

p  Gryphes  vocatur  quod  sit.  Non  clymon  rcddil,  ut 
neqU(',  Servius,  e  quo  sunt  liaec,  in  Eclog.  3. 

4  Cameleon..»  dictus  autem.  Post  ha;c  vcrba  lacunn 
csi  in  Gothlcis. 


437 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XIU 


m 


hujus  camelconis  corpusculum  ad  colores  quos  vidct  A  aulem  Graece  a  morsibus  ai.pellatar,  quod  r.ibic  ra- 

foAillima   /«nnvAPCinnn  vartnitir»     nnt\A   oli/\t*itm   nnl^A  ^..»:i^>: :^ •.  .  •  ■    .       *  ■••  • 


facillima  conversione  variatur,  quod  aliorum  anima- 
Uum  non  esl  ita  ad  conversionem  facilis  corpulentia. 

19.  *  Cameleopardus  diclVLS,  quod  dum  sil,  ulpar- 
dus,  albis  maculis  superaspersus,  collo  equo  similis, 
pedibus  bubulis,  capite  tamen  camelo  est  similis. 
Hunc  ^thiopia  gignit. 

20.  ^  Lynx  dictus^  quia  in  luporum  genere  nume- 
ratur  :  besiia  macuiis  tcrga  distincta,  ut  pardus,  sed 
similis  lupo.  Unde  iite  Xuxo^,  iste  lynx,  Hujus  uri- 
nam  converti  in  duriliam  pretiosi  lapidis  dicunt,  qui 
•^  lincurius  appcllatur,  quod  el  ipsos  lynces  sentire 
hoc  documento  probatur;  nam  egestum  liquorem 
arenis,  inquantum  potuerint,  conlcgunt,  invidia  qaa- 
dam  natune,  ne  talis  egc^tio  50  iranseat  in   usum 


pacilatisquaequemvenerit  truci-Ict.  Alii  lupos  vocaios 
aiunt,  quasi  leopos,  quod  quasi  leoni,  ita  sit  illi  virtus 
in  pedibus,  unde  quidquid  pode  presserit,  non  vivit. 

24.  Rapax  autem  beslia,  ct  cruoris  appctcns,  de 
*  quo  rustici  aiuni  57  vocem  hominem  perdere,  si 
eum  prior  lupus  viderit.  Unde  et  subito  lacenii  dici- 
lur  r  Lupus  est  in  fabula.  Certe  si  se  prajvisum  sen. 
serit,  deponit  feritatis  audaciam.  •  Lupi  toto  anno 
non  amplius  quam  dies  duodecim  coeunt,  famem  diu 
portant,  et  post  longa  jejunia  multum  devorant. 
•^Liipos  iEthiopia  mitlit  cervice  jubatos,  ct  tantum 
varios,  ut  nullum  colorem  illis  dicant  abesse. 

25.  Canis  nomen  Latinum  Grsecam  etymologiam 
vidctur  habere.  Graece  enim  xiSwv  dicitur ;  licet  eum 


humanum.  *  Lynces  dicil    Plinius  sccundus  extra  g  »  quidain  a  canore  latratus  appellatum  aestiment,  eo 


nnum  non  admitterc. 

21.  •  Castores  a  castrando  dicti  sunt.  Nam  testiculi 

eorum  apti  sunt  medicaminihus,  propter  quod  cum 

praesenserint  veualorcm,  ipsi  sc  caslraut,  et  morsi- 

bus  vires  suas  amputant.  De  quibus  Cicero  in  Scau- 

riana  :  Redimunt  se  ea  parte  corporis propter  quam 

maxime  cxpetuntur,  Juvenalis  : 

qui  sc 

Eunuchum  ipse  facit  cupiens  evadere  damno 
Testiculi. 

Ipsi  sunt  et  fihri,  qui  etiam  pontici  canes  vocantur. 

22.  '  Vrsus  fertur  dictus,  quod  ore  suo  formet  fe- 
tas,  quasi  orsus.  Nam  aiunt  eos  informes  gencrare 
partus,  et  carncm  quamdam  nasci,  quam  mater  lam- 
bendo  in  mcmbra  componit.  e  Unde  csl  illud  : 

Sic  format  lingua  fctum,  cum  protulit  ursa. 
Sed  hoc  immaturitas  partus  facit ;  denique  tricesimo 
die  generat.  Unde  evenit  ut  prsecipitata  fecunditas 
informes  procreet.  Ursorum  caput  invalidum;  vis 
maiima  in  brachiis,  ct  in  lumbis;  undc  interdum 
erecti  insistunt. 

23.  Lupus  Graeci  derivatione  in  linguam  nostram 
transfertur.  Lupos  cnim   illi  Xu*ou;  dicunt,  ^  Xuxoc 

*  Camelopardus.  —  Cameiopardxilis  dicilur  a  Pli- 
nio  <'t  Solin.  Vid.  Varr.,  Hb.  iv. 

*»  Lynx  dictus.  Goth.  lynciSy  utsupra,  lib.  xi,  Cal- 
cis  pro  calx. 

'  AoYyoupiov.  Dioscorid.,  Plin.,  Solin.,  iEIianus. 

**  Lynces  dicit  Plin.  E  Serv.,  ad  vers.  Degeremore 
ferm.  /En.  iv. 

«  Castores  a  castrand.  E  Scrv.,  ad  vers.  Yirosa- 
que  Ponti  Castorea.  Georg.  i 

f  Ursus,  q.  orsus,  Varro  :  Ursi  Lucana  origo. 

R  Unde  est  illud  :  Sic  format  ling.  Carmen  Dra- 
conlii,  de  quo  paulo  post. 

^  A.uxo^  Grcece.  Esi  cnitn  Xuaax,  rahies  et  Xudaav, 
rabie  furere.  Velus  Orionis  liber  :  Auxoc^iiib  xaxu)( 

Xtiv  Xuiiv  TTjv  7:o((xvr,v. 

•  De  quo  rustici.  Idem  supra,  lib.  i,  cap.  36.  Vid. 
Plin.,  VIII,  cap.  28;  Solin.  in  cap.  de  Ilal.;  Ambros., 
Ti  Hexam.,  cap.  4. 

J  Lupi..-  diebus  xii  coeunt.E  Solin.,  cap.  8,  aut 
Plin.,  lib.  VIII,  cap.  22.  Arisi.  non  coire,  sed  parere 
omnes  diebus  auni  duodocim  refert,  quod  ipse  fabn- 
losuii)  putai,  lib.  vi,  cap.  35,  de  Hist.  animai.  Duo- 
decim  dies  parturire  Jllianns  ait,  lib.  iv,  cap.  4.  de 
Ani  iialibus,  his  verbis  :  OO  pofo;  oi  Xuxoi  TfjV  M^i^a 
i7:9Auou«iv,  hXk  ev  7)ii.ipai;  da)^exa,  xa\  vu5  ToaauTai^. 


P 


qnod  insonet,  unde  et  canere.  Nihil  autem  sagacius 
canibus,  plus  enim  sensus  caeteris  animalibus  habenl. 

26.  Namque  ™  soli  sua  nomina  recognoscunt,  domi- 
nos  suos  diligunt;  dominorum  tecta  defendunt;  pro 
dominis  suis  se  morti  objiciunt ;  voluntarie  cum  domino 
suo  ad  praedam  currunt;  corpus  domini  sui  ctiam 
morluum  non  rclinquunt.  Quorum  postrcmo  naiura 
cst,  cxlra  homincs  esse  non  posse.  In  canibus  duo 
sunl  (spectanda)  aut  fortiludo,  aut  velocitas. 

27.  "  Catuli  abusive  dicuntur  quarumlibet  bestia- 
rum  filii;  nam  catuli  proprie  canumsunt,  per  dimi- 
nutionem  dicti. 

28.  o  Lycisci  autcm  dicuntur,  ut  ait  Plinius,  canes 
nati  ex  lupis  et  canibus,  cum  inier  se  forle  miscen- 
tur.  °  Solent  et  Indae  fcmina;  canes  noctu  in  silvis 
alligatnR  admitti  ad  bcstias  tigrcs,  a  quibus  insiliri, 
et  nasci  ex  eodem  fetu  canes  adeo  acerrimos,  5S  et 
fortos,  ut  in  complexu  lcones  prostcrnant. 

29.  ^  Vulpes  dicta,  quasi  volupes.  Est  enim  volubi- 
lis  pedibus,  el'  nunquam  rectis  itineribus,  sed  tor- 
tuosis  anfractibus  currit,  fraudulcntum  animal,  insi- 
diisque  decipiens.  Nam  dum  non  habuerit  escam, 

^EtziX  ToaouTw  TTjv  AvTo)  ili  A^Xov  15  'r;rep6opicov  IXOetv 
AiJXiot  ^aaiv.  Theodori Gazae  interpretatio  confirmatur 
verbis  Antigoni,  mirabilium  Narrationum  cap.  61  : 
«^TQalv  Yfltp  auTou{  S;uavTa{  Iv  i6'  tou  IrjiauTou  tUttvi. 
Sed  est  qui  putet  xii  dies  tantum  in  uiero  ferre,  cui 
opinioni  eccasioncm  praeb  lit  vctus  qufedam  Aristole- 
lis  xaT^  ir6^a   interprciatio.   Lege    Pi.T.   Valerian., 

Olib.  XI  Hieroglyph.,  in  Lupo  et  Properantia. 
^Lupos  ^thiop.  Sol.   Cod.  de  iEthiop.  :  /EiliiO' 
pia  mittit  Lycaonem  ilupus  est  cervicc  juhatus,et 
tot  modis  varius,ut  nullum  illicoloremdicant  ahesse. 

*  Quidam  a  canore  latratus.  Varr.,  Iib.  iv  :  Ca- 
i\i\\i»asagaci  sensn,  etacuto.  IIwc  anis,  nisiquod 
tuba  et  cornusignum  cum  dant,  canel  dicitur,  auod 
hic  item  et  nocticulus  in  custodia,  et  venanai  si- 
gnum  voce  dat,  canis  dictus.  Ubi  pro  nQcticulus^ 
neictaculus  quidHm  Irgunt. 

™  Soli  nomina  sua  recognosc.  Ex  Plin.  et  Solin. 

"  Catuli  abusive.  E  Serv.,  Georg.  iii. 

o  Lycisci.  E.  Serv.,  Eclog.  3. 

p  Solent  et  Indas  .  Ex  Plm.,  viii,  cap.  4,  el  Solin. 

n  Vulpes  dicta.  Varro  :  Volpes,  ut  /Elius  dicebat 
quod  volat  pedibujs. 

'  Et  nunquam  rectis  itinerib,  Ex.  Grejior.,  xix 
Moral.,  cap.  i. 


439 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  EPISCOPI 


440 


fingit  mortcm,  sicque  dcscciidentes,  quasi  ad  cada-  H     37.  j  /c/ineumon  Graecevoc4lus,coquododore8uo 


vcp,  aves  rapit  et  devorat. 

30.  *  Simice  Grsccum  est  nomen,  id  est,  pressis  na- 
ribus.  Unde  et  Simias  dicimus,  quod  suppressis  na- 
ribus  sint,  et  facie  foeda,  ^  rugis  turpiler  foUicanti- 
bus,  licet  el  capellarum  sil  pressum  habere  nasum. 
Alii  simias  Latino  arbitrantur  sermone  vocatas,  ^  eo 
quod  multa  in  eis  similitudo  raiionis  humanse  sen 
titur,  sed  falsum  est. 

31.  Haeelementum  sagaces,  ^  nova  Luna  exsullant, 
media  et  cava  tristantur.  Fetas  quos  amant  ante  se 
gestant,  neglecti  circa  matrem  ha;rent.  Harum  genera 
qainque  sunt,  ex  quibus  cercopitheci  caudas  habent. 
Simiaenimcumcaudaest®  quam  quidam  o5pav  vocant. 

32. '  SphingeSj  villosse  sunt  comis,  mammis  pro- 
minentibus,  dociles  ad  feritatis  oblivionem. 

Cynocephalij  et  ipsi  similes  simiis,  sed  facie  ad 
modum  canis,  unde  et  nuncupati. 

33.  Satyri,  facie  admodum  grata,  et  gesticulatis 
motibus  inquieti. 

Callitriches,  toto  pene  aspectu  a  caeteris  dislant ; 
sunt  cnim  in  facie  producta  barba,  et  lata  cauda. 

59  34.  Leontophonos,  bestia  modica,  et  ex  eo  iia 
vocata,  quia  capia  exuritur;  ejusque  cinere  aspersee 
carnes,  et  positse  per  compila  semitaram  leones  ne- 
cant,  si  quantulumcunque  ex  illis  sumpserinL 

35.  ^  Histrix^  animal  in  Africa  erinacii  simile, 
vocatum  a  stridore  spinarum,  quas  tergo  laxatas 
emittit,  ut  canes  vulneret  insequentes. 

36.  ^  Enhydros  bestiola  ex  eo  nuncupata,  quod  in 


et  salubria  OO  ciborum  et  venenosa  prodantur.  ^  De 
quo  Draconlius  ait :  Prcedicit  suillus  vim  cujuscun- 
que  veneni,  Suillus  autem  a  setis  est  nuncupatos.  Hic 
etiam  serpentes  insequitur,  qui  cum  *  adversus  as- 
pidem  pugnat,  caudam  erigit,  quam  aspis  maxime 
incipit  observare,  quasi  minantem,  ad  quam  cum  vim 
suam  transfert,  decepta  corripitur. 

38.  Musio  appelatus,  quod  muribus  infestus  &ii. 
Hanc  vulgus  catum  a  captura  vocant.  ^  Alii  dicunt 
quod  calat,  id  est  videt.  Nam  tanto  acute  cernit,  ut 
fulgore  lumiois  noclis  tcnebras  superet.  "  Unde  et  a 
Graeco  venit  catus,\d  est,  ingeniosas,  dbcb  tou  xaUo6at. 

39.  ^  Furo  a  furvo  dictus,  unde  et  fur,  Tenebrosos 
enim  et  occultos  cuuiculos  effodil,  et  ejicit  pnedam 

B  quam  invenerit. 

40.  P  Melo^  quod  sit  rotundissimo  membro,  vel 
quod  favos  petat,  ct  assidue  m,ella  caplet. 

CAPUT  ni. 

De  minutis  animantibus. 

4.  Afu5  pusillum  animal,  Gra^cum  iHi  nomen  cst; 
quidquid  vero  61  ex  eo  trahitur  Latioum  6t.  Alii 
dicunt  mure.squodexhumoreterrsenascuntur. '  Nam 
Mus  terra,  nnde  et  humus.  "  His  in  plenilunio  jecur 
crescit,  sicut  quaedam  maritima  augentur,  quae  rar- 
sus  minuente  luna  deficiunt. 

2.  Sorex,  Latinum  est,  eo  quod  rodat,  et  in  mo- 
dum  serrce  prsecidat.  ^  Antiqui  autem  sorigbn  sauri- 
cen  dicebant,  sicut  ei  gloduii  claudum. 


aquis  versetur,  et  maxime  in  Nilo.  Quse  si   inve-  C     3.  "  Mu5/e//a  dicta,  quasitnu^/on^;  nmtelum 


nerit  dormieiiem  Crocodilum,  volutat  se  in  lutum 
primum,  et  intrat  per  os  ejus  in  ventrem,  et  carpcns 
omnia  interanea  ejus,  *  exit  viva  de  visceribus  cro- 
codili,  ipso  mortuo. 

«  Simioi.  £.  Scrv..  Eclog.  iO. 
Rugis  turpiter  follicantib,  Usus  est  eadem  voce 
Apalei.,Ub.  ix  :  Quales  illi  muli  senis,  vel  canthe- 
ntdebilescirca  prcBsepium  capita  demersi.contrun- 
cabant  moles  palearum  cervtce  cariosa,  vulnerum 
^utredine  follicantesnares  languidulas,  Et  Hieron., 
in ep.  ad  Eust.,  de  Cust.  Yirg :  Sipes  laxaoelle  non 
folleat,ei  paulo  post,  laxas  manicas,caligas  follicantes, 
^  Quod  multa  in  eis  similitud,  Enn.  : 

Simia  quam  similis  turpissima  beslia  nobis. 
*  Nova  luna,  E.  Solin.  vid.  Arist.  etPlin. 
"  Quam  quidam  oi^pa*.  Chaconis  conjectura;  ut  ad 
caudam,  non  ad  simtam  referatur.  Ad  lectiones  Vul-  D  Plinii  (ut  ojinor  vjverra) 
canii  addas  licet  ex  noslris  alias  non  minus  ineptas, 
cluram^  cram,  diuram^  cuuram. 
^Sohinges,,,  callitriches,  leontophonos,  Ex  Solin. 
?  Histrix  animal  in  Africa.  Ita  Plin.  viii,  cap. 
35;  at  Solin.,  in  Mthiofia^  cap.  33. 

^  Enhydros,  Solin.,  Plin.,  Amm.  Mareellin.,  lib. 
XXII  Hist.,  Diodor.  Sicul.,  et  Plaiarcb.,inlib.  Utrum 
terrestria  aquatilib.  prudentiora. 

»  Exit  viva  de  visceribus  crocodili,  ipso  mortuo* 
Pro  his  verbis  in  veteribus  libris  soia  hsec  leguntur, 
et  sic  moritur.  Vid.  Piin.  el  Soliu. 

j  lchneumon,  quod  odore  ^yiy*^'^''^  ^oc  est,  vesti- 
qatorem^  sive  inaagatorem  inierpreiantur  Horodot., 
Nicander  et  Hesychius. 

^De  quo  Dracontius,..  prasdicit.  k\,prascidit,  Dra- 
cootius  opus  sex  dieruin  carmine  comf»o4uit.  Aiha- 
nagildo  regnaute,  quod  poema  Bugenius  111,  To- 


a  longiludine  dictum.  Ha^c  ingenio  subdola,  in  domi- 
bus,  ubi  nutrit  catulos  suos,  transfert  mutatque  se- 
dem.  Serpentes  etiam  et  murcs  persequitur  :  duo 
autem  sunt  genera  mustellarum.  Alterum  enim  sil- 

let.  anlistes,  sub  Ciudasuiutho  et  Reccensuintho,  et 
emendavit,  et  septimi  diei  versibus  auxit.  Hunc  Ii> 
brum  Golhicis  characteribus  scriptum  bibliotheca 
Martiui  Rodcrici  Azagrse  nunc  servat. 

^  Adversv^s  aspidem  pugnat,  Plin.,  vin,  cap.  24. 

^  Aliidicuntquodcatat,idest,acutevidet,  Varro, 
lib.  VI :  Cata,  acuta;  hocenimverbo  Sabini  dicunt ; 
quare  Catus  jEHus  Sextus  non^utaiunt^  sapiens,  sed 
acutus;  simul  gata  dicta,  accipienda  agutb  digta. 

°  Unde^  et  a  Grascis  venit  catus,E  Serv.,  ad  vers. 
Instant  ardentes  Tyrii,  Mn,  i. 

°  Furo  a  furvo,  ilodie  a  nobis  huron,  idcm  cum 


p  Melo.  Quem  Geor^.  Aaricoia,  in  lib.  de  Subter- 
ran.  animalibus,  et  (msi  fallor,  Plin.,  lib.  viii,  cap. 
38)  melem  appellant.  Sive,  ut  scriplum  esl  in  Var- 
rone,  edito  a  P.  Viciorio,  moelem,  Georg.  Alexand., 
in  Priscar,  vocum  enarraiione,  quae  in  libris  veterum 
de  Re  rustica  sunt :  Meles  (inquit),  animal  avibus 
inimicum,  puto  esse  id  quod  vulgus  fovinum  et  ma- 
turelum  appeUant,  alii  taxum  dtcunt, 

Cap.  111.  —  '  Quidquid  vero  ex  eo  trahitur,  Vo- 
ces  qua)  a  7nure  ducuntur. 

'  rfam  mus  terra.  Idem  repetit  lib.  xx,  cap.  3. 

•  His  in  plenilunio,  Cic,  in  lib.  deDivinal.  :  Mus- 
culorum  jecuscula  bruma  dicuntur  aiigeri,  llem 
Plin.,  lib.  XI,  cap.  37  :  Murium  jecusculis  fibras  ad 
numerum  lunm  in  mense  congruere  dicuntur, 

*  Antiqui  soricen,  E.  Serv.,  Georg.  ii,  iii. 
"*  Mustella  dicta.  E  Serv.,  in  illud :  At  non  hoc  te- 


4ii 


BTYMOLOGIARUM  LIB.  XIL 


442 


veslre,  est  distans  magaitadiue,  quod  Graeci  ^xTf^a; 
Tocant ;  *  alterum  in  domibus  oberrans.  Falso  au- 
tem  opiniantur  qui  dicunt  mustellani  ^  ore  concipere, 
aare  efTundere  partum. 

4.  *  Mu^araneus. 

Aranea, 

^  Est  in  Sardinia  animal  percxiguum,  arancse 
forma,  quae  solifuga  dicitur,  quod  diem  fugiat.  In 
meiallis  argentariis  plurima  est,  occulto  rcptans,  et 
per  impradenliam  supersedeniibus  pestem  facil. 

€19  5.<>  Talpa  dicta,  quod  sit  damnata  ciecilatc  per- 
pctua,  et  tencbris.  Est  ctenim  absque  oculis,  sempcr 
terram  fodit.ct  liumum  egerit,  atque  radices  subter 
fmgibus  comedit,  quam  Graeci  a<jfi\axa  vocant. 

6.  Glires  dicti  sunt,  quia  pingues  cos  efticit  som* 
nus.  ^  Nam  gliscere  diclmus  crescere.  Hicme  cnim 
tott  dormiunt,  et  immobilcs,  quasi  mortui  jacent, 
tempore  aestivo  «  reviviscunt. 

7.  ^  Hericiu^  animal  spiuis  coopertum,  quod  cxinde 
dicitar  nominalum,  eo  quod  subrigit  sc,  quando  spi- 
nis  suis  clauditur,  quibus  undique  proiectus  est  con- 
tra  insidias.  Nam  slatim  u(  aliquid  praescnserit,  pri- 
mam  se  subrigit  atque  in  globum  convcrsus  in  sua 
se  arraa  recolligit.  IIujus  prudentia  qua^dam  est.  Nam 
dam  absciderit  uvam  dc  vite,  supinus  sese  volulat 
super  eam,  et  sic  eam,  exhib€|  natis  suis. 

8.  Grillus  nomen  a  sono  vocis  habet.  ^  Hic  retro 
ambulat,  terram  tcrebral,  stridet  noctibus;  venatur 
eum  formica  circumligata  capillo  in  cavcrnam  ejus 
conjecta,  afflato  prius  pulvere,  ne  se  abscondat,  ita 
formicae  complexibus  trahitur. 

9.  J  Formica  dicta,  eo  quod  ferat  micas  farris» 
cujus  solcrtia  mulla.  Providcl  enim  in  futurum,  et 
praeparat  aestate  quod  hieme  comcdal.  In  messe  au- 
tem  elegit  triticum,  hordeum  non  tangit.  68  ^  Dum 
pluit  ci  sempcr  frumentum,  totum  ejicit.  ^  Dicuntur 
in  iEthiopia  esse  formicae  ad  canis  formam,  quae 
areoas  aureas  pcdibus  eruunt,  quas  custodiunt  ne 
quis  auferat,  captantesquc  ad  nccem  perscquunlur. 

lum,  Md.  IX.  Vide  Fest.,  in  Armacl  Tela,  Et  Cai. 
cap.  233  de  verb.  Si^nific. 

*  Alterum  in  domib.  oberrans,  Quam  Graeci  d^cXto? 
yaXTv,  illam  «Ypfav  YaXTjv  dicunl. 

*>  Ore  concipere.  aure  effund,  Contra,duo  Cod.  Tar- 
rac. :  Aure  cancipere,  ore  effundere^qnod  magis  pro- 
bat  A.  August. 

«  Musaraneus,  Duae  hic  lacunae  in  Gothicis,  uno 
Ovelensiexceplo,  in  quo  :  Musaraneu^  cujus  m,a,p. ; 
iDaliis,vel  interimitury  vel  moW/ur,  ut  suspecia  pror- 
8US  mihi  sii  inlerpretatio.  MuoyoXtj  dicitur  a  Diosco- 
ride.  Glossar.  :  MooyaX^,  musaraneus.  Salm.  Cod., 
Musaraneus,  vel  musaranea, 

^  Est  in  Sardin,  E  Solin.,  10. 

*  Talpa.,.quam  Grfeci,  Ex  Hier.,  in  Is.  ii.  Glossar.: 
Talpa,  9.a<^l.  Golhici  iaa^iXajta  (non  aa7:dEXaxa,  ut 
Uieronymus)  habent. 

'  Glires  crescere.  Verba  Serv.,  ^n.  xii,  in  princip. 
«  Reviviscunt.  Post  haec  vcrba  ascriptum  cst  m 
Bdlearico  :  De  quo  quidam  : 

Tota  mihi  dormitur  hiems,  et  pinguior  illo 
Temporesum,  quo  me  nil  nisi  somnus  alil. 
*•  Hericius,  Ex  Ambros.,  Hexam.  vi. 

*  Hic  retro  ambulut.  Plin.,  Vcrb.  lil).  xix,  cap.  ull. 
i  Formica  dicta.  E  Serv. ,  ^n.  iv  :  Sanc  (inquil) 


jl  10.  "■  Formicolcon,  ob  hoc  vocatus,  quia  est,  vel 
formicarum  leo,  vel  certe  formica  pariter,  et  leo. 
Esl  enim  animal  parvum,  formicis  satis  infestam, 
quod  se  in  pulvere  abscondit,  et  formicas  frumenta 
portantes  interficit.  Proinde  aulem  leo  et  formica 
vocatur,  quia  aliis  animalibus  ut  formica  est,  for- 
micis  autem  ut  Ico  est. 

CAPUT  IV. 
De  serpentibus, 
1.  Anguis  vocabulum  omnium  scrpenlium  gcnus, 
quod  plicari  et  contorqucri  potcst.  Ei  inde  anguis^ 
quod  angulosus  sit,  ct  nunquam  rectus.  Angues  au- 
tem  apud  genliles  "  pro  gcniis  locorum  crant  habiti 
semper,  unde  el  Persius  : 

Pinge  duos  angucs,  pucri,  sacer  cst  locus... 

D  2.  Coluber^  ab  eo  dictus,  quod  colat  umbras, 
®  vel  quod  in  lubricos  tractus  flexibus  sinuosis  laba- 
tur.  Nam  lubricum  dicitur  quidquid  labitur  dum  te- 
nctur,  at  piscis,  et  serpens. 
.  3.  Serpens  autem  nomen  acccpit,  quia  ocpultis  ac- 
cessibus  serpit;  non  enim  apertis  passibus,  sed 
squammarum  minutissimis  nisibus  repit.  Illa  autem 
quae  quatuor  pcdibus  nituntur,  sicut  lac^rti,  ct  stel- 
liones,  non  serpcntes,  sed  reptilia  nominantur.  Ser- 
pentes  autem  reptilia  sunt,  quia  venlre,  et  pectorc 
reptanl;  quorum  tot  p  venena,  quot  genera;  tot  pcr- 
nicics,quot  species;  tot  dolores^quot  colores  habentur. 
€l4  4.  Draco  major  cunctorum  serpentium,  sive 
omnium  animantium  supcr  terram.  Hunc  Graeci 
^pdbcovia  vocant.  Unde  et  derivatum  est  in  Latinum 

p  ut  diceretur  Draco;  q  qui  saepe  a  s;)cluncis  abstrac- 
tus  ferlur  in  acrem,  concitaturquc  propter  eum 
aer.  Esi  auicm  cristatus,  ore  parvo,  ct  arctis  fistu- 
lis,  per  quas  trahit  spiritum, '  et  linguam  exerit. 
Vim  autem  non  in  dentibus,  scd  in  cauda  habet,  et 
verbere  polius  quam  rictu  nocet. 

5.  Innoxius  autcm  est  a  vcnenis,  sed  ideo  haic  ad 
mortem  faciendam  venena  non  esse  oecessaria,  quia 
si  qaem  ligaverit,  occidit. '  A  quo  nec  elephas  tutas 

Formica  dicta  est  ab  eo,  quod  ore  ferat  micas.  Vox 
farris  nihil  ad  ctymon,  sed  hallucinatus  est  Isidorus, 
qui  commentaria  Servii  sinc  versibus  poetae  habuerit. 
Vid.  Serv. 

^  Dum  pluit  ei.  Al.,  Dum  pluit  super  ejus  fru- 
mentum.,.  totum  ejicit,  hoc  est,  exponit  soli, 

'  Dicuntur  in  ^tniopia,  Ex  Sol.,  cap.  43. 
Q     "*  Formicoleon,  E  Greg.  v  Moral.,  cap.  16,  nisi 
**  quod  apad  eum  myrmicoTeon. 

Cap.  IV.  —  °  Pro  Geniis  locorum.  E.  Serv., -^n  v. 

"*  Vel  quod  in  lubricos  t,  s.  Ex  Lact.,  cap.  8  de 
Opif. 

p  Tot  venena  quot  genera,  VerbaTertall.,  in  lib. 
Advers.  Gnostic,  nisi  quod  iliic,  ingenia,  \Atgenera. 

1  Qui  scepe  ab  speluncis,  Ex  Aug.,  in  ps.  cxlviii. 

'  Ore  parv. . .  et  linguam  exerit.  Vid.  Sohn.,  cap.  33. 
dc  iEthiop.  Dictus  aatem  draco  dbcb  xou  Blpxeiv,  id 
est,  videndo,  Cernit  namque  acutissime.  Macrob.,  i 
Saturn ;  el  Fe>t.,  in  Dracones, 

■  Nec  elephas  tutus  est,  Lucan.,  lib.  ix :  Nec  tutus 
spatio  est  elephas.  Sunt  namque  dracones  quoque 
ipsi  ingentes.  Diodor.,  Iib.  iv  :  Tradunt  quidamin 
desertis,  ac  feris  locis,  serpentes^  qui  cum  elephan- 
tis  propter  aquas  pugnant  magnitudine  numeroque 
admirabiles  esse^  etc.  Et  Plin.,  viii,  cap.  11. 


443 


S.  ISIDORf  HISPALBNSIS  BPISCOPI 


4U 


estsui  corporis  m^gnitudinc.  Nam  circa  somilas  deli-  1     13.  ^  Dipsas,  genus  aspidis,  qusp  L  iline  situla  di- 


tetcens,  per  quas  el^phanii  solito  gradiuQtur,  crura 
eorum  nodis  illigcU,ac  sufo^taH  perinDit.  Gignitur  au- 
lem  in  i£thiopia,  et  India  in  ipso  iaccndio  jugis  aestus. 
6«  ^  ^iliscus  Grsece,  Latine  interpretatur  re- 
guluSf  60  quod  rex  serpentium  sit,  adeo  ut  eum 
videntes  fugiant,  qaia  olfactu  suo  eos  nccat,  nam  et 
hominem,  vel  si  aspicial,  jnterimit.  Siquidem  ad  ejus 
aspectum  nulla  avis  volaos  illaesa  transit,  sed  quam- 
vis  procnl  tit,  rjos  ore  combusta  devoratur. 

7.  A  mustelHs  tamen  vincilur,  quaa  iilic  homi- 
inferunt  c^vemis  in  quibus  delitescit.  Itaque  ea 
visa  fugit,  quem  i)Ia  persequitur,  et  occidit.  Nihil 
enim  parens  ille  rcrum  sine  rcmedio  constituit.  Est 
aut^m  longitudine  semipedalis,  albis  maculis  lineatus. 


cilur,  quia,  qucm  momorderit,  sili  perit. 

14.  '  HypnaliSy  genis  aspidis  dicta ;  quod  somno 
necal  :  hanc  sibi  Gleopatra  apposuit,  et  ita  mortc 
quasi  somno  solata  est. 

16.  i  Hamorrhois,  aspis  nuncupatur,  quod  san- 
guinem  sudet,  qui  ab  eo  morsus  fuerit,  ita  ut,  dis- 
solutis  venis,  quidquid  viUe  est  per  sanguinem  cvq- 
cet.  Grsece  enim  sanguis  aT^jioc  dicitur. 

16.  Prcester,  aspis  scmpcr  ore  patenti  et  vapo- 
rante  curril.  Cujus  poela  sic  meminii  : 

Oraque  distendcns  avidus  fumanlia  prsstet. 
Hic  quem  percusscrit  dislendilur,  enormique  corpu- 
lentia  necalur;  ^  extuberalum  enim  putredo  scquitur. 

17.  *  Seps,  tabificus  aspis,  qui  dum  moraorderit 


3-  ^  Reguli  autem,  sicut  scorpiones,  arentia  quae-  Q  homincm,  statim  eum  consumit,  ita  ut  liquefiat  totus 
qae  sectantur,  et  postquam  ad   aquas   venerint,      in  ore  serpentis. 


&5pofK(6ou(  et  lymphaticos  facinnt. 

9. '  Sibilus  idcm  est  qui  et  Regulus.  Sibilo  enim 
Qccidit,  antequam  mordeat,  vel  exurat. 

10.  *^  Vipeva  dicta,  quod  vi  pariat,  Nam  cum  vcn- 

ifir  ejus  ad  partum  *  ingemuerit,  catuli  non  exspec- 

tantes  natarae  nnaturam  solulionem,  corrosis  ojus  la- 

teribus,  vi  crumpunt  cum  matris  inieritu.  Lucanus  : 

Viperei  coeant  abrupto  corpore  nodi. 

11. '  Fertur  aatem  quod  masculus,  ore  inserio  vi- 
per^,  semen  exspuat.  Illa  autem,  ex  voluptate  libi- 
dinis,  in  rabiem  vcrsa,  capot  maris  ore  receptum 
praecidat;  ita  fil  ut  parens  uterque  percat,  masculus 
dam  coit,  femina  dum  parturit.  Ex  vipcra  autem  pa5- 
tilli  fiunt,  qui  Oiqpiafot  vg.cantur  a  Graecis. 

12.  Aspis  vocala,  quod  morsu  venena  immittat  ct 
spargal;  Ihi  euim  Grseci  venenum  dicunt,  et  indc 
a^i^i  quod  morsu  venenato  interimat.  Hujus  diversa 
gfsnera,  ct  species,  el  dispares  effectus  ad  nocendum  : 
K  ferlur  autem  aspis,  cum  coepcrit  pati  incantato- 
ceQyjqui  eam  qaibusdam  carminibus  propriis  evocat, 
ot  eani  de  cavern^  M(  educat,ill^  cum  exire  nolucrit, 
i^iam  aurem  ad  terram  premit,  alteram  cauda  obtu- 
rat  rt  operit;  alque  ita  voces  illas  magicas  non  au- 
diens,  non  exit  ad  incantanicm. 


18.  "»  Cerastes  serpons  dictus,  eo  quod  in  capite 
cornua  habeat  M  similia  ariclum,  )UpaTa  enim 
Grfeci  cornm  vocant :  sunt  autem  illi  quadrigcmina 
cornicula,  quorum  ostentatione,  veluli  csca  illicc,  sol- 
licitata  animalia  perimit.  Tolum  cnim  corpus  arcnis 
tegit,  nec  ullum  indicium  sui  praebet,  nisi  cx  ca 
parte,  q  ta  invitatas  aves  vcl  animalia  capit.  Est 
autem  tlexuosus,  plus  quam  alii  serpcntes,  ita  ut 
spinam  non  habcre  vidcalur. 

19.  "  Scytale  scrpcns  vocatus,  eo  quod  tanta  prac- 
fulgcl  tcrgi  varictatc,  ut  notarum  gratia  aspicicntcs 
retardcl,  et  quia  reptando  pigrior  est,  quos  assequi 
non  valci,  miraculo  sui  fetupenles  capil.  Tanii  aulem 

£  ifervoris  cst,  ut  ctiam  hicmis  lempore  exuvias  cor- 

poris  fervcntis  exponat.  De  quo  Lucanus  : 

El  scyialc  sparsis  etiam  nunc  soU  pruinis 
Exuvias  positura  suas. 

20.  Amphishasna  dicta,  co  quod  duo  capita  habeat, 
imum  in  loco  suo,  altcrum  in  cauda,  currens  ex 
iitroquc  capite,  tractu  corporis  circulato.  Haec  sola 
serpentium  frigori  se  commillit,  prima  omnium  pro 
cedens.  De  qua  idem  Lucanus  **  : 

o  Et  gravis  in  geminum  vergenscapul  Amphisbacna. 
Cujus  oculi  lucent  vcluti  luccmse. 


*  Basiliscus.  Ex  Hieron.,  in  Is.  xiv,  et  epist.  83, 
a^  Ocean.  Quaidam  tamen  ex  Plin.,  viii,  et  Solin. 

**  RegtUi.,.  hydrophobos  faciunt,  Verba  sunt  Hic- 
ron.,  epist.,  cit.  ad  Ocean. 

'  Sibilus  idem  qui  etregul,  Ideno  essc  anima!  sibi-  n 
lom,  regulum   et  basilisciim  suspicor.  De    regulo 
aperte  in  Glossario,  Baaatxb^  6  ccpic,  regulus.-.,  et 
|H)Stca  :  BtMCkiaxoi^  regulus.  De  sibilo  basilisci,  Pli- 
nias,  Solinus  ct  Lucanus. 

^  Yipera.  E  Serv...  aut  mala  tactum  vipera  deli- 
ttUt.  GiBorg.,  III.  Idem  Greg.,  xv  Moral.,  c^p.  ix. 
3ed  quam  commodecitetur  a  Servio  Lucani  carmeii, 
Isidorus  non  exami^avit.  Dicta  est  tamf^n  vipera^ 
qjJLW  vivij^a,  quod  non  ova,  sed  animal  vivum  pa- 
nat.'Yid.  Ari^t.,  lib.  i  de  Hist.  animal. 

•  Ingemuerit.  Ita  habent  Gothici,  non  tntumuerit, 
'  ^erttwwtem  qubdmasculus.  Herodot.,Nicand., 

Plin. 

«  Fertur  aulem  aspis.  Ex  Aug.,  in  ps.  lvii. 

^  Dipsas  qva:  Laitne  situla.  —  Siticulq  malim 
Glossnr. :  Siticula^  ^i^^a;.  De  dipsadc  Solih.,  cap.  30; 
et  iElian.,  iib.  vi,  c.  oO. 


'  Hypnalis,  Vide  Solin. 

^  Hiemorrhois.  Lucan.,  lib.  ix  : 

Dcniibus  impressil  Haemorrhois  a^^pcra  Tullo 
Magninimo  juveni,  miratoriquc  Catonis. 
Ulque  solct  parilcr  lotis  sc  cffundere  sigais 
,  Corycii  pressnra  croci,  sic  omnia  mcmbra 
Emiseresimul  rulilum  pro  sanguine  virus. 
Vide  Soliu.,  et  Dioscor. 

^  Extuberatum,  B  Solin.,  30.  Ex  quo  loco  (quo- 

niam  nequc  ipse  csl  intcger)  nihil  hic  mulamus. 

^Seps  tahificus.l\Q>\ieji\X  ad  Lucani  carmcnj.  ix  : 

OHsaque  dissolvens  cum  corpore  tabificus  scps. 

Vid.  Nicand.,  SchoL,  et  Dioscorid.,  lib.  ii,  cap.  70. 

»  Cerastcs.  E  Solin.,  30.  E  qao  sollicitata  ani- 

malia  AVBS  inlelliiias  oporlel. 

»  Scytale.  Ex  eod.  c.  Videtur  autem  Isidorus  iizo 
loa  axdtteiv  ducere,  cum  alii  dbcb  t^;  (jxuTiXif);,  hoc 
est,  iereti  virga.  No'a  fuit  scyialc  Laconira,  qaa 
Sparta?  utebatur  rcsp.,  nc  inteiceptaj  litierae  intclli- 
j^ercnlur.  Dinscorid.,  Ub.  vii,  Amphishwnam  scyta- 
iem  vocat,  iiiierpres  Cmiliam, 
•  Et  gravis  in  geminum  vcrgens.  Etiam  lcgiiur 


445 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XU. 


446l 


21.  »  Enhydris,  colubcr  in  aqua  vivcns.  Graeci  ^      29.  i  Jaculus  serptHW  volans.  de  quo  Liicauus. ; 


enini  ud<i>p  aquam  vocant. 

22.  ^  Hydros,  aquatilis  serpcns,  a  quo  icti  obtiir- 
g^scnnt,  cujus  quidam  morbum  Boam  dicunt,  '  co 
quod  fimo  bovis  remedietur, 

23.  Hydra,  draco  multorum  capitum,  qualis  fuit  in 
**  Lerna  palude  provinci«e  ArcadisR  ;  h»c  Laline  excC' 
tra  dicitur,  quod,  uno  cjeso,  HS  tria  capita  excre- 
scebant,  sed  hoc  fabulosum  est.  Nam  consiat  hydram 
lodnm  fuisse  evoroentem  aquas  vaMiantes  vicinam 
civitatem,  in  quo,  uno  mcatu  clauso,  mulii  erumpe- 
banl.  Quod  Hercules  videns,  loca  ipsa  exussit,  et  sic 
aqnae  clausit  meatus.  Nam  hydra  ab  aqua  dicta  est. 

24.  •  Chelydros  serpens,  qui  eichersydros  dieitur, 

quia  et  in  aquis  et  in  lerris  moratur.  Nam  x*P^ov 

dicunt  Grseci  ierram^  CScop  aquam,  Hic  per  quam  Q 

labitur  terram  fumare  facit,  quem  sic  Macer  de- 

scribrt : 

Seu  terga  expirant  spnmantia  vinis ; 

Seu  terrse  fnmant,  qua  teter  labitur  anguis. 

Et  Lucanus  : 

Tractique  via  fumantechelydri. 

25.  ^  Natrix,  scrpens  aquam  veneno  inficiens.  In 
qiiocunque  enim  fonte  fuerit,  eum  veneno  immiscet, 
de  quo  Lucanus  :  Et  Natrix  violator  aqua. 

26.  K  Cenehris,  serpens  inflexuosus,  qui  semper 
itcr  rectum  efficit.  De  quo  Lueanus  : 

Et  semper  reclo  lapsurus  limite  cenchris. 
Semper  enim  directus  ambulat.  Nam  si  se  torseril 
dum  currit,  statim  crepat. 


JacuHque  volucresliLTi%i\\\mi  enimin  arboribas,etdunii  ■ 
aliquodanimalobvium  fuerit,  OA  ya^/an^  se  super 
illud,  et  perimunt;  unde  et^a^u/t  dicli  sunl.  In  Am* 
l'ia  autem  serpentes  sunt  cum  alis,  quae  ^  sirenm 
vocantur,  qaae  ptns  curmnt  ab  equis,  sed  etiam.et 
volare  dieuntur,  quorom  tanlum  virus  est,  ut  imor.- 
sum  ante  mors  insequaturquam  dolor. 

30.  ^  Ammodytes  dicta,  quod  colorem  arenae  hi- 
bcat.  De  qua  poota  : 

Quam  parvis  pictus  maculis  Thcbanus  Ophites 
Concolor  exustis,  atquc  indiscretus  areois 
Ammodytes. 

31.  "*  Seps^  exi^ua  serpcns,  quae  non  solum  cor- 
pus,  sed,  et  ossa  veneno  consumit.  Gujus  poeta  sic 
meminit  : 

Ossaqoe  dissolvens  cum  corpore  tabificus  seps. 

32.  Dipsas,  serpens  tantae  exiguitatis  fertur,  ut, 
cum  calcatur  non  videatur.  Cujus  venenum  ante 
exstinguit,  quam  senliatur,  ut  facies  pracventa  mor- 
te,  nec  tristitiam  induat  morituri.  De  quo  poeta  : 

Sigsiferum  juvenem  Tyrrheni  sanguinis  Aulum 
Torta  caput  rciro  Dipsas  calcata  momoridit^i 
Vix  dolor,  aut  scnsus  dentis  fuil. 

33.  °  Solpunga^  serpens  est  quae  non  videtur. 

»  Cascuia,  dicta,  eo  quod  parva  sit,.et  non  habeat 
oculos. 
Centupeda,  a  multitudine  pediun  dicta. 

34.  Lacertus,  repiilis  genus  est,  vocatus  ita,  quod 
brachia  habeat.  70.Generalacerioramplura,at  bo- 


27.  ^  Parias,  serpen*,  qui  somper  in  cauda  am^  jl.«'"«»  salamaodra,  saura,  stellio. 


bulat,  et  sulcum  faccre  videtvr.  De  quo  idcm  Luca- 

nus  : 

Et  contentus  iter  cauda  sulcare  parias. 

28. '  Boas,  anguis  Italiae  immensa  molc  :  perse<» 

quitur  greges  armcntorum,  et  bubulos ;  et  plurimo 

lacte  irrignisuberibus  se  ionectit,  et  sugens  interimit, 

atque  indea^oumdcpopulatione  ^oo^nomenaccepit. 

surgens  apud  Lucan..  quomodo  legisse  videtnr  SoH- 
nus,  qui  consurgere  in  geminum  caput  dixit.  Vid. 
Nicand.,  in  Theriac. 

*  Enhydris,  Ex  Plin.,  xxxi,  cap.  7. 

^  Hydros  aquatil.  Vcrba  Fesli.  ox  Boa. 

«  Eo  quod  fimo  hovis,  Plin.,  lib.  xxviii,  cap.  18. 
Boassanat  timum  bubulum,  undc  et  nomen  traxere. 

*^  /n  Lema  palude.  E  Servio,  ad  vers.  Bellua  Ler- 
nce.  yEn.  vi. 

*  Chelydros.  Verba  sunt  Servii,  ad  vers.  Galba^ 
neoque  agitare.  Georg.  3.  Quae  autem  in  omnibus 
iibris  scquebantur  post  haec  Lucani  verba  :  Semper 
namque  directus,  et*.,  cenchri  ut  aplaremus,  auctor 
nobis  fuit  A.  Aug.  Id,  quin  rectum  sit,  dubiiaturijm 
credo  ncminem. 

^  Natrix.  Male  iu  omnibus  libris  rinatrix,  etaim 
in  Lucani  versn.  Honc,  quod  anguillae  similiimus  sit, 
edentibus  exitio  saeiie  fuissc  ferunt. 

'  Cenchris.  Ita  dictus,  quod  cjus  maculae  milio, 
quod  Graeci  xiyxpov  dicunt,  similes  sint. 

Grscus  etymologist.),  Uoc  cst,  ab  inflaCis  maxillis. 
Hunc  iEsculaph anguem vult csse iEIian.,tib.iii,c.  ii. 

*  Boas.  E  Soiin.,  cap.  8. 

j  Jaculus.  Ex  eod.,cap.  30. 
^  Sirence.  Plin.,  lib.  x,  oap.  49. 


35.  Boirax  dicla,  quod  ranae  habeat  faciem ;  nam 
Graeci  ranam  PdTpa/^ov  vocant. 

36.  P  Salamandra  vocata,  quod  contra  incendia 
valeat;  cujus  inter  omnia  venena  vis  maxima  est^ 
Cietera  enim  singulos  feriuot :  haec  plurimos  pariter 
interimit;  nam  si  arbori  irrepserit,  omnia  poma 
inficit  Ycneno,  et  eos  qui  ederint  occidit,  quin  etiam 

'  Ammodytes.  Ita  proeol  dol>io  legendom^  dictas- 
quc  ammoaytes  dico  toO  $^uv  t9v  «fA(tov.  Ut  autcm 
hic  ophites  pro  amm^dyte  subiret,  carmen  Lucani 
fecit,  in  quo  vox  utraque  corrupta  crat,  sed  ammo- 
dytes  magis,  nam  in  admotus  mutalus,serpentis  spe- 
ciem  prorsus  e%ueTBi.G\oss.:Harenarius^ammodfftes. 

'^Seps  exigua.Hsec  cur  repeieoda  fucriiit,nonvideo. 

°  Solpunga.  Mira  varietas  in  hae  voce  tum  in  Co- 
l^dicibus  Isiduri,  tum  apud  alios  eliam  auctores.  Nam 
'est  salpiga,  salpuga^  solipuga,  salpinga,  scalpiga, 
scalpia,  apud  Soiin.  solifuga^  in  GIoss.  solipaga^ 
^XtoxEvrpf;  (jluCc^  elSoc.  Plin  ,  lib.  xxu  :  E^st  et  genus 
formicarum  venenatum^non  fere  in  Italia ;  sqlipugas 
Cicero  appellat^  salpuqas  Bostica.  Ut  non  mirum  sit 
salpygas  nomen  reiinuisse  plerosq.  libros  Goihicos. 
Festus  :  Solipunga  genus  bestiolas  maleficas,  quod 
acrius,  concitaiiusque  fit  fervore  solis,  unde  etiam 
nemen  traxit.  Lacanus  vero  : 

Qois  calcare  tuas  metuat,  salpuga,  teoebrast 
Al.,  solpuga  laiebras. 

"  Ccecula.  Glossarium,  Cceca.  Golnniella,  lib,  vi, 
cap.  17,  C(Bcilia. 

p  Salamandra  vocata,quad  contra  incendia.  —  Id 
(Plinius)  inquit  si  verum  e.ssei,  iam  esset  CMperta 
homa.  Sed  nunquam  ego  r.renam  de  etyioologia 
cogitasse  Isidoram  in  his  vcrbis. 


447 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  fiPISCOPI 


448 


si  vel  in  puleum  cadal,  vis  vcneni  ejus  potantes  f^  tanta  cclcritatc  linguam  movct  ul  scrpens,  adeo  ut 


interficit.  Ista  contra  incendia  repugnans,  ignes 
sola  animalium  cxstinguit.  Vivit  cnim  in  mediis 
flammis  sinc  dolorc  et  consumptione,  ct  non  solum, 
quia  non  urilur,  sed  exstinguit  incendium. 

37.  Saura,  lacertus,  qui  quando  scnescil,  caecan- 
tur  oculi  ejus,  et  intrat  in  foramen  parictis  aspicien- 
lis  contra  Orientem,  et  orlo  sole  inlendil,  et  illumi- 

natur. 

38.  StcUiOy  de  colore  inditum  nomen  habel.  Est 
enim  tcrgorc  pictusluccnlibus  gutlis  in  modum  stel" 
larum.  De  quo  Ovidius  : 

aptumquc  colori 

Nomcn  habct,  variis  stcllalus  corpora  gullis. 

<^  Ilic  autcm  scorpionibus  adeo  conlrarius  traditur, 
ut  viso  eo  pavorem  iis  afferat,  ct  torporem. 

39.**  Sunt,et  alia  serpenlium  gcncra,ut  ammodytce, 
et  phantm.chamwdracontcs.Vo^WmiO  quantusnomi- 
num,tanlus  mortium  numcrus.Omnes  autem  serpen- 
tes  nalura  sua  frigida)  sunt,nec  percutiunt,nisiquando 
calcscunt;namquando  suntfrigid%,nullum  tangunt. 

71  40.Undeetvencnaeorum  plus  die  quam  nocte 
Doccnt.  Torpent  enim  noclis  algorc,  ct  merito,  quia 
frigidi  sunt  noclurno  rorc.  In  se  enim  adducuntvapo- 
rcm  gelidic  pestcs  et  natura  frigidac.Undc  et  hieme  in 
nodos  torpcnt,  aestatc  solvuntur. 

41.  Inde  est  quod  dum  quicumquc  serpcntium  ve- 
neno  perculitur,  primum  obslupcscit ;  et  postca  ubi 
in  illo  calcfaclum  ipsum  virus  exarscrit,  statim  ct 
hominem  cxstinguit.  ^  Yencnum  autem  dictum,  eo 
quod  per  veoas  vadit.  Infusa  enim  pcstis  ejus  per  C 
venas  vegetatione  corporis  aucta  discnrrit,  ct  ^  ani- 
mam  exigit. 

42.  Unde  non  potest  vencnum  nocerc,  nisi  homi- 
nis  tetigerit  sanguincm.  Lucanus  : 

Noxia  scrpentum  cst  admisto  sanguine  pestis. 
Omne  autem  vcncnumfrigidumcst,ot  idco  anima,quto 
igneacst,fugitvenenum  frigidum.In  naturalibusbonis, 
quse  nobis  etirrationabilibusanimantibus  videmus  esse 
communia,vivacitato  quadam  sensus  scrpenscxcellit. 
43.Unde  el  legitur  in  Genesi :  Serpens  autem  erat 
mpientior  omnibus  pecoribus  terroi,^  Dicitautem  Pli- 
nins  (si  creditur)  quod  serpentis  caput,etiam  si  cum 
duobus  evaserit  digitis,  nitiilominus  vivit. '  Unde  ct 
totum  corpus  objicit  pro  capite  fcrientibus 


triplicem  linguam  habere  vidcatur,  cum  una  sit. 

45.  '  Scrpenlium  uda  sunt  corpora,  adco,  ut  qua- 
cunquc  eunl,  viam  humorc  designcnt.  Vestigia  ser- 
pentium  taliasunt,  utcum  pcdibus  carere  videantur, 
costis  tamen,  el  squammarum  nisibus  repaot,  quas  a 
summo  gutture  usque  ad  imam  alvum  parili  modo 
dispositas  habent.  Squammis  cnim,  quasi  nnguibus, 
costis,  quasi  cruribus  innituntur. 

l^  46.  Unde  si  in  qualibet  corporis  parte,  ab 
alvo  usquc  ad  caput,  ictu  caput  aliquo  coUidatur, 
debilis  reddita  cursum  habere  non  possit,  quia 
ubicunquc  ictus  ille  incidcrit,  spinam  solvil,  per 
quam  coslarum  pcdcs  cl  motus  corporis  agebantur. 
Serpcntes  autem  diu  vivere  dicuntur,  adeo  ut,  depo- 
B  sita  vetere  tunica,  senectutcm  deponerc  atque  in 
jnventam  redire  perhibcantur. 

47.  Tunicae  scrpentum  exuviiB  nuncupantur,  eo 
qnodiis  quando  senescunt,  sese  exunnt,  quibusexuti 
in  juventam  rcdeunt.  Dicuntur  aulem  exuvicB  ct  in" 
duvia*t  quia  exuuntur  el  induuntur, 

48.  j  Pythagoras  dicit  de  mcdulla  hominismortui, 
qua)  in  spina  est,  serpentem  creari,  quod  etiam  Ovi- 
dius  in  Mctamorphosis  libris  commcmorat,  dicens  : 

Sunt  qui  cum  clanso  putrefacta  cst  spina  sepulcro, 

Mutari  crcdant  humanas  angne  medullas. 

Quod  si  creditur,  merito  evenit  ut  sicut  per  scr- 
pentem  mors  hominis,  ita  per  hominis  mortcm  ser- 
pcns.  ^  Ferlur  autem  quod  serpens  hominem  nudum 
non  sit  ausus  contingcre. 

CAPUT  V. 
De  vermibus. 

i .  Vermis  ^  cst  animal,  quod  plcmmque  de  car- 
nc,  vil  de  lignd,  vcl  dc  quacuuque  re  tcrrcna  sinc 
ullo  concubitu  gignitur,  licet,  nonnunquam  et  de  ovis 
nascantur,  ut  scorpio.  Sunt  autcm  vermcs,  aut  terrse, 
aut  aquae,  aul  acris,  aut  carnium,  aut  frondium,  aut 
lignorum,  aut  vestimcntornm. 

2.  Aranca,  vermis  aeris,  ab  acris  nutrimcnto  cogno 
minata,  73  quae  cxiguo  corporc  longa  fila  deducit, 
ct  tclnc>  scmpcr  intcnta  nunquam  desinit  laborare, 
perpeluum  sustinons  "^  in  sua  nrte  suspendium. 

3.  Sanguisuga,  vermis  aquatilis,  dicta,  quia  san- 
guinem  sugit.  Polaniibus  enim  insidiatur,  cumque 
illabitur  faucibus,  vcl  ibi  uspiam  adhaerescit,  sangui- 


44.  ^  Anguibus  universis  hebes  visus  est.  Raro  in  Q  nem  haurit ;  ct  cum  nimio  cruore  maduerit,  id  cvo- 


adversum  contuentur,  ncc  frustra,  cum  oculos  non 
in  frontc  habeant,  sed  in  tcmporibus,  adeo  ut  citius 
audiant  quam  aspiciant.  •*  Nullum  autem  animal  in 

*  Hic  autem  scorpionib.  E  Plin.  xxix,  cap.  4. 

»>  Sunt  et  alia  genera.  Ex  Solino.  Sed  ammodytes 
pnrtermitti  potiiii,  nam  de  eo  jam  dixcrat.  At  ba}c  in 
adversariis  lerri  possunt. 

«  Venenum  autemMS,SskA,?A  y,Fallasq,veneno, 

**  Animam  exigit,  Cod.  4  Tarracon.  ct  Raban. 

«  Dicit  autem  Plin,  Bx  eod.,  ad  \eTS.Tumidum ca- 
put  ahdidit  alte.  Georg.  iii. 

f  Unde  et  totum  corpus,  Ex  Aug.,  iu  i  s.  lvii. 

8  Anguih,  universis,  E  Solin.,  30. 

»>  fiullum  autem  anim,  E  Serv.,  ad  vers.Lin{/MM 
vibrantib,  JEn,  ii. 


mit  qnod  hausil,  ut  reccntiorcm  dcnuo  sugat. 

4.  "  Scorpio,  vcrmis  terrenus,  qui  potius  vcrmibas 
ascribitur,  non  serpentibus :  animal  armatum  acu- 

*  Serpcntum  uda,  E  Serv.,  ad  vers.  Udo  sublapso 
vcneno.  Mn,  vu. 

j  Pythagoras  dicit,  Ex  eod.,  /E.  v,  ad  vcrs.  Ge- 
niumne  loci,  famulumnc  p,  JEn.  \*  Vid.  Plin.,  x, 
cap.  66  ;  Plutarch.,  in  Clcmcnt.  ;  et  iElian.,  lib.  i, 
can.  53  ;  ct  Ovid.,  xv  Mctam. 

*  Fertur  autemguod  serpens  homin,nud.Ex  episi. 
ad  Praesidium,  deCcreo  paschali,apud  Hieron.,t.  IX. 

Cap.  V.  —  *  Vermis  est  anim.  Aug.,  in  ps.  xxi : 
Vermis  de  came  sine  concubitu  nascitur. 
"*  In  sua  arte,  Ita  Gothici,  Al.,  in  suo  laborc, 
"  Scorpio,  vermib.  non  serpentib,  E.  Solin...,  30. 


449 


BTYiMOLOGlARUM  UB.  XII. 


450 


teo,  ei  cx  eo  Gmce  voeatum,  quod  caucla  figai,  e^  f^     45.  Pulices  vero  vocalisunl,  quod  ex  puloere  mh" 
»  arcuato  vulnere  venena  diffundal.  ^  Proprium  aulem     gis  nutriantur. 


est  scorpioni,  quod  manus  palmam  non  feriat. 

5.  Cantharis,  vermis  terrenus,  qui  humano  corpori 
statim  ut  tiierii  applicatus,  sui  adustione  vesicaseffi- 
cit  plcnas  humore. 

6.  ^  MuUipes^  vermis  terrenus,  ex  multitudine  pe* 
dum  vocatus,  qui  conlactus,  in  globulum  complicatur 
Nascitur  sub  petris  ex  humore  et  terra. 

7.  Limaxt  vermis  limi  dictus,  quod  in  limo,  vel  de 
limo  nascatur,  unde  et  sordidus  semper  el  immundus 
habetur. 

8.  BombyXy  frondium  vermis,  ex  cujus  textura 
bombycinum  conficiiur.  Appellatur  autem  hoc  no- 
mine.  ab  eo  quod  evacuetur,  dum  fila  gencrat,  et  aer 
solas  in  eo  reoianeat. 

9.  Eruca  frondium  vermis,  in  oleribus,  vel  pam- 
pino  involuta,  ab  erodeudo  dicta,  de  qua  meminit 
*  Plautus:  Imitatus  nequam  bestiam  et  male/icam 
involutam  in  pampino,  Implicat  se  eadem,  «  nec 
advolat,  ut  locusla,  ul  huc  illucque  discurrens,  semi- 
pasta  dimittat  ;  sed  permanet  perituris  frugibus,  et 
tardolapsu  pigrisque  morsibus  universa  consumit. 

T4i  10.  TeredonasGTmivocwai  lignorum  vermes, 
quod  terendo  edant. '  Hos  nos  termites  dicimus.  Ita 
enim  apud  Latinos  ligni  vermes  vocantur,  quos  tem- 
pore  importuno  csesa}  arbores  gignunt. 

11.  Tinea^  vestimeniorum  vermis,dicta,  quod  te- 
neat,  et  eousque  insideat,  quoad  erodat.  Inde  perli- 
nax  eo  quod  iu  eamdem  rem  identidem  urgeat. 


Lefides... 

i    Tarmus,  vermis  est  lardi. 
^  Ricinus,  vermis  canis,  vocatus  eo  quod  haeret 
in  auribus  canum,  xuuv  enim  Grsece  Qanis  est. 

16.  *  Usia^  vermis  esl  porci,  appellata  quia  urit, 
Nam  ubi  momorderit,  adeo  locus  ardet,  ut  statim  ibi 
vesicae  fiant. 

17.  1°  CimeXfde  similitudine  cujusdam  herbaevo- 
catus,  cujus  fetorem  habet. 

18.  Proprie  aulem  vermis  in  carne  putri  nascitur, 
tinea  in  yeslimenlis,  75  eruca  in  olere,  teredo,  in 
ligno,  tarmus  in  lardo. 

19.  Vermis,  non,  ut  serpens,  apertis  passibus,  vel 
D  squammarum  nisibus  repit,  quia  non  est  illi  spina; 

rigor,  ul  colubro,  sed  in  directum  corpusculi  sui  par- 
tes  gradatim  porrigendo  contractas,  contrahendo 
porrectas  motum  cxplicat,  sicque  agitatus  per- 
labitur. 

CAPUT  VI. 
De  piscibus. 

1.  Pisces  dicti,  unde  et  pecus  a  poj^^iolo,  scilicet. 

2.  °  Reptilia  idco  dicuntur  haec  quae  natant,  eo 
quod  reptandi  habeant  speciem  et  naturam ;  quamvis 
sc  in  profundum  immergant,  tamen  in  natando 
repunt.  Unde  et  ait  David  :  Hoc  mare  magnum  et 
^spatiosum ;  illic  reptiliayquorumnon  est  numerus, 

3.  Amphibia  sunt  qusedam  genera  piscium,  dicta 
eo  quod  ambulandi  in  terris  usum  et  natandi  in  aquis 


12.  Vermes  carnium,  hemicranius,  lumbricus,  as-  Q  officium  habeant.  ^k^X  etiam  Graece  utrumque  di^ 


caridae,  costi,  pediculi,  puliccs,  Icndes,  tarmus,  ricinus, 
asia,  cimex. 

13.  ^  Hemicranius^  vermis  capitis  vocatur. 
Lumbricus,  vermis  intestinorum,  dictus,  quasi  lu- 

brtcus^  quia  labitur,  vel  quod  in  lumbis  sit. 
^  Ascaridas,... 
*  Costi.... 

14.  Pediculiy  vermes  cuiis,  a  pedibus  dicti.  Undc 
et  pediculos  dicuntur,  quibus  pediculi  in  corporc  ef- 
fervescuot. 


eitur,  id  est,  quia  in  aquis,  et  in  terris  vivunt,  ut 
phocae,  crocodili,  hippopotami,  hoc  est,  equi  flu- 
viales. 

4.  Pecoribus  autem  et  bestiis,  et  volatilibus  ante 
homines  nomina  imposuerunt,  quam  pisdbus  quia 
prius  visa  sunt  et  cognita.  p  Piscium  vero  postea  pau- 
latim,  cognitis  generibus,  nomina  inslituta  sunt,  aut 
ex  similitudine  terrestriam  animalium,  aut  ex  specie 
propria,sivemoribus^seu  coIore,veI  figara,aatsexa. 

5.  Ex  similitudioe  terrestrium,  ul  ranae ,  leones. 


Hesychius:  'A<7xap(^e(  tT^o^cnuoX^^xuiv.  De  his  medicor. 
libn  consulendi. 
*  Costi,  Vid.  FesL  etPIin.,  de  Cossis. 
i    Tarmus.  Fest. :  Tarmes  genus  vermiculi  camem 

^ ^., _^. ,.  exedens.  Sed  pro  termine  quoque  accipi  ostendunt 

Multipes.  'Ov(<7xo;  vocatur  a  Grsecis.  Yid.  Galen.  D  exempla  qua;  ad  hunc  Fesli  locum  affert  Scalig. 

^  Ricinus.  Glossar.:J){^tnu5,  xp4Twv,etposieaKp4- 


^Arcuato  vulnere^llmon.y  advers.  Vigilant. :  5cn- 
psit  Tertullianusscorpiacum  rectissimonamine^quia 
arcuaio  vulnere  in  Ecclesice  corpus  venenadiffudit. 
llemque  in  prolog.  Josue. 

^  Proprium  auiem.  Phn.,  xxix.  cap.  4. 


lib.  XI  de  Simp.  medicam.  facult. 

^  Plautus.  In  Cistcllar. :  Imitatur  nequam  bestiam 
et  damnificam.  Phi,  Quamnam^amabo  ?  La.,.lnvolvo- 
ium  (^uce  in pampini  folio  intoriaimplicat  se. 

•  hec  advotai  ut  locusta.  E  Hieron.,  ad  Am.  iv. 

'  Hos  nos  tennites  dicimus,  Serv.  ad  illud. :  Aut 
tempestivam  silvis : — Nam  tempore  importunocoisai 
arbores  termitcs  faciunt,  iia  enim  ligni  vennes  i/o- 
cantur. 

«  Hemicranius., Chacon. :  Cum  Marcellus (inquit), 
lib.  II  de  Medicam.,  ita  scribat: «  Hemicranium  sta- 
tim  curant  vermes  terreni,  pari  numero  sinistra  lec- 
iiy »  vereor  ne  Isidorus  hemicranium  vermem  inde 
eduxerit,  quamvis  eod.  nomine  morbum  et  medici- 
nam  vocari  nihil  prohibet. 

^  Ascaridw.  —  Tipulas  reddit  pro  asca  idis  Gaza. 


xu)v  (pOc{p,  ricinus.  Utitur  hac  vooe  Columella  in  Mor^ 
his  canum,  lib.  vii,  cap.  13. 

1  [Jsia.  Quoniam  5  ab  r  vix  distinguitur  in  Gothi- 
cis  charactcrib.,  uriam  quam  usiam  magis  probabat 
A.  Au^. 

«  Cmex  de  similitudine  cujusdam  herbas.  Anhy- 
pcrici,  quando  nomen  xoptc  commune  iitriqae  ? 

Cap.  y\.—^  Repiilia.^x  Ambros.,Hexam.v,  cap.  1. 

^  Et  spatiosum.  Vox  manib.^  quse  est  in  eaiiis, 
abest  a  Gothici^,  utetiam  a  LXX,  quos  Isidorus  se- 
quitur^  ut  dubium  non  sit  quin  ex  Hieronvmo  ma- 
narit  in  editionem  Vulgatam.  Nos  vocera  Hebraeam 
exprimimus,  eum  bra%08  de  mar  dicimiu.  LXX  sa- 
tis  habaerunt  eOpu^^^cupov  dicere. 

p  Pisciumveropostea.  Ambros.,  v  Hexaai.,cap.2. 


451 


S..  BIDORI  IIISPAUBNSIS  EPISGOPI 


4C2 


'€t?Uuli,  et*  nigri  merulae^  et  pavi  diverso  color^  ^  Qiam  gregatim  oonyeniaDt :  nibilin  mari  yeloQius 


coDoet  (lorso  picti,  et  ^  turdi  77albovarii,  el  cstera 
quse  sibijuxlaspecieaterrestrium  animaliom  nomina 
vindicarunt.  Ex  moribus  terreslrium,  ut  eanes  in 

'ttiari  a  Urrenis  canibus  nuncupati,  quod  mordeant. 

Et  Inpi,  quod  improba  voracitate alios  persequantur. 

'  6;  *  A  eolore,  ut  nmbrse,  quia  colore  umbraesunt; 

«t  ^  auretsej  quia  in  capite  auri  colorem  babent ;  et 

varii  a  varietate,  quos  vulgo  tnictas  vocat.  ^  A  fi- 

>  gttra^  ut  orbis,  quia  rotundus  est,  totusqoe  in  capite 
constat,  ut  solea,  quod  sit  instar  calciamentorum  so- 
liis.  A  sexu,  ut '  miisculus,  quod  sit  balense  mascu- 
ki8,ejus  eoimcoitu  ooncipere  hsec  beilua  perhibetur. 
'  Hinc,  et  musculi  cochlearum,  quorum  iacte  conci- 

-  piunt  ostre». 


istisy  nam  plerumque  salienles  naves  transvolant. 
Quando  autem  prseluduntin  fluctibus,  et  undarum  se 
molibus  saltu  praecipiti  feriunt,  (empestales  signifl- 
care  videntur :  hi  proprie  Simones  nominantur. 
^  Est  et  Delphinum  genus  in  Nilo  dorso  serrato,  qui 
crocodilos,  tenera  veotrium  secantes,  interimunt 

12.  '  Porci  marini,  qm  vulgo  vocantur  suilUf  qui 
dum  escam  quaerunt,  more  suis  terram  sub  aquisfo- 
dittnt.  Girca  guttur  enim  habent  oris  oCficium,  et  nisi 
ronnim  arenis  immergant,  pastum  non  coUignnt. 

13.  Corvi  a  cordis  voce  dicti,  quia  grunniunt  peclo* 
re,  suaque  voce  prodili  capiuntur. 

78  14.  °^  Thynni  nomenGrsecum  habent.  Hiin- 
grediuntur  veris  tempore :  intranl  dextro  latere,  laevo 


7.  Balence  autem  suntimmensse  magnitudiniabes^  j^  exeunt.  Hocmdecredunturfacere,quod°  dcxtrisocu 
tifie,  ab  emitlendo,  et  fundendo  aquas  vocatae.  Gaete-      lis  aculius  videant,  quam  sinistris. 


ris  eiHm  bestiis  maris  altius  jaciunt  undas  :  P^etv 
enim  Grace  emittere  dicitur. 

8.  ^  Cete  dicta,  xb  xnxo^,  xai  rh  Knvri,  hoc  est,  ob 
immanitatem.  77  Sunt  enim  ingentia  genera  bellua- 
rum,  et  sequalia  inontivmcorpora,qualis  cetus  exce- 
^it iodam/oojus  ahostanias  magnitudinia  fuit^ut  ins- 
tar  obtinerel  inferni,  dicente  proptielA  y  E^audivit 

-  Mde  ven&e  infetmi. 

9.-  Equi  marinU  quod  prima  parte  equi  snnt^tos- 

-  Wtnt^solVttatur  in  piscem. 

^  Pkoeast  ^untesse  hovesmiriiiosYcpiasi  do«^a5. 
'>10.  Ccerulei  a  colere  appeUati  ^nam.caBihileumest 
•  Viriide  e«uii  ftigro;  ut  est mare. 


15.  o  6^e2iti«dicitur,eoquod  rostro  omcronato  sit 
et  ob  hoe  naves  pdrfossas  mergit. 

16.  Serra  nuocupata,  quia  serratam  cristani  habet, 
et  subternatans  navem  secaL 

17«  Scorpio  diciviSf  quia  Isedit,  dummanu  toUitur. 
p  Tradunt  decem  cancris  cum  odmi  manipolo  alligatis, 
onmea  qui  ibi  sunt  scorpionesad  eum  locpm  cpngcisgari . 

18.  ^  Aranea,  i^nus  piscis,  dictus  qnod  aore  feriat, 
habet  enim  stimulos,  quibus  percutil. 

19.'  Crocodilus,9icreoceoeolore  diaus,  gignitur  in 
Niio,*  animal  quadrupes  in  terra,  et  in  aqui»  valens, 
^  longitudine  plerumque  viginti.cubitorum,  dentium, 
et  unguium  immanitale  armatum,  tantaque  cutis  duri- 


11.  ^'Delphine^  certumhabent  vocabuium,  qnoi^  Q  tia^ut  qnamvis  fortium  ictua  lapidum  tergo  repercua- 
rot^  hoaimtm   seqtfautur,  vel  ^uod  ad  sympho-     sua  non  sentidt. 


»  Nigri  meruli.  Negat  Varro  merulum  dici,  sed 
ter  legitur  in  Glossar. 

^  Et  turdi  albovani.  Alvovari  quoque  legitur  in 
liliquib.  Isidori  et  Ambrosii  libris.  ue  turdorum  colo- 
'  rib:  Atisioteles,  Athenseus,  et^  Massarius  in  iis  quse 
de'Pi8eib.>iad  Plin. 

'^  A  colore^  ui  umbrw.  Hujua  piscis  Yarro  meminit 
lib.  IV,  et  Graeci  «(aivav  vocant.  Plin.,  xxxit,  cap. 
'   11,  et  Ovid.  in  Halieutico.  Glossar.,  axid<  lyipU' 

*  Et  auratas.  —  Chrysophrys,  Ovidio. 

*  A  figura,  ut  orbis.^  Orcfc,apudPlin.,  xxxii, 
capl  2,  cujus  hsec  sunt  :  utrum  verius  ,  alii  judi- 
cent. 

'  MusculuSf  quodsit  balencBmasculus.  Keipolius 
qiiam  voci  s  etymon  ^magnum  namque  amicitice  exem- 
plum  balena,et  mt/5cu/u«.  AitPrin.,Iib.ix,cap.  ult.  n 

*  Hinc,  etmusculi  cochlearum,  Plin.,  ix,cap.  35. 
*»  Cete  dicta.  To  x^xo?,xa\  xa  xiJtu.  E  Serv.,i£n.  v, 

sed  usum  Isidoruih  Servii  commentariis  sine  Virgilii 
verbis  hic  quoque  locus  indical  Nam  quod  sequitur, 
■  hoc  est,  ob  immanitatem^  eServ.  se  putavit  descri- 
bere,  quasi  ille  gbtb  immania  interpreiatus  esset, 
cum  immania  cete  verba  sint  Virgilii.  Neque  in  hac 
<^hetynidIogiade!endendalaborandumcenseo,quam- 
vis  ialias  quoque  res,  ut  naves,  propier  magnlludinf  m 
ce^e  dici  non  ignoro.  Rcliqua  sunt  ex  Amb.,  v 
Hexam,  cap.  9. 

'  Phocas^  Quod  ^0(7asManuscripti  quidam  habent, 
e  di^mmO  fiuxit. 

i  Delphines.  Non  delphin,  Sed  simon,y(\  (ul  in 
aliis  libris)  ^'ik)iii(m,  ex  Solin.,  cap.  18. 

^  Est  et  Delphin.  gen.  in  Nilo.  Solin.,  cap.  35,de 
iEgy  pto:  Hi  Delphines  crocodilos  studio  aHiciuni  ad 


natandum,  demersisque  astu  fraudulento  tenera 
ventrium  subteniatantes  secant,  et  interimunt, 

*  Porci  marini  qui  vulgo  vocantur  suilli:  Et  oos 
sollos  vulgo  dicimus.  LubcDterque  assentimor  iis  qui 
siluros  eosdem  esse  existimani. 

^  Thynni...  hi  ingrediuntur.  Pontum  intellige,  e 
Solin.,  cap.  18,  apud  quom  iiigrediuntur  legitur  in 
Manusc.,  non  illabuntur.  Vid.  Arist.,  viii  de  Hist. 
anim.,  cap.  13,  et  Piin.,  ix,  cap.  15. 

°  Quod  dextris  oculis  acutius.  Ita  Aristot.,  PUnius 
et  Solinus.  Contra  Plutarch.,  in  libro  Utra  pruden- 
tioraanimal.  terrest.  an  aquatil.,  acutius  thymios  oculo 
kinislro  cemere  existhnat. 

*  Gladius.  E  Plin.  xxxii,  oap.  2. 

p  Tradunt  decem  cancris.  Kx  eod.  cap.  5. 

q  Aranea.  Plin.,  lib.  ix.  cap.  48:  Pestiferum  (in- 
nuit)  in  aquis  animal  araneus,  spinas  in  dorso  aculeo 
noxius  ;  etymologia  e  re  utcunque  voci  aptata,  naiii 
de  fericndo  (quod  ad  vocem  altinet)  ne  feogitos^e  qui- 
dem  hidorum  credimus. 

'  Crocodilus  a  croceo  colore.  Recte,  si  verum  est, 
quod  P.  Martyr,  in  lib.  iii  de  Legatione  ad  Sullaiium 
uarrat,  comperisse  se  e  naulis  flavos  esse  crocodilos. 
Sed  Eustach.  et  eijrmologic.  Grsecum.  c}Uod  crocum 
fugiat;  unde  in  apiariis- crocum  spargiiur ;  sed  hoc 
de  lerresiri  :  de  marino,  quod  xi;  xpoxa^,  hoc  esl 
littora  timeat. 

■  Animal  quadrupes,  E  Solin.,  cap.  35. 

*  Longitudine  plerumque  xx  cubitor.  xvin,  Plin.  et 
Herodot. 

"  Ut  quanwis  fortium  icius  lap.  SoMn. -.Ut  ictus 
Quovis  tormento  adaotos  tergore  repercutiat.  Vid. 
Arial.,  Herod.,  Plin. 


kl^ 


ETYlUOLOGIARUii  LIB.  XII. 


454 


50.  Nocte  in  aquis,  die  hnmi  quiescit;  ovaiu  terra  a 
Ovei;  masculus  et  fcmina  vices  servant.  Hunc,  pis* 
o«s  quidam  serratam  79  habentes,  crisiam  lenera 
veDtrium  desecantes,  intcrimunt.  Solns  ex  anima^ 
libus  superiorem  maxillam  movere  dicitur. 

51.  *  Hippopotamus  vocatus,  quod  sit  eqno  simi- 
lis  dorso,  juba  et  hinnilu,  rostro  resupinato,  apri- 
nis  dentibus^  cauda  tortuosa  (ungulis  bi6dis).  Die 
in  aqnis  commoratnr ;  nocte  sej^etes  depascitur,  et 
hnnc  Nilus  gignit. 

22.^  Pa^rum,  quem  Graeoi  ^ocYpov,  ideonnncupant» 
quod  duros  denleshabeat,  ila  dt  ostreis  in  mari  alatur. 

23.  *  DentiXy  pro  multitndihe,  et  gnmditato  den- 
tium  dictns. 

*  LepuSf  a  similitudinc  eapitis  nuncupatus. 


29.  *  Thyinallus  ex  flore  nomen  acc^pii.  Thymoi 
qnippe  flos  appeliatur,  n«m  dum  sit  specie  gratns, 
et  sapore  jucundus,  lamen  sicut  flos  fragrat,  et  ^r- 
pore  odores  aspirat. 

30.  »  Scarus  dictus,  eo  quotl  solus  escam  rnmi- 
nare  perhibetur,  denique  alii  pisces  non  rnminadt. 
Tniduni  autem  hunc  ingeniosum  esse.  Namque  in- 
clusum  nnssis,  non  fronte  erumpere,  nec  infestis  vi*- 
minibus  caput  inserere, »  sed  aversum  caudae  ictibut 
crebris  laxare  fores,  atque  ita  retrorsum  redire; 
quem  luctatum  ejus  si  forte  aiius  soarus  extrinsecut 
videat,  appreheosa  mordicus  cauda,  adjuvare  nisui 
erumpentis. 

31.  Sparus  a  lancea  missili  traxit  nomeUj  qnod 
^usdem  figurae  sit.  Terrestria  enim  prius  inventa 


24.  Lupum,  ut  diclum  est,  aviditas  appellavit »•  sunt  quam  marina ;»  nam  5;>ani«  est  telum  nisticft- 
piscem  in  captura  ingeniosum;  ^  denique  reti  cir-      num  missile,  a  spargendo  dictum. 


cumdatus  fertur  arenas  arare  cauda,  atque  ita  condi- 
tu8  transire  rete. 

25. '  Mullus  vocatns,  quod  mollis  sit,  atque  teher^- 
rimns,  cujns  cibo  tradunt  f  libidinem  inbiberi,  ^  ocu* 
lorum  autem  aciem  hebetari ;  homines  vero,  a  quibns 
ssepe  pastus  est,  ^  piscem  olent.  i  Mullus  m  vino 
SO  necatus  iis  qui  inde  biberint  tsedium  vini  afferi. 

26.  Mugilis  nomen  habet,  qnod  sit  multum  agilis; 
nam  ubi  dispositas  senserit  piscatorum  insidias,  con- 
festim  retrorsum  rediens  ita  transilit  rete,  nt  volare 
piscem  videas. 

27.  MelanuruSf  eo  quod  nigram  caudam  habeat, 
et  nigras  pennas,  et  in  corpore  lineas  nigrai ;  [uXav 
enim  Graeci  nigrum  vocant. 

28.  Glaucus  a  colore  diclus,  eo  quod  albus  sit 
^  Gr^i  enim  album  Xeuxov  dicunt.  Hic  sestate  raro 
apparet,  nisi  tanlum  in  nubilo. 


32.  p  Australis  piscis,  sive  quia  aquarnm  undam 
suo  ore  suscipit,  sive  quia  tnnc  hic  piscis  oritttr, 
quo  tempore  tendere  in  occasnm  pleiades  coeperint. 

91  33.  q  Hamio,  saxatilis,  dextra  sinistraque late- 
ribus  virgis  puniceis  perpeiuis,  aliisqne  discoioribn», 
designatur  :  dictus  hamio^  quia  non  capitur  nisi 
/mmo. 

34. '  Echeneis ,  parvns  et  semipedalit  piscicalnt 
nomen  sumpsit ,  quod  navem  adhserendo  reii* 
neat.  Ruant  licet  venti ,  et  saeviant  procellse,  navis 
tamen,  qnasi  radicata  in  mari  stare  videtur,  nee 
moveri,  non  retinendo,  sed  tantummodo  adhserendo. 
Hunc  Latini  remorum  appeilaverunt,  eo  qnod  eogat 
12  stare  navigia. 

35.  '  Uranoscopus  vocatur  ab  oculo  quem  in  ea« 
pile  habet,  a  quo  semper  supra  intendit. 

36.  ^  Milvago    nominatus,   quia   evolat   soper 


*  Uippopotam.  E  Solin.,  ib»*d. 

^  Pagrum.  Strabo,  lib.  xvn  :  ^aypbpio^  cv  xa\ 
(pdYpov  xoXouai.  GIoss.  :  4*drjfpoc,  ?^6u(  dentatus. 

*  Dentix.  Sive  dentex.  Dentices  pisces.,  Colum., 
VIII,  cap.  18. 

**  Lepus  a  similitudinecap.  JEVx&n.j  lib.  xvi,  cap.  49, 
Magni  maris  leporem  omni  pBric  ad  terreni  simiiilu- 
dinem  accedere  prseler  pilos,  ail.  Al  Pliu.,  ix,cap.  48: 
Lepus  in  nostro  mari  offa  informis,  colore  tantum 
lepori  similit,  Quare  a  similitudine  coloris  legebat 
Ghacon. 

*  Deniq.  reti  circumdatus.  Ex  Plih. 

^  MuUus  quod  mollis.  An  quod  Plin.  ait  mullum,  ^ 
si  lepore  vescatur,  tenerescere,  el  iufi^ratiorem  vilio-  B 
remque  fieri?  Non  defendo,  si  quidcm  haec  Isidofi 
sunl;  dc  etymolog.  vide  Plin.,  ix,  cap.  17,  et  inf., 
XIX,  cap.  ultim. 

s  Libidinem  inhibeat.Quod  ecbineidi  tribuitPlin., 
lib.  xxxii,  cap.  10. 

^  Oculor.  autem  aciem  hebetari.  Sic  Plin.,  eod. 
lib..  cap.  7. 

1  Piscem  oletitj  Ctmpl.  Goth.,  horrent  ;hocs\  at- 
tentius  inspicias,  lepori,  uon  mullo,  tribuit  Ptinius, 
lib.  xxxii,  cap.  1,  sed  aiiter :  Homines  (inquit)  ^t^. 
impacius  est^  piscem  olent. 

(Mullus  in  vino...  affert.  Ex  eod.  lib.  cap.  10. 

^  Crceei  enim  album  Xcuxbv.  Secuti  suthus  vulcdn. 
et  Ant.  Aug.,  quamvls  YXeuxbvpro  f^auxbv,  quod  in 
Gotbieis  est,  non  reiiciamus.  Yirg.  : 

...  populus,  et  glauca  cateniia  fronde  saliicta. 


*  Thymallus.  Amb.,  v  Hex.,  cap.  2,  elegantisai- 
mus  locus. 

^  Scarus»  Ex  eodem  :  nequ^  necesse  est  esctirum 
scripsisse  Isidbrum ,  tit  eiymtii  (^ohveniat;  i^d 
multo  durius  quod  ^it  Plinius,  ^deo  littoribus  Italte 
ignotum,  ut  nec  nomen  Latnitim  habeat;  raros  eerte 
saiis  indicat  Hof  atii  versns  : 

Non  me  Lncrina  juverint  cdnchylia, 

Magisve  rhombus,  aht  tori, 

Si  4U0S  eois  infonata  flactibns 

Hiems  ad  hoc  vertat  mare. 
°  Sed  aversum  caiidm  ictib.  PHn.  xxiif,  cap.  I^. 

*  Nam  sparus  telum.  E  Serv.  ad  vers.  AgrestU  at''' 
mat  sparus.  Mn.  xi. 

p  Austraiis  piscis.  Saepe  monuimus  noh  conmlisae 
IsiJorum  Servii  cbmndehtaria  cnm  Virgilii  verbfo, 
ideoque  declinftsiie  interdnm  aServii  mente.  HocM* 
iiir  loco,  cum  pisces  marinqs  captaret,  coeleste^  in- 
scius  in  eodem  rete  conclusit.  Ergo  deleri  bsec  juoe- 
hat  Chacon.  Locus  Servii  ad  carmen  Aut  eadem  si- 
dus  fugiens,  Georg.  iv. 

^  Hamia.  Ita  scribendum  et  Plutarch.,  lib.  Utra 
prudentior.  animal.,  aui  ab  fk^tL  dici  vult,  id  est,  n- 
mul,  q[uod  gregatim  hi  piisces  iocedant. 

'  Echineis.  Pliri.,  xitxii,  cap.  1. 

■  Uranoscopus.  Qui  anthias,  callyonymn^cittd  a 
quibusdam  putatur.  Plin.,  xxxii,  cap.  7. 

*  Milvago.».  tempestates  muiati.  Plio.,  ibid.,  ^MI- 
pestates  mutari,  cap.  7.Trebias  Higer  aucW  cSst'.  Bsi 
aut#ni  ih  llforis  vctcrib.  mlago,  non  mtivago. 


465 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


466 


quam;  quolies   autem  cernitar  extra  aquam  voli- 1  faciat,   si  eam  quisqoam  viventem  tangat.  ^  ^arral 


tans,  tempestates  mutari  (designat) 

37.  *  Squatus  dictus,  quod  sit  squammis  acutis; 
unde  et  ejus  cute  iignum  politur. 

38.^  Civitas  Syrise,  quae  nunc  Tyrus  dicitur, 
olim  Sarra  vocabatur  a  pisce  quodam,  qui  illicabnn- 
dat,  quem  lingua  sua  sar  appellant;  ex  quo  deriva- 
tum  est  hujus  similitudinis  pisciculos  *"  sardas  sardi- 
na^que  vocari. 

39.  Halec,  pisciculus  ad  liquorem  salsamentorum 
idoneus,  unde  et  nuncupatus. 

40.  ^  Aphorus,  pisciculus,  qui  propter  exiguita- 
tcm  hamo  capi  non  potest. 

S9  41 .  AnguillcB  similitudo  anguis  dedit  nomen» 
origo  ejus  cx  limo.  Unde  et  quando  capitur  adeo  le- 


Plinins  Secundus,  t  ex  Indico  mari  torpedo  etiam 
procul,  et  e  longinquo,  vel  si  hasta  virgaque  at- 
tingatur,  quamvis  prsevalidos  lacertos  torpescere, 
quamlibet  ad  cursum  veloces  pedes  alligari.  »  Tanta 
enim  vis  ejus  eit,  ut  eliam  aura  corporis  sui  afficiat 
membra. 

83  46.  Sepia  dicitur,  quia  ^  sepibus  interclusa  fa- 
cilius  capitur.In  coeundo  obscennm  genus,  ore  enim 
concipit,  sicut  vipera.  Cujus  atramenti  tanta  vis  est, 
ut  lucemse  addito  '  .£thiopes  videri,  ablato  priori 
lumine,  quidam  tradant. 

47.  ^  LulligOf  tradnnt  in  Oceano  Mauritaniag  non 
procul  a  Lixo  fluminotaniam  multitudinem  lulliginnni 
evolare  ex  aqua,  ut  etiam  naves  demergere  possint. 


nis  est,  ut  quanto  fortius  presseris,  tanto  citius  ela-  D     ^8.  °  conchcey  et  cochlece  hac  ex  causa  vocata?, 

1.  rt  ..  r-v*.«A«  ^  ^. :_      j_r»_: ._     i *  •  »  - 


baiur.  •  Ferunt  autem  Orientis  fluvium  Gangem  an- 
gnillas  tricenis  pedibus  gignere. '  Anguilla  vino  ne- 
cata,  qui  ex  eo  biberint,  taedium  vini  habent. 

42.  t  Draco  marinus  aculeos  in  branchiishabetad 
caudam  spectantes,  qui  dum  percusserit,  quaqua 
ferit  venenum  fundit,  unde  et  vocatus. 

43.  ^  Muramam  Grseci  p.6pAtvav  vocant,  eo  quod 
complicet  se  in  circulos. '  Hanc  fcminini  tantum  sexus 
esse  tradunt,  et  concipere  a  serpente,  ob  id  a  pisca- 
ioribus  tanquam  a  serpente  sibilo  evocatur  et  capi- 
tur.Ictu  autem  fustisdifficulter  interimitur,  ferulapro- 
tinus;  animamin  cauda  habere  certum  est.Namcapite 
percusso  vix  eam  interimi ,  cauda  statim  exanimari. 

44.  Congrus.., 


quia  deficiente  luna  cavantur,  id  est,  evacuantur. 
^  Omnium  cnim  clausorum  maris  animalinm  atque 
concharum  incremento  luuae  membra  turgescunt, 
defectu  evacuantur.  Luna  enim  cum  in  augmento 
fuerit,  auget  hnmorem ;  cum  vero  in  defectum  vene- 
rit,  humores  minuuntur ;  hoc  enim  physici  dicunt. 
Conchce  autem  primae  positionis  nomen,  cochlece 
vero  per  diminutionem,  quasi  conchulas. 

49.  Concluirum  multa  genera  sunl,  p  inler  quas, 
et  margaritifercej  n  quse  Celoe  dicuntur^ '  in  quarum 
carne  pretiosus  calculus  solidatur.  De  quibus  Ira* 
dunt  ii  qui  de  animantium  scripsere  naturis,  quod 
nocturno  tempore  littora  appetunt,  el  ex  cqelesti 
rore  84  margaritum  concipiunt,  unde  ei  Celoe  no- 


Polypus,  id  est,  multipes;  plurimos  enim  nexus  g  minanlur. 
habet,  Iste  ingeniosus  hamum  appetens  brachiis  ^O.  "  Murex,  cochlea  est  maris,  dicta  ab.  acu- 
complectitur,  non  morsu;  nec  prius  dimittit  quam  ^^^^  et  asperitate,  quse  alio  nomine  ^  conc%/tum 
escam  circumroserit.  nominalur,  propter  quod  circumcisa  ferro  lachry- 

46,    Torpedo  vocata,  eo  quod  corpus  torpescere      ^^^  coloris  purpurei  emitlat,  ex  quibus  purpura 


»  Squatus.  Plin.,  xxxii,  cap.  11;  et  cap.  ultim.  : 
Rhina,  quem  squatum  vocamus^  licet  lib.  ix  eumd. 
squatinam  vocel.  Glossar.,  squatus^  fiva  eJZh^  ix6uo«. 
Angli  quoque  Iiodic  scate  appellant. 

^  Civitas  Syrioe,  quw  nunc  Tyr.  E  Serv.,  ad  vers. 
Sarrano  dormiat  ostro.  Georg.  ii.  Fest. :  Sarra  Tyros 
insula,  qu<B  nunc  Epiros,  id  est,  continens. 

*  Saraas.sardinas.  Veteres  Cod.  sarras,  fortasse 
non  malc;  solet  namque  ex  duplici  r  alterum  in  d 
non  raro  mulari ;  sed  sardce  hodie  nomen  eiiam  in 
vulgari  lingua  reiinent. 

^  Aphorus.  Ila  scripsisse  Isidorum  etymologia  in- 
dicat,  scd  aphros  rectum  erat,  ex  Arist.,  lib.  iv  de 
Hisi.,  cap.  15.   Athenaeus  qnoque,  lib.   vii  :   rbv 

•aXarciov    ^^tw,  8v  ^jier;  ^h  (I^iStjv,  dOao\  'h  dE^piTjv 
^vo|Ai^Guatv  o!  h\  dl^pov. 

*  Ferunt  autem,  E  Plin.,  ix,  cap.  3. 

'  Anguillavin.  Ex  eod.,  lib.  xxxii,  cap.  10. 

f  Draco  marinus.  Eumdem  hunc  videtur  cum  scor- 
pione  facere.  Vid.  Piin.,  lib.  ii,  cap.  ultim. 

^  Murama  eo  quod  complicat  se  in  circiilos.  Numad 
mura^nulas  aureas,  quae  suut  in  Salomonis  canticis 
respexil,  quas  priores  pisce  murasna  esse  voluit,  ea- 
dem  ratione,  qua  sparum  telum  pisce  quoque  sparo 
priorem  antea  dixerat?  Porro  ixupaiva,  sive  oiSpaiva 
(nam  utroq.  modo  eflferlur)  a  verbo  f^iipw,  id  est, 
fluo,  dicta  est»  ut  Euslachius  putat. 

*  Hanc  feminino  genere.  Ex  Plin.,  xxxu,  cap.  2. 
j  Narrat  Plin.,  ex  Indicomari.  Lib.  xxxu,  cap.  1, 


sed  Antico,meAntiaco  pro  Jndico  legendum  credo; 
nam  de  eo  loquitur  illic  Plinius.  Nisi  c^Ieri  haec  ma- 
vis,  de  Ant.  August.  sententia. 

^  Sepibus  interclusa...  concipit.  Verba  Plin.,  lib. 
IX,  cap.  51.. 

*  JEthiopes  videri.  Ex  Plin.,  xxxiii,  cap.  10. 

*"  Lulligo...evolare  ex  aqua.  Varro  :  Loligo^  quod 
subvolat,  littera,  commutata,  primo,  voligo. 

"  Conchce  et  concleoi.  AI.,  cochlas. 

*»  Ofnnium  enim  cUiusorum  maris  animal.  Verba 
Palladii,  lib.  ult.,  cap.  6 
Q     p  Inter  quas  margaritiferce.  Plin.,  xxxii,  cap. 
ultim. 

q  Qua^  celoe...  et  \ni.undejet  celoe.^W^m  eceloe, 
oeceloe,  ocoele,  et  coclece  legitur.  Ocelli,  vel  ocellati 
placebat  A.  Aug.  (sed  etymon  caili  non  convenit). 
Varro  in  Marcipor.  apudNonium  :  Altera  exorat  pa- 
trem  libram  ocellatorum,  altera  virum  semodxum 
margaritarum,  Suel.  in  Aug. :  Ocellatis  nucibusque 
ludit.  Etymon  autem  ocellaiorum  ex  oculorum  simi* 
litudine.  Nam  et  Alhenaeus,  lib.  Lxxxiii,  cap.  8,  mar- 
f  aritas  bis  oculis  piscium  magnis  comparat. 
' '  In  guar.  came  pretiosus  calculus  solidatur. 
Ambros.,  v  Hrx.,  cap.  11  :  Unde  eliam  ostreis  pre- 
tiosissimam  margaritam  naturainfixerit,  quofnodo 
eam  maris  aqua  in  tam  molli  came  solidaverit. 

•  Murex.  E.  Serv .,  ad vers.  Concussce cautes,  iEn .  v. 

*  ConchyU  E  Vitruv.,Iib.  vii,  cap.  13.  Ead.  repe- 
tuntur  lib.  xix,  cap.  28* 


457 


ETYMOLOGIARUM  Llfi.  XIL 


458 


lingilur,   ct  iDde    ostrum  appellatura,  quod   haec  ii  minio  similis.  El  is  Iribus  modis  dicitar,  nt  teshido, 
tinclura  ex  testse  humore  elicilur.  acpeloris et conclea;  nam  et quod  edimus, el  ubicaro 


51.  Cancri  vocaniur,  quia  conchae  sunt  crura  ha- 
bentes,  *  inimica  ostreis  animalia;  eorum  enim  car- 
nibus  vivunt  miro  ingenio.  Nam  quia  valida  testa 
ejas  aperiri  non  potest,  explorat  quando  ostrea 
claustra  testarum  aperiat ;  tunc  cancer  latenter  la- 
pillum  injicit,  atque  impedita  conclusione  ostrcse 
carnes  erodit.  Tradunt  quidam  decem  cancris  cum 
ocimi  manipulo  alligalis,  omnes  qui  ibi  sunt  scor- 
pioaes  ad  eum  locum  coituros.  Duo  autem  sunt  ge- 
nera  cancrorum,  fluviatiles  et  marini. 

52.  Ostreaj  dicta  est  a  testat  quibus  mollitiesin- 
terior  carnis  munitur.  Graeci  cnim  testam  Sar^oaut 
vocant.  ^  Osirea  autemneulro,  carnes  ejus  femiuino 
dicuntur  genere. 

63.  Musculi  sunt,  ut  praediximus,  cochleae,  a 
«  quorum  lacte  concipiunt  ostreae,  et  dicti  musculi, 
quasi  masculi» 

54.  PelorideSf  a  Peloro  promontorio  Siciliae,  ubi 
abundanl,  cognominatae  sunt.  (Unde  Yirgilius  dicit :) 

Ecce  autem  Boreas  angusta  ab  sede  Pelori. 

55.  ^  Ungties,  a  similitudine  humanorum  unguium 
dicti. 

56.  *  Testudo  dictus,  eo  quod  tegmine  test«  sit 
adopertus  in  camerae  modum.  95  Suni  autem  qua- 
laor  genera,  terresires,  maritimae,  lutariae,  id  est,  in 
coeno  et  paludibus  viventes.  Quartam  genus  tluviati- 
les,  quae  in  duci  aqua  vivunt.  Tradunt  quidam,  quod 


inest,  uinimque  dicitur  peloris. 

58.  Rano!^,  a  garrulitate  vocatae ,  eo  quod  '  circa 
genitales  strepunt  paludcs,  ^  et  sonos  vocis  importu- 
nis  clamoribus  reddunt.  Ex  iis  quaedam  aquaticae  di- 
cuntur,  quaedam  palustres, '  quaedam  rubetae,  ob  id, 
quia  in  vepribus  vivunt  grandiores  cunctarum.  J  Aliae 
calamilae  vocantur,  quoniam  inter  arundines,  fruli- 
cesque  vivunt,  minimae  omnium,  et  viridissimae, 
^  mulae,  et  sine  voce  sunt. 

59.  ^  Agredulce^  ranae  parvae  in  sicco  vel  agris  mo- 
rantes*,  unde  et  nuncupatae.  Negant  quidam  canes  la- 
trare,  quibus  in  offa  rana  viva  fuerit  data. 

60.  *»  Sfungia^  a  fingere,  id  est,  nitidare  et  exter- 
B  gere  dicta,  Afranius  :  90  Accedo  ad  te,  ut  tibi  cer- 

vicem  fingam  linteo,  id  est,  extergam.  Cicero :  Effin' 
gebatur  fungiis  sanguis,  id  est,  extergebatur.  ^  Ani- 
mal  autem  esse  docetur  cruore  inhaerentepelris.  Unde, 
et  dum  abscindilur,  sanguinem  remitlit. 

61  Nam  alia  sunt  viventia  in  aquis,  et  discarrunt, 
ut  pisces,  <"  alia  slant  6xa,  ut  ostrc^e,  echini,  sfun- 
giae.  Ex  his  alias  mares  dici,  eo  quod  tenui  sunt  fis- 
tula,  spissioresque;aiias  feminas,  quae  majoribas  fis- 
tulis  sunt,  ac  perpeiuis  :  alias  duriores,  quas  Gneci 
appellant  rpdhfou^,  et  nos  hircosas  dicere  possumus 
ob  asperitatem  sui. 

62.  p.  Mollissimum  genus  earum  pennicilli  vocan- 
tnr,  eo  quod  aptae  sint  ad  oculoram  tumores,  et  ad 
extergendas  lippitudinesutiIes.Gandid»e  sfungiae  cura 


incredibile  est,  tardius  ire  navigia  testadinis  pedem  Q  fiunt ;  per  aestatem  enim  ad  solem  sternuntur,  ct, 

sicut  cera  Punica,  candorem  bibunt. 
63.  4  Animalinm  omnium  in  aqais  vivenlium  no- 


dextram  vehentia. 

57.  '  Echinus,  a  terrestri  echino  nomen  traxit, 
qaem  valgas  hericium  vocat.  Hujus  testula  duplex, 
spinis  aculeata  in  modum  castanearum,  quando  ad- 
huc  opertae  de  arboribuscadunt.  Garo  ejus  moIlis,et 

*  Inimica  ostreis.  Plutarch.,  dicto  jamlib.,  et  Am- 
bro8.,  V  Hex.,  cap.  8.  De  polypo  haec  eadem  Plin., 
IX,  cap.  30. 

»>  Ostrea  autem  neutro.  Vide  Serv.,  ad  vers.  Ostrv- 
feri  fauces  tentantur  Abydi,  Georg.  i,  et  Non.  Sed  ex 
iis  locis,  quos  citant  contra  poiius  existimare  liceat 
promiscue  ulioque  genere  usurpasse  Lalinos. 

^  Quorum  lacte  concipiunt  ostrea^Ala  Goth.  omnes 
Ostrea  tamen,  si  sibi  constare,  aut  Servium  sequi 
\ellet,  dixisse  debuil.  Plin.,  ix,  cap.  5i  :  Nuper 
compertum  est  in  ostreariis  humorem  in  iis  fetifi- 
cum  modo  lactis  effluere, 

**  Ungues.  E  Plin . 

*  Testudo Sunt  autem  quatuor  gen.  Item  e 

Plin. 

'  Echinus,  Ambros.,  vi  Hex.,  cap.  4 :  Echinus  iste 
terrenus,  quem  vulgohenciumvocant.G\oiS.yErcius, 
iy(y*o^,  erinacius. 

»  Circa  genitales.  Ex  Ambros.,  v  Hex.,  cap.  10. 

^  Et  sonos  vocis  importun.  ExOrigen.,  hom.4  in 
Exod. 

*  Qucedam  Rubetce.  Plin.,  xxxii,  cap.  5. 
j  Alio!  calamita?.  Idem,  cap.  10. 

^  Muta^,  et  sine  voce.  Plin  ,  xxxii,  cap.  6. 

^  Agredulee.  Ex  Goth.  alii  agridulas. 

"  Sfungia,a  /ingere.—Sphingiam  pro  spongia  scrip- 
sisse  aliquos  indicat  Gharisius.  Spongia  (inquit)  sine 
h  dicenda  est,  Nam  GriBce^OA^aicituramYx<»^'ii^i^ 
Patbol.  LXXXIL 


mina  cxliv,  Plinius  ait,  divisa  in  generibus  bellua- 
rum,  serpentium  communium  terrae,  et  aquae,  can- 
crorum,  concharum,  locustarum,  peloriduni,  polypo- 

etiam  Graeci ;  vel  «wb  tou  oKoiv  t^  ^ifp^i  vel  aitb  Toii 
a^lx^tv*  xaxdc  tac  lx6X{t|>cic,  hoc  est,  vel  ab  aitrahendo 
vel  exprimendo  humore  deducunt.  Notum  illud  Suct. 
in  Vespas.,  procuratoribus  illum  suis  pro  spongiis 
uti,  quod  quasi  siccos  madeCaceret  et  exprimeret 
humentes.  Ut  autem  ab  effingendo  traheret  Isidoras 
Servius  fecit  qui  fingerb  tergere  interpretatur.  Mn. 
VIII,  adducto  ad  id  Giceronis  loco  e  Sextian.  Quae  de 
generib.  spongiarum  referuntur,  ex  Arist.  sumpta 
videntur,lin.  v  de  HisL,  cap.  16, et  Plin.  ix,cap.  45. 
f.      °  Animal  autem  esse  docetur.  Plin.,  xxxi,  cap. 

-y  ultim. 

^  Alia,  quce  stant  fixa.  Arist.,  lib.  iv  de  Histor., 

cap.  6. 

p  Mollissimumgenus  earum pennicilli.  Verbasunt 
Plinii.  Sed  in  Godice  velusiissimo  Plinii  Eccles.  To- 
letanye  non  pennicellit  sed  pennicillis  legitur  hoc  mo- 
do :  Mollissimum  genus  earum  penniciUis  oculorum 
tumores  levat.  Ila  fortasse  nullum  spongiarum  genus 
pennicellus  a  Plinio  diclum  fuerit ;  scio  tamen  Fes- 
lum  ita  scribere  :  Penniculi  spongim  longa;^  pro- 
pter  similitudinem  caudarum  appellatoi. 

q  Animalium  omnium  in  aq.  viv.  nom.  cxliv. 
Idem  numerus  in  Godice  Plin.  Eccl.  Tolet. ;  in  vulga- 
tiscLXxvi.  Hieronymus,  iii  Ezech.  xlvii,  ex  Oppiano 
et  aliis,  qui  &XuuTtxd(  scripsere,  refert  cliii  esse  pis- 
tcium  genera,  eaque  omnia  capia  fuisse  vult  ab  apos- 
lotis  Joarin.  xxi. 

15 


459 


S.  ISIDORl  IIISPALENSIS  EPISCOPI 


460 


riun,  solearum,    lacerlorum,  ct  ioliginain,  et  his- ^  quod;;o//u/(suQt;uDde,et  vcstisDigra/?u//adictaest. 


slmilia,  ex  quibus  multa,  quodam  natursB  intcilectu, 
temporum  suorum  ordinem  agnoscunt,  87  quaedam 
vero  in  suis  locis  sine  mutatione  vagantur. 

64.  In  piscibus  autem  feminis,  aliae  commistione 
mascuIicoDcipiunt,  et  pariuntcatulos;  aliaeponunt  ova 
sine  *  masculi  commistione  suscepta,  ^  quae  idem  in- 
sequens  sui  seminis  jactu  perfundit;  et  quse  hoc  mu- 
nere  fuerint  afflata,  flunt  geDerabilia;  quae  vero  per- 
fasa  non  fuerint,  sterilia  perseverant,  autputrescunt. 

CAPUT  VIL 
De  auibus. 

i .  Unum  ^  nomen  avium,  sed  genus  diversum. 
Nam  sicut  specie  sibi  differunty  ita  et  naturai  diver- 
sitate ;  nam  aliae  simplices  sunt,  ut  columbae ;  aliae 


6.  A  l(e  sunt,  in  qnibus  pennae  per  ordinem  fiiae 
volandi  exhibent  usum.  Vocatae  autem  alae,  quod  iis 
aves  complexos  alant  et  foveant  pullos. 

7.  Penna  9LpendendOy\di  est,  a  volando,  dicla,  unde 
el  pendere;  volncres  enim  pennarum  auxilio  movcn- 
tur,  quando  se  aeri  mandant. 

8.  Pluma,  quasi  piluma ;  namsicut  pili  in  quadrn- 
pedum  corpore,  ila  pluma  in  avibus. 

9.  Avium  Domina  multa  a  sono  vocis  constat  esse 
composita,  ut  grus,  corvus,  cygnus,  pavo,  milvus, 
ulula,  cucqIus,  graculus,  etc. ;  varietas  enim  vocts 
eorum  docuit  homines  quid  nominarentur. 

10.  Aquilaj  ab  acumine  oculorum  vocata.  *  Tanti 
enim  contuitus  esse  dicitur,  ul  cum  super  maiiaim- 


astutae^  ut  perdix ;  aliae  ad  manum  se  subjiciunt,  ut  B  niobili  penna  feratur,  nec  humanis  pateat  obtutibus, 


accipiter;  alise  reformidant,  ^  ut  garamantes;  aliae 
hominum  conversatione  delectantur,  ut  hirundo; 
aliae  in  desertis  secretam  vitam  diligunt,  ut  turtur  : 
aliae  solo  semine  reperto  pascuntur,  ut  anser;  alise 
cames  edunt,  et  rapinis  intendunt,  ut  milvui;  <*  aliae 
enchoriae,  quae  manent  in  locis  semper,  ut  struthio; 
aliae  adventitiae,  quae  propriis  temporibus  reverlun- 
tnr,  ut  ciconiae,  et  hirundines;  aliae  congrega^,  id 
est  gregatim  volantes,  ut  sturni,  et  cotumices;  aliae 
soUvagae,  id  est,  solitariae  propter  insidias  deprae- 
dandi,  ut  aquila,  accipiter,  et  qua^cunque  ita  sunt ; 
aliae  vocibus  strepunt,  ut  hirundo;  aliae  cantus  edunt 
dulcissimos,  ut  cygnus,  et  merula,  aiiae  verba  et  vo- 
ces  hominum  imitantur,  ut  psittacus  et  pica. 


de  taata  sublimitaie  pisciculos  oatare  videat,  89 
ac  tormenii  iastar  descendens  raptam  praedam  pennis 
ad  litlus  pertrahat. 

11.  j  Nam  et  contra  radium  solis  fertur  obtutum 
non  flectere,  unde  et  pullos  suos  ungue  suspen- 
sos  radiis  solis  obJicit,etquos  viderit  inimobilem  te- 
nere  aciem,  ut  digiios  genereconservat,  si  quos  vero 
inflectere  obtutum,  quasi  degeneres  abjicit. 

12.  Vulturj  a  volatu  tardo  nominata  putatur.  Ma- 
gnitudine  quippe  corporis  praepctcs  volatus  non  ha- 
bet :  ^  harum  quasdam  dicunt  concubitu  non  mtsce- 
n,  et  sine  copula  concipere,  et  generare,  natosqne 
earum  pene  usque  ad  centum  annos  procedere. 
1  Vultures  autem,  sicut  et  aquilae,  etiam  ultra  maria 


88  2.  Sed  etalia,  sicut  genere,  ita  et  moribns  in-  C  cadavera  sentiuut ;  altiusquippe  volantes  multa  quH* 


numerabilia.  Nam  volucrum  quot  genera  sint,  inve- 
nire  quisquam  non  potest. '  Neque  enim  omnis  In«- 
diae,  et  ^thiopiae,  aut  Scythia",  deserta  quis  penetrare 
potait,  qui  earum  genus  vel  differentias  nosset. 

3.  Aves  dictae,  eo  quod  vias  certas  non  habeant, 
sed  per  avia  quaeque  discurrant. 

AUtes,  quod  alis  alta  intendant,  et  ad  sublimia 
remigio  alarum  conscendant. 

4.  Volucres  SLvolando;  f^  nam  undevolare,  inde  et 
ambulare  dicimus.  Vola  enim  dicitnr  media  pars  pe- 
dis,  sive  inanus,  et  in  avibus  vola  pars  media  alarum, 
quaram  motu  penaae  agitantur,  indc  et  volacres. 

5.  Pu//t,dicunturomniumavium  nati,  sed,  etani- 
malium  quadrupedum  nati  pulli  dicuntur,  et  ^  homo 


montium  obscuritate  celantur  ex  alto  illaeconspiciuni. 

13.  ™  Bradypus  apud  Graecos  vocatur,  avis  apud 
nos  tarda^  eo  quod  gravi  volatu  delenta,nequaquani, 
ut  caeterae  volucres,  attollitur  velocitate  pennarum. 

14.  Grues  vero  nomen  de  propria  voce  sumpse- 
runt,  tali  enim  sono  susurrant.  Ua3  autem  dum  pro- 
perant,  unam  sequuntnr  ^  ordine  lilterato.  De  qui- 
bus  Lucanus  : 

Et  turbata  perit  dispersis  littera  pennis. 
Excelsa  autem  pctunt,  quo  facilius  >ideant  quas  pe- 
tant  terras. 

15.  Gastigat  autem  voce  qua3  cogit  agmen.  At  ubi 
rauccscit,  succedii  alia ;  nocte  autcm  excubias  di- 
viduni,  et  ordinem  vigiliarnm  per  viccs  faciunt. 


parvus  puUus.  Recentes  igiiur  nati  pulli  dicuotur,  eo  Q  tenentes  lapillos  suspensis  digitis,  quibus  somnos  ar- 


*  Masculi  commistione  suscepta,  kL,suscepiione 
concepta, 

^  Quoi  idem  insquens.  Arist.  vi  de  Hist.  anim,, 
cap.  13,  de  Ovis  piscium,  Gaza  interprete  :  Nec  vero 
hasc  omnia  fecunda  sunt,  sed  ea  quibus  editis  mas 
semen  asperserit  genitale.  Sub  partu  enim  mas  in^ 
sequens  semen  ovis  aspergit,  et  quw  eo  afflantur, 
iispisciculi  enascuntur. 

(Iap.  VII.  — ®  Vnum  nomen  avium...  psittacus. 
Omuiaex  Ambros.,  v.  Hex.,  cap.  14.  Praeter  exem- 
pla  auae  ab  Isidoro  quoque  omissa  pulabat  Chacou. 

*  Vt  Garamantes.  De  quibus  Nicephorus  lib.  ix. 

*  Alice  enchorias.  Ex  voce  encurice,  aut  encorioi, 
incolce  ibrarii,  non  omnino  absurde  fecerant.  Basi- 
Jius,  a  quo  Ambrosius  ix^ix^iOL, 

'  Nequeetiim  omnis  Indift.  E.  P)in,xxxiii,eap.  11. 


»  Nam  unde  volare^  inde  et  ambulare.  E  Serv.,ad 
vers,  Pascentes  illx  tantum.  JEu,  vi. 

*  Et  homo  parvusy  pullus,  Ut  supra  ex  Festo  os- 
tendimus, 

*  TaJiti  enim  contuitus.  Ex  Ilier.,  in  Abd.  i. 

i  Nam  et  contra  radios.  E\  Aml)ros.,  v  Hex.,  cap. 
18,  et  in  ps.  cxviii. 

^  Harum  quasd.  dicunt.  Ambros.,  cap.  20. 

1  Vultures  autem.  Idem,  .in  oratione  de  Obit. 
Theodos. 

™  Bradypus  apud  Groicos,  Facilis  fuitlapsusex  hac 
voce  in  gradipes,  quae  in  plerisque  Cod.  legitur. 
Plin.  X,  cap.  22  :  Proximw  sunt  quas  llispania  aves 
tardas  apellaty  Grcecia  oiidas. 

°  Ordine  litterato.  £Serv.,i£n.  i,  ad  vcrs.  Gasli 
cinxere  polum.  Rtliqua  e  Solin.  Cod.,  de  Thracia. 


461 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XIL 


462 


guant,  quod  cavcndum  erit  clamor  inJicat  ^til<^m 
in  illis  color  prodit,  nain  scnectule  uigrcscunt. 

16.  Ciconi(B  yoc9['di  a  sono  quo  crepilant,  quasi 
cicanicey  'quem  sonum  oris  polius  e88e(con8tat)quam 
vocis,  quia  eum  quatiente  90  rostro  faciunl.  Ha; 
veris  nunti»,  ^  societalis  comiies,  serpcntium  hostcs, 
maria  transvolant,  in  Asiam  collccto  aginine  pergunt. 
Gornices  duces  eas  pra^ceduut,  el  ipsie,  quasi  cxer- 
eitus,  prosequuntur. 

17.  Eximia  illis  circa  filios  pietas;  nam  adeo  nidos 
impensiusfovent,  utassiduo  incubitu  plumas  exuant. 

'Quantum  autem  tempus  impenderint  in  fetibus  edu- 
candbt,  tantum  el  ipsse  invicem  a  pullis  suis  aluntur. 

18.  Olor^  avis  est  quam  Gneci  xuxvov  appellant. 
«  Olor  autem  dictus,  quod  sit  totus  plumis  albus ;  nul- 
lu8  eniin  menuuit  cygnum  nigruni ;  5Xov  enim  Grsece 
totum  diciiur. 

"*  Cygnus  autem  a  canendo  est  appellatus,  eo  quod 
carminis  dulcedinem  modulatis  vocibus  fundit.  Ideo 
autem  suaviter  eum  canere  (dicunl),  quia  collum 
loogum  et  inflexum  habel,  et  necesse  est  eluctantem 
vocem  per  longum  ct  flexuosum  iter  varias  rcddere 
modulationcs. 

19.  Ferunt  in  Hyperboreis  partibus,  pnecinentibns 
cytharoedis,  olores  plurimos  advolare,  apteque  admo- 
dum  concinere.  *>  Olorcs  autcm  Latinum  nomeo  est ; 
oam  Griece  cygni  dicuntur. '  Nauta;  vero  sibi  hunc 
booam  prognosin  facere  dicunt,  sicut  ait  ^  ^miUus : 

Gygnus  in  auspiciis  semper  Iffitissimus  ales. 
Hunc  optaot  nauia;,  quia  se  oon  mergit  in  undas. 

91  20.  ^  Struthio  Gra;co  nomine  dicitur,  quod  ani- 
mal  io  similitudine  avispennas  habere  videtur,  tamen 
dc  terraallius  nonelevatur.  Ova  sua  fovere  negligit, 
sed  projecla  tantummodo,  fotu  pulveris  animantur. 

21.  Ardea  vocata,  quasi  ardua,  id  esl,  propier  altos 
volatus.  Lucanus :  *  Quodque  causa  volareArdea.^  For- 
midat  enim  imbres,  et  super  nubcs  evolat,  ut  procollas 
nubiumsenlirc  nou  possit;cumautem  altius  volaverit, 
signiticatiempcstatem.  Hancmulti^  /a7i/a/um  nomi- 
nant. 

*  Queni  sonum  oris  potius.  E.  Solin.,  35,  et  Am- 
bros.,  v  Hex.,  cap.  16. 

*»  Societatis  comites.  Sic  paulo  post  colurabam 
castitatis  comitem  dicct. 

«  Olor  autem  dictus,  Oloreni  Latinam  vocem  sta- 
tim  faciet,  sed  c  GraM^i  duci,  nihil  vctal,  nisi  aliena 
IvdiC  esse  cum  Ghaconc  mavis. 

^  Cygnus.  Aliquanlo  durior  nolatio. 

*  Oiores  autem  la/me.EServ.,  ad  vers.  Strymo- 
niamque  gruem.  ^n.  xi. 

'  Mutcebonam  prognosin.  E  Scrv.,iEn.i,adver8. 
Aspicebis  senos  loit. 

«  Sicut  ^milius  ait.  JEmilius  Macer,  in  Ornilho- 
gonia ;  et  ita  iegendum  censebal  Chacon,  apud  No- 
nium.  iu  Prosecta,  non  Licinius.  Namquamvisutrius- 
que  Pliiiius  memineiit,  lamen  cura  de  avibus  agit, 
iEmilium  cilat,  qui  citalur  ttiam  a  Non.  in  Luculeri' 
tus.  liaServ.,  iEn.  i,ad  vcrs.  Ignavum  fucospecus. 

^Strutliio,  ExGregor„xxxiMoraI.,  ad  Job.xxxix. 

*  Quodqueausa  volare  ardea,  E.  Lucan.  v.  Locus 
vero  e  Serv.,  Georg.  i,et  iEn.vii. 

j  Formidat.  ExAmbros.,  Hexam.  v,  cap.  13. 
^  Tantalum  vocant.  Yideodum  oum  potius  Taurum; 


A  22.  ^  Phasnix^  Arabia'  avis,  dicla,  quod  colorem 
Phoeoiceam  habeat,  vel  quoi  sit  (oto  orbc  siogula- 
ris,  et  unica.  Nam  Arabes  singularem,  ct  unicam 
Phoenicem  vocant.  Haec  quingentis  et  ultra  annis  vi« 
vens,  dum  sc  viderit  senuisse,  collectis  aromatum 
virgulis,  rogum  sibi  instruit,  et  conversa  ad  radium 
solis  alarum  plausu  voluntarium  sibi  incendium  nu- 
trit,  sicque  iterum  de  cineribus  suis  resurgit. 

23.  ^  Cinnamotgus,  et  ipsa  Arabia)  avis,  proinde 
ita  vocata,  quod  in  excel&is  nemoribus  texitnidosex 
fruticibus  cinnami,etquoniamnon  possuntibi  homines 
conscendere  propler  ramorum  altitudinem  et  fragi- 
litatem,  cosdem  nidos  plumbaiis  appetunt  jaculis,  ae 
sic  cinnama  il!a  deponunt,  et  pr  tiis  amplioribus  ven- 
dunt,  eo  quodcinnamum  illud  magisquam  aliamer- 

D  catores  probent. 

WB  24.  >*  Psiltacus,  in  India)  littoribus  gignitur,  co- 
lore  viridi,  torquc  puniceo,  grandi  lingua,  et  caetcris 
avibus  latiore.  Unde,  et  articulaia  verba  exprimit  itaut 
si  eam  non  videris,  bomincm  loqui  putes.  Ex  natura 
autem  salutat  dicens,  ave  vel,  Xatpe,  caetera  nomina 
institulione  discit.  Hinc  est  illud  : 

Psittacus  a  vobis  aliorum  nomina  discara ; 
Hoc  didici  per  me  dicere :  Ga^sar  avo. 
25.  ®  Halcyon,  pelagi  volucris  dicta,  quasi  a/e- 
cyanea,  eo  quod  hieme  in  stagnis  Oceani  nidos  facil, 
puliosque  educit.  Qua  excubante  fertur  extento  sequo- 
re  pclagus  silcntibus  ventis  continua  seplem  dierum 
tranquillitate  mitescere,  et  ejus  fetibus  cducandis  obse- 
quium  ipsamrerum  naturam  prsebere. 

£     26.  P  PeUicanus,Si\'\B  .£gyptia,  habitans  in  soli- 

tudine  Nili  fluminis,  unde  et  nomen  sumpsit :  f  nam 

Canopus  iEgyptus  dicitur.  Fertur,  si    verum    csl, 

eam  occidcre  natos  suos,  eosque  per  triduum  lugcre, 

deindc  seipsam  vulncrare,  etaspersione  sui  sanguinis 

vivificare  filios. 

27.  ^  Stymphalidas^  aves  a  Stymphadibus  insulis 

ap^ellala;,  ubi  plurimum  abundant,93adversus  quas 

Herculcs  sagiltis  est  usus ;  snnt  eoim  pelagi  volucre» 

io  iosulis  habitantes. 

nam  ardeam  stellarcm  ita  appellatAristoteles:  quod  bo- 
vis  mugilum  voce  imitetur,  cujus  mcminit  etiam 
Plin.,  lib.  X,  cap.  42. 

»  Phcenix  avis  dicta.  Plin.,  lib.  xiii,  cap.  4,  a  phoi- 
nicCf  id  est,  palma. 

»  Cinnamulgus.  Plin.,  x,  cap.  33,  etSol.,cap.  46. 

Dldcmeslcum  cinnamomo.  Sed  cinnamomum  unico  n 
scribunt  Gra^ci,  atque  ila  scribi  priecipit  apud  Latinos 
Nestor  antiquus  grannm. 
"  Psittacus.  E  Solin.,  cap.  5o. 
«  Halajon...  quasi  avis  Oceanea.  Golhic»,  Cyanea, 
^  Pellicanus...  fluminis.  Verba  Aug.  in  ps.  ci. 
•I  Nam  canopus  JEgyptus  dicitur.  —  Nam  Pellceus 
Canopus  mallem,  ut  niagiseiymon  responderet.  Vir- 
gil.  Georg.  iv : 

Nara  qua  Pellaei  gcns  foriimata  Ganopi. 

Et  tamen,  lib.  xix,  cap.5 :  Nam  Canopcea  JEgyptus 

est. 

'  Stymphalides  aves  a  Stymphadibus  insulis.  God. 
Golh. :  Stromphalidoi  avesab  Strophadibus  insulis. 
Viliosum  utrumque.  Nam  neque  Stymphades  iubula» 
xxWvd  (ut  opinor)  dicunlur ;  neque  stiomphalidse  ave.^. 
Estautem5/^;;Aa/i45  Arcadiajpalus,itemque  in  Epiro 


463 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPl 


464 


28.  *  Diomedeas  aves  a  sociis  Diotnedis  appellalas, 
qiios  feruQt  fabulae  in  easdem  volucres  fuisse  con- 
versos,  forma  fulic»  similes,  magnitudine  cygnornm^ 
colore  candido,  duris  et  grandibus  rostris.  Sunt  antem 
circa  Apaliam  in  insula  Diomedea  inter  scopulos  iit- 
tomm,  et  saxa  volitantes,  judicant  inter  suos  et  ad- 
venas. 

29.  Nani  si  Grsecus  est  proprius  accedunt,  et  blan- 
diuntur,  si  alienigena^  morsu  impugnant,  et  vulne- 
rant,  lacrymosis  quasi  vocibus  dolentes,  vel  suam 
malationem,  vel  regis  interitum.  Nam  Diomedes  ab 
Iliyris  interemptus  est.  Hae  aves  diomedece  vocantur, 
Grseci  eas  ^pco^ouc  dicunt. 

30  ^  Memnonides,  aves  ^gyptiae,  appellalse  a  loco, 
ubi  Memnon  periil.  Nam  catervatim  advolare  dicun- 
tur  ex  ^gypto  ad  Ilium  jnxta  ilfmnomassepulcrum, 
et  proinde  eas  llienses  Memnonias  vocant.  Quinto 
autem  anno  ad  Ilium  veniunt,  et  cum  biduo  clrcum- 
volaverint,  tertia  die  meuntes  pugnam  vicissim  se  un- 
guibus,  rostrisque  dilacerant. 

31.  •  Hercynice  aves  dictae  ab //ercynio  saltu  Ger- 
maniae  ubi  nascuntur,  quarum  pennse  adeo  per  ob- 
Bcurum  emicant,  nt  <^  quamvis  nox  obtenta  densis 
tenebris  sii,  ad  praesidium  itineris  dirigendi  praeja- 
ctae  interluceant,  cursusque  viae  pateat  indiclo  piu- 
marum  fulgentium. 

94  32.  *  Onocrotalon  Graeci  vocant  rostro  longo. 
Qaorum  duo  genera  sunt :  aliud  aquatile,  aliud  soli- 
tadinis. 

33. '  Ihis,  avis  Nili  fluminis,  quae  semetipsam  pur* 
gat,  rostro  in  anum  aqua  fundens. '  Haec  serpentium 
ovis  vescitur,  ex  eis  escam  gratissimam  nidis  suis  de- 
portans. 

34.  ^  Meropes,  eosdem,  et  Gaulos^qui  parentes  suos 
recondere  atque  alere  dicuntur. 

Coredulus,  genus  volatile,  quasi  cor  edens, 

35.  Monedula,  quasi  monetulat  quae  cum  aurum 


H  iuvenit,  nufert  et  occultat.  Gic,  pro  Yaler  Flac.  : 
Non  plus  aurum  tibi^  *  quam  monedulce  committen- 
dum. 

36.  i  VespertiliOy  protempore  nomen  accepit;  eo 
quod,  lucem  fugiens,  crepusculo  vesperiino  circum- 
volat,  praecipiti  motu  acta,  et  tenuissimis  brachio- 
tum  membranis  saspensa  :  ^  animal  murium  simile, 
non  tam  voce  resonans,  quam  stridore ;  specie  quo- 
que  volatilis,  simul  et  quadrupes,  quod  in  aliis  avi- 
bus  reperiri  non  solet. 

37.  ^  Lusdnia  avis  inde  nomen  sumpsit,  quod 
cantu  suo  significare  solet  diei  surgentis  exortum, 
qaasi  lucinia.  Eadem  et  acredula,  de  qua  Gicer.,  in 
Prognosticis : 

^  Et  matutinos  exercet  acredula  cantus. 
B  95  38.  °  Ulula  avis,  dbcb  tou  aXoXd^ctv,  id  est,  a 
planctu  et  luctu  nominata ;  <>  cum  enim  clamai,  aat 
fletu  mimilatur,  aut  gemitum ;  unde  et  apud  augures, 
si  lamentatur,  tristitiam;  tacens,  ostendere  fertur 
prosperitatem. 

39 .  Bubo,  a  sono  vocis  compositum  nomen  habet, 
avis  feralis,  onusta  quidem  plumis,  sed  gravi  sem- 
per  detenta  pigritie ;  in  sepulcris  die  noctuquc  ver- 
satur,  et  semper  commorans  in  caverois;  de  qua 
Ovidius  : 

Foedaque  fit  volucris  venturi  nuntia  Inctus, 
Ignavus  bubo  dirum  mortalibus  omen. 
Denique  apud  augures  malum  portendere  fertur; 
nam  cum  in  urbe  visa  fuerit,  solitudinem  significari 
(licunt. 
Q     40.  Noctua  dicitur,  pro  eo  quod  nocte  circamvo- 
lat,  et  per  diem  non  possit  videre,  p  Nam  exorto 
splendore  solis  visus  illius  hebetatur.  Hanc  autem  f 
insula  Crelensis  non  habet,  et  si  veniat  aliande  sta- 
tim  moritur.  '  Noclua  autem  non  est  bubo,  nam 
buho  major  est. 
41.  •  Nycticorax,  ipsa  est  noctua,  *  quia  noctem 


Stronhades  insulae,  et  utrobique  aves,  quarum  illas 
connxisse  sagittis  Uercules,  has  abegisse  Zethus  et 
Calais  Borea;  filii  mcmorantur;  de  iilis  Lucret.,  v  : 

uncisque  timendae, 

Unguibus  Arcadiae  volucres  Stymphala  colentes. 
De  his  Yirg.,  iii.  Mn. : 

...Strophades  Graio  stant  nomine  dictae 
Insalse  lonioin  magno,  quas  dira  Celeno, 
Harpyseque 

*  Diomeaeas  aves,  Locus  pluribus  ex  auctoribus  B 
concinnatus,  e  Serv.,  ad  vers.  Nunc  etiam  horribili 
visu^  Mn,  \i\  Aug.,  xviii  de  Civit.,  cap.  46;  Solin., 
cap.  9,  Plin.  ct  Ovidio. 

^  Memnonides,  Plin.,  x,  cap.  26  ;  Solin.,  cap.  43; 
Albert.  Mag.,  xxui  de  Animal.  Ovid.,  xiii  Metam. : 

Terque  rogum  lustraut,  et  consonus  exit  in  auras 
Ter  plaogor. 

«  Hercynice  aves,  E  Solin.,  xxxii. 
^  Quamvis  nox  obtenta  densis   tenebris,  Virg., 
Georjze.  i : 

Semper,  et  obtenla  densantur  nocte  tenebrae. 

•  Onocrotalon..,  quorum  duo  qenera.  Ex  Hieron.,  in 
Sopb.  II.  Est  avis  haec  voracissima,  propterea  Mar- 

(ial. : 

Turpe  Ravennatis  guttur  Onocrotali. 

Vid.  Nebriss.,  in  lib.  dc  L.  Locis. 


'  Ibis  avis  Nili.  Plin.,  viii,  cap.  27  ;  ^lian.,  ii, 
cap.  35. 

8  Hcec  serpentium  ovis,  E  Solin.,  cap.  45. 

^  Meropis.,.  eos  et  gaulos.  Sic  vocant  Itali,  nos 
ave  jarucos. 

^  Quammonedulascommittend. —  Cofnmittebant 
legitur  apudCicer.  Vid.  Plin.,  lib.  x,  cap.  29. 

j  Vespertilio.  Ex  Ambros.,  Hexam.  v,  c«p.  24. 

^  Animal  murium  simile.  Verba  Hieronym.,  in 

Is.  II. 

*  Luscinia,  Ex  Ambros.,  Hexam.  v,  cap.  11.  Di- 
versa  tamen  origo  placuit  Varroni.  Lusciola  aut  /u- 
scinia  (inquit),  quod  luctuose  canere  existimatur, 
atque  esse  ex  Attica  Progne  in  luctu  facta  avis. 

"  Et  mat.  e.  a.  c. 

Et  matuliois  Acredula  vocibus  instat. 

Vocibus  iostat,  et  assiduas  jacit  ore  querelas. 
DeDivinatione,ex  iisd.  Prognost.  Quinctus  frater. 
"  Viula  avis.  E  Serv.,  Eclog.  8. 

•  Cum  enim  do7na^  Servius  haec  de  bubone,  non 
de  iilula.  ^n.  iv. 

p  Nam  exorio  splendore.  Ambros.,  v  Hex.,  cap.  24. 
f  Hanc  autem  insula  Cretens.  E  Solin.,  cap.  16. 
'  Noctua  autem  non  est  bub.  E  Serv.,  JEjel.  xii. 

•  Nycticorax  ipsa  est  fioctua.  Hieronym.,  epist. 
135,  ad  Sunniam. 

*  Quia  noetem  amai.  Aug.»  io  p^-  cu 


465 


BTYMOLOGIARUM  UB.  XII. 


466 


amat ;  *  est  enim  avis  lucifaga,  ^  ct  solem  videre  f^  tim  excidat  ubi  ea  insedcrit.  j  Isle  est picti^  Martius 


non  patiiur. 

42.  ^  Strix  nocturna  avis  habcns  nomen  de  sono 
vocis  :  quaudo  cnim  clamat^  stridet ;  de  quo  Luca- 
nus  : 

Quod  trepidus  bubo,quod  Strixnocturna  qucruntur. 

SO  Haec  avisvulgo  ammadicitur,abamane?opar- 
vulos,  unde,  ct  lac  praebere  fertur  nascentibus . 

43.  **  Corvus  sivc  corax  nomen  a  sono  gutturis 
habet  quod  voce  coracinet.  Fertur  hsec  avis,  quod 
editis  pullis  escam  plene  non  prsebeat,  priusquam  in 
eis  per  pennarum  nigredincm  similitudinem  proprii 
coloris  agnoscot.  Postquam  vero  eos  tetros  plumis 
aspexerit,  in  toto  agnitos  abundaniius  pascit.  Hic 
prior  in  cadaveribus  «  oculum  pelit. 

44.  Cornix,  annosa  avift,  apud  Latinos  Graeco  no- 
mioe  appellatur,  quam  aiunt  augures  hominum  curas 
'  significationibus  augerc,  insidiarum  vias  mons- 
trare,  futura  pra^dicerc.  Magnum  nefas  haec  credere, 
ui  Deus  consilia  sua  cornicibus  mandet.  Huic  inter 
nmlta  auspicia  iribuunt  eliam  pluvias  portendere  vo- 
cibus,  unde  est  illud  : 

Tunc  cornix  plcna  pluviam  vocat  improba  voce. 

45.  GraculuSf  a  garrulilate  nuncupatus,  non,  ut 
quidam  voluit,  pro  eo  quod  gregatim  vo1ent,cum  sit 
nianifestum  ex  voce  eum  nuncupari.  Est  enim  loqua- 
cissimum  genus  et  vocibus  importunum. 

46.  8  Picasy  quasi  poetricce  quod  verba  in  discri- 
mine  vocis  exprimant  ut  homo.  97  Per  ramos  enim 


nam  alia  est  pica. 

48.  ^  PavOj  nomen  de  sonovocis  habel,  cujus  caro 
tam  dura  est,  ut  putredinem  vix  sentiat,  nec  facile 
coquatur ;  ^  de  quo  quidam  sic  ait : 

Miraris  quoties  gemmantes  explicat  alas, 
Et  potest  hunc  ssevo  tradere,  dure,  coco. 

49.  Phastanus,  a  ">  Pbaside  insula  Graecise,  unde 
primum  asportatus  est,  appellatur.  Testalur  id  vetus 
distichon  illud  : 

Argiva  primo  sum  transportata  carina. 
Ante  mihi  notum,  nil  nisi  Phasis  erat. 

50.  Gallus  a  castratione  vocatus.  Inter  caeteras 
.  cnimaves  huic  solitesticuliadimuntur.  Veteresenim 

abscisos  gallos  vocabant;  sicut  autem  a  leone  lesena, 
B  et  a  dracone  dracsena,  ita  a  gallo  gallina.  Cujusmem- 
bra,  ferunt  quidam,  si  auro  liquescenti   misceantur, 
^  consumi. 

51.  AnaSt  ab  assiduitate  natandi  aptum  nomen 
accepit.  Ex  quo  genere  quoedam  germanx  dicuntur, 
quod  plus  cseteris  nutriant. 

99  52.  Anseri  nomen  anas  dedit  per  derivaiionera, 
yel  a  similitudine,  vel  quod  et  ipse  natandi  fre- 
quentiam  habeat.  •  Iste  vigilias  noctis  assiduitate 
clangoris  testatur.  p  Nullum  autem  animal  ita  odo- 
rem  hominis  sentit,  ut  anser,  unde  et  clangore  ejus 
Gallorum  ascensns  in  Capitolio  deprehensus  est. 

53. 4  Fulica  dicta,  quod  caro ejus  leporinam sapiat. 
Lagos  enim  lepus  dicitur,unde  et  apud  Graecos  lagois 
dicitur.  "  Est  enim  avis  stagnensis,  habens  nidum  in 


arborum  pendulae  importuna  garrulilate  sonantes  ,  C  medio  aquse,  vel  in  petris,  quas  aquse  circumdant, 


etsi  lioguas  in  sermone  nequeunt  explicare,  sonum 
tamen  humame  vocis  imitantur,  de  qua  congrue  qui- 
dam  ait  : 

**  Pica  loquax  cerla  dominum  te  voce  saluto. 
Si  me  non  videas,  esse  negabis  avem. 

47.  PicuSy  a  Pico  Saturni  filio  nomen  sumpsit,  eo 
quod  ca  in  auspiciis  utebatur.  Nam  ferunt  hano  avem 
quidam  habere  divinum,  illo  indicio,  quod  in  ^  qua- 
cumque  arbore  nidiBcaverit  ,  clavus^  vel  quidquid 
aliud  fixum  fuerit,  diu  hserere  non  possit,  quin  sta- 


■  maritimoque  semper  delectatur  profundo.  Qusedum 
tempestatem  persenserit,  fugiens  iti  vado  ludit. 

54.  ^  Mergis  ab  assiduitate  mergendi  nomen  hoc 
haesit.  Saepe  autem  demisso  in  profundum  capite 
aurarum  signa  sub  fluclibus  colligunt,  et  prseviden- 
tes  sequoris  ternpestalem  cum  clamore  ad  littora  ten- 
dunt.  Nam  in  pelago  jam  gravissimam  esse  tempesta- 
tem  (constat),  cum  ad  liltora  mergi  confugerint. 

55,  Accipiter^  avis  animo  plus  armata,  quam  ungu- 
lis,  virtutem  majorem  in  minore  corpore  gestani.  Hic 


»  Est  enim  avis  lucifuga,  E  Serv.,  (jeorg.i,ad  vers. 
f^equidqmm  seros  exercet  noct. 

•»  Et  solem  videre  non  pat,  De  vespertilionc  dixit 
Hieronym.,  Is.  ii. 


^Inquacun^uearboremdificaver.Ex?\in,x^CApA%, 
i  Iste  est  ptcus  Martius»  E  Serv.,  ad  vers.  Aures^ 
percus.  virga.  Mn,  vii. 
^  Pavo...  ut  putridem  vix  sentiat,  Ex.  Aug.,xxi 
StiHx.  Vid.  Fesi.  Sed  quod  vulgo  ammas  dici  ndeCivit.,  cap,  4. 

rt  hintf*.    niiiHam   niilripi>«    n.vnns  n    nn«lpia    vn«*jiri    "       I  Q^  QUO  QUidam,  Martialis. 

^  A  Phaside  tnsula  Grcecix.  Fluvio  potius,  aut 
urbe. 

^  Consumi.  Aurnm  scilicet.  Piin.,  xxix,  cap.  4  : 
Si  auro  liquescenti  gallinar.  membra  misceantur^ 
consumunt  id  in  se,  ita  hoc  venenum  auri  est. 


refert  hmc  quidam  nutrices  amas  a  nostris  vocari 
putmi.  Alii  vero  non  Latinam  vocem,  sed  eGerma* 
nia  a  Gothis  advectam  existimant.  Sed,qui  Hebrseam 
dixerit,  minus,  credo,  fallet. 

*  Corvus...  fertur  hasc  avis  E.  Greg.  xxx  Moral., 
cap.  9,  al.  15. 

•  Oculum  peiit.  CatuII.,  de  Cominio  : 
Non  equidem  dubito,  quin  primum  inimica  bonorum 

Lingua  execta  avido  sit  data  vulturio, 
Effossos  oculos  voret  atro  gutturc  corvus, 

Intestina  canes,  caetera  membra  lupi. 
'  Signi/icationibus  augere.  Itasolus  Yulcan. ;  reli- 
qui  agere. 

^  Picce,  q,  Poetricas,  Vel  ad   Persium  respexil... 
Corvos  poetas  et  poetridas  picas...  aut  ad  fabulam  de 
Pieridibus  in  picas  mutatis. 
^  Pica  loquar.  Carmen  Martiaiis. 


°  Istevigilias  noctis.  ExAmbros.,  Hexam.  v,  cap. 

13. 

p  Nullumanimal.  B.  Serv.,  iEn.  vin. 

4  Fulica  dicta^  eo  quod  caro  ejus  leporem  sapiat. 
Fuliginem,  credo,  aul  uliginem  sapit ;  sed  guorsum 
illud  :  lagos  enim  lepus  dicitur  f  mirum,  ni  glosse- 
ma  esi. 

'  Est  enim  avis  stagnens.  Ei  August.,  in  ps.  aii. 

»  Maritimoq.  s.d.  p.  Kx  Ambros.,  cap.  13. 

^  Mergis  ab  assid.  Ila  est  in  Goth.  et  apud  Am- 
bros.  Reliqua  cx  Virg.,  Georg.  i. 


467 


S.  ISiDORI  UISPALBNSIS  EPISCOPl 


468 


ab  acdpiendo^  id  est,  a  capiend^)  nomen  sumpsit.  Est 
enim  avis  rapiendis  aliis  avibus  avida,  ideoque  voca- 
tur  accipitery  hoc  esl,  raplor;  unde  ct  Paulus  Apo- 
stolus  :  Sustinetis  enim  si  quis  *  vos  accipit^  ul  enim 
dicerel5i  quis  rapit^  dixit  si  quis  accipit, 

99  56.  ^  Fc^rttir  autem  accipilres  circa  pullos  suos 
impios  esse.  Nam  dum  viderint  eos  posse  tentare 
yolatus,  nullas  eis  pra^bcnt  escas,  sed  verberant  pen- 
niB,  et  a  nido  praecipitant,  aiquc  a  tenero  compel- 
lunt  ad  pra^dam,  ne  forlc  adulti  pigrescant, 

57.  ^  Capys  Itala  lingua  dicitur  a  capiendo.  Hnnc 
postri  falconem  vocant,  eo  quod  incurvis  digitis  sil. 

58.  MiltmSy  mollis  viribus  et  volatu,  quasi  mollis 
avis,  umle  et  nuncupator,  ^  rapacissimus  tamen,  et 
semper  domcsticis  avibus  insidiatur. 

59.  Ossifragus  vulgo  appellatur  avis  quae  osta  ab 
alto  dimittii,et  frangit.Undo  et  a  frangendo  ossa  no- 
men  accepit. 

60.  *  Turtur  de  voce  vocalur,  avis  pudica  elsem- 
per  in  montium  jugis,  et  in  desertis  soliludinibus 
commorans.  Tccta  enim  hominum,  etconversationem 
fugit,  et  commoratur  in  silvis.  Qiiae  etiam  hieme  de- 
plumata  in  truncis  arborum  concavis  habitare  perhi- 
betur.  Cujus  e  coutrario  columba  hospitia  hnmana 
diligii  sempcr  domorum  blanda  habitatrix. 

61.  Columbos  dictae,  quod  earum  colla  ad  singulas 
conversiones  colores  mutent,  aves  mansuetae,  et  in 
hominum  multitudine  conversantcs,  ac  '  sine  felle 
quas  antiqui  venerias  nuncupabant,  eo  quod  nidos 
frequentent,  ct  osculo  amorem  concipiant. 

62.  Palumbes,  eo  quod  sint  fartae  apabu1o,<qua8 
Tulgus  titos  vocant,  lOO  avis  casta  ex  moribus 
appellatur,  quod  comes  sit  castilatis.  Nam  dicitur 
quod  amisso  corporali  consortio  solitaria  incedat,nec 
camalem  copulam  ultra  requirat. 

63.  ^  PerdiXy  do  voce  nomen  habet,  avis  dolosa 
atque  immunda.Nam  masculus  in  ma<iculuminsurgit, 
6t  obliviscitur  sexum  iibido  praeceps.  '  Adeo  autem 
fraudulenta,  ut  alteri  ova  diripiens  foveat,  sed  fraus 
fructum  non  habet ;  denique  dum  pulli  proprise  vo- 
cem  genitricis  audierint,  naturali  quodam  instinctu 
hanc  qua;  fovit  reliuquunt,  et  adeamdem  qua^genuit 
revertuntur. 

Si  quis  vos  accipit.  Ex  Greh.,  xxxni  Moral., 


can.  ii.  al.  i6. 

^  Fertur  autem  acdpiter.  Ex  Ambros.,  cap.  8. 

'  Capys,  Serv.,  a  i  carmen.  Et  capys  hinc  nomen. 
Constat  (inquit)  Capuam  a  Tuscis  conditam,  viso 
falconis  angurio,  qui  Tusca  lingua  capys  dicitur, 
£t  Festo  in  Capuam. 

^  Rapadssimusj  etc.  Vrrba  Hieronymi.  ad  Zachar. 
cap. v. 

•  Turtur  avispudica.  Hieron.,  i  contra  Jovinian. : 
Turtur  avis  pudicissima,  el  Orig.,  hom.  2  in  Cant., 
Hier.  interprete  :  Turtur  semper  in  montiumjugis 
et  arborum  verticibus  commoratur, 

'  Ac  sine  felle.  Quod  minimum  fellis  habeat,  ul 
diximus  supra.  Vid.  Arist.,  iideHist.anim.,  cap.  i5. 

«  Quas  vulgo  Titos.  Serv.,  Eclog.  i  :  ColumJbce, 
quas  vul^s  tetas  vocat, 

*»  Perdut  de  voce  nomen  habct.  Est  rnim  jiip^eiiai 
flagitium  (ut  ait  Plautus)  crcpando  facerc  honcsie. 


■  64.  Coturnices,  a  sono  vocis  dictae,  quas  Graeci 
^pTuyo?  vocant,  eo  quo  I  primum  visae  fucrint  in  Or- 
tygia  insula.  Ha!  adveniendi  habent  tempora.  Nam 
astate  depulsa,  maria  transmeant. 

65.  J  Ortygometra  dicilur,quae  gregem  ducit,eam 
terrse  propinquantem  accipiter  videns  rapit ,  ac  pro- 
ptcrea  cura  esl  universis  ducem  sollicitare  externi 
generis ,  per  quam  caveant  prima  discrimina.  Cibos 
gratissimos  habent  semina  venenorum ,  quam  ob 
causam  iis  veteres  vesci  intcrdixcrunt.  Solum  enim 
hoc  animal,  sicut,et  homo,  caducum  patitur  morbum. 

66.  ^  Upupam  Graeci  appellant,  eo  quod  stercora 
humana  consideret,  et  felenti   pascatur  fimo  ,  avis 

•  spurci8sima,cristis  exstantibus  galeata,  sem|)er  in  se- 
pulcris  et  humano  stercore  commorans.   Cujus  san- 

B  guine  quisquis  se  inunxerit,  dormitum  pcrgens  dae- 
monessuffocantesse  videbit. 

67.  ^  rttro5,quos,  Hispani  cucu[05  vocant,apropria 
voce  conslat  nominatos.  Hi  veniendi  tempus  habent, 
milvorum  scapulis  suscepti,  iOI  propter  breves  et 
parvos  volatus^  ne  per  longa  aeris  spatia  fatigati  defi- 
ciant.  Ilorum  saliv^c  cicadas  gignunt ,  ova  passeris 
nido  reperta  comedit  et  sua  objicit  quae  ille  suscepta 
et  fovet  et  nutrit. 

68.  Passeres  vero  sunt  minuta  volatilia,  a  parvi- 
tate  vocata,  unde,  et  pusilli  el  parvi. 

69.  ™  Merula  antiquitus m^(fu[a  vocabatur,  eo  quod 
moduletur.  Alii  merulam  yocata  aiont,  quia  sola 
volat,  quasi  m^ra  volans.  ^Haeccum  in  omnibus  locis 
nigra  sit,  in  Achaia  candida  est. 

Q  70.  Hirundo  dicta,  quodcibos  non  sumat  residens, 
sed  in  aere  capiat  escas,  et  edat,  garmla  avis,  et  per 
tortuosos  orbes  et  flexuosos  circuitus  per  volans,  et 
in  nidis  construendis  educandisque  fetibus  solertissi- 
ma,  habens  etiam  quiddam  praescium,  qnod  lapsura 
deserat  necappetat  culmina^  ^  adiris  quoque  avibus 
non  impetitur,  nec  unquam  praeda  est  maria  transvo- 
lat,  ibique  hieme  commoratur. 

7i.  Turdi  a  tarditate  dicti,  p  hiemis  enim  confinio 
se  referunt. 

Turdela,  quasi  major  turdus,cuju8  stercore  visctun 
generari  putatur.  Unde,et  proverbium  apud  antiquos 
erat  :  Malum  sibi  avem  cacare. 

Stalius  : 

Quique  refert  jungens  iterata  vocabula  perdix. 
BHieron  tamen  (oratorie  credo,  at  causae   scrviret)  a 
p^c{en(fo  perdicem  nominatam  dixit.  Epist.  48. 

>  Adeo  autem  fraudulenta.  Ex  Ambros.,vi,cap.  3, 
ct  Hieronym,,  ad  Jerom.  xvii,  et  epis.  48. 

i    Ortygometra.  E  Solin. 

^  Upupa.  Ex  Hier.,  in  Zach.  xxv,  usque  ad  com- 
morans. 

^  Tucos,  quos  Hispani  cuculos.  Inverso  ordine  in 
libris  omnibus  legrim  cum  Chacone  :  Cuculos  quos 
Hispani  cucos. 

"  Merula...  q.  meravolans.  Sic  Varro  el  Festus, 
scd  improbaiQuintilian.,  lib.  i,  cap.  5. 

°  Hcec  cum  in  omnibus  locis  nig.  E  Solin. 

°  A  diris  guoque  avibus.  Ita  esl  in  Gothicis  recte. 
Solin.  :  Minime  certe  a  diris  avihtis  impetuntnr, 
ncqne  unquam  prwdcv  sunt^  ut  sacrcp. 

p  Hiemis  enim  confin.  Ambros.,  v  Hex.,  cap.  14. 


469 


BTYMOLOGIABUM  UB.  XII. 


470 


72.  *  Furfurio  YOcatos,  quod  prius  farre  in  farioam  A  gent,  vel  pro  eo  quod  sine  pedibus  nascantur.  •  Nam 


redacto  pasceretur. 

i09  73.  Ficedulo! dici^y  quodficos  magis  cdant. 
Quod  panditur  versiculo  veieri  illo  : 

Cum  me  ficus  alat,  cum  pascar  dulcibus  uvis  : 
Gur  poiius  nomen  non  dcdit  uva  mihi? 

74.  ^  Carduelis,  quod  spinis,  et  carduis  pascitur, 
nnde  eiiam  apud  Graecos  dbcav6\c  dicta  cst  ab  dbcavOaK, 
id  est,  spinis  quibus  alitur. 

75.  Augures  aulemdicunt,  et  in  gestu,  etinmotu, 
et  in  volalu,  et  in  voce  avium  signa  esse  constituta. 

76.  «  Oscines,  aves  vocant,  quee  orecantuque  au- 
spicium  faciunt,  ut  corvus,  cornix,  picus. 

77.  Alites,  qofe  volalu  oslcndere  futura  videnlur  : 
**  quae  si  adversa»  suat,  inehra*  dicunlur,  quod  inhi- 


postea,  et  pedes,  et  pennas  accipiunt.  Hse  solertes  in 
^  gcnerandi  mellis  officio,  assignalas  incolunt  sedes, 
domicilia  inenarrabili  arte  componuni,  ex  variis  flo- 
ribus  favum  condunt,  textisque  ceris  innumera  prole 
caslra  replent,  exercitum,  et  reges  habent,  prslia 
movent,  fuinum  fugiunt,  tnmultu  exasperantur. 

2.  Has  plerique  cxperti  sunt  nasci  de  boum  cada- 
veribus.  "  Nam  pro  his  creandis,  vitulorum  occi- 
sorum  eames  verberantur,  ut  ex  putrefacto  cruore 
vermes  creentur,  qui  postea  efficiuntar  apes.  •  Pro- 
pric  autem  apes  vocaniur  ortse  de  bobus,  sicut  era- 
brones  de  equis,  fuci  de  mulis,  vespae  de  asinis. 

3.  p  Costros  Graeci  appellant,  qui  in  extremis  par- 
tibus  favorum  majores  creantur,  quos  aliqui  reges 


bcant,  id  esl,  vclenl;   si  prospene,"  J»rrt?pe/£?« ;  et  o  pulant  (dicli  quod  m/ra  ducant) 


104 


ideo prcepetesy(\m2i  omnes  aves  priorapetuntvolantes. 

78.  Tertiam  faciunt  spcciem  auguriorum  in  avibus, 
quam  communem  vocant,  ex  ulroque  permistam,  id 
est,  cum  aves  ex  orc  et  volatu  '  auguriantur,  ^  sed 
fidem  non  habet. 

79.  ^  Omnium  autem  gencra  volncrum  bis  nascun- 
tur.  Primum  enim  ova  gignuntur,  inde  calorc  ma- 
terni  corporis  formantur  ct  animanlur. 

80.  Ova  autem  dicta,  ab  eo,  quod  sint  uvida.^  Unde 
et  uva  eo  quod  intrinsecus  humore  sit  plena«  Nam 
humidum  est  quodexterius  humorcm  habet,  uvidum 
qaod  interius.  Quidam  autem  putant  i08  ovum 
Graecam  habere  originem  nominis.  Isti  autem  dicunt 

V  littera  ablata. 


•9 

o>a 


^  Fucus  est  major  ape,  crabronc  minor.  Dictui 
autem  fucus,^quod  alienos  labores  edat,  qaasi  fagus. 
Depascitur  enim  quod  non  laboravit;  de  quo  Virgi- 
lius  : 

Ignavum  fucos  pecus  a  prsesepibus  arcent. 

4.  Vespas.,. 

Crabrones  vocati  a  cabOf  id  est,  caballOt  quod  ex 
his  creentur,  sicut  autem  crabrones  nascuntur  de 
equorum  carnibus  putridis,  ita  ex  eis  iterum  ssepe 
nascuntur  scarabaei,  unde  et  cognominati  sunt. 

5.  '  Tauri  vocantur  scarabaei  terrestres  ricino  si- 
miles. 

■  Buprestis,  animal  est  in  Italia  pan'um,  simil- 
limum  scarabseo,  longipedi.  Fallit  inter  herbaa  bo- 


81 .  Ova  autem  quaedam  inani  vento  concipiunlur,  Q  vem  maxime,  unde  et  nomen  habet,  devoratumque 


sed  non  sunt  generabilia,  nisi  quse  fuerint  concubitu 
masculino  concepta,  et  seminali  spiritu  penetrata* 
'  Ovorum  vim  tantam  dicunt,  ut  lignum  pcrfusum  ovo 
oon  ardeat,  ac  ne  vestis  quidem  contacta  aduratur. 
Admistaquoque  calceglutinarefertur  vitri  fragmenta. 

CAPDTVIII. 
De  minutis  volatilibus. 
1 .  Apes  ^  diclae,  vel  quod  se  pedibus  invicem  alli  - 

^  Furfurio.Siwc  farfariOt  ulramque  enim  lectionem 
admjttunt  et  Gotbici  characteres  et  ipsa  notatio  Yarr. 
III  de  Re  rusl.  :  Diebus  xx  antequem  quis  tollere 
vult  turdos,  largius  dat  cibum,  qu^dplus  ponit,  et 
farre  subtiliore  incipit  alere. 

*»  Carduelis.  EServ.,Georg.  iii,ad  vcrs.  Littora- 
que  Halcyonem  rcsonant. 

«^  Oscines.  Ex  Feslo, 

'^  Qu(B  siadversfe  sunt  inebra^.  Fest.  :  Inebrceaves 
quas  inauguriis  aliquid  fieri  prohibent^  et  prorsus 
omnia  inebrA  appellantur  qum  tardantvelmorantur 
agentem.  GIoss.,  enibra  Ivavri»;  inebra,  ^pveov 
fjiavTEUTocov  ;  ember  picus,  5pvi?  Tcovijpa ;  enibrum, 
7:paYp.aT05  l7Ci6Xa6i;. 

•  Prwpetes.  Vid.  Scrv.,  ad  vcrs.  Praspetis  omina 
pennce.  JEii.  iii.  Agell.,  lib.  vi,  cap.  6,  etFest. 

^  Auguriantur.  Ita  Varr.,  cap.  i,  auguria  faciunt. 

Sed  fidcm  non  habet.  Hoc  cst,  ca  auguria  certa  Pt 

rati  non  sunl;  mendose  omnos  libri,  sed  fides  hoc, 

vel  hcec  non  habet ;  Rabanus,  sedfides  Christihocnon 

habet,  quasi  minus  superiora  iidcs  Christi  damnet. 

^  Omnium  autem  gencra  volucr.  Ex  Lact,,  dc 
Opif..  cap.  3. 

'  Undeet  uva.  E  Scrv.,  Eclog.  10. 

j  Ovorum  vim.  Ex  Plin.,  xxix,  cap.   3 


tacto  felle  ita  inflammat,  ut  rumpat. 

6.  Cicendela,  scarabaeorum  genus  est,  eo  quod 
gradiens,  vei  volan8,:Ittcet. 

7.  BlattcBf  a  colore  nuncupatae,  siquidem  et  eom- 
prehensse  manum  tingunt,  unde  et  blatteum  colorem 
dicunt.  Hoc  autem  animal  lucem  videre  non  patitur, 
conlrarium  muscae;  nam  musca  lucipeta,  et  blattalir 
cifuga  est,  per  noctcm  enim  tantum  ambuiat. 

Cap.  VIU.—  ^  ApesdictcB.  E  Serv.,  Geoi^.  iv,  ad 
caremn  Aut  illas  pedibus  connexas. 

^  Nam  postea  et  ped.  Ex  eod.,  ad  vers.  Trunca  pe- 
dumvrimo. 

™  Generandi  mellis  officium.  ExLact.,  I.  iii,  c.  iO. 

"  Nam  pro  his  creandis.  Serv.,  ad  vers.  Cmsisque 
juvencis. 
n     •Proprie  tamenapes.  Ex  eodem,  ad  vers.  Ignamm 
fucos.  JEn.  I. 

p  Costros  Grceci  appellant.  Castros  impressi  libri; 
Chacon  mstros  legcbat,  cum  costros  in  libris  omnibus 
sit,  alienasque  [putabat]  esse  illas  voces  oltch',  quod 
castra  ducant.  fcur  enim  Grsecae  voci  Latinum  etymon 
aptaret,  quod  perversissimum  esso  Servius  et  Cha- 
risius  dicunt.  Sumpta  enim  esse  haec  e  Palladio,  lib. 
VI,  cap.  10  :  Hoc  mense  inci^iunt  au^eri  examina. 
et  in  extremis  favorum  partibus  maiores  creantur 
apiculo!^  quAs  aliqui  reges  putant^  seaGrasci  o?aTpou« 
appellant,  et  necari  jubent.  Eadem  propre  Colu- 
mclla,  lib.  vi,  cap.  10.  Sed  com  rursus  fiaulo  post  de 
oestris  sermo  sit,  costros  hoc  loco  movcrereligia  fuit. 

^  Fucus  ape  maj.^  crabr.  min,  Verba  i£milii 
Macri  apud  Serv.,  lococit. 

'  Tauri  vocantur  scarab.  Ex  Plin.,  xxx^  cap.  5. 

*  Buprestis,  Ex  eod.  lib.,  cap.  4. 


471 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  EPISCOPI 


472 


8.  PapilloneSf  aviculfe  sunt,  qaae  maxime  abun- 
dant  florentibus  malvis,  quique  vermiculos  stercore 
8U0  faciunt  nasci. 

9.  Locusta,  quod  pedibus  sit  longis,  veluti  basta, 
unde  eteam  Graeci,  i05tam  maritimam,quam  ter- 
restrem,  astacon  appcllant. 

10;  Cicadce,  ex  cuculorum  nascuntur  sputo^  *  bae 
in  Italia  apud  Rbeginos  multae  sunt,  nec  usquam 
alibi. 

11.  Uusca  ex  Grseco  venit  et  mus  :  bse,  sieut  et 
apes,  necatse  in  aqua,  aliquoties  post  unius  borse 
spatium  reviviscunt. 

12.  Cynomyia  Graece  vocatur^  id  est,  musca  ca^ 
nina.  Nam  xiScov  Graece  canis  vocatur. 

13.  ^  Culex  abaculeo  dictus^  qnod  sanguinem  su- 

*  Has  in  Italia  apud  Rheqin.  E  Solin.,  cap.  8. 

^  Culex  ab  aculeo.  Non  dubito  quin  ex  Aug.,  in 
ps.  GXLviii :  Quis  dedit  aculeum  culidj  ut  sangui- 
nem  sugat  ?  Quam  tenuis  fistula  est^  qua  sorbet! 

'  Cyniphes,  Aug.  iii  de  Trinit.,  cap.  7  :  Cyniphes 
musculas  sunt  brevissimce,  quia  tertiaplaga  sujjer^ 
buspopulus  Mgyptiorum  C(sie^a^tfr.  AGraecisoxviipec, 


a  gat ;  babet  enim  in  ore  6stulam  in  modum  stimuli, 
qua  camem  terebrat,  ut  sanguinem  bibat. 

14.  ^  Cyniphes,  muscse  minutissimae  sunt,  sed  aca- 
leis  permolestae;  qua  tertia  plaga  superbus  populus 
iEgyptiorum  caesus  est. 

15.  <^  OEstrus,  animal  armentis  aculeis  permole- 
stum.  GBstrum  autem  Graecum  est»  quod  Latine  cksil- 
lus,  vulgo,  ^o^anus  vocatur. 

16. "  Bibiones  sunt  qui  in  vino  nascnntur,  quos 
vu\fpmustiones]a  jnusto  appeIIant,undeetAfranius  : 
Adme  cum  spectas^  fabularique  incipis^  ex  ore  in 
oculos  tuos  bibiones  involant. 

17. '  Gurgulio  dicitur,  quia  pene  nihil  aliod  est, 
nisi  guttur. 


B 


xv(ire(,  ct  xv(9£(  ab  Aetio  dicuntur. 

*  OEstrum  autem  Grascum.  Verba  Servii,  Georg. 
III,  ad  vers.  (Estrum  Graii  vertere  vocantes. 

*  Bibiones.  Al.,  bibones.  Afranii  senariis  nihil  ele* 
gantius. 

'  GurguL  E  Serv.  Georg.  i. 


LIBER  DECIMUS  TERTIUS. 

DE  MUNDO  ET  PARTIBUS 

106  |lraeCdtt0. 

In  hoc  libcllo,  quasi  in  quadam  brcvi  tabella,  quasdam  coeli  causas,  situsque  terrarum,  et  maris  spatia 
annotavimus,  ut  in  modico  lector  ea  percurrat,  et  compendiosa  brevitate  etymologias  eorum  causasqne 
cognoscat. 


CAPUT  PRIMUM. 
De  mundo. 

1.  Mundus^  est  coelum,  terra,  mare,  et  quae  in 
eis  opera  Dei,  de  quo  dicitur :  Et  mundus  per  eum 
factus  est.  Mundus  Latine  a  pbilosopbis  dicitur,  ^ 
quod  in  sempiterno  motu  sit,  ut  coelum,  sol,  iuna, 
aer,  maria.  Nulla  enim  requies  ejus  elementis  con- 
cessa  est,  ideoque  semper  in  motu  est. 

2.  Unde  et  animalia  Varroni,  videntur  elementa, 
quoniam  per  semetipsa,  inquit,  moventur.  Graeci  vero 
nomen  mundo  de  ornamento  accomodaverunt  pro- 
pter  diversitatem  elementorum,  et  pulchritudinem 
siderum.  Appellatur  enim  apud  eos  x6o{ao(,  quod  si- 
gnificat  ornamentum.^  Nihilenim  mundo  pulcbrius 
oculis  camis  aspicimus. 

t07  3.  ^  Quatuor  autem  esse  (constat)  climata  q 
mundi,  id  est,  plagas :  Orientem,  Ocddentem,  Sep- 
lentrionem  et  Meridiem. 

Gap.  I.  —  *  Mundus  est  ccelum  et  terra.  Ex  Aug., 
tract.  II  in  Joann. 

^  Quod  in  sempiterno  motu.  Idem  etymon  secntus 
videtur  Festus  cum  dixit :  Mundus  appellatur  ccelum^ 
et  terra,mare, et  aer.  Mundus  etiam  dicitur  omatus 
muliebris,  quia  non  est  alius  quam  quod  moveri 
potest.  Varro  vero  et  Plinius  ab  absoluta  perfectaque 
elegtntia  mundum  ex  Grtecor,  imitatione  dirtum  vo- 
lonl,  et  Cicer.,  de  Univ.  :  Ut  hunc  varietate  dis- 
Hnctum  bene  Grceci  xiarjjtov,  nos  lucentem  mundum 
nominaremus. 

'  Nihilenim  mundo  pulchrius  o.  c.  a.  Verba  Uier. , 
in  Jon.  I. 


I»  4.  Oriens,  ab  exortu  solis  est  nuncupatus.  Occidens^ 
quod  diem  faciat  ocddere,  atqueinterire.  Abscon- 
dit  enim  lumen  mundo,  et  tenebras  superinducit. 

6.  Septentrio  autem  a  septem  stellis  axis  vocatur, 
quae  in  ipso  revolutae  rotantur.  Hic  proprie  et  vertex 
dicitur,  eo  quod  vertitur,  sicut  poeta  aii  :  Vertitur 
interea  coslum. 

6.  «  MeridieSy  vel  quia  ibi  sol  faciat  medium  diem, 
quasi  medidies,  vel  quia  tunc  purius  micat  aether. 
Merum  enim  purum  dicitur. 

7.  Januas  cosli  duae  sunt,  Oriens  et  Occasns;^nam 
una  porta  sol  procedit,  alia  se  recipit. 

8. '  Cardines  autem  mundi  duo,  Septentrio  et  Me- 
ridies,  in  ipsis  enim  volvitur  coelum. 

CAPUT  II. 

Deatomis. 
1.  Atomos  s  philosophi  vocant  quasdam  in  mundo 
corporum  partes  tam  minutissimas,  ut  nec  visui  pa- 

^  Quatuor  autem  esse  eonstat  clim.  Eod.  modo  lo- 

5uitur  Hieronymus,  in  Nom.  Heb.,  ex  Exod.,  et  in 
^uaesl.  inCrenes.fCap.  13  :  Quatuor  (inquit)  climata 
munli  posuit,  Orientem,  et  Occidentem.  SeptentriO' 
nem,  et  Meridiem.  Vid.  Serv.,  Georg.  i,  ad  vers. 
Mundus,  ut  ad  Scythiam, 

•  Meridies.  Kodem  modo  supra,  lib.  ni,  cap.  41. 
et  lib.  V,  cap.  31. 
^  Cardines  mundi.  Supra,  lib.  iii,  cap.  37. 
Cap.  II.  —  e  Atomos  philosophif  Vid.  Pluiarcb.. 
dePIacit.  philos.,  cap.  3,  et  Siob.,  Eclog.  i,  Phys. 
cap.  17,  etServ.,  in  Sileno. 


473 


reant,  nec  tojitiv,  id  esi,  seciionem  rccipiant,  uade  et  m 
dETO(xot  dicti  sunt.  Hi  per  inauc  totius  mundi  irre-  ^ 
quieiis  motibus  volitare,  et  huc  atque  iiluc  ferri  di- 
cuntur,  sicut  tenuissimi  puiveres,  qui  infusis  pcr  fe- 
nestras  radiis  solis  videntur,  ex  iis  arbores,  et  her« 
bas,  el  fruges  omnes  oriri,  cl  ex  iis  ignem,  el  aquam, 
et  nniversa  gigni,  atque  constare  quidam  pbiiosophi 
gcntium  putaverunl. 

2.  Suntautem  alomi,aut  in  corpore,  aut  in  lemporc , 
aut  in  numcro  (aut  in  liltcra).  In  corpore,  ut  lapis. 
Dividis  eum  in  partcs,  et  partcs,  ipsas  dividis  in  gra- 
na,  veluti  sunt  arcnae,  rursumqoe  ipsa  arense  lOS 
graoa  divide  in  minutissimum  pulverem,  doncc,  si 
possis,  pervenias  adaliquam  minutiam,quaejam  non 
sit,  quae  diiridi  vel  secari  possit.  Haec  est  atomus  in  cor- 
poribus. 


ETYMOLOGIiLRUM  LIB.  XHI.  474 

tur,  aqua  in  tcrram  crasscscat,  rursusque  lerra  di- 
luatur  in  aquam,  aqua  rarescat  in  «lerem,  acr  in 
ignem  extcnuetur. 

3.  Quapropler  omnia  elementa  omnibus  inesse, 
scd  unumquodque  eorum  ex  eo  quod  amplius  habet 
accepisse  vocabulum.  Sunt  autem  divina  Providentia 
propriis  animantibus  distributa,  nam  coalum  angelis ; 
aercm  volucribus,  mare  piscibus,  tcrram  homini- 
bus,  csetcrisque  animantibus  Greator  ipse  implevit. 

CAPUT  IV. 

De  ccelo. 

i.  Coslum  ^  vocatum,  co  quod  tanquam  cselatum 

vas  impressa  lumina  habeat  stellarum  vcluti  signa. 

Nam  caelatum  dicitur  vas  quod  signis  eminentioribus 

refulgel.  Distinxit  enim  coelum  Deus  claris  lumini- 


3.  In  temporc  vero,  sic  intelligitur  atomus  :  an-  *  ^"s,  ei  implevit,  solis  scilicet,  et  lun»  orbe  fulgenli. 


Dum,  verbi  gratia,  dividis  in  mcnses,  menses  indies, 
die8inlioras;adhuc  parles  horarum  admiltunt  divisio- 
nem,  quousque  venias  ad  tanlum  tcmporis  punctum, 
et  quamdam  momenti  stillam,  ut  per  nuUam  moru- 
lam  produci  possil,  et  ideo  jam  dividi  non  polest. 
Haec  est  atomus  temporis. 

4.  lu  numcris,  ut  puta  octo  dividuntur  in  qua- 
tuor,  rursum  quatuor  in  duo,  deinde  duo  in  unum. 
Unns  autem  atomus  cst,  quia  insecabilis  est.  *  Sic  et 
in  littera;  nam  orationem  dividis  in  verba,  verba 
autem  in  syllabas,  syllabam  autem  in  litieras.  Littcra 
pars  minima  atomus  est,  nec  dividi  potest.  Atomus 
ergo  est,  quod  dividi  non  potest,  ut  punctus  in  Geome- 
Via.  Nam  xo\iii  Graece  sectio  diciiur  d{TO(xo(  indivisio.  p 

CAPUT  UI.  ^ 

De  elementis. 

1.  Hylen  ^  Grseci  rerum  quamdam  primam  mate- 
riam  dicunt,  nullo  prorsus  modo  formatam,  sed  om- 
nium  corporalium  formarum  capacem,  cx  qua  visibi- 
lia  baec  elementa  formata  sunt;  unde,  et  <^  ex  ejus  de- 
riyatione  vocabulum  acceperuut.  ^  Hanc  byien  Lalini 
materiam  appellavcrunt,  idco  quia  omne  iti  forme, 
unde  aliquid  faciendum  cst,  semper  maleria  nuncu- 
patur.  Proinde  et  eam  poctae  silvam  nomiQaveruul. 
Nec  incongruc,  quia  maieriae  silvarum  sunt. 

1002.  Graeci  Siulem  elementa  <noiy(iioi  nuncupant 
(eo  quodsibisocietatisconcordia  et  communionequa- 
dam  conveniant,  nam  sic  ea  inter  se  naturali  quadam 


et  astronim  micantium  splcndentibus  signis  adoma- 
vit.  ^  Alias  autem  a  superiora  celando» 

2.  ^  Hoc  autem  Grsce  o^pxvb;  aicb  tou  6pao6at,  id 
est,  a  videndo^  eo  quod  aer  perspicuus  sit,  et  ad  spe- 
culandum  purior.  Coelum  autem  in  Scripturis  sanctis 
ideo  /irmam^n/um  vocatnr,  quod  sit  cursu  siderum, 
et  ratis  legibus,  fixisque  firmatum. 

tlO.  3  Interdum  et  coelum  pro  aere  accipitur, 
ubi  venti  et  nubes,  procellse  et  turbines  fiunt.  ^  Lu- 
cretius  :  Coelo,  gui  dicitur  aer.  Et  psalmus  volucres 
cceli  appellat,  cnm  manifestum  sit  aves  in  aere  vo- 
lare ;  i  et  nos  in  consuetudine  hunc  aerem  coelum 
appellamus ;  nam  cum  de  sereno  vel  nubilo  quseri- 
mus,  aliquando  dicimus :  Qualis  est  aer?  Aliquando  : 
Quale  est  cceluml 

CAPUT  V. 

De  partibus  coeli. 

1.  JEther  ^  locus  est  in  quo  sidera  sunt,  et  signi- 
ficat  eum  ignem  qui  a  toto  mundo  in  altum  separatu» 
est.  '  Sane  apther  est  ipsum  elementum ;  aethra  vero 
splendor  setheris,  et  est  sermo  Graecus. 

2.  Sphcera  coeli  dicta,  eo  quod  species  ejus  in  ro- 
tundum  formata  est,  sed  et  quidquid  tale  est,  a  vo- 
lubilitate  sphaera  a  Graecis  dicitur,  sicut  et  pilae,  qui- 
bus  ludunt  infanles.  Nam  philosophi  dicunt  coelum 
in  sphasra  figuram  undique  esse  convexum,  omnibus 
parlibus  aHjuale,  coucludcns  terram  iu  media  mundi 
mole  libratam.  Hoc  moveri  dicunt,  et  cum  mora  ejus 


ratione  junctadicuntur),  modo  originem  ab  igne  repe-  n  sidera  in  eo  fixa  ab  Oriente  usque  ad  Occidentem 


tentes  usquead  tcrram,  modo  a  terra  usqne  ad  ignem, 
ut  ignis  quidem  in  aera  desinat,  acrin  aquamdcnse- 

■  Sic  et  in  littera.  E  Serg.,  in  Art.  Donati. 

Cap.  lU.  ^  /fy/en.  Ex  Aug.,  XGContraFaust.,c.  14. 

^  Ex  ejus  dcrivatione  vocabulum  accep.  Ne.-npc. 
ut  «"lementa  sint  quasi  hylementa. 

^  Hanc  hylen  Grasci.  Serv.,  ^En.  viii,  ad  vers, 
Arvor.  pecorisque  Deo. 

*  Grasci  autem  elem.  vTotxela  Anibros.,  Hex.  iii, 
«ap.  4;  Unde,  et  Grasce  aTor/Eta  c/tcun^ur,  quodsibi 
conveniant  et  concinani. 

Cap.  IV.  —  f  CiBlum  vocatum.  Ex  Ambros. ,  ii 
Hex.,  cap.  4.  aliis  caslum,  quasi  xoIXov,  id  cst,  ca- 
vum. 

'  Alias  autem  a  supcrioracelando.  Absunt  ha*c  a 


circuire,  Septentrionibus  brcviores  gyros  juxta  car- 
dinem  peragentibus. 

Cod.  Rom. 

**  Hoc  autem  Grasce  oSpetvb;.  Ex  Ambros.,  v  Hex., 
cap.  22.  Auctor  vcro  libri  de  Mundo  ad  Alexand^, 
quod  super  t^i  oOoea,  id  est,  montes  sit. 

'  Lucretius.  Lio.  iv :  Sunt  etiam,  quas  sponte  sua 
gignuntur^  et  ipsa  consHtuuniur  in  hoc  ccelo,  qui 
dtcitur  aer. 

i  Et  nos  in  consuetudinem.  Ex  Aug.,  de  Agone 
Christ.,  cap.  3. 

Cap.  V.  —  "^  ^ther.  Repctitur  hoc  caput  cx  lib.  iii, 
cap.  32,  36,  38  et  45. 

1  Sane  asther  est.  Verba  Servii  ad  vers.  :  Lucidus 
oithra.  ^n.  ii. 


475 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  BPISCOPI 


476 


3.  Axis  esl  Scptcnlrionis  linea  recta,  qna^  per  me-  g     6.  Oaintus  circulus  x"(^epi^^»  rposixii?,  qui  a  Lali- 


diam  pilam  sphaerae  lendit ,  et  dictus  axis,  quod  in 
ea  sphaera,  ut  rota  voIvitur,veI  quia  ibi  plaustrum  cst. 

4.  CardineSf  extrempe  partes  sunt  axis,  et  dicli 
cardincs,  eo  quod  per  eos  vertitur  coelum. 

111  5.  Poli  sunt  circuli  qui  currunt  per  axem. 
*■  Hornm  alter,est  septentrionalis,  qui  nunquam  occi- 
dit,  appellaturque  Boreus;  alter  australis,  qui  nun- 
qaam  videtur,  et  Austronotius  dicitnr.  Et  dicti  poli^ 
quod  sint  axiuro  cycli  ex  usn  plaustrorum,  a  poliendo, 
scilicct  nominati,  sed  polus  Boreus  semper  vidctnr, 
Austronotiusnunquam,  qniadextra  coeli  altiora  sunt, 
pressa  Austri. 

6.  Convexa,  extrema  coeli  sunt,  a  curvitate  dicta ; 
nam  convexum  cunmm  est,  et  inclinatum,  ct  in  mo- 
dum  circuli  flexum. 

7.  Lacteus  circuluSf  via  est  qux  in  sphaera  videtur, 
a  candore  dicta,  quia  alba  esl,  quam  aliqui  dicunt 
viam  esse  qua  circuit  sol,  et  ex  splendoris  ipsius 
transitu  ita  lucerc. 

CAPOT  VI. 
de  circulis  cceli. 

1.  Habitatio  ista  coeli  circulorum  dislincta  zouis, 
quasdam  partes  temperie  sua  incolere  permisit,  quas- 
dam  negavit,  enormitate  frigoris,  aut  caloris.  Zona? 
autem  ipsae quinque  sunt :  qua;  ideo  zon(B,yel  circuli 
appelIantur,quod  in  circumiuctione  sphaerae  cxistunt. 

2.  Quorum  primus  circulus  ideo  Arcticus  appel- 
latur,  b  eo  quod  intra  eum  Arctorum  signa  inclusa 
perspiciuntur,  qua?  a  nostris,  in  ursarum  spcciem 
ficta,  Septentriones  appellantur. 

3.  Secundus  circulus  ex  eo  xpoTcixb;  eepivb;  dicitur, 
qnia  in  eo  circulo  sol  Aquilonis  finibus  aestalem  fa- 
cicns,  ultra  eum  circulum  non  transit,  sed  statim  re- 
vertitur,  et  inde  Tropicus  appellatur. 

4.  Tertius  circulus  ?9V)|A£pivb;,  qui  a  Latinis  idco 
jEquinoctiaUi  appellatur,  eo  quod  sol  cum  ad  eum 
orbem  pervenerit,  aquinoctium  facit,  119  t<jif)p.8- 
pivb;  enim  Latine  dies  dicitur  cequinox^  quo  circulo 
dimidia  sphsene  pars  constituta  |)erspicitur. 

5.  Quartus  circulus  Antarcticus  vocatur,  eo  quod 
contrarius  sit  circulo  quem  Arcticum  nominamus. 

»  Horum  alter  est  septeniriona.  Ex  coramentariis 
Arati  in  fine. 
Cap.  VI. — »» Eo  quod  intra  ipsum  Arctorum  signa. 


nis  Hiemalis,  sive  Brumalis  appellatur,  ideo  quia 
sol,  cum  ad  cum  circulum  pervcnit,  hiemem  ils  qvi 
ad  Aquilonem  sunt  facit,  aestatem  aoteiti  lis  qui  in 
Austri  partibus  commorantur. 

7.  <  Zodiacus  antem  circulus  est  (qui  duodecim 
continet  signa,  dhcb  tSv  ^tttov,  id  est,  animalibus,  ita 
dictns. 

CAPUT  vn. 

De  aere  et  nube. 

\ .  Aer  est  inanitas  plurimum  habens  admistum  ra- 
ritatis,  ^  quam  caetera  elementa.  De  quo  Virgilius  : 
•  Longum  per  inane  secutus.  Aer  dictusotTcb  too  atpeiv, 
ab  eo  quod  ferat  terram,  vel  ab  eo  quod  feratur. 
Hic  autcm  partim  ad  coelcstem,  partim  ad  terrenam 
B  matcriam  pertinet ;  nam  ille  subtilis,  ubi  ventosi  ac 
procellosi  motus  non  possunt  existere,  ad  eoelestem 
pertinet  partera ;  isle  vero  turbulentior,  qui  exhala- 
tionibns  humidis  corpdrcscit ,  terrse  deputatnr, 
quique  ex  se  multas  speeies  reddit : '  nam  commo- 
tus  ventos  facit;  vehementius  concitatus,  ignes  et 
tonitrua;  contractus,  nabila;  conspissatus,  piuviam; 
congclantibus  nubilis,  nivem;  turbulentius  congelan- 
tibus  densioribus  nubilis,  grandinem ;  distentus  sere- 
num  eflficil;  113  nam  aerem  densum  nubem  esse 
constat,  nubcm  rarefactam  ct  solutam  aerem. 

2.  »  Nubes  diciae,  ab  obnubendo,  id  est,  operiendo 
coelum,  unde,  ct  nuptas,  quod  vultus  suos  velent, 
*>  unde,  et  Neptunus^  quod  nubat,  id  est,  mare  ter- 
ram  tegat.  *  Nubes  autem  aeris  densitas  facit.  Venti 
G  enim  aerem  conglobant,  nubemque  faciunt,  unde 
est  illud  :  Atque  in  nubem  cogitur  aer. 

CAPDT  Vffl. 
De  tonitruo. 

1.  Tonitruum  dictum,  quod  sonus  ejus  terreat, 
^  nam  tonus,  sonus.  Qui  ideo  interdam  tara  graviter 
concutitomnia,ita  '^utcoelum  discidisse  videalur,  quia 
cum  procclla  vehementissimi  venti  nubibus  se  re 
pentc  immiserit,  turbine  invalescente,  exitumque 
quferenlc,  nubem  quam  excavavit  impetu  magno 
perscindil,  ac  sic  cum  horrendo  fragore  defertur  ad 
aures. 

>»  Unde^  et  neptunus.  Arnob.  iii  aivers.  Gent.  Quod 
aqua  nubat  terram.  Pulabat  Chacon  Isidorum  scrip- 
sisse  :  Unde  et  Neptunus,  quod  mibat  ierram;  ct 


Itec  quoque  ox  lib.  iii,  cap.  43.  Arcturi,  quod  rst  in  D  mar^ Neplunus/eoa/ ;  tou  nuhat  glo^sasfuissealienas. 


Hditis  non  displicet  (quamvis  Arctorum  sit  in  Gothi- 
cis) ;  sunt  namque  verba  Hygini,  lib.  i  Astronom.,  ut 
iilic  notavimus. 

**'  Zodiacus  circulus  csi.  Lacuna  cst  iu  Goihicis  qui- 
busdam  post  ha}c  verba,  csl  hic,  ct  in  lib.  iii,  quam 
impleri  nolim,  cum  lUrobiquc  dissidcant  intcr  se  Co- 
dices  qui  cam  cxplent. 

Cap.  VII.  —  •*  Quam  coitera  elemmta.  Asscnlior 
Chaconi,  cui  adulterina)  vidcntur  hnc  voccs. 

«  Longum  per  inane  secutus.  Non  snnl  h?ec  apud 
Maronem.  Ergo  Icgas  licebit,  vel  ex  Silmo  :  Magnum 
per  inane  coacta^  vol  ex  xii  ^En. :  Vacuum  per  inane 
volutus. 

'  Nam  commotus  ventos,  clc.  Verba  sunt  Aug.,  iii, 
de  Genes.  ad  lit..  cap.  10. 

ff  Nubes  dictff.  Ei  Serv.,  ad  vrrs.  Arsurasque  co- 
mas  obnubit  amictu. 


^  Nubes  autem  aeris  densitas.  Ex  cod.,  JEn.  v  : 
Atque  in  nubem  cogitur  aer. 

Cap.  VIII.  —  J  Nam  ionus,  sonus.  Tonitruum  a 
Caecina  tonum  dicium  refert  Sencca,  lib.  ii  Natural. 
Quaest. ;  el  a  priscis  quidcnn  toniiruum,  setate  sua 
non  nisi  tonitrua  pIuralitercfFerri. 

^  lia.ut  c(Blum  discidisse. — Z)wces5t5sequoque  et 
decidisse  Iegiiur,quarum,  ego  scripturarumut  nullam 
prorsus  rcjicio,  it:i  discidisse  libeniius  amplector,  ut 
se  discidisse  intclligas,  ut  s«pe  alias;  nametdMCtn- 
di  legit  Romanus  Codex,  et  discisse  aliimendose,  et 
prmcindit  vel  perscindit  potius,  quod  sequitur,  tcr 
u&urpavit  cadcm  in  re  Lucretius,  qucm  imitalur 
hoc  loco  Isidorus,  et  exemplum  de  vesicula  displosa 
magis  discidisse  videtur  i.ostulare.  Quod  vcro  ad 
di^cessisse  atlinet,  non  sem  :I  io  libris  dc  Diviuationc 
discessus  coeli  legitnr. 


477 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XIIL 


478 


2.  »Quod  mirari  quis  non  debei,  cum  vesicula,  /|     3.  Nimbus  esl  densiLis  nubis  inlempesla  ct  ob- 


quamvis  parva,  magitum  lamen  sonitum  displosa 
rmittal.  Cum  tonilruo  aulcm  simul  el  fulgura  expri- 
mil,  sed  illud  celerius  vidctur,  quia  clarum  csl,  hoc 
autem  ad  aurcs  tardius  pervenit.  Lux  autem  quae 
apparet  ante  tonitruum,  ^  fulgeira  vocatur.  Quje,  ut 
diximus,  ideo  anle  vidctur,  114  quia  clarum  est 
lumen,  tonilruum  aulem  ad  aures  tardius  pcrvenit. 

CAPUT  IX. 
De  fulminihus, 
1.  Fulgur,  ct  fulmcriy  iclus  coelestis  jaculi,  a  fC" 
riendo  dicti ;  *^  fulgere  enim  ferire  est,  ac  percutcro. 
^  Fulmina  autcm  collisa  nubila  faciunt;  ^  nam  om- 
nium  rcrum  collisio  ignem  creat,  ut  in  lapiiiibus 
cernimus,  vel  attrilu  rotarum,  vcl  in  siivis  arburum. 


scura,  et  inde  nimbus  a  nubc,  J  Sunl  autem  nimbi 
repentina;  et  praecipites  pluvia» ;  nam  pluvias  vocamus 
lenfas,  cl  juges.  quasi   fluvlas,  vel   quasi  flucnles. 

4.  Imhres  autem,  el  ad  nubes,  et  ad  pluvias  perti- 
nent,  ^  dicii  a  Graeco  vocabulo,  quod  lerram  in- 
ebrient  ad  germinandum.  Ex  his  enim  cuncta  crean- 
tur,  1  unde,  el  Lucrctius  : 

Ex  igni  terra,  atque  anima  nascuntur  et  imbri. 
Est  autem  nomen  Graecum. 

5.  Grando  appellata,  quod  forma  ejus  granorum 
similitudinem  habeat.  Hicc  auiem  venlorum  rigore 
duranlur  in  nube,  ac  solidantur  in  nivem,  ruptoque 
acrc  sulvuntur. 

6.  NiXy  a  nube  unde  venit. 


Simili  modo  in  nnbibus  ignis  ;  unde  et  prius  nubila  B     GlacicSj^gelu,  ete^ua,  quasi  gelaquics,  id  csige- 


sont,  deinde  igncs. 

2.  Ex  vcnto  aulcm  ct  igne  fiilmina  (certum  est) 
in  nubibus  fieri,  et  impulsu  venlorum  emitti ;  ideo 
antem  fulminis  ignem  vim  habere  majorem  ad 
penelrandum,  '  quia  subtilioribus  clemcntis  factus 
esl,  quam  noster,  id  est,  qui  nobis  in  usu  est.  Tria 
sunt  autem  ejus  nomina,  fulgur,  fulgor,  et  fulmen. 
Fulgur,  quia  tangit;  fulgor,  quia  incendit  et  urit ; 
fulmen,  quia  findit;  ideo  et  cum  tcmis  radiis  fin- 
guntar. 

CAPUT  X. 
De  arcu  et  nubium  effectibus. 

i.  Arcus  cmlestis  dictusa  similitudine  curvati  ar- 
cus.  Iris  huic  proprium  nomen  est.  Et  dicltur  /m. 


lata  aqua. 

7.  Gelu  autem  quod  co  stringatur  lellus,  y^ 
quippe  terra  dicitur.  Tunc  autem  majori  gclu  strin- 
gitur  terra,  cum  fueril  nox  serena. 

8.  Pruina^  est  matutini  temporis  frigus;  quod 
inde  pruinae  nomen  accepit,  IIO  quia  sieut  ignis 
urit;  iu»p  enim  ignis,  ™  urerc  vero  et  ad  solem  el  ad 
frigus  pertinet.  Nam  uno  sermone  duo  diversa  signi- 
ficantur,  pro  eo  quod  unum  effeclum  habent.  Similis 
enim  vis  est  caloris  el  frigoris,  unde  et  utraque  saxa 
rampunt.Nam  calor  urit,  ut  est :  Uritur  infelix  Dido. 
Ilem  frigus  urii,  ut  est :  aut  Boreas  penetrabile  frigus 
aduraU 

9.  Ros^  Graecum  est,  quod  ilii  ^p^aoci  dicuot.  Alii 


>  quasi  aeris,  id  est,  quod  per  aerem  ad  terras  de-  Ci^^^^  putant  dictum,  quia  rarus  est,  non  spissus,  ut 
scendit.  115  Hic  autum  a  sole  resplcndet,  dum  cavae      piuvia. 


nubes  ^  ex  adverso  radium  soHs  accipiunl,  et  arcus 
speciem  fingunt,  cui  varios  colores  illa  dat  res,  quia 
aqua  tenuis,  aer  lucidus,  et  nubes  caligans  irradiata, 
ista  varios  creantcolores. 

2.  Pluvias  dictse,  quod  fluant,  quast  fluvias.  ^  Nas- 
cuntur  enim  de  terrae  el  maris  anhelitu,  quae  cum 
altins  elcvalae  iuerint,  aut  solis  calore  rcsolutae, 
aut  vi  yentorum  compressae  stillantur  in  lerris. 

*  Quod  mirari  quis  non  debet,  cum  vesicula,  Lu- 
crct.,  !ib.  vi  : 

Nec  mirum,  cum  plcna  animae  vesicula  parva, 
Saepe,  ita  dat  pariler  sonitum  displosa  rcpenle. 

**  Fulgetra  vocatur,  AL,  fulgetrum.  Sed  fulgetra 
omnino  Icgendum  ex  Serv.,  Jfen.  vin,  ad  fulgores 
nunc  ierri/icos.  Vnlcanius.  fulgor  cdidit. 

Cap.  IX. — ^  Fulgere  enim  ferire.  Fesi.  :  Fulgere 
prisci  pro  ferire  dicebani,  unde  fulgur  dicium  est. 

^  Fulmina  autem.  E.  Serv.,  ad  vcrs.  Jaculata  e 
nubibus  ignem.  Mn.  i. 

•  Nam  omnium  rerum  col...  arborum.  Vorba  Ser- 
vii,  JEa.  I,  ad  illud  :  Unde  imber  et  ignes, 

'  Quia  subtilioribus  elementis.  Respexil  ad  Lu- 
cretii  carmina,  lib.  ii  : 

Quare  fulmineus  multo  penelralior  ignis 
Quam  noster  fluat  e  taedis  terrestribus  ortus. 
Dicere  enim  |>ossis  coelestis  fulminis  ignem 
Subtilem  magis  e  parvis  constare  figuris* 

Cap.  X.  —  «  Dictus  Iris  q.  aeris,  Graeci  ab  erpEiv 
id  esl,  dicere,  quod  sit  deor.  nuntia.  Servius  irin, 
quasi  lpc\  inierpretatur  ,  quod  ut  Mercurius  ad  con- 


10.  Nebula  inde  dicta  unde  et  nubila,  ab  obnu- 
bendo  scilicet,  hoc  est,  operiendo  terram,  si?e  quod 
nubes  volans  faciat.  Exhalanl  enim  valles  humidae 
nebulas,  et  fiunt  nubes,  inde  nubilum,  nives.  Ne- 
bulae  autcm  ima  petuant  cum  serenitas  est,  summa 
cum  nubilum. 

11.  Caligo^  umbra  esl  de  spissitudine  aeris  effecta. 
Et  dicta  caligo,  quod  maxime  aeris  calore  gignalur. 

cordiam,  ita  Iris  ad  discordiam  plerumque  mittalur. 
^  Ex  adverso  radiumsolis  accip.  E  Scrv.,  ad  vers. 
Mille  trah,  v.  a.  s.  c.  Mn.  iv. 

*  Nascuntur  enim  de  terrce  et  maris  anhel.  Verba 
sunt  S«irvii,  iEn.  i,  ad  vers.   Undc  imber  et  ignes. 

H  Lucrctii  vero  locus,  qui  a  Servio  citatur,  ex  lib.  vi : 
^  Consimili  ratione  ex  omnibus  amnibus  humor,  etc. 

j  Sunt  autem  nimbi.  E  Scrv.,  ad  *ers.  Nimbor  in 
patriam.  Mn.  i. 

^  Dicti  a  Grmco  vocabulo.  i{i.6po?. 

*  Unde  et  Lucretius.  Eod.  modo  legitur  Lucretii 
versus  apud  Servium,  c  quo  sunt  hsec,  paulo  aliter 
in  Lucretianis  libris  : 

Et  qui  quatuor  ex  rebus  posse  omnia  renlur, 
Ex  igni  tcrra,  atque  anima  procrescere,  et  imbri. 

n»  Urere  vero  et  ad  frtgus.  Vid.  Serv.,  ad  penetra- 
bile  frigusadurat.  Georg.  i.  Recte  advertit  Chacon, 
Servium  ab  Isidoro  sinc  Virdlii  carminibus  lectum 
hoc  loco,  ut  saepc  alias,  illi  fraudi  fuisse.  Nam  uno 
sermone  duo  (inqnit  Scrvius)  diversa  conclusit,  guia 
vcrbum  adurat  et  ad  potentiam  solis,  et  ad  fHgus 
Maro  retulit. 


479 


S.  ISIDORI  IIISPALENSIS  EPISCOPI 


480 


12.  TenebrcB  dicuniur,  quod  tcneantumbra*.  *  Ni- 
hilauiem  sunt  teoebraB,  sedipsa  lucis  absentia  tene- 
^r^dicuntur;3icut  silentium  non  aliqua  res  est,  sed 
ubi  sonus  uon  est  silentium  dicitur;  sic  tenebrsc  non 
aiiquid  sunt,  sed  ubi  lux  non  est  tenebrm  dicuntur. 

43.  Umbra  est  aer  carens  sole,  dicta  autem,  quod 
fiat  cum  solis  objicimur  radiis.  Est  autem  mobilis, 
et  incerta,  et  ex  solis  circuitu,  et  ^  ex  motu  vento- 
rum.  Namque  quoties  movetur  in  sole,  nobiscum 
moveri  vidclur,  quia  ^  ubi  quoquo  loco  a  radiis  solis 
obstitimus,  perinde  illi  lumen  auferimus;  sicque 
ingredi  nobiscum  umbra,  et  gestus  nostros  videtur 
imitari. 

14.  LuXf  ipsa  substantia ; /um^n,  qqod  a  luce  ma- 
nat,  id  est,  candor  lucis.Sed  hoc  confunduntauctores. 

111  CAPUT  XI. 
De  vcntis. 

1.  VenttLS  ^  est  aer  commotus  et  agitatus»  et  pro 
diversis  partibus  coeli  nomina  diversa  sortitur ;  dici- 
tur  autem  vcntus  quod  sit  vehemen%  el  violentus. 
Vis  enim  ejus  tanta  est,  ut  non  solum  saxa  el  arbo- 
rcs  evallat^  sed  etiam  coelum  terramque  conturbet, 
maria  commoveat. 

2.  Yentorum  qualuor  principales  spiritus  sunt. 
Quorum  primus  ab  Oriente  Subsolanus,  a  Meridie 
Atister,  ab  Occidente  Favonius,  a  Septentrioue  ejus- 
dem  nominis  ventus  aspirat,  habentes  geminos  hinc 
inde  ventorum  spiritus. 

3.  Subsoianus  a  latere  dextro  Vulturnum  habet, 
a  laevo  Eurum ;  Auster  a  dextris  Euroaustrum^  a  si- 
nistris  Austroafricum ;  Favonius  a  parte  dextra  Afri- 
cum,  a  laeva  Corum,  Porro  Septentrio  a  dextris  Ctr- 
cium,  ^  sinisiris  Aquilonem.  Hi  duodecim  ventimundi 
globum  flatibus  circumagunt. 

4.  Quorum  nomina  propriis  ex  causis  signata 
sunt.  Nam  Subsolanu^  vocatus,  eo  quod  sub  ortu 
solis  nascatur.  Eurus^  eo  quod  ab  Eoo  flat,  id  cst, 
ab  Oricnte.  Est  enim  conjunctus  Subsolano. 

5  Vultumus,  quod  aite  tonat ;  de  quo  Lucretius  : 
Atlitonans  Vulturnus,  et  Auster  fulmine  poliens. 

6.  Auster,  ab  hauriendo  aquas  vocatus,  unde  et 
crassum  aeremfacil  iiS  et  nubila  nutrit.  Hic  Grsece 
voTo«  appellatur,  propter  quod  « interdum  corrumpat 

*  Nihil  autem  sunt  tenebrce,.,  dicuntur.  Verba 
August.,  in  I  de  Genes.  cont.  Manich.,  cap.  4. 

»>  Et  ex  motu  ventorum.  Serv.,  Eclog.  v,  ad  vers. 
nive  sub  incertas. 

^  Ubi  quoquo  loco.  Ita  Salm.  vetustissimus  ;  ubique 
quo  loco,  Complut. 

Cap.  XI.  —  d  ventus.  De  Ventorum  nominibus. 
Agell.,  lib.  II,  cap.  22. 

•  Notus  quod  interdum  corrumpat.  Est  enim  vo- 
O^uew  corrumpere,  unde  Horatius,  ae  illegilimis  filiis : 

Fecunda  culpae  sa^cula  nuptias 
Primum  inquinavere,  et  genus,  et  domos. 
'  Ipseest  Libonotus.  Seneca  :  A  Meridiano  axe  Eu- 
ronotus  est,  deinde  Notus,  Latine  Auster,  deinde  Li- 
bonotus,  qui  apud  nos  sine  nomine  est. 

»  Caurus,  auem  plerique  Argesten.  Idem,  iii  Natur. 
Quaest. :  A  solsiitiali  Occidente  Corus  venit,  qui  apud 
quosdam  Argcstns dicitur.Mihinon  videlur.quia  Cori 
violenta  vis,  et  in  unampartem  rapax.  Argesies  vero 


A  aerem.  Nam  pestilentiam  qusR  cx  corrupto  aere  nas- 
citur,  Auster  flans  in  reliquas  regiones  transmittil; 
sed  sicut  Austcr  pestilentiamgignit,  sic  Aquilo  repellit. 
Euroauster  dictus,  quod  ex  una  parte  habeat  Eurom 
ex  altera  Anstrum. 

7.  Austroafricus,  quod  junctus  sit  hincinde  Austro 
et  Africo.  Ipse,  et '  Libonotus,  quod  sit  ei  Libs  hinc, 
et  inde  Notus. 

8.  Zephyrus,  Grdeco  nomine  appellatus,  eo  quod 
flores,  et  germina  ejus  flatu  viviBcentur.  Hic  Latinc 
Favonius  diciiur,  propter  quod  foveat  quae  nascun- 
tur.  Auslro  autem  flores  solvuntur,  Zepbyro  fiunt. 

9.  Africus^  a  propria  regione  vocatus.  In  Africa 
enim  initium  flandi  sumit. 

iO.  Corusesl, i\ui  ab  Occidente  aestivo  flat,etvocatU8 

B  Coru5,quod  ipse  ventorum  circulum  claudat,  et  quasi 

chorum  faciat.Hicantea^  Cauru5  dictus,  quem  plerique 

Argesten  dicunl,  non  ut  imprudens  vulgus  Agrestem. 

li.  Septentrio  dictus,  eo  quod  a  circulo  septem 
stellarum  consurgit,  quse  vertenie  se  munda  resupi- 
nato  capite  ferri  videntur. 

1 2.  ^  Circius  dictus,  eo  quod  Coro  sit  junclus.  Hunc 
Hispani  Gallecum  vocant,  propter  quod  eis  a  parte 
GaUeci(B  flat. 

ii9 13.  Aquilo  dictus,  eo  quod  aquas  stringat  et 
nubes  dissipet.  Est  enim  gelidus  ventus,  et  siccus. 
Idem  et  Boreas,  quia  ab  Hyperboreis  montibus  flat. 
Inde  enim  origo  ejusdem  venti  est,  unde  el  frigiduspst. 
Natura  namque  omninm  septentrionalium  veutorum 
frigida  et  sicca  est,  australium  humida  et  calida. 
Q  i  4.  Ex  omnibus  autem  ventis  duo  cardinales  sunt : 
SepteniriOf  et  Auster. 

15.  ■  Etesice  autem,  flabra  Aquilonis  sunt,  qaibus 
nomen  inditum  est,  quod  certo  anni  tempore  flatni 
agere  incipiunt,  i  ivtouTb;  enim  Grsece,  annus  Latine 
dicitur.  Hae  autem  cursum  rectum  a  Borea  in  ^gyp- 
tum  ferunt,  quibus  Auster  contrarius  est. 

16.  Duo  sunt  autem  extra  hosubique  spiritusma- 
gis  quam  venti,  Aura  et  Altanus. 

17.  Aura  ab  Orere  dicta,  quasi  aerea^  quodlenis  sit 
motus  aeris.  Agitatus  enim  aer  auram  facit,  unde  et 
^  Lucreiius :  Acreas  auras. 

18.'/l//anu5,qui  in  pelago  est  per  derivationem  ab 

mollis  esi,  et  tam  euntibus  communis,  qmm  re- 

Ddeuntibu^. 
•»  Circius...  hunc  Hispani  Gallecum.  Al.,  Galii" 
cum,  et  a  parie  Galliae,  scd  mendose,  nam  Galieci 
nomen  nos  hodie  retinemus. 

^  EtesicB  autem  flabra  Aquilonis,  Lucret.,lib.vi  : 
Eiesia  flabra  Aquilonum...  Nubila conjiciunt, 

j  'Evtauxb;.  Propius  aberat  ?to«,  et  'eT^aio;,  sed 
Hyginum  secutus  est,  in  cujus  veteribus  libris  Ivtou- 
xhi  legebatur,  ut  apparet  ex  Joan.  Baptista  Pio  ad 
Lucretii  verba,  lib.  v  :  Inde  loci  sequitur  calor  ari- 
dus,  nunc  melius  ?toc. 

^  Unde  et  Lucret.  :  aerias  auras.  Lib.  i :  Et  aerias 
auras,  roremque  liquorum,  et  lib.  iv : 
Aeriis  quoniam  vicinum  tangitur  auris. 

'  Altanus.  Scrvius,  ad  Cum  ventiposuere.  Flatus 
omnis  (\nquii)  etqui  ripas  est^  et  qui  pelagi,  quiAlta" 
nus  vocatur.  El  Piin., lib.  ii, cap.  43 : Nam^ueeftumi'- 
nibus,acnivibus,et  emari  vidcmu^^et  quidem  tran^ 


481 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XIH. 


482 


altOy  id  est  mari,  vocatus.  Nam  alter  est  flatus  in  ri- 
pis,  quem  diximus  Auram,  Nam  Aura  terrse  est. 

19.  Turbo  est  volubilitas  ventorum,  et  turbo  dictus 
a  terra  quoties  ventus  consurgit,  ct  lerrdm  ia  circui- 
tam  mittit. 

20.  Tempestas  autem  pro  tempore  dicitur,  sicutubi- 
que  historiographi  solent,  dum  dicunt  ea  tempestate; 
aut  ab  statu  coeli,  *  quia  magnitudine  sua  multisdiebus 
oritur.  ^  Yerno  autem ,  ei  autumnali  tempore,  iliO 
quam  maximsc  fiunt  tempeslates,  quando  nec  plena  est 
sestas,  nec  plena  hiems,  unde  medium  et  confine 
ntriusque  temporis  ex  conjunctione  aerom  contrario- 
rum  efficiunt  tempestates. 

21. '  Fragor^  a  fractarum  rerum  nominatus  est 
sonitu^  quem  sicca  qua^que  et  arida  cum  franguntur 
faeiont. 

22.  *  Procella,  ab  eo  quod  percellat^  id  est,  percu-  "*  Veneris  loliit. 
liat,  et  evellat.  Est  enim  vis  ventorum  cum  pluvia. 
*  Procellse  enim  aut  de  fulminibus,  aut  de  ventis  fiunt. 
Nihil  antem  velocius  ventis,  unde  et  propter  celeri- 
utem,  tam  ventos  quam  fulmina  alata  fingunt  poetse, 
'  ut  :  alitis  Austri, 

CAPUT  XII 
De  aquis. 

i.Aqua  dicta^quod  superficies  ejus  asqualis  sit. 
Hinc,  elaquor  appellalum,  qoia  of^ua/t^^rsursumest. 

2.  Doo  autem  (sunt)  validissima  vitse  homanae  ele- 
menta,  ignis  et  aqoa,  onde  graviter  damnantor,  qui- 
bus  ignis  et  aqua  interdicitur. 

3.  8  Aquamm  elementom  caeteris  omnibus  imperat. 


A  res  frutices,  lierbasque  producunt,  sordes  detcrgont, 
^*  ^  peccata  ablount^potum  cunctisanimantibus  triboont, 

tm  CAPUT  xm. 

De  diversitate  aquarum. 

1.  Aqoarum  naturse  mulla  est  diversitas ;  alise  enim 
salis,  alise  nitri,  alia;  aluminis,  aliue  sulphuris,  alise 
biluminis,  alise  cnram  morborum  adhibentes;  nam 
juxta  Romam  •  Albulo}  aquse  vulneribus  medentnr. 

2.  i  In  Italia  fons  Ciceronis  oculorum  vulnera  curat. 
In  ^thiopia  lacus  est  quo  perfusa  corpora  ^  velut 
oleo  nitcscunt  ^  Zamoi  fons  in  Africa  canoras  voces 
facit.  Ex  Clitorio  iacu  Iialiae,  qui  biberint,  vini  t»- 
dium  habent. 

3.  >»  In  Ghio  insola  fontem  esse,  (dicunt)  quo 
hebetes  fiunt.  In  Bocotia  duo  fontes  :  alter  memo- 

Briam,  alter  oblivioaem  affert.  Cyzici  fons  amorem 
Ve 

4.  Boeotiae  lacus  furialis  est,  de  qoo  qoi  biberit, 
ardore  libidinis  exardescit.  In  Campania  sunt  aquae, 
quse  sterilitatem  feminarum,  et  virorum  insaniam 
abolerc  dicuntor.  In  iEthiopiae  fonte  rubro,  qui  bi- 
berit,  lymphaticus  fit« 

5.  °  LinuSf  fons  Arcadiae  abortus  fieri  non  pati- 
tur.  ^  In  Sicilia  fontes  sont  doo,  qoorom  unus  ste- 
rilem  fecundat,  alter  fecundam  sterilem  facit.  p  In 
Thessalia  doo  sont  flomina  :  ex  ono  bibentes  oves 
199  nigras  fieri  ferunt;  ex  altero  albas,  ex  otroqoe 
varias. 

6.  ^  Clitumnus,  lacns  in  Umbria,  maximos  boves 
gignit.' Aea/im^paludibus  juraontorom  ongolas  indu- 


Aquae  enim  ccelum  temperant,  terram  fecundant,  se-  |%  rari  dicunt.  ■  In  Asplialtide  laco  Judaese  nihil  mergi 
rem  exhalationibus  suis  incorporant^  scandunt  in      potest,  quidquid  aoimam  habet. 


soblime,  et  coelum  sibi  vendicant;  quid  enim  mira- 
bilius  aqois  in  ccelo  stantibus? 

4.  Parum  sit  in  tantam  pervenisse  altitudinem,  ra- 
piunt  eo  secum  pisciom  examina;  effusae,  omnium  in 
terra  nascentiom  caosa  fiunt.  Frugea  gignunt,  arbo- 

quillo,  et  alios  quos  vocani  AUanos  e  terra  consur^ 
gere,  qui  quidem  cum  emari  redeunt  Tropoii  vocan- 
tur,  51  pergunt^  Apogan. 

*  Quta  magnituaine  suamuliisoritur  diebus.Quo- 
modo  haec  verba,  quae  sunt  e  Serv.,  ad  vers.  JSimbo" 
sus  Orion,  Mn,  i,  huic  loco  aptentur,  amplius  qu»e- 
rendum. 

**  Vemo  autem  et  autumno.  Ex  eod.^ad  iCreorg. : 
Quid  teinpestates  autumni, 

*  Fragor  afractar.  Ex  eod.,  ad  Aridus  fragor, 

*  Procella.  £x  eod.,  iSn.  i,  ad  illud  :  Creberque 
procellis. 

*  Frocellce,  aut  de  fluminibus. Ex  eod.,  iEo,  v,  ad 
verba  Tres  Erid  vituL 

'  Alitis  Austri.  Virg.,  ^neid.  vui  :  Rutuli  tres 
ignesy  et  alitis  Austri. 

Cap.  Xll.  —  «  Aquarum  elementum,  Ex  Plin. , 
uxi,  cap.  1.  Exquo  legendum  videtur.  Et  ceupa» 
rum  sit  i.  t.  p.  a.  rapiunt  eos. 

^Peccata  abluUnt.  Ambros.,  iii  Hexam.,  cap,  5. 
Rdiqua  e  Plin.,  lib.  xiv,  cap,  22. 

Cap.  Xlll.  —  *  Albulce  aquce.  Plin.,  xxxi,  cap.2. 

» In  Italia  fons  Cicer.  Ibid. 

1  Velut  oleo  nitescunt.  £  Solin.,  cap.  43. 

I  Zamce.  Vid.  Vitruv. ,  lib.  vui,  cap.  3.  Item  de 
CUtorio,  ex  quo  Arcadiw  pro  Italias  fortasse  legen- 


7.  ^  lu  Indiis  Siden  vocatur  stagnum,  in  qoo  nihil 
innatat,  sed  omnia  merguntur.  At  contra  in  Africae 
lacu  ^  Apuscidamo  omnia  floitant,nihil  mergitur.lfar- 
sidas  fons  in  Phrygia  saxa  egerit.  In  Achaia  aqoa  pro- 
fluit  saxis,  Styx  appellata,  qood  illico  potata  interficit. 

«  In  ChU).  Ex  Plin.,  ibid. 

°  Linus  fons  Arcad.  —  Linus  scripsimos  ex  Plin. 
Nam  Codices  non  ono  modo,  sed  lechnus,  lecinus,  le- 
thinus,  lethnus.  Etiam  Piinii  vetustus  liber  Ecclesi» 
Toiet.  Levius  habet. 

o  In  Sicilia  fontes  duce.  E  Solin.,  cap.  11. 

p  In  Thessalia. —  In  Boeotia.SoVm. ,  caj).  12.Ex  Var- 
ronc.  Plin.,  in  Hesticeotide,  quse  pars  est  Thessaliae. 

^  Clitumnus...qm  maximos boveSiVirg.fieoTg.  ii : 
Hinc  albi  Clitumne  greges»  et  maxima  taurus 

11         V^ictima 

Silius,  lib.  vui  : 

El  lavat  ingentem  perfondens  flumine  sacro 
Clilumnus  taurom. 
Ergo,  et  aIbo8,et  maximos  Clitomnos  tauros  generat. 

'  Reaiinis  paludibus.NerbeL?\[nu,  lib.  xxsj,  cap.  2. 

■  l7i  Asphaltide.ie%e\)h\is,  v  de  Bello  Judaic,  cap. 
5;  Uegesipp.,  lib.  4.  cap.  18;  Plin.,  v,  cap.  16;  So- 
lin.,  cap.  48,iV{7it7  in  eo  mergi  posse,  quod,  et  Plin. 
dixerat  lib.  ii,  cap.  103. 

» In  Indiis  Siden.  —  Siderin  Codex  Tolet.  De  Silia 
id  prodidit.  Sirab.,  lib.  xv  :  *Ev  II  xij  ^peiyij  oiX{av 
noTajxbv  sTvat,  Iv  Ui  pi^ev  ImirXEr.  Nunnensius  £6Xav 
legit  ex  Antigoni  Uistoria,  et  Epitome  Strabonis,  nos 
Siden  ex  Goihicis  libris,  et  Plin.  xxxi,  cap.  2. 

"  Apuscedamo...Marsyctf  fotis  in  Achaia.Exeodem. 
Piin. 


483 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EFISCOPI 


484 


8.  *  Gelonium  slagnum  Siciliai  letro  odore  abigit  J|      4.  i  Maris  autem  cerlum  non  esse  colorem,  sed 


proximantes.^  Fons  est  in  Africa  circa  templum  Am- 
monis,  qui  humpris  nexibus  humam  slringit.  Favillas 
etiam  in  cespitem  solidat.  Fons  Job  in  Idumaea,  qua- 
ter  in  anno  colorem  mutare  dicitur,  id  est  pulvcru- 
lentum,  sauguineum,  viridcm,  et  limpidum,  tcrnis 
mensibus  in  anno  tenensex  his  unum  colorem. 

9.  °  In  Troglodyiis  lacus  esl,  ter  in  die  fit  ama- 
rus,  et  deinde  tolies  dulcis.  Fons  Siloa  ad  rfldiccm 
montis  Sion,  non  jugibus  aquis  sed  in  certis  horis, 
diebusque  ebullit.  In  Judaea  quondam  rivus  Sabbatis 
omnibus  siccabatur. 

10.  In  Sardinia  fontes  calidi  ^  oculis  medentur, 
fures  arguunt,  nam  caecitate  detegilur  eorum  faciuus, 
«  In  Epiro  esse  (ferunl)  foniem,  in  quo  faces  exstin- 


pro  qualitate  ventorum  mutari;  1^4  natn  modofla- 
vum  est,  modo  lucuientum,  modo  atrum. 

CAPUT  XV. 

De  oceano. 

1.  Oceanum,  et  Graeci ,  et  Latini  ideo  nominant, 
quod  in  circuli  modo  ambiat  orbem  :  ^  sive  a  celeri- 
tate,  eo  quod  ocius  currat;item  quia,  ut  ccBium,  pur- 
pureo  colore  nitet.  Oceanus  quasi  Kodntoi :  iste  est 
qui  oras  terrarum  ampleclitur,  altemisque  sestibus 
accedit,  atque  recedit.  Respirantibus  enim  in  profun- 
dum  ventis,  aut  rcmovet  maria,  aut  resorbet. 

2.  Quique  a  proximis  regionibus  diversa  vocabula 
sumpsit;  ut  Gallicus,  Germanicus,  Scythicus,  Cas- 


guuntur  accensae,  et  accendunlur  cxstincta).  t^3  ^piusj  Hyrcanus,  Atlanticus,  Gaditanus.l^^m  Gadi 


'  Apud  Garamantas  fontem  esse,  (aiunt)  ita  algentem 
die,  ut  noQ  bibatur ;  ita  ardentem  nocte,  ut  nou  tan- 
gatur.  - 

11.  Jam  vero  in  multis  locis  aquae  manant  perpe- 
tim  ferventes,  tanta  vi^  ut  balnea  calefaciant.  Quaedam 
enim  terrae  sunt,  quae  multum  sulphuris  et  aluminis 
habent;itaques  cum  per  venas  calentes  aqua  frigida 
venit,  vicino  sulphuris  calore  contacta  excandescit ; 
nec  talis  ab  origine  effluit,  sed  permutatur  dum  ve- 
mit.  Sulphur  enim,  alumenque  secum  ferunt  aquae, 
utramque  materiam  igne  plenam,  minimisque  moti- 
bus  incalescentem. 

CAPDT  XIV. 
De  mari, 

1.  Mare  est  aquarum  generalis  collectio.  ^  Omnis  Q 
enim  congregatio  aquarum,sive  salsaesint,  sive  dul- 
ces,  abusive  maria  nuncupantur,  juxta  illud  :  Et  con* 
gregationes  aquamm  vocavit  maria,  Propric  aulem 
mare  appellatum,  eo  quod  aquae  ejus  amaroi  sint. 

2.  ^quor  aulem  vocatum,  quia  cequaliter  sursum 
est,  etquamvis  aquai  fluctuanies  velut  montes  erigan- 
tur,  sedatis  rursus  tempestatibus  adaequanlur.  Aiti- 
tttdo  enim  maris  diversa  est,  iudiscreta  tamen  dorsi 
ejus  cequalitas, 

3. '  Ideoautemmareincrementumnoncapere,cum 
omnia  flumina,  et  onmes  fontes  recipiat,  haec  causa 
est  :  partim^  quod  influentes  undas  ipsa  magnitudo 
ejus  non  scntiat;  deinde,  quod  amara  aqua  dulce 
fluentum  consumat,  vel  quod  ipsae  nubes  multum 


tanum  frelum  a  Gadibus  diclum,  ubi  primo  ab  Ocea- 
no  maris  Magni  limen  aperitur.  Unde,  et  Hercules 
cum  Gadibus  pervenisset,  columnas  ibi  posuit,sperans 
illjc  esse  orbis  terrarum  finem.  > 

CAPUT  XVI. 

De  Mediterraneo  mari, 

1 .  Mare  ^  Magnum  est,  quod  ab  Occasu  ex  Oceano 
fluit,  ei  in  Meridicm  viergit,  deinde  ad  Septentrionem 
tcndit.  Quod  inde  Magnum  appellatur,  quia  caetera 
maria  in  comparaiione  ejus  minora  sunt.  Istud  est, 
et  Mediterraneum^  quia  per  mediam  terram  nsquc 
ad  Orientcm  perfundilur,  Europam,  et  Africam, 
Asiamque  disterminans. 

1 95  2.  Cujus  primae  partis  sinus,  ^  qui  in  Hispa . 
niis  perfunditur,  Ibericus,  et  Balearicus  appellatur. 
Deinde  Gallicus,  qui  Narbonensem  provinciam  al- 
luit.  Mox  Ligusticus,  qui  juxta  Genuam  urbcm  est 
proximus.  Posl  haec  Tyrrhenus,  qui  Italiam  attingit, 
qucm  Graeci  lonium,  Ilali  Inferum  vocant.  Inde  St- 
culusy  qui  a  Sicilia  usque  ad  Cretam  vadit.  Deinde 
CreticuSy  qui  in  Pamphyliam  cl  JSgyptura  pertendit. 

3.  Inde  Hellespontus,  qui  in  Septentrionem  relor- 
qucns,  anfractibus  magnis  juxta  Graecias,  et  Dlyricum 
in  angustias  septcm  stadiorum  stringilur,  quo  Xerxes, 
ponte  navibus  facto,  in  Graeciam  commeavit,  ibi  esl 
Abydos.  Inde  diffusus  aequorepatente,  nirsus  slrin- 
gitur,  ct  facit  Propontidem,  qui  mox  in  quingentos 
passus  coarctatur,  fitquc  Bosphorus  Thracius,  quo 


aquarum  ad  se  attrahaut,  sive  quod  illam  partim  venti  A  Darius  copias  transportavit 


auferanl,  partim  sol  exsiccet,  postremum,  quod  per 
occulta  quaedam  terrae  foramina  percolatur,  et  ad  ca- 
put  amnium,  fontesque  revolulum  recurrat. 

*  Gelonium  Stagnum,  E  Sol.,  cap.  11. 
^  Fons  est  in  Africa.  E  Solin.,  40. 

«  In  Troglod.  Ex  Plin. 

**  Oculis  medentur.  Ex  Sol.,  10. 

•  In  Eviro.  Piin.,  ii,  cap.  103,  et  Solin.,  cap.  12. 
'  Apua  Garamant.  Plin.,  ibid.,et  Solin.,  cap.  42. 
»  Cum  per  venas  calentes,  Vid.  Vitruv.,  lib.  viii, 

cap.  3. 

Cap.XIV.  —  *•  O^nnis  enim  congregatio.Ex  Xvig.  i, 
de  Genes.  contra  Mauich.,  cap.  12. 

'  Ideo  autem  mare  incremetitumnon  capere.  Tolus 
locus  ezpressus  e  Lucret.  vi : 

Nunc  ratio  reddenda,  augmen  cur  nesciat  a^uor. 


4.  Inde  Ponticus  sinus  amplissimus  a  tergo  H&h)- 
tidis  paludis,  ^  quod  mare  ex  rauhitudine  fluminum 
dulcius  quam  caetera,  ^  nebulosumque,  et  brevius,  est, 

i  Maris  autem  certum  non  esse  colorem.  E  Senio 
ad  vers.  Fluciusque  atros  Aquilone  secabat.  JEn.  v. 
Luculentum  vero  ex  Servio ,  et  uuo  Rom.  codice, 
quam  luculeniui7i  e  nostris  Gothicis  maluimus,  ut  lu- 
culentum  a  luce  sit.  Vid.  Agcil.,  lib.  ii,  cap.  ultim. 

Cap.  XV.  —  "  Sive  a  celeritate.  E  Solin.,  cap.26, 
de  Hispan. 

Cap.  XVI.  —  *  Mare  Magnum.  Non  0<eanus,  sed 
niare  Mediterraueum,  ul  saepe  in  sacris  Litris,  ut  in 
Num.,  a  cap.  xxvi,  et  in  lib.  Josue. 

"^  Quiin  Hispaniis  perfunditur. —  Hispauias per- 
fundit,  Solinus. 


485 


ETYUOLOGIARUM  LIB.  XUI. 


48b 


«  unde  el  Ponticum  vocatur,  quod  sit  brevius,  alque  J|  tis,  quia  poQtum  pr^vcnii.  Itemel  a  transitu,  vol  an- 


prseter  phocas,  et  thynnos,  atque  delphinos,  ^  alias 
belluas  majores  non  patitur. 

5.  *  Sicut  autem  terra,  dum  una  sit,  pro  diversis 
locis  variis  appellalur  vocabulis,  ita  ct  pro  regionibus 
hoc  mare  magnum  diversis  nominibus  nuncupatur  : 
'  nam  Ibericum  et  Asiaticum  a  provinciis  dictum :  ab 
insulis,  Balearicum,  Siculum,  Creticum,  Cyprium, 
^eum,  Carpathium :  t90  s  nam  interTenedum^et 
Chium,  saxum  est  in  mari  potius  quam  insula ,  quod 
visentibus  procul  caproe  simile  creditur,  quam  alfo. 
nuucupant,  unde,  et  JEgeum  mare  est  dictum,  ^  sic 
et  Carpathium  mare  inier  ^gyptum,  et  Rhodum  ab 
insula  Carpatho  illic  posila. 

6..  A  geniibuSjGallicum,  Ausonium^  Dalmaticumf 


gustis  meaiibus  boum,  Bosphorus.  "  JEgyptium  au- 
tem  pelagus  Asia^  datur,  Gallicum  Europa;,  197 
Africum  Libyai ;  his,  ut  quaeque  proxima  sunt,  "  ve- 
nerunt  in  partes  partium. 

10.  Pelagus  autem  est  latitudQ,  mare  sine  littore, 
et  porlu.  Graeco  nomine  dtnb  tou  nXaYicu,  hoc  est  a 
latitudine  dictum,  <>  uude  et  plagia,  eo  quod  sint 
importuosa. 

CAPUT    XVII. 
De  sinibus  maris. 

i.  Sinus  dicunlur  majoros  recessus  maris,  ut  in 
mari  Magno  Junius,  iu  Oceano,  Caspius,  Indicus, 
Persicus,  Arabicus,  qui  et  mare  Rubrum,  p  qui  Ocea- 
no  ascribilur. 


Ligusticum.kh  oppidis,  Argolicum,  Corinthium,  Ty  ^     2.  <  Rubrum  autem  mare  vocatum,  eo  quod  sit  ro- 


Tium,Adriaticum.^7imk^v\di  quaedam  civilas  IUyrico 
mari  proxima  fuit,  quse  Adriatico  mari  nomen  dedit. 

7.  A  positione  coeli,ut  Superumy  et  Inferum^  quod 
sit  Oriens  superior,  Occidens  infcrior,  est  autem  ThU" 
scum,  et  Adriaticum.  A  memoria  regis,  ut  lonium* 
Uooquippe  rex  fuitGraeciae,  unde  lones  Athenienses. 
Uoc  mare,et  Tyrr/teniifndictum;  sive  quod  Thusciam 
alluit,  id  est  Tyrrheniam,  sive  a  Tyrrhenis  nautis,  qui 
se  in  hocmare  praicipitaverunt.  i  Et  scicndum  lonium 
sinum  es5e  immensum,  ab  lonia  usque  ad  Siciliam,  et 
bujus  parles  esse  Adriaticum,  Acliaicum  et  Epiroti- 
eum.  ^  A  moribus  accoiarum  Euxinus^A^iEaos  antea 
appellatus. 

8.  A  casibus  hominum  qui  ceciderunt  in  mare,  ut 


seis  undis  infeclum,non  tamen  talemnaluram  habet, 
qualem  videtur  ostenderc,  sed  vicinis  iittoribus  vi- 
tiatur  gurges^  alque  inficitur,  quia  omnis  terra  qua; 
'  circumstat  pelago,  rubra  est,  et  sanguineo  colori 
proxima;  ideoque  iude  "  minium  acutissimum  ex- 
cernitur^  et  alii  colores,  quibus  pictura  variatur. 

3.  Ergo  cum  terra  hanc  habeat  naturam,  flucli- 
bus  subinde  diluitur,  et  quidquid  *•  adesum  est,  in  co- 
lorcm  cadit;  ob  hoc  eiiam  in  iis  littoribus  gemma; 
lubrae  inveniuntur.  Lapillus  enim  hujusmodi  humo 
involutus,  cum  inter  arenas  attritus  est,  et  terrae  co- 
lorem  habet  et  maris. 

19S  4.  Uoc  mare  in  duos  scinditur  sinus :  ex  iis, 
qui  ab  Oriente  est,  Persicus  appellatnr,  quia  oram 


Hellesponiicum^  Icariumt  Myrtoum :  ^  nam  Myrtoum  C  iHius  Persce  inhabitant.  Alter  vero  Arabicus  dicitur, 
mare  dictum  a  Myrtili  lapsu,  quod   illic  ab  CEno-      quod  sit  circa  Arabiam. 


mao  pnedpitatus  sit.  Icarus  vero  Cretensis,  ut  fa- 
bttke  ferunt,  alliora  petens,  pennis  solis  calore  solu- 
lis,  mari,  in  qno  cecidil,  nomen  imposuit.  Phrixus 
quoque  cura  Helle  sororc  sua  fugiens  insidias  nover- 
eales^  conscendit  lavcm  signum  arieiis  habentem, 
qua  liberatus  esL  Helles  aulem  soror  ejus  perpessa 
nanfragium  decidit  in  mari,  et  mortua  Hellesponto 
mari  dedit  nomen. 
9.  Ab  ordine  fluenti,  Propontis :  nam  dicta  Propc^n- 


CAPUT  XYIU. 
De  mtibus,  et  fretis, 
\ .  ^stus  ad  Oceanum  pertinct,  Fretum  ad  ulrum- 
que  mare;  nam  ^stus  est  maris  accessus^vel  reces- 
sus,  id  est,  inquietudo,  unde  et  osstuaria,  per  quse 
mare  vicissim  tam  accedit  quam  recedit. 

2.  Fretum  autem  appellatum,  quod  ibi  semper  mare 
ferveat;  nam  fretum  cst  auguslum,  ct  quasi  fervens 
mare,abundarum  fervore  uominatum,  ut  Gaditanum, 


*  Quod  mare  ex  multitudine  flumin.  Refert  hoc 
a  Sallustio,  Serv.,  lEn,  xi.  Atque  ita  esse  facile  cre- 
det,  qui  a|)ud  Plinium  leget  Danubium  70  amnibus, 
quorum  dimidia  pars  sit  navigabilis,  receptis  Illyri- 

cum  alluere, deipde in  Pontuni  influere, adjunctissex  q  suloi lonio in magno.  Mn. lu. 
aliis  vaslis  fluminibus,  quamvis  idem  Plin,,  lib.  vi,  ^'      ^  ^*  *m/»w/m.c  /././.« //.«Mi«.  p 

'    tribuat. 


Carpathium,  Libycumque  Serv.  JEn.  v. 

'  lon  quippe  dux  futt  Euseb.  in  Chron.  :  lon  vir 
fortis  ex  suonomine  Athenienses  lonesvocavit. 

j  Et  sciendum  lonicum  sinum.  E  Serv.,  ad...  In- 


ip.  47,  Caspio  mari  id  I 
^  Nebulosumque  f  et 


brevius.  E.   Mela,  lib.   i. 
cap.  19. 

*  Unde  et  Ponticum,  Vel  a  Pontote  brevi  navigio, 
?el  a:cb  Tot5  i:<5vtou,  id  cst,  angusto  cestu. 

**  Alias  belluas  majores  non  patitur.  E  Solino. 

*  Sicut  autem  terra,  d%m  una  sit,  Ex  Ambros.  iii 
Hex.,  cap.  3. 

'  Nam  Ibericum,  et  Asiaticum.  Solinus  :  Causas 
nominum  non  uniformis  dedii  ratiOynam  Ibericum^ 
et  Aiasticum,  elc. 

8  Nam  inter  Tencdum  et  Chium.  Ex  SoIin.,c.  4, 
17,  vel  legendum  ex  Plinii  emendatioribus  libris  Te- 
nem,  et  Cium,  lib.  iv,  cap.  11,  nam  hae  in  Cycladi- 
bns  numerantur  ab  ipso  et  Strabone. 

^  Sic  et  Carpathium...  posita.  E  Serv.,  ad  vers. 


A  moribus  accolarum.  E  Solin. 

'  Nam  Myrt.  mare.  E  Serv.,  Georg.  ui,  in  princip. 

™  jEgyptium  autem  pelagus  Asia;  datur.  ita  Soli- 
nus  el  Mella;  at  Ptolomseus  de  Asia  :  £a  (inquii) 
jEgyptipars,  quceultra  Nilum  est,  ad  Asiam  perti- 
ncre  omnes  affirmant. 

»  Venerunt  inpart,  Sol.,  venerunt  in  partes  par- 
tium. 

*  Unde  et  plagia  quod  sit  importuosa.  Scrvius  ad 
Statio  male...  Staiio  (iiiquii)  est  quam  plagiam  di- 
cunt,  ct  lios  playa  vocamus. 

Gap.  XVII.  —  P  Qui  Oceano.  — -  Qui  ad  sinum  re- 
ferlur,  non  ad  mare. 
"i  Hubrum  autem  mare  vocatur.  Yid.  Soiin. 

*  Circumstat  pelago.  Sic  omnes  libri. 

*  Minium   acutissimum.  Forte,  accejUissimum. 
^  Adesum  est.  Ita  Goth.;  al.,  adJiesum  est. 


487 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  EPISCOPI 


488 


velSt(:tt/ttm;nain/re/adicla  Varroail.quasi/erwMfa,  /|  flumina  in  freta  discurrunl.  Lacus  stai  in  loco,  nec 


id  est,  fervenlia,  et  motum  fervoris  habentia. 

3.  »  Fretum  Sicilis,  quod  Rhegium  dicitur,  Sal- 
luslius  ex  tali  causa  vocari  scribit,  dicens  Ilaliae 
olim  Si(  iliam  conjunctam  fuisse,  et  dum  esset  una 
tellus,  medium  spatium,  aut  per  humilitatem  abru- 
ptum  e&t  aquis,  aut  per  angustiam  scissum.  El  inde 
^'jftov  nominatum,  quia  Grsece  abruptum  hoc  uoriiine 
uuncupatur.  Esl  auicm  arclissimum,  trium  millium 
spalio  Siciliam  ab  Ilalia  dividens^  fabulosis  infame 
monstris,  quibus  hinc  inde  Scylla  et  Charybdis  os- 
tenditur. 

4.  ^  Scyllam^  accolac  saxum  mari  imminens  appd- 
lanl  simile  celebratse  formae  procul  visentibus.  Unde 
cl  monslrosam  speciem  fabulse  illi  dederunt,  quasi 


proflnit;  et  diclus  lacus,  quasi  aquas  locus, 

3.  i  Lacus  Asphalti  idem  el  mare  Mortuum  voct- 
tum,  propter  quod  nihil  gignit  vivum^  nihil  recipit 
ex  genere  viventium.  Nam  neque  pisces  habet,  ne- 
que  assuetas  aquis  et  laetas  mergendi  usu  palilur 
aves ;  sed  et  qusecunque  viventia  mergenda  tenlave- 
ris,  quacumque  180  arte  demersa  statim  resiliuni, 
et  quamvis  vehementer  illisa  confestim  excuiiuntur ; 
sed  neque  ventis  movetur,  resistente  turbinibus  bi- 
tumine,  quo  aqua  omnis  stagnatur ;  neque  navigatio- 
nis  patiens  est,  quia  omnia  vita  carentia  in  profun- 
dum  merguntur,  nec  materiam  ullam  sustinet,  i  nlsi 
quse  bitumine  illustratur. 

4.  ^  Lucernam  accensam  fcrunt  supernatare,  ex- 


formam  hominis  capitibus  succinctam  caninis,  quia  B  stincto  lumine  demergi.  <  Hoc  et  mare  Salinarum 


collisi  ibi  fluctus  latraius  videntur  exprimere. 

5.  Charybdis  dicla  quod  gurgitibus  occullis  naves 
absorbeat.  Est  enim  mare  verticosum,  ^  et  inde  ibi 
laniata  naufragia  profundo  emergunt.  199  Ter  au- 
tem  in  die  ^  erigit  fluctus,,  ei  ter  absorbet;  nam 
accipit  aquas,  ut  voroat;  vomit,  ut  rnrsus  accipiat. 

6.  "  Syrtes  autem  sunt  arenosa  in  mari  loca.  Syr- 
tes  autem  '  Sallustius  a  tractu  vocari  dicit,  quod 
omnia  ad  se  irahaut,  s  et  appropinquanti  vadoso 
mari  hsereant.  Hse  autem  ad  mare  iEgyptium  vicinse 
sunt,  et  pariter  admiscentur.  ^  Vada  vero  sunt,  per 
qua;  in  mari,  vel  in  fluminibus  homines,  vel  anima- 
lia  pedibus  vadunt ;  quse  Virgilius  brevia  appellat, 
Grseci  ^paxvia.. 

CAPUT  XIX. 
De  lacis  et  stagnis. 

1.  Sunt  et  quaedam  maria,  quae  non  miscentur 
Oceani  fluctibus,  aut  mari  Magno;  et  dicuntnr  lacus 
et  stagna. 

2.  Lacus  est  rcceptaculum  in  quo  aqua  retinetur, 
nec  miscetur  fluctibus,  ul  lacus  Asphalti,  lacus  Be- 
nacus,  et  Larius,  et  caeteri  quos  Greeci  Xtfjivac,  id 
cst,  stagna  vocant.  Nam  fontes  labuntur  in  fluviis, 


dicitur,  sive  lacus  Asphalti,  id  est,  bituminis;  et  est 
in  Judaea  inter  Jericho  ct  Zoaran.  °*  Longitudo  ejus, 
usque  ad  Zoaras  Arabiae,  dirigitur  stadiis  qiiingentis 
octoginta ;  latitudo  stadiis  ccntum  quinquagintt,  u^- 
que  ad  vicina  Sodomorum... 

5.  Lacus  Tiberiadis  ab  oppido  Tiberiade  vocaius, 
quod  quondam  Herodes  in  honorem  Tiberii  Caesaris 
condidit.  Est  autem  in  Judsea  onmibus  lacis  salu- 
brior,  et  ad  sanitatem  corporum  quodammodo  effica- 
cior.  Circuit  sladia... 

6.  °  Genesary  lacus  amplissimus  in  Judsea  longita- 
dine  centum  quadraginta  extenditur  sladiis;  latitu- 
dine  quadragintadiffunditur,  crispantibusaqais,*aii- 
ram  non  ventis,  sed  de  seipso  sibi  excreans.  Unde 

C  et  Genesar  dicitur  Grseco  vocabulo,  quasi  generans 
sibi  auram ;  denique  per  diffusiora  spatia  lacus  frc- 
quentibus  auris  spirantibus  agitatur  ;  181  unde  et 
puriorhauslus  ejus,  et  ad  potandum  dulcis  et  habilis. 

7.  P  Benacus,  lacus  Italiae  in  Venetia,  de  quo  flu- 
vius  nascitur  Mincius,  qui  lacus  magnitudine  sua 
tempestates  imitatur  marinas. 

8.  LucrinuSf  et  ilt^^mus  lacus  Campaniae  sunt.  Lu- 
crinus  aulem  dictus,  quia  olim  propter  copiam  pis- 


Cap.  XVllI.  —  *  Fretum  Sicilice,  E  Scrv.,  iEn.  iii : 
Hctc  loca  vi  quondam  vast.,  etc. 

^  Scyllam  accoloe,  Citat  haec  e  Sallustio  Servius  ad 
vers.  :  Dextrum  Scylla  latus.  Mn.  iii. 

'  IJbi  laniata  navfragia,  p.  e.  Affert  haec  eadem 
verba  Frontio  antiquus  grammaticus  probans  emer- 
gere  se  dixisse  Sallustium.  H 

^  Erigit  /luctus.  Respexitad  Virgilii  verba,  JEn.  iii:  ** 
Sorbet  in  abruptum  fluctus, 

«  Syrtes  autem  sunt  arenosa.  E  Serv.,  ad  vers. 
Swvisque  vadis  immittite  Syrtis.  JEo.  x. 

'  Syrtes  autem  Sallust.  in  Jugurth. 

«  Et  appropinauanti  vadoso  marihcereant.  — 
Omnia,  scilicet.  Gothicos  secuti  sumus,  uam  Editi 
appropinquantes  habent,  oppropinquantia,  fortasse 
rectum  erai. 

^  Vada  vero.  E  Serv.,  iEn.  i,  in  brevia  Syrtes. 

Cap.  XIX  —  '  Lacus  Asphalti,  Hegesi|ip.,  lib.  iv, 
cap.  18,  et  Joseph.,  iv  de  Bell.  Jud. 

iNisiquasbitumineillustratur.  Justin.,Iib.  xxxvi : 

Neque  materia  ullam  sustinet,  nisi  quasalumine  illi' 

nitur.  Euseb.,  in  Chron.,  bitumine  tlhta...  scdcum 

illustratur  sit  in  Goihicis  omnibus,  suspicor  Isido  • 

rum  ifima/a/ur  scripsises. 


^  Lucernam  accensam.  Verba  Hieronymi  in  epi.Ht. 
ad  Dardan. 

*  Hoc  et  mare  salinarum.  Vere,  lib.de  Locis  Heb. 
'^  Longitudo..:  stadiis  quingentis  octoginta,  Uce- 

gesippum  polius  e  quo  sunt  I  sec,  et  Josephum  secuii 
sumus,  unde  hausil  Hegesippus,  quam  Isidorianos  li- 
bros,  in  quibus  septingentis  octoginta  constanter 
legitur. 

°  Genesar.  Ex  Ilegesipp.,  lib.  iii,  cap.  26.  Sed  uti 
tres  lacusin  Judsea  constilueret,  Solinus  fecit.  Nam 
reliqui  eumdem  Genasar,  vel  Genesareth,  cum  Tibe- 
riade  faciuni.  Hieron.  ad  Dardan.  :  Lacum  Genesa- 
reth  quxy  nunc  Tiberias  apvellatur.  Beda,  ad  lac, 
cap.  5  :  Stagnum  Genesaretn  idem  dicunt  esse  quod 
mare  Galilece,  vel  mare  Tiberiadis.  Neque  Josepbus 
nisi  lacuum  duorum  meminit. 

•  Auram  non  vent.  s.  d.  s.  s.  excreans.  Nonputavi 
Thexcreans  rejiciendum,  qn^myis  excitans  apud  He- 
gesippum  et  Bed.  legatur. 

p  Benacus.,.  tempestates  imitatur  marinas,  Virg. 
Georg.  II  : 

tequc 

Fluctibus,  et  fremitu  assurgens  Benace  mariiio. 
Quo  ioco  vid.  Serv. 


489 


ETYMOLOGIARIJM  LIB.  XIIL 


490 


dum  vectigalia  magna  pnestabat.  *  Avemus  autem 
lacus  vocatus,  quia  aves  ibi  supervolare  non  possent. 
Nam  antea  silvarum  dcusitate  sic  ambiebatur,  ut 
exhalantis  inde  pcr  angustias  aquie  sulphureae  fetor 
gravissimus,  supervolanles  aves  baliiu  suo  necaret. 
Qaam  rem  Augustus  Csesar  intelligens,  dejectis  sil- 
vis,  ez  pestilentibus  amoena  reddidit  loca. 

9.  Lacus  autem,  idem  et  slagnum,  ubi  immensa 
aqua  convenit;  nam  dictum  est  5/a^num  abeo  quod 
illic  aqua  stet,  nec  decurral. 

CAPUT  XX. 
De  abysso, 

4.  Abyssus,  ^  profunditas  aquarum  impenelrabilis : 
sive  speluncse  aqnarum  latentium,  e  quibus  fontes  et 
flumina  procedunt ;  vel  quae  occuitesubter  euntfUnde 
el  Ahyssus  dictus.  ^  Nam  omnes  aquae,  sive  torrentes 
per  occultas  venas  ad  matricem  abyssum  revertuntur. 

2.  Flucttis  dicli,  quod  ilatibus  fiant.  Ventorum 
enim  impulsu  agitatae  t39  aquae  fluctuanl. 

Aqua  est  stativa,  et  sine  motu  aequalis. 

3.  Unda  vero,  eminens  liquor,  qui  semper  in  motu 
est.  Lucretius  :  ^  Aerias  undasy  id  est,  motus,  et 
corpus  illud  quod  refluctuat.  Nam  nec  unda  per  se 
aqua  est,  sed  aqua  in  molu  quodam  ct  agiiatione, 
quasi  ab  eundo,  et  redeundo  unda  vocata. 

4.  *  Latex,  proprie  liquor  fontis  est.  £t  dictus 
latex^  quod  in  venis  terrae  lateat. 

5« '  Gutta  est  quae  stat,  stilla,  quae  cadit.  ^  Hinc 
et  stillicidium,  quasi  stilla  cadens;  Stiria  eniro  Grae- 
com  est,  id  est,  gutta  ;  inde  fit  diminutivum,  ut  di- 
camus  stilla;  dum  aulem  stat,  aut  pendet  de  tectis, 
vel  arboribus,  quasi  glutinosa,  gutta  est;  dum  ceci- 
derit,  stilla  est. 

6.  Spuma  dicta,  eo  quod  spuatur,  sordes  enim 
sunt  undarum ;  unde  et  mustum  et  ea  qua;  coquun- 
tar  spuma  purgantur.  Hinc  et  sputum. 

CAPUT  XXI. 
De  fluminibus. 

1.  Fluvius  est  perennis  aquarum  decursus,  a  fluen' 


A  do  perpelim  diclus.  Froprie  auicm  flumen  ipsa  aqua, 
fiuvius  cursus  aquae.  Prius  autem  flumcn  quam  flu- 
vius,  id  est,  prior  aqua  quam  decursus.  Duo  sunt  flu- 
miuum  genera  :  unum  torrens,  alterum  vivum,  de  quo 
Virgilius :  Dmiec  me  flumine  vivo,  abluero. 

2.  ^  Torrens  est  aqua  venieus  cum  irapctu.  Dictus 
autem  torrens,  1S8  quia  pluvia  crescit,  siccitate  tor- 
rescit^  id  est,  arescit.  *  De  quo  Pacuvius :  Flammeo 
vapore  torrens  terrce  fetum  exusserit.  CuiGraeci  ab 
bieme  nomen  dederunt,  nos  ab  aestate ;  illi  a  tempore 
quo  succressit,  nos  a  tempore  quo  siccatur. 

3.  Amnis,  fluvius  est  nemore  ac  frondibus  redimi- 
tus,  et  ex  ipsa  ama^nitate  amnis  vocalur. 

4.  Decursus,  proprie  finis  cursus,  sive  aquarum  sit 
seu  quarumlibet  rerum. 

n     Rivi  dicti,  quod  deriventur  ad  irrigandum,  id  est 
inducendum  aquas  inagros.Namirrigare  inducereest. 
Gurges,  proprie  locus  altus  in  flumine. 

5.  Futeus  esi  locus  defossus,  exquohauritura  aqua 
a  potatione  dictus. 

Fons,  caput  aquae  est  nascentis,  quasi  fundens 
aquas. 

6.  Quidam  autem  fluviorum  propriis  ex  causis  no- 
mina  acceperunt,  ex  quibus  nonnulli  notandi  sunt, 
qui  in  historiis  celebres  memorantur. 

7.  Geon,  fluvius  de  paradiso  exiens,  atque  univcr- 
sam  iSthiopiam  cingens,  vocatus  hoc  nomine,  quod 
incremento  suae  inundationis  tcrram  ^gypti  irrigct : 
•pi  enim  Graece,  Latine  terram  significat.  134  Hic 
apud  iEgyptios  Nilus  vocatur  propler  limum  quem 

A  trahit,  qui  efficit  fecunditatem.  i  Unde  et  Nilus  dic- 
tus  est,  quasi  v^av  Cxt^v  trahens.  ^  Nam  antea  Niliis 
Latine  Melo  dicebatur.  Apparet  autem  in  Nilide  iacu, 
t  de  quo  in  Meridiem  versus  excipitur  iBgypto,  ubi 
Aquilonis  flatibus  repercussus  aquis  retroluctantibus 
intumcscit,  et  inundationem  .£gypti  facit. 

8.  Ganges  fiuvius,  qucm  ^  Phison  Scriptura  sacra 
cognominat,  exiens  de  paradiso  pergit  ad  Indie  re^ 
giones.  Dictus  autem  Phison  id  est,  caterva,  ^  quia 


*  Avernus  autem  lacus.  E  Serv.,  ad...  Divinosque 
lacus,  Mn.  iii. 

Cap.  XX. — **  Abyssus^  profund.  Ex  Aug.,  in  ps.  xii. 

^  Nam  omnes  aquce.,.  aa  matricem  abyssum,  Ex 
Hierooym.,  in  Eccles.  i.  Hanc  roatricem  abyssum 
Tartarum  vocai  Plato  in  Phaedone. 

^  Aerias  undas,  id  est,  motus.  Ne  minimum  qui-  ^ 
dem  dubitandum  de  hac  lcctione  ;  elegantissime  un-  B 
dae  rationem  explicat  Isidorus.  Virg. :  Qua  plurimus 
undam  fumus  agit.  i£n.  viii.  Et  alio  loco  : 

Et  juvat  undanlem  buxo  exspectare  Cvlhorum. 

•  Latex,  proprie  liquor.  E  Serv.,  ad  vers.  Lati- 
cemque  Lyasum.  Mu.  i.  Sed  vox  fontis  apud  illum 
non  est. 

'  Gutta  est  quce  stat.  Hieron.,  in  Chron.,  ann. 
Domini  50;  Pa/fiEmow  (inquit)  insignis  grammaticus 
quondam  inten^ogatus  ^uid  inter  guttam  et  stillam 
interesset :  Gutta  (inquit)  stat^  stilla  cadit. 

'  Hinc  et  stillicidium.  E  Serv.,  ad...  Stiriaque  im- 

Sexis  ind.  horr.  b.  Sed  Stiriam  Grsecam  esse  vocem 
ervius  non  dicit.  Quaretb  Grascum  est  expungi  ju- 
bebat  Cbacon.  Glossarium  :  Stiria^  6  lou  8$aTo<  xpe- 
|u&uevo{  xpdoioXXoc. 

Gap.  XXI.  —  ^  Torrens.  E  Serv.  ad...  Montano 

Patiol.  LXXXIL 


flumine  torrens.  Mn.  ii. 

'  De  quo  Pacuvius.  Recte  Chacon  delet  voces  de 
guo;  non  enim  de  torrente  Pacuvius,  sed  de  sole ;  cu- 
jus  versus  ideo  adducitur,  ut  oslendatur  torrere  esse 
idem,  quod  arescere.  Intepfer  Pacuvii  versus  legitur 
apud  Festuin  in  voce  Torrens :  flammeo  vapore  tor- 
rens  terroi  fetum  exusserit,  quod  de  sole  dictum  esse 
couslat  ex  Varrone,  i  de  Re  rust.  Sed  sive  Varro 
Pacuvii  verba  referre  voluit,  sivo  sensum  tantum, 
placet  nobis  Chacon,  cui  adjecia?  videntur  in  Var- 
rone  voces  illae,  aut  nox,  autfrigore. 

i  Vnde  et  Nilus  dictus.  E  Serv.,  ad  vers.  Pingui 
flumine  Nilus.  Mn.  ix. 

^  Nam  antea  Nilus  Melo.  Ex  eod.  iEn.  iv,  ad  vers. 
Nubilajamque  volans  apicem. 

*  De  quo  in  Meridiem  versus.  E  Solin.,  cap.  dc 
^gyplo;  ex  quo  pro /E^pto,  iEGYPTio  mari,  etpro 
retro  luctantibus^  in  arcto  LUCTANTiBUS,videri  pos- 
sil  in  Isidoro  reponcndum. 

"» Phison^  id  est,  caterva.  Ex  Hieron.,  de  Locis  Heb. 

B  Quia  quindecimfluminibus.  Totidem  numerantur 
ab  Arian.,  lib.  v,de  Alexand.,undeviginti  vero  a  Pli- 
nio,  lib.  VI,  cap.  18.  Libriomnes,  auia  decem^  sed 
plane  repetilae  syllabae  similitudo  iibrarios  decepit. 

16 


491 


S.  ISIDORl  UISPALBNSIS  £PISCOPI 


m 


quindecim  flomioibus  magois  sibi  adjuDQlis  impletur, 
etefficiiur  udus.  Gangesauiem  vocatus  a  Gange^rege 
Indise.  Fertur  autem  Nili  modo  ^  exaltari,  et  super 
Orieatis  terras  erumpere. 

9.  Tigris  fluvius  Mesopotamise^  de  paradiso  exsur- 
^ens,  et  pergens  contra  Assyrios,  et  post  multoscir- 
cuitusin  mare  Mortuum  influens.  1115  Vocaturautem 
hoc  Domine  propter  veiocitatem,  insiar  bestise  nimia 
pemicitate  currentis. 

iO.  Euphrates  fiuvius  Mesopotamiae,  de  paradiso 
exoriens,  copiosissimns  gemmis,  qui  per  mediam 
Babyloniam  influit ;  hic  a  frugibus^  vel  ab  ubertaie 
nomen  accepit.  ®  Nam  Hebraice  Ephrata  fertilitas 
interpretatur;  Mesopotamiam  enim  in  quibusdam  locis 
ita  irrigat,  sicut  Nilus  Alexandriam.  ^  Sallustius  au- 
tem  auelor  certissimus  asserit  Tigrim  et  Euphratem 
uno  fonte  manare  in  Armenia,  qui  per  diversa  euntes 
longius  dividuntur,  spatio  medio  relicto  multorum 
millium,  quae  tamen  terra,  quse  ab  ip&is  ambilur, 
Mesopotamia  dicitur.  Ex  quo  Hieronymes  animad- 
vertit  aliter  de  paradisi  fluminibus  intelligendum. 

ii.  Indus,  fluvius  Orientis,  qui  Rubro  mari  acd- 
pitur. 

12.  Hydaspes  fuit  Medorum  rex  antiquissimus,  ex 
quo  amnis  Orientis  nomen  accepit,  qui  nune  Hydas' 
pes  dicitur,  de  qno  Lunanus : 

Yaatis  Indus  aquismistum  non  sentit  Hydaspen. 

qua  Medus  Hydaspes 
laS  Accedit  Pelago,  Phoebi  surgentis  ab  igne. 
«  Qui  dum  sit  fluvius  Persarum,  dicitur  tamen  contra 
Orientem  decurrere. 

13.  '  Araris  fluvins  (jermaniae.  De  quo  Yirgilins : 
Aut  Ararim  Parthns  bibet,  autGermania  Tigrim. 

14.  Bactrus  fluviusOrientis,  arege  f  Bocfro  voca- 
tus  fertnr,  a  qao  et  Bactriani,  et  urbs  eorum. 

15.  Choaspis  Peraarnm  fluvius,  vocatus  eorum 
lingna,  quod  miram  aquse  dulcedinem  habeat,  ^  adeo 

*  A  rege  Gange.  Ganffem  quoqne  regem  appeilant 
Suidas  etPluiarch.,  inlio.  de  Fluminibns.  Male  libri 
omues,  Rege  Gangaro» 

^  Eaaltari,  Etiam  in  Manuscripto  Solino  exaltari, 
non  exundare,  ut  in  Excnso  legitnr. 

^  t^am  Hebraice  Ephrata,  fertilitas.  Ita  scribo  ex 
Hier.,  non  Euphrata  quse  vox  apud  Hebrseos  nnlla 
eat  sed  niS  perath,  id  est,  Euphrates.  ns  peri,  hoc 
est,  fmctu. 

^Sallustiusautem,,,  certissimus.  Hieronym.,inlib. 
de  Locis  heb. :  Porro  Sallustius  auctor  certissimus 
asseritjtai^  Tigris  quam  Euphratis,in  Armeniafontes 
demonstrari.Ergo  aliter  iegit  Isiidorus  eum  Hierony- 
mi  locum.  Vid.  Vibii  Sequest.  librum  de  Flum.,  et 
quidem  diversos  utriusque  fontes  prodidit  Strabo. 

•  Qui  dum  sit  fluvius  Persarum,  dicitur  tamencon- 
tra  Or.  Hoc  de  Gange,  non  de  Hydaspe  cecinit  Luca- 
nus,  lib.  111 : 

Movet  et  Eoos  bellorum  fama  recessus, 
Qua  colitur  Ganges,  qui  toto  solus  in  orbe. 
Ostia  nasceDli  coutraria  solvere  Phoebo, 
Audct,  et  ad  versum  fluctus  impellit  in  Eurum. 

Quse  leguniur  in  impressis  libris  Lucani  carmina,  in 

Gothicis  nuila  sunt. 
'  Araris  fluvius  (v^man.  EServ.,Eclog.l.Quodan- 

tem  in  Editis,  ct  qnibnsd.  Manusc.  rst :  vurritnam- 


H  ut  Persici  reges,  quandiu  inter  ripas  Persidis  fluit, 
sibi  ex  eo  pocula  vendicarint.  Ex  hoc  amoe  quidaai 
Cydnum  Giliciae  fluvium  derivari  existimant. 

16.  Araxis  amnis  Armenise,  qui  ab  uno  monte  eran 
Euphrate  diversa  specie  oritur,  dictns  quod  rapa>» 
citate  cuncta  prosternat. '  (Jnde  et  cnm  Alexandv 
eum  transgredi  vellet,  ponte  fabricato,  taota  vi 
inundavit,  ut  pontem  dirueret.  Hic  brevibus  inter- 
vallis  ab  Euphratis  orlu  caput  tollit,  ac  deinde  Gas- 
pium  fertur  in  mare. 

17.  FluviusSyriae,  ^  qui  vocatur  Oron^«,  juxta  An- 
tiochise  muros  decurrens,  qui  a  solis  ortu  onens  non 
longe  ab  nrbe  mari  conditur,  quem  de  originis  snse 
tractu  Orontem  veleres  Latine  appellaverunt,  cnjus 
fluentis  ex  ipso  iropetu  frigidioribns,  et  Zephyris 

A  assidue  187  ibi  spirantibus,  tota  civitas  momentis 
prope  omnibns  refrigeratur. 

18.  ^  Jordanis  Jndse  fluvins,  a  dnobns  fontibns 
nominatus,  quorum  alter  vocatur  Jor,  alter  Dan. 
His  igitur  procnl  a  se  distantibus  in  unum  aiyeum 
foederatis,  Jordanis  deinceps  appeilatnr.  Nascitur 
autem  snb  Libano  monte,  et  dividit  Judaeam  et  Ara- 
biam,  qni  per  multos  circnitus  juxta  Jericho  in  mare 
Mortuum  influil. 

i9.  °^  phasis  Caucaseis  montibns  fnsus,  cum  plnri- 
bus  aliis  in  Euxinum  se  preecipitat  mare.  ^  Unde  et 
nuncupatur. 

20.  o  Cydnus  amnis  Cilicise,  a  Tauro  monte  pro- 
grediens,  miram  aquarum  habens  suavitatem,  et 
quidqnid  candidum  est  cydnum  gentili  lingua  Syri 

12  dicnnt.  Unde  amni  huic  nomen  datnm,  quia  tumet 
aestate  quando  nives  solvuntur;  reliquis  anni  lempo- 
ribus  tenuis  est,  et  quietus. 

21.  P  Hylas  fluvius  Asiae. 

Pactolus  fluvius  Asiae,  arenas  aureas  trabena.  De 
quo  Virgilius  :  Pactolusque  irrigat  auro  :  quem  pro 
aurato  fluore  alii  Chrysorhoam  vocanl. 

22.  ^  Hermus  fluvins  Asise,  qui  Smyrneos  secat 

!^ue  per  Parthiam,  et  Assyriam,  expnngi  malnimtts 
deerant  enim  in  plerisaue  Manuscriptis),  qnam  Ti- 
gri  aptare,  quod  fecit  Vulcanius. 

6^  A  Hege  Bactro.  Sosephns  non  Bactrum,  sed  Ge- 
trnm,  filium  Aram,  Bactrianorum  primnm  auciorem 
facit . 

^  Adeo  ut  reges.  E  Solin.,  cap.  de  Cilicia. 

*  Unde  et  cum  Alexander,  Meminit  pontia  Cnrtins, 
^  lib.  V,  inundationis  non  meminit.  Idem  tentatnm  a 
»•  Xerxe  refert  Servius,  ad  :  Pontem  indignatus 
Araxis,  Mn,  vni. 

j  Hic  brevibus  intervallis mare.   E  Solin., 

cap.  26. 

'^  Qui  vocatur  Orontes,  Sic  est  in  Gothicis  Hege- 
sipp.,  lib.  III,  cap.  5. 

^  Jordanis  Judex  ftuv.  Hier.,  in  iib.de  LocisHeb. 

^  Phasis,  Verba  sunt  Ambrosii,  ii,  Hexam.,  cap. 
3.  Erai  autem  in  omnibus  libris  EusiSj  ni  restitnisset 
Chacon,  indicato  Ambrosii  loco. 

"  Unde  et  nuncupatur.DelemvLS  hsec  cum  ChacoDe. 

^  Cydnus,  E  Solin. 

^  Hylas  fluvius  Asias.  Yid.  Solio.,  cap.  de  Bithy- 
nia,  et  Plin.,  lib.  v,  cap.  32. 

<i  Hermus,  Plin., lib.  v,  cap.  29  :  A Smyma  Hermus 
amnis  campos  facit,  et  nomini  suo  adoptai.  Sed 
hsc  e  Solino  potins. 


493 


BTYMOL061ARUM    LIB.  XIIL 


494 


(»imp08,  et  ipse  fluciibus  aureis  et  arenis  plenus,  '^  a  A  *  qui  rapido  concitus  cursa,  Thyrrheni  sequoris  freta 


qixo  Smyrna  vocata  est 

83.  Meeander  amnis  Asise  flexuosus,  qui,  recurren- 
tibva  ripis  1 8S  inter  Gariam  et  loniam,  praecipitatui 
in  sinum  qui  Miletum  dividit  et  Prienen.  Masander 
aotem  vocatus,  quod  sil  flexuosus  et  nunquam  curral 
rectus.  De  quo  Ovidius : 

Quique  recurvaius  ludit  Maeander  in  undis. 

24.  Tanus  fuit  rex  Scytharum  primus,  a  quo 
Tanais  fertur  fluvius  nuncupatus,  qui  tx  Riphaeis 
silvis  veniens,  dirimit  Europam  ab  Asia,  inter 
duas  mundi  partes  medius  currens,  atque  in  Pon- 
tum  fluens. 

25.  ^  Inachus  Achaiae  amnis,  Argolicus  irrigans 
campos,  quem  rex  Inachus  a  se  nominavit,  qui  exor- 


scindens,  non  modicum  ssepe  navigantium  facit  pe- 
riculum,  dum  inter  se  maris  fluctuset  amnis  fluenta 
decertant. 

30.  Rhenus  a  Rhodani  societate  fertur  vocatus, 
quoniam  cum  eodem  ez  una  provincia  oritur.  Estau- 
Germaniae  fluvius,  inter  tres  Europae  maximos  fluvios 
computatus,  i  qui  a  jugo  Alpium  ubque  in  Oceani 
profunda  cursus  suos  dirigii 

^i.Iberus  amois,  quis  quondam  toti  Hispaniae  no- 
men  dedit. 

32.  Minius  fluvius  Galiiciae  nomen  a  colore  pig- 
menti  sumpsit,  qui  in  eo  plurimus  invenilur. 

33.  ^  Durius  a  Graecis,  quasi  Doricus- 
^  Tagum  fluvium    Carthago  Hispaniae  nuncupa- 


diuro  Argivse  gentiprimus  dedil.  Ibi  est  el  Eriman"  b  yit,  ex  qua  ortus  procedit,  fluvius  arenis  auriferisco- 


thus  ab  Erimantho  moote  demissus. 

26.  Padus  Italiae  fluvius,  a  jugis  Alpiumfusus,  ex 
Iribus  fontibus  oritur,  ex  quibus  uni  vocabulum  est 
Padus,  qui  diftusus  in  modum  stagni,  °  amnem  sinu 
dirigit,  a  quo  et  Padus  est  nuncupalus.  Hic  a  Grse- 
cis  Eridanus  cognominatur,  ab  Eridano  Solis  filio, 
quem  Phaetontem  dicunt,  qui  fuhnine  percussus,  in 
eodem  fluvio  dejectus  est,  et  exstinctus.  ^  Augetur 
autem  exortu  Canis,  liquescentibus  nivibus,  et  cum 
accessione  triginta  fluminum  circa  Ravennam  in 
Adriaiicum  mare  defertur. 

27.  Tiberis  Itaiiae  fluvius,  a  Tiberino  rege  Albano- 
rum  dicitur  appellatus,  qui  ia  hunc  fluvium  cecidit, 
et  de  exitu  suo  nomen  dedit.  Nam  antea  AWula  anti- 
quum  nomen  a  colore  habuit,  «  quod  nivibus  albus  n 
siU  '  Ipse  est  autem  Tibris^  qui  el  Tiberis,  sed  Tibe- 
ris  in  quotidiano  sermone,  Tibris  in  versu  diciiur. 

28.  s  Danubius  Germani»  fluvius,  vocari  fertur  a 
nivium  copia,  1S9  quibus  magis  augetur.  Iste  est, 
qui  in  Europa  plus  omnibus  habet  famam.  Idem  et 
Ister^  quia  dum  per  innumeras  vadit  geotes,  mutatet 
nomen,  et  majores  sibi  ambiendo  colligit  vires.  Oritur 
a  Germanicis  jugis,  et  ^  occidentaiibus  partibus  Bar- 
iMrorum,  pergens  contra  Orientem,  sexaginka  in  se 
fluvios  recipit^  septem  ostiis  in  Pontum  influit. 

29.  Rhodanus  Galliae  fluvius  ab  oppido  Rhodo  co- 
gnominatus,  quem  coloni  RhoJiorum  iocaverunt, 

*  A  quo  Smurm  vocata  est.  An  quia  Plinius :  Et 
nomim  (inqnii)  suo  adoptat  ?  At  idem  Plinius,  ex  He-  m 
rodoto  a  5myr»iaAmazone  Smymam  urbem  appella-  v 
tam  diciL 

^  Inachus,.,  dedit.  Yerba  sunt  Solinii,  cap.  de 
Graecia. 

«  Amnem  sinu  dirigit*  Digerit.  vet.  Cod.  Unus 
Rom.  Arinem  sinum. 

<*  Augetur  autem defertur,  £  Solin.  Cod.  de 

Ualia. 

•  Quod  nivibus  albus  sit.  Aliena  videntur  Chaconi. 
'  Ipse  autem  est  Tibris.  E  Serv.,  ad  vcrs.  Tuque  o 

Tibri.  Mn,  viii. 

'  Danubius  anubium  copia.  De  Danubii  etymo 
vid.  Steph.  qui  prius  u.ax6av,  noc  est,  ataiov,  felicem, 
deinde  8avou6iv  aut  <»dvouoiv  ab  adversa  fortuna  ap- 
pellatum  a  Scytliis  refert. 

^  Et  occidentalihus  partibus  Barbar.  Pauio  aliter 
Anibros.,  iiHexam.,  eap.  3  :  Danulnus  deoccidenta- 


piosus,  et  ob  boc  caeteris  fluviis  Hispaniarum  prae- 
latus. 

34.  Bastis  fluvius,  qui  et  BceticcB  provinciae  nomen 

dedit,  de  quo  Martialis:  t40 

Raetis  olivifera  crinem  redimite  corona 
Aurea,  quid  nitidis  vellera  tingisaquis 

m  eo  quod  ibi  lanae  pulcbro  colore  tinguntur.  Bcetis 

autem  dictus,  eo  quod  humili  solo  decurrat.  paOu 

^  enim  Graeci  humile^yel  mersum  vocant. 

35.  Quaedam  autem  fluminain  diluvio  soluta,mole 
terrarum  praeclusa  sunt;  quaedam  vero,  quae  non 
erani,  abyssi  tunc  ruptis  meaiibus  eru()erunt. 

CAPUT  XXH. 
De  diluviis. 

1.  Diluvium  dicium,  quod  aquarum  clade  omnia 
quae  inundaverit  deleat. 

2.  Primum  diluvium  exstiiit  sub  Noe,  quando  ho- 
minum  sceleribus  offensus  Omnipotens,  *  toto  orbe 
contecto,  dcletis  cunctis,  unum  spatium  coeli  fuit,  ac 
pelagi ;  cujus bactenus  indicium  videmus  in  lapidibus, 
quos,  in  remotis  montibus,  conchis  el  ostreis  p  con- 
cretoSySaepe  etiam  cavatos  aqu»s,  visere  solemus. 

3.  4  Secundum  diluvium  fuit  in  Achaia,  Jacob  pa- 
triarcbae  et  Og2'gi  tem^oribus,  qui  Eleusinae  condi- 
tor  et  rex  fuit,  nomenque  loco  et  tempori  dedit. 

4.'  Tertium  diluvium  in  Thessalia,  Moysi,  vel  Am- 
pbictyonis  temporibus,  qui  tertius "  post  Gecropem 

hbus  partibus  Barbarorum,  atque  Romanos  interse- 
cans  populos,  donec  Ponto  ipse  condatur. 

*  Qui  rapido  concit.  curs.  Ex  Arobros.,  nisi  quod 
apud  illum  non  mediocre  fertur  navigantium  peri- 
culum. 

j  Qui  a  jugo  Alpium,  Ex  eod. 

^  Durius.  —  Dorius,  quidam  libri. 

^  Tagum,,,  Carthago  Hisp.  nuncup,  Quod  a  Tago 
rege  ex  ticlo  Berosodictustermr,nihilocertiusduco. 

^  Eo  quod  ibi  lance,  Plin.,  lib.  viii,  cap.  48. 

°  Grceci  enim  podu.  Vel  pu8bv  Golhic.  bytin, 

Cap.  XXII.  —  •  Toto  orbe  contecto.  Pleraque  hujus 
capitis  ex  Orosii  lib.  i.  Uaec  ex  cap.  3, 

p  Concretosscepe^  et  cav,  Oros.:  Scabros  soepe,  et 

cavatos. 
<i  Secundum  diluv.  Oros.,  cap.  7. 
'  Tertium.  Idem,cap.  9,  qui  ex  Justin.,  lib.  ii. 

desompsit.  ,,.  _ 

•  Qui..,post  Cecropemregnauit.AHienisttadiiOT09, 


495 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  BPISGOPI 


496 


regnavit.  Gujas  temporibus  aqoarum  ingluvies  majo-  M  tum  ferunt,  propter  hominum  insilam  cordis  duritiam. 


rem  partem  popuiorum  Thessaliae  absumpsit,  paucis 
per  refugia  montium  liberatis^mazime  in  monte  Par- 
Daso,in  eujuscircuitu  Deucalion  tunc  regno  potiebatur ; 
quitune  141  ad  se  ratibusconfugientessusceptosper 
gemina  Parnasi  juga  fovit  et  aluit.A  quo  proptcreage- 
DUB  humauum  Graecorum  fabulae  ex  lapidibus  repara- 


5.  Sed  et  flumina  cum  insolitis  aucta  imbribus  ul- 
tra  consuetudinem,  vel  diutumitatem,  vel  magnitudi- 
Dem  rcdundant,  muitaque  prosternunt,  et  ipsa  dilu- 
vium  dicunlur.  Sciendum  autem  flumina,  cum  supra- 
modum  crescunt,  non  lantum  ad  praesens  inferre 
damna,  sed  etiam  et  aliqua  siguificare  futura. 


UBER  DEGIMUS  QUARTUS. 


DE  TERRA 
CAPUT  PRIMUM 

De  terra. 
i.  Terra  *  est  in  mediamundi  regioneposita,  om- 
nibus  partibus  coeli  in  modum  centri  aequali  inler- 
vallo  consistens ;  ^  quae  singulari  numero  totum  or- 
bem  significat;  plurali  vero  singulas  partes  ;  cujus 
Domina  diversa  dat  ratio  :  nam  terra  dicta  a  superiori 
parte,qua  teritur;  humus  ab  inferiore,  velut  humida, 
ut  sub  mari ;  tellus  autem,  quia  fructus  ejus  tolli" 
mus  :  hsec,  et  ops  dicta,  eo  quod  opem  fert  frugi- 
bas.  ^  Eadem  et  arva,  ab  arando^  et  colendo  vocata.' 

2.  ^  Proprie  autem  terra,  ad  distinctionem  aquae, 
arida  Duncupatur,  sicut  149  Scriptura  aitquodvo- 
caveritDeusterram  aridam,  Naturalis  enim  proprie- 
tas  siccitas  est  terrse;  nam  ut  humida  sit,  hoc  aqua- 
rum  affinitatesortitur.^Cnjus  motumalii  dicuntven- 
tum  esse  in  concavis  ejus ,  qui  motus  eam  movet. 
Sallustius :  Venti  per  cava  terrce  prcecipitati  rupti 
aliquot  montes  tumulique  sedere. 

3.  Alii  aquam  dicuntgenitalem  in  terris  moveri,ct 
'  eas  simul  concutere,  sicut  vas,  ut  dicit  Lucretius. 
Alii  ofOYYOEi^Y)  terram  volunt,  cujus  plerumque  1j- 
tentes  ruinae  superposita  cuncta  concutiunt.  '  Terrae 
quoque  hiatus,  aut  motu  aquse  inferioris  fit,aut  crebris 
tonitruis^aut  de  concavis  terrse  erumpentibus  ventis. 

CAPUT  U. 

De  orbe. 

1.  Orbis  a  rotunditate  circuli  diclu8,qui  sicut  rota 
est;  unde  brevis  etiam  rotella  orbiculus  appellatur. 
Undique  enim  Oceanus  circumfluens  ejus  i&  circulo 
ambit  fines.  Divisus  est  autem  trifarie:  ex  quibus  una 
pars  Asia,  allera  Europa,  tertia  Africa  nuncupaiur. 

2.  Quas  tres  partes  orbis  veteres  non  aiquaiiter 
diviserunl ;  nam  Asia  a  Meridie  per  Orientem  usque 
ad  Septentrionem  pervenit.  Europa  vero  a  Septen- 

Cap  I.—»  Terra  est  inmedio.  Hyginus,  lib.  i  de 
Aslron.,  cap.  uitim. :  Terra  media  mundi  regione 
collocata,  omnibus  partibus  (Bqualidissidens  xnter' 
vailo,  centrum  obtinet  sphceroi , 

^  Quce  singulari  numero  totum orb.  E  Serv.,  JSn. 
VI,  ad  vers.  Medioque  ex  hoste  recepi.  Itemque  ad 
vers.  Tot  maria  intravi, 

*Eadem  et  arua  Varr.  lib.  4:  Aruum  et  arationes 
ab  arando. 

^  Proprie  autem  terra.  Ex  Ambros.,lib.iiiHexam., 
cap.  4,  apud  quem  vox  aquce  non  jegitur. 

•  Cujus  motum  alii  dicunt^  etc,  usque  ad  concu^ 
tiunt.  E.  Serv.,  Georff.ii,  eAyen.Quavimariaalta 
tumescant.Sed  quodSalluatius  hicaServio  etiam  ci- 


B 


ET  PARTIBUS 

trione  usque  ad  Occidentem,  atque  inde  Africa  ab 
Occidente  usque  ad  Meridiem. 

3.  Unde  evidenter  orbem  dimidium  duae  tenent  Eu- 
ropa  et  Africa,  14S  alium  vero  dimidium  sola  Asia. 
Sed  ideo  isUe  duae  partes  factae  sunt,  ^  quia  inter 
utramque  ab  Oceano  mare  Magnum  ingreditur,  quod 
cas  intersecat.  Quapropter,  si  in  duas  partes  Orientis 
ct  Occidentis  orbem  dividas,  Asia  erit  in  una,  in 
aliera  vcro  Europa  et  Africa. 

CAPUT  m. 
De  Asia. 

1.  Asia  ex  nomine  cujusdam  mulieris  est  appella- 
ta^  quae  apud  antiquos  imperium  tenuit  Orientis.  Haec 
in  tertia  orbis  parto  disposita^  ab  Oriente  ortu  solis, 
a  Meridie  Oceano,  ab  occiduo  nostro  mari  finitur,  a 
Septentrione  Mseotide  lacu  ct  Tanai  fluvio  termina- 
tur.  Habet  autem  provincias  multas  et  regiones,  qua- 

C  rum  breviter  nomina,  et  situs  expediam,  sumpto  ini- 
tio  a  Paradiso. 

2.  Paradisus  esl  locus  in  Orientis  partibus  consti- 
tutus,  cujus  vocabulum  ex  Graeco  in  Latinum  veriilur 
hortus ;  porro  Hebraice  Eden  dicitur,  quod  in  nostra 
lingua  delicice  interpretatur.  Quod  uU^umque  junctum 
facit  hortum  deliciarum ;  est  enim  omni  genere  ligni 
etpomiferarumarborumconsitus,habens  etiam  iignum 
viiae  :  non  ibi  frigus;  non  sestus,  sed  perpetua  veris 
temperies. 

3.  fi  cujus  medio  fons  prorumpens  totum  nemus 
irrigat,  dividiturque  in  quatuor  nascentia  flumina»  cu- 
ju8  loci  post  peccatum  homini  aditus  interclusus  est. 
Septus  est  enim  undique  romphaea  flamma,  id  est, 
muro  igneo  accinctus,  ita  ut  ejus  cum  coelo  '  pene 
jungatur  incendium. 

Q  1 4L4L  4.  Cherubio  quoque,  id  est,  angelorum  praesi- 
dium  arcendis  spiritibus  malis  super  romphaeae  fla- 
grantiam  ordinatum  est,  ut  homines  flammae,  angelos 

tatur,  mihi  non  fil  verisimile  hemislichium  cum  in- 
tegro  hexamelro  a  Sallustio  scripium.  Ilaque  Auctor 
alius  quaerendus  corum  vcrboruni.  Pro  genitalem 
vero  generalem  habebanl  Isidoriani  omnes  libri. 

'  Et  eas  concutere  sicut  vas,  ut  dicit  Lucretius 
lib.  VI : 

Ut  vas  in  terra  nou  quit  constare,  nisi  humor, 
Deslitil  in  dubio  fluclu  jactarier  inlus. 

^  Terrx  quoque  hiatus,  usque  ad  fin.E  Serv.  iEn. 
VIII,  ad  vers.  Non  secus,  ac  si  quapenitus  vi  terra. 

Cap.  II.  —  ^  Quia  inter  utramque  ab  Oceano 
Mare  magnum  ingrediiur,  Aperte  hic  Mare  magnum 
Mediterraneum  dicitur. 

Cap.  UI.  —  *  Peng  jungatur.  —  Jungat,  Gothict. 


497 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XIV. 


498 


Teromalos  angeli  (boni)  submovcant,  ne  cai  carni,  a      11.  Media.eiPersis^&regibns  Medo  ei  Perso  cog' 


Tci  spiritui  transgressionis  adilus  Paradisi  pateat. 

5.  fndia  vocata  ab  Indo  flumine,  quo  cx  parte  oe- 
cidentali  clauditur  :  *  haec  a  Meridiano  mari  porrec- 
ta  usque  ad  ortum  solis,  et  a  Septentrione  usque  ad 
montem  Caucasum  pervenit,  habens  gentes  multas» 
et  oppida,  itisulam  quoque  Taprobanam  elephantis 
refertam,  Chrysen  ei  Argyram  auro,  argentoque  fecun- 
das,  ^  Tylen  quoquearborumfoliis  nunquamcarcntem. 

6.  '  Habcl  et  fluvios  Gangen,  et  Indum,  ei  Hypa- 
sin  iUustrantcs  Indos.  Terra  Indiae  Favonii  spiritu 
saluberrima,  in  anno  bis  metit  fruges ;  vice  hiemis 
**  Eiesiis  potitur.  Gignii  autem  tincti  coloris  homines, 
elephaotes  ingentes,  monoceron  bestiam,  psittacum 
avem^  ebenum  quoque  lignum,  et  cinnamun,  et  pi- 
per,  et  calamum  aromaticum. 

7.  Mittit  et  cbur,  lapides  quoque  pretiosos,  ber^ 
riilos,  chrysoprasos,  et  adamantem,  carbunculos, 
lychuites,  margaritas,  et  uniones,  quibus  nobilium 
feminaram  ardet  ambitio.  Ibi  sunt  et  montes  aurei, 
quos  adire  proptcr  dracones,  et  gryphas,  et  immen- 
sorum  hominum  monstra  impossibiie  est. 

8.  Parthia  ab  Indiae  finibus  usque  ad  Mesopota- 
miam  geoeraliter  nominatur.  115  Propter  iovictam 
enim  virtutem  Parthorum  et  Assyria  el  reliquae  pro- 
ximse  regiones  in  ejus  nomen  transierunt.  °  Sant 
enim  in  ca  Arachosia,  Parthia,  Assyria^  Media  et 
Persia  :  quae  regiones  invicem  sibi  conjunctae  initium 
ab  Indo  flumine  sumuot,  Tigri  clauduntur,  locis 
nnontuosis   et  asperioribus   silse,   habeotes   fluvios 


nominaUe,  qui  easdem  provincias  bellando  aggressi 
sunt.  8  Ex  qnibus  Media  ab  Occasu  transversa  Par- 
thia  regna  ampleetitnr ;  a  septentrione  Armenia  cir- 
cumdatur,  ab  Ortu  Caspios  videt,  a  Meridie  Per- 
siam.  Hujus  terra  medicam  arborem  gignit,  quam 
alia  regio  minime  parturit.  Sunt  autem  Mediae  dun 
major  et  minor. 

t40  12.  Pmis  tendens  ab  Ortu  usquead  Indos; 
ab  Occasu  Rnbrum  marc  habet,  ab  Aquilone  veroMe- 
diam  tangit,  ab  Austro  Carmaniam,  qnse  Persidi  an* 
nectitor,  quibus  est  Susa  oppidum  nobilisnmum.  In 
Persia  primum  orta  cst  ars  magica,  ad  quam  Nemroth 
Gigas  post  confusionem  linguarum  abiit,  ibique  Per- 
sas  ignem  colere  docuit ;  nam  omnes  in  illis  partibnt 
D  Solem  colnnt,  *>  qui  ipsorum  lingua  El  dicitnr. 

13.  Mesopotamia  Grsecam  etymologiam  possidet, 
quod  duobus  fluviis  ambiatur.  Nam  ab  Oriente  Ti- 
grim  habet,  ab  Occiduo  Euphratem ;  ^  incipit  autem 
a  Septentrione  inter  montem  Taurum  et  Caucasum, 
cujus  a  Meridie  sequitur  Babylonia,  deinde  Chaldea, 
novissime  Arabia  E5^a(|jLb)v. 

14.  Babylonias  regionis  caput  B(^lon  urbs  est,  a 
qua  nuncupata,  tam  nobilis,  ut  Chaldaea,  et  Assyria, 
et  Mesopotamia  in  ejus  nomen  aliqnando  transierint. 

15.  Arabia  appellata,  id  est,  sacra.  ^  Hoc  enlm 
significare  interpretatur,  eo  quod  sit  regio  thorifera, 
odores  creans.  Hine  eam  Grseci  e&$a((xovot,,  nostri 
beatam  nominaverunt,  in  cujus  salUbus  et  myrrha 
et  cynnamum  provenit;  ibi  nascitur  avis  phosnix; 


Hydaspen,  ei  Arbem;  sunt  enim  inter  se  finibus  suis  r  sardonix  gemma,    iris,   malochiles,   et    paederolea 


discretae,  nomina  a  propriis  auctoribus  ita  trahentes. 

9.  Arachosia  ab  oppido  suo  nuncupata. 
Parthiam  Parthi  a  Scylhia  venientes  occupave- 

runt,  camque  ex  suo  nomine  vocaverunt.  ^  Hujos 
a  Meridie  Rubrum  mare  est,  a  Septenirione  Hyrea- 
num  salum,  ab  occidua  solis  plaga  Media.  Regna  in 
ea  oetodecim  sunt,  porrecta  a  Caspio  littore  usqne 
ad  lerras  Scytharum. 

10.  Assyria  vocata  ab  Assur  ^i\\o  Sem,qui  eamre- 
gionem  post  diluvium  primus  incoluit  :  haee  ab 
Ortu  Indiam,  a  Mendie  Mediam  tangit,  ab  Occiduo 
Tigrim,  a  Septentrione  montcm  Caucasnm,  ubi  portse 
Caspise  sunt.  In  hac  regione  primus  inventus  est 
usuft  purparft!,  inde  primum  crinium,  et  corporum 


ibi  inveniuntur.  ^  Ipsa  est,  et  Saba  appcllata,  a 
filio  Chus,  qui  nuncupatus  est  Saba.  '  Haec  aatAm 
angusto  teme  tractu  ad  Orientem  versus  Persicam 
sinum  extenditur,  cujas  Septentrionalia  Chaldst 
claudit,  Occasam  sinus  Arabicus. 

147 16.  Syriam  Syrns  quidam  perhibetur  indige- 
na  a  sno  vocabulo  nuncupasse.  "Haec  ab  Oriente,fla- 
vio  Euphrate ;  ab  Occasn,  mari  nostro  et  iEgypto  ter- 
minatar :  tangens  a  septentrione  Armeniam  et  Cappa- 
dociam,  a  Meridie  sinum  Arabicum.  Silus  ejus  porree- 
tas  in  immensam  iongitadinem,  in  lato  angastior. 

17.  Habct  autem  in  se  provineias  Commagenam, 
Phceniciam^  et  Palasstinam^  cajus  pars  est  Judsea 
absque  Sarracenis,  et  Nabathseis.  Commagena  prima 


unguenta  venerunt,  ac  odores  quibus  Romanorum  Q  provincia  Syriae  °  avocabulo  Commagenas  arbisnan- 

cupata,  quse  quoodam  ibi  metropolis  habebatar. 


atquc  Gr<ecorum  efflaxit  luxuria. 

■  Hcec  a  Mcridiano  mari  porrecta.  Ex  Solin., 
cap.  55. 

**  Tylen  (juoque.  De  qua  inf.,  cap.  6.  Vid.  Theo  • 
phrasi.,  Plin.,  Solin. 

'  Habet  et  fluvios.  Ex  eod.  SoI.,equo  Indum  pro 
Nidum,  ei  Hypasyn  pro  Hypanim  posnimus. 

**  Etesiis  potitur.  Solini  vcrba. 

^  Sunt  inea  Arachos...  Arbem. Ex  Orosii  lib.  i,  c.  2. 

'  A  Septentrione  Uircan.  salum,  Ex  Solin.,  cap. 
59,  de  Parlhia.  Ita  namquc  lcgit  Camcrtes;  cl  ita 
rst  in  Manuscriptis  Eccl.  Toletan.,  nisi  Hircanii 
saltus  mavis,  cujus  non  scmo]  mnminit  Solinus.  Hir- 
caninR  sylvae  mcminit  Isid.,  snp.,  lib.  ix,  cap.  2. 

^  Ex  quibus  Media.  £x  Solin.,  ibid. 


**  Qui  ipsorum  lingua  El  dic,  E  Serv.,  ^o.  i,  ad 
vers.  Pcr  tot  ducta  virosy  etc. 

i  Incipit  a  Septent.  Ex  Oros.,  lib.  i,  cap.  2. 

i    Hoc  e  significare  interp.  Ex  Solin.,  cap.  36. 

^  Ipsa  est.  et  Sabb.  Joscph.,  lib.  i,  Antiq. 

^  mec  autem  angusto,..  Arabicus.  ExOros.,1ib.i, 
cap.  2. 

"  Hasc  ab  Orient.  Nabathceis,  Bx  eod.  cap. 

°A  vocabuloCommagenasurbis. yetasCod.Roman. , 
a  vocabulo,  quo  urbs  nuncupata^  quas quondam,e\c, 
Ergo  Commagena  ea  urbs,  non  Commage  vocabatnr. 
In  Ethici  quoquc  cosmographia  ioter  faniosa  (sic 
namqoe  appelfat  ipsc)  Orieotilis  Oceaiii  oppida 
Commagena  numeratur. 


4»9 


S.  ISIOORI  UISPALENSIS  EPISGOPI 


500 


Hujus  esl  a  ^  SopientrioQe  Armenia,  ab  orlu  Meso- 
potamia,  a  Meridie  Syria,  ab  Occasu  mare  Magnum. 
48.  ^  Phoenix  Gadmi  fraler  deThebis  iEgyptiorum 
in  Syriam  profectus,  apud  Sidonem  regnavit,  eamque 
provinciamez  nomine  suo  Phoeniciam  appellavit.Ipsa 
est  ubi  Tyrus  esl,  ad  quam  Isaias  loquitur.  Habet 
autem  ad  Orientem  Arabiam,  a  Meridie  mare  Ru- 
brum. 

19.  Palcestim  provincia  Philistin  nrbem  metropo- 
lim  habuit,  quae  nunc  dicitur  Asealon,  ex  qua  civi-  < 
tate  omnis  cirtsaeam  regio  Palasstina  est  nuncupata. 
Hujus  ab  Orienle  mare  Rubnim  occurrit.a  Meridiano 
latere  Judaea  excipitur,  a  septentrionali  plaga  Tyrio- 
rum  finibus  clauditur,  ab  Occasu  iEgypto  limite 
termioatur. 

20.  JucUea  regio  Palaestinas  ex  nomine  JudsS', 
appeilata,  ex  cujus  tribu  reges  habuit.  Hasc  prhis 
Chanaan  dicta,  a  filio  Gham,  sive  a  deoem  Ghana- 
nseorum  gcnlibuF,  quibus  expulsis,  eamdem  terram 
Jttdeei  possederunt.  <^  Initium  longitudinis  ejus  a  vieo 
Arfa  usque  ad  vicum  Jaliadem  porrigitur,  m  quo 
JudsBorum  pariler,  et  Tyriorum  communis  habitaiio 
est.  Latitudo  autem  ejus  a  monte  Libani  148  usque 
ad  Tiberiadis  lacum  extenditur. 

2i.  In  medio  auiem  Judaefie  civitas  Hierosolyma  est, 
quasi  umbilicus  regionis  totius.  Terra  variarum  opum 
dives,  frugibus  fertilis,  aquis  illustris,  opima  baisamis. 
^  Unde  secundum  elemeBtorum  gratiam  existimave- 
nint  Judsei  eam  promissam  patribus,  terram  fluen- 
tem  lacle  et  melle^  eum  hinc  illis  Deus  resurreciionis 
prserogativam  poUiceretur. 

23.  «  Samaria  regio  Palaestinae  ab  oppido  quodam 
nomen  accepit,  quod  vocabatur  Samariat  civitaa 
quondam  regalis  in  Israel,  quse  nunc  ab  Augusti  no- 
mine  SebastiannncuptLinr,  Utec  regio  inter  Judsam, 
ei  Galilaeam  media  jacet,  incipiens  '  a  vico,  cui  no- 
mea  est  Eleas,  deficiens  in  terra  Affrabat.  Situa  ejus 
natura  consimili,  nee  ullo  differens  a  Judaea. 

23  8  GalilaM  regioPalaestinse  vocata,  quod  gignat 
candidiores  homioes  quam  Palaestina.  ^  Hsec  autem 
duplex  est,  superior  et  inferior,  sibi  tamen  connexse, 
Syriae  et  Phoenicise  adhserenles.  Terra  earum  opima, 
el  ferax,  et  fruclibus  satis  fecunda. 

24.  Pentapolis  regio  in  confinio  Arabiae  ct  Pa- 
Iffistinae  sita.  Dicia  a  quinque  civitatibus  implorom, 
quae  cselesti   igne  consumptse  sunt :  terra  amplius 

»  A  Septentrione  Armenia.  Sic  veteres  lib.,  non 
Cappadocia,  idque  et  Ptolomaeus,  tabul.  6,  Asiae  con- 
firmat,  et  JuveDal.  satyr.  6,  Armenios  et  Gomma- 
genos  aruspices  conjungens. 

^  Phcenix  Cadmi  frater.  Sup.,  lib.  ix,  cap.  2,  ex 
Euseb.  Ghron. 

*  Initium  longitudinis...  Regiones  totius.  Ex  He- 
gesipp.,  lib.  III,  cap.  6.  Aqui^  illustris.  Ex  Solin., 
cap.  33. 

**  Unde secundum  elem... polliceretur.Uddc Hcgc- 
sipp.  dicto  cap.  6,  de  Samaria. 

•  Samaria.  ExHieron.  inOs.  cap.  xiv. 

^  A  vico  cui  nomen  est  Eleas.  Hegesipp.,  ibid. 
8  Galilcea...  quod  gianunt  candiaiores,  Etymon 
Graecum  cum  vox  silHebraBa. 

*•  Uase  autem  nup"»  fccunda*  Ihid.,  Hegcsipp» 


E^olim  a  Hierosolymis  *  uberrima,  nunc  autem  deserta 
atque  exusta.  149  Nam  pro  scelere  incolarum  de 
coelo  descendit  ignis,  qui  regionem  iliam  in  eineres 
aetemos  dissolvit. 

25.  Gujus  umbra  quaedam,  et  spedes  in  favilHs, 
et  arboribus  ipsis  etiam  adhuc  videtnr.  Naseuntor 
enim  ibi  poma  virentia  sub  tanta  spede  maturiiatis, 
ut  edendi  desiderium  gignant.  Si  carpas,  fatiscunt, 
ac  resolvuntur  in  dnerem,  fumumque  exhalant, 
quasi  adhuc  ardeant. 

2^ .  iNabatheea  regio,  a  Nabath  fiiio  Ismael  oun- 
cupata.  Jacet  autem  inter  Judaeam  et  Arabiam,  et 
surgens  ab  Euphrate  in  mare  Rubrum  porrigilur,  et 
08t  pars  Arabiae. 

27.  ^   jEgyptust  quae  prius  iEria  dicebatur,  ab 
ll^gypto  Danai  fratre,  postea  ibi  regnante,  noroen 

accepit.  ^  Haec  ab  Oriente  Syrise,  ac  Rnbro  mari 
conjuncta,  ab  Occasu  Libyam  habet,  a  Septentrione 
mare  Magnum,  ^  a  Meridie  vero  introrsus  recedit, 
pertendens  usque  ad  ^hiopes;  regio  coeli  imbribus 
tnsueta,  et  pluviarum  ignara. 

28.  Nilus  solus  eam  drcumfluens  irrigat,  et  iiran- 
datione  sua  fecnndat,  °  unde  et  ferax  fmgibus,  mal- 
tam  partem  terrarum  fhimento  alit,  caeteroniiii 
qaoque  negotiorum  adeo  copiosa,  at  impleat  lieeee^ 
sariis  mercibus  etiam  orbem  terrarum.  Pinis  iEgypti 
Canopasa  a  Canope  Menelai  gubcmatore  sepulto  in 
ea  insula,  qnae  Libyae  principium  et  ostium  Nili 
fadt. 

150  29.  Seres  oppidum  Orienlis,  a  quo,etgenas 
r  Sericum,  et  regio  nuncupata  est.  *  Haec  a  Scythico 
Oceano,  et  mari  Gaspio  ad  Oceanum  Orientalem  in- 
flectitur ;  nobilibus  fertilis  frondibus,  a  quibus  vellera 
decerpuntur,  quae  cseterarum  gentium  commercia 
abnuentes  Seres,  ad  usum  vestium  vendunt. 

30.  Bactrice  regioni  proprius  amnis  Bactms  voca- 
bulum  dedit.  p  Partes  ejus  quae  pone  snnt,  Paropa- 
misi  jugis  ambiuntur;  quae  adversae  sunt,  Indi  flovii 
fontibus  terminantur.  Reliqua  includit  Ochus  fluvius. 
Mittit  Bactria  fortissimos  Gamelos  nunquam  atlereotes 
pedes. 

34 .  Scythia  sicut  et  Gothia  a  Magog  filio  Japhet 

fertur  cognominata;  cujus  terra  olim  ingens  fuit, 

nam  ab  Orienle  India,  a  Septentrione  per  paludes 

Moeotides  inter  Danubium,  et  Oceanum^  usque  ad 

AiGermaniae  fines  porrigebatur.  Postea   vero  minor 

'  Uberrima  nunc  autem  des.  Ex  Hegesipp.,  Hb.  iv, 
cap.  18;  Solio.,  cap.  35,  el  Augusl.,  lib.  xxi  de 
Givil.,  cap.  5. 

j  Nc^athcea.  Sup.,  lib.  ix,  cap.  2,  et  Hieron.  in 
Quae$:t.  Heb.  ad  Genes.,  cap.  25. 

^  jEgyptus..,  accepit.  Sup.,  lib.  ix.,  cap.  2,  et 
Euseb.  in  Ghron. 

*  Hwc  ab  Oriente.  Ex  Oros.,  iib.  i,  cap.  2. 
*"  /1  meridie.  Soliu.,  cap.  33. 

"  Dnde  ot  ferax...  terrarum.  Ex  Heg.,  lib.  iv,  c.  27. 

•  Hmc  a  Scythico  Oc.  Totuslocus  ex  Solin.,  cap.  33, 
c  quo  voces  duas  commercia  abnuentes  supplevimus, 
cum  cagterarum  gentium  legatur  in  vet.  God.  non 
cceteris  gentibuSf  ul  quidam  edidcre. 

^  Pnrtefi  eius^qum  pone.  Al.,  pronm.  AI.,  plann^ 
Vid.  Solin.  el  Plin.,  lib  vi,  cap.  16. 


501 


£TYMOLOGIARUM  UB.  XIV. 


502 


effecla,  *  a  dextra  Orienlis  parle,  qua  oceanus  Seri-  ||     37.  Cappadociam  urbs  propria  nominavit.  ^  Hseo 


cus  leaditur  nsque  ad  mare  Caspium,  quod  est  ad 
Oocasum;  dehinc  a  Meridie  usque  ad  Caucasi  jugum 
dedueva  est;  cui  subjacet  Hyrcania,  ab  Occasu 
habens  pariler  gentes  multas  propter  terrarum  in- 
fecundittttem  late  vagantes. 

32.  Ex  quibus  quasdam  agros  incolunt,  qusedam 
portentosis  ac  truces  carnibus  humanis  et  eorum 
sanguine  Yivunt.  **  Scytbiae  plures  terrae  sunt  locu- 
pletes;  inhabitabiles  tamen  plures,  nam  dum  in 
plerisque  locis  auro  et  gemmis  affluant,  grypho- 
rum  immanitate  acces3usfl51  hominum  rarus  est. 
Snoaragdis  autem  optimis  hasc  patria  est.  Gyaneus 
quoque  lapis  et  crystallus  purissimus  ScythiaB  est. 
Habet  et  flumina  roagna  Moschorum,  ^  Phasiden, 
atque  Araxen. 

33.  ^  Hyrcania  dicta  a  silva  Hircana^  quae  Scy- 
thiae  subjacet,  habens  ab  Oriente  mare  Caspium,  a 
Bleridie  Armeniam,  a  Septentrione  Albaniam,  ab  Oc- 
casa  Iberiam..^  Est  autem  silvis  aspera,  copiosa  im- 
manibos  fens,  tigribus,  pantherisque,  ac  pardis ;  de 
quia  Yirgil.  :  Hyrcanasque  admorunt  ubera  tigres. 

34. '  Aibania  a  colore  populi  nuncupata,  eo  quod 
albi^  erine  nascantur  :  '  haec  ab  Oriente  sub  mare 
Caspium  surgens,  per  oram  oceani  Seplentrionalis 
b  Qsque  ad  Maeotides  paludes  per  deserla  et  inculta 
extenditar.  Huic  terraecanes  ingentes  sunt,  taataeque 
ferRaiis,  ^  ut  tauros  premaat,  leones  perimant. 

35. J  Armenia  nuncupata  aibArmenOj  Jasonis  Thes- 
sali  comite,  qui  amisso  rege  Jasoue,  collecta  multi- 


in  capitc  Syriae  sita  :  ab  Oriente  Armeniam  tangit, 
abOccasu  Asiam  minorem,  ab  Aquilone  mare  Cim- 
mericum,  et  Themiscirios  campos,  ques  habuere 
Amazones,  a  Meridie  vero  Taurum  montem,  cui 
subjacet  Cilicia  et  Isauria  usque  ad  Cilicum  sinum, 
qui  speclat  contra  insulam  Cyprum.  ^  Terra  ejus 
ante  alias  nutrix  equorum.  Halys  amnis  per  eam 
fluit,  qui  quondam  Lydiae  rcgna  disjunxit  a  Persis. 
38.™  Asia  minor  ab  Oriente  Cappadocia  attingltur, 
ab  aliis  partibus,  undique  mari  circumdatur,  Nam  a 
Septentrione  Pontum  Euxinum  habct,  ab  Occasu 
Propontidem,  a  Meridie  i£gyptium  mare.  Habet 
provinciasjBi/%ntam,  Phrygiamt  Galatiam,  Lydiam^ 
Cariam,  Pamphiliam,  Isauriam,  Lyciam^  atqoe 
^  aiiciam, 

39.  Prima  Asiae  minoris  Bithynia  in  Ponti  exordio 
ad  solis  orientis  partem,  adversaThraciae  jacet,  mul- 
tis  antea  nominibus  appellata.  »  Nam  prius  Bebrycia 
dicta,  deinde  Mygdonia,  mox  a  Biihyno  rege  Bithy' 
nia  nuncupata,  ipsa  est  et  major  Phrygia,  •  Nicome" 
dia  urbs  in  ea  est,  fl^M  ubi  p  Annibal  fugiens  veneni 
haustu  animam  expiravit. 

40.  «  Galatia  dicta  a  priscis  Gallorum  gentibus, 
a  quibus  exstitit  occupata.  ^  Nam  Galli  in  auxilium  a 
regeBithyniae  evocati,  regnum  cum  eo,  pacta  victoria, 
divisenint;  sicque  deinde  Graecis  admisti,  primuro 
Gallo-groBci,  nunc  exantiquo  Gallorum  nomine  Ga- 
latas  dicuntur,  et  eorum  regio  Galatia  nuncupatur. 

41.  "  Phrygia  dicta  a  Phrygia  Msopi  filia.  ^  H»c 


tudine  ejus,  quae  passim  vagabatur,  Armeniam  con-  Q  Dardania  a  Dardano  Jovis  filio  dicta.  De  °  quo  Ho- 
didit,  et  ex  suo  nomine  nuncupavit.  Sita  est  inter      merus  ait : 


Taurum  et  Caucasum,  a  Cappadocia  usque  ad  Cas- 
pium  mare  protensa,  habens  a  SeptentrioneCeraunioa 
montes,  ex  cujns  collibus  959  Tigris  fluvius  nasci^ 
tur;  et  in  enjus  montihus  arca  post  diluvium  sedisse 
perhibetur.  Duplex  est  auiem  Armenia,  superior  et 
inferior,  siout  duae  Pannonia;. 

36.  Hiberia  regio  Asiae  est,  prope  Ponlum  Armeniae 
juncta;  in  hac  herbae  tincturae  utiles  nascuntur. 

»  A  d^xtra  Orient,,,  vagantes,  Ex  Oros.  1. 1,  c.  2. 

^  Scythias  plures...  rarus  est.  Ex  Solin.,  cap.  20. 

^  Moschorum,  Phasiden  Arax.,.  Solin  :  Heniocho" 
rum  montes  Araxen^  Moschorum,  Phasiden,  fun- 
dunt.  Isid,  iib.  omnes  Oscorum. 


Quem  primum  genuit  coelesti  Jupiter  arce. 
^  Hic  enim  profectus  de  Coriio  eivitate  primus  venit 
in  Phrygiam.  Bst  autero  regio  *  Troadi  superjecta  ab 
Aqnilonis  parte  Galatiae,  a  Meridiana  vicina  est  Ly- 
caoniae,  ab  Orienta  Lydiae  adhaeret,  ab  Occidente 
Heliesponto  roari  terminatur.  y  H^jns  regio  Troja 
est,  quam  ex  suo  nomine  appellavit  Tros,  Troja- 
norum   rex,  Ganymedis  pater.  Duae    sunt  autem 

apud  guem  Cappadoda  aftingitur  non  cingitur  ut  in 
Isidonanis  lib. 

"  Nam  priv^  Bebrycia.  Solin.,  cap.  44. 

•  Ipsa  est  et  major  Phrygia,  Ex  Serv.,  ^n.  v,  ad 
vers.  Bebrycia  ven.t  apud'  (|nem  Sallust.    :  Igitur 


^  Hirc^inia  dictaja  silv.  Hyr,  Idem,  sup.,  lib.  ix,  m^introrsus  prima  Asias  Bithynia  est^  multis  antea 

^nominibus  appellata,  ipsa  est,  et  m^or  Phrygia. 


cap.  2,  ei  Serv.,  Mn.  vii. 

•  Est  autem  sylv.  asp,  Solin.,  cap.  2f . 
'  Albania  a  colore  populi,  Forte  capilli, 

«^  Ha^c  ab  Orient.  Ex  Oros.,  iib.  i,  cap.  2. 

**  Usoue  ad  Mceotides  paludes.  Oros.,  Usque  ad  Ta- 
naim  /luvium  et  Mmottdes, 

»  Ut  Tauros  premant,  leones  per.  Solin.,  cap.  25  : 
ApudAlbanos  naticanes  ferisomnibus  anteponun" 
tur;  frangunt  tauros,  leones  perimunt;  ex  quo 
franaant  malebat  Chacon. 

i  Armenia  nuncupata.  Supra,  lib.  ix,  cap.  2;  et 
Juslinus,  lib.  xlii. 

*  H(BC  in  c,  Syr...  Cyprum,  Ex  Oros.,  lib.  i,  cap. 
2.  Orosius  ex  Sallustio,  quem  citat  Serv.,  Ma.  xi,  ad 
vers.  Quales  Threiciw. 

'  Terra  ejus  a,  a.  n.  equor.  Ex  Solin.,  cap.  57. 
"*  Asia  minor...  mare.  Ex  Oros.,  lib.  i,  cap.  2^ 


^  Annibal...  animam  expiravit.  —  Expulit,  »bl 
cap.  44 ;  exhalaoit,  Margarin.  Virgll.,  lib.xi. 

p  Galatia.  E  Solin.,  cap.  43,  aut  ex  Hieron.,  io 
loc.  Heb.,  ex  Actib. 

«•  iTow  Ga//t.Ex  Justin.,  lib.  xxv,  et  lib.  de  Locis 
Heb.,  ex  Act.  aposL,  intcr  Hieron.  Opera. 

■  Phrygia...  Esopi  f»  Sic  veteres  lib.  et  Messalla 
Corvin.,  in  lib.  de  Progenie  Augnst. 

*  Hcsc  et  DardanicB.  E  Serv.,  JEn.  n. 

^Dequo  Homerus  fltY,etc.VerbaEusebii,inChroDic. 

"  Hic  enim  profectus  de  Corito.  E  Serv..  iEn.  in, 
ad  versum  170  :  Coritum  terrasque  req,  Et  Virg., 
iEn.  VII,  de  Dardano  :  Hinc  illum  Coriti, 

»  Troadisuperjecta.E.SoWn.,c.^Zyde  AsiaMinore. 

y  Hujus  regio  Troja,  E  Serv.,Georg.  iii,  ad  Tros- 
que  parens. 


503 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


604 


Phrygi»,  major  et  minor.  Major  Phrygia  Smymam  H  partem  orbis  ex  ejus  nomine  appellavit.  i  Iste  aakeni 


habel ;  *  Minor  vero  llium. 

42.  Lycaonia,*, 

^  Cartam  Hermus  fluvius  discernit  a  Phrygia. 

43.  Lydia  sedes  antiqua  regum,  quam  Pacioli  unda 
exluUl  in  divilias,  torrentibus  aureis  :  hRRC  antea 
Mceonia  dicebatur,  qua^dum  pro  brevitate  duos  fratres 
regesLydum  ctTyrrhenum  fcrre  non  posset,  15'!  ex 
sortc  Tyrrhcnus  cum  ingenti  multitudine  profeclus, 
loca  *"  Iialiac  occupavit,  et  Thyrreniam  nuncupavit. 
Lydia  autem  a  Lydo  ^  regis  fratre,  qui  in  provincia 
remanserat,  cognominata  est.  Conjungitur  ab  Occi- 
denle  minori  Phrygiae,  ab  Ortu  Smyrnam  urbem  ha- 
bet,  quam  *  Meles  fluvius  cingit,  cujuscampos  PaC' 
tolus  et  Hermus  circumfluunt,  arenisaureis  ditissiaii. 

44.  Pamphylia. 

Isauria  ex  situ  loci  perhibctnr  cognominata,  quod 
undique  aurarum  aperta  flatibus  pateat.  Metropolim 
urbem  Seleuciam  habet. 

45.  '  Cilicia  a  Cilice  quodam  uomen  traxit,  quem 
ortum  Phoenice  dicunt,  ei  anliquiorem  Jove  fuisse 
asscrunt.  Plurimajacet  campis,  rccipicns  ab  Occiduo 
Lyciam,  a  Mcridie  marc  Issicum,  a  tergo  montis 
Tauri  juga.  Hanc  Cydnus  amnis  intersecat,  «  ma- 
trem  urbium  hahet  Tarsum.  In  ea  et  Corycus  op- 
pidum  est,  unde  crocum  plurimum  ct  oplimum  venit, 
spiramine  fragraniius,  ct  colore  plus  aureo. 

46.  Lycia  nuncupata,  quod  ab  Oriente  adjuncta 
Ctlicice  sit.  Nam  habet  ab  Ortu  Giliciam,  ab  Occasu 
et  Meridie  mare,aSeptcntrione  Cariam.  ^  Ibi  est  mons 


est  Agcnor  Lihyse  filius,  cx  qua,  et  Libya,  id  est 
Africa  fertur  cognominata.  Undc  apparet  prius  Li- 
byam  accepisse  vocabulum,  postca  Europam. 

2.  Europa  autem  in  teriiam  parlcm  orbis  divisa,  io- 
cipit  a  flumine  Tanai,  dcscendens  ad  Occasum  per 
Septentrionalem  oceanum  usque  ad  tines  Hispanise, 
cujus  pars  Orientalis  et  Meridiana  a  Ponto  consur- 
gens,  tota  ^  mari  Magno  conjungitur,  et  in  insQla 
Gadibus  finitur. 

3.  '  Prima  Europa;  rcgio  Scythia  inferior,  quae  a 
Ma^otidis  paludibus  incipiens,  inter  Danubium  et 
oceanum  Septentrionalem  usque  ad  Germaniam  por- 
rigitur;  quae  terra  generaliter  propter  barbaras  gen- 
tes,  quibus  inhabitatur,  Barbariu  dicitur.  Hujus  pars 

B  prima  Alania  est,  quae  ad  Maeotidas  paludes  perlingit. 
Post  hanc  Dacia,  ubi  et  Gothia;  deinde  Germania, 
ubi  plurimam  partcm  Suevi  incoluerunt. 

4.  Germania,  post  Scylhiam  inferiorem  n  Danobio 
intcr  Rhcnum  fluvium,  Oceanumque  concIusa,cingitiir 
a  Scptentrione  et  Occasu  Oceano,  ab  Ortu  vero  Danii- 
bio,  a  Meridie  Rheno  flumine  dirimitur ;  ^  terra  dives  vi- 
rorum  ac  populis  numerosis,"  et  immanibus  freqaens. 
iJMUnde  ct  propter  fecunditatem  gignendorain 
popuiorum  Germania  dicta  est ;  ^  gignit  aves  Hercy- 
nia  sylva  quarum  pennee  nocta  perlacent.  p  Bisontes 
quoque  feras,  et  uros  atque  alces  parturil.  Mittit  et 
gemmas,crystallum  et  succinum.  ^  Callaicam  qaoqve 
viridem,  et  ceraunium  candidum.  Duae  sant  autem 
Germaniae,  Superior  juxta  septentrionalem  oceanainf 


Chimasra,  qui  nocturuis  aestibus  ignem  exbalat,  sicut  C  inferior  circa  Rhenum. 

5.  '  Provinciarum  aulem,  quas  Danubius  a  Barba- 
rico  ad  Mediterrancum  mare  seclusit, '  prima  est 
MoBsiaj  a  messium   proventu   vocata.    Unde   eam 


in  Sicilia  .£tua,  et  Vesuvius  in  Campania. 

CAPUT  IV. 

155D«  Europa. 

1.  Post  Asiam  ad  Europam  stylum  vertimus.  Eu- 
ropa  quippe  Agenoris  regis  Libyae  filia  fuit '  quam 
Jovis  ab  Africa  raptam  Cretam  advexit,  et  tertiam 

*  lftnort;ero//mm.Exdicto  lib.  deLocis  Ueb.,Act. 
^  Cariam.  E  Solin.,  cap,  43. 

'  Loca  Italice  occup.  E  Serv,,  ct  impres.  veteres 
lib.  omnes,  Gallice. 

^  A  Lydo  regis  Fratre.  Vocem  regis  delebat  Cha- 
con.  Videntur  autem  haec  e  Servio  sumpta,  iEn.  tiii, 
ad  Urbts  jEgyllince  sedes. 

*  Meles  fluv.  Sic  vet.  lib.,  de  quo,  superiori  lib., 
vid.  Plin.,  lib.  v,  cap.  29. 

'  Ciliciam  a  Cilic.  E  solin.,  cap.  dc  Cilic. 

^  Matrem  urb.  h,  Tarson,  hanc  Cydn.^  eic.  Ex  So- 
lino.  Nam  inverso  ordine  hsec  leguntur  in  Codicib. 
Isid.,  et  in  dictis  lib.  de  Locis  Heb.,  ex  Act.  aposi. 

^  Ibi  est  mons  Chimcera.  Ex  Solio.,  cap.  42,  dc 
Lycia.  Ex  quo  Vesutfius  hic  lofi^endum  fuit,  non  Ve- 
suluSf  ut  est  in  manuscriptis.  Vid.  Serv.  Mn.  xi,  ad 
Multos  Vesulus  quem,  et  Georg.  ii,  ad  vers.  : 
Talem  dives  arat  Capua,  et  vicina  Vescvo. 

Cap.  IV.  —  •  Jovis.  Ita  omnes  Gotii.  ut  anie 
quoaae  annotavimas. 

}  Iste  autem  est  Agenor  Libvas  /i/.  Apollodorus 
de  Agenore  :  Ai6u7)(  8t  xod  novttocuvo;  yl^o^xon  Tcai^e; 
${^uu.oi  "AYEvcdp,  xa\  B^Xo(. 

^Mari  magno  conjungitur.  —  Contingitur  Chac. 

*  Pnma  Europrn  Reg-  Ex  Oros.,  lib.  i,  rap.  2. 

■*  Terra  dives  viror.AX.^  Virium  virorum.  Solin., 


veteres  Cereris  borreum  uuncupabant.  *  Hsec  autem 
ab  Oriente  ostiis  Danubii  jungitur;  ab  Euro  vero 
Thraciae,  a  Meridie  Macedoniae,  ab  Occasu  Histrite 
copulatur.  Post  Moesiam  autem  Pannonia  est.  Inde 

cap.  23. 

»  Et  immanibus  frequens.  —  Frequens  ex  Solin. 
reposuimus. 

^  Gignit  aves.  Ex  Solin.,  ibid. 

p  Bizontcts  quogue  feras,  et  uros,  atque  Alces.  So- 
lin.,  ibid.,  Plin.,  ab.  yiii,  cap.  15;  Caesar,  bb.  vi,  de 
Beil.  Gall. ;  Serv.  Georg.  ii, 

q  Callaicumquoque.  —  Ca^/atm Plin.,l.xxxvii,c.8. 
I     '  Provinciarum  autem.  Ex  Oros.,  ibid. 

•  Prima  est  McBsia. —  Mcesia^^n  Mysia  verior  scrip- 
Inra  sit,  nondum  satis  constitui.  Nam  Isidori  et  So- 
lini,  cujus  hsec  sunt,  Codices  variant ;  apud  Oiosiom 
iVa;5ia  pcrpciuo.  Serv.  Georg.  i,  ad  Nulto  tantum  se 
Mcvsia  cultu :  Mossia^  inquit,  Civitas  Phryqias.  Mffsia 
Provincia  est.  Verum  rem  ipsam  si  species,  Mystam 
minore  periculo  scripseris.  Constat  enim  Mjrsia'u  a 
gcographis,  ct  in  Asia,  et  in  Europa  coUocari.  Quin 
etiam  apud  Virgilium  (si  Pierio  crcdimus),  ul  Mcesia 
legatur,  invitis  manuscriplis  libris.  Servii  auctorilas 
fecit.  Sed  origo  a  messibus  tracta  Moesiam,  sive  Me- 
siam  potius  ab  Isidoro  diciam  arguii,  quod  Chacooi 
quoque  magis  placcbat.  Nam  (juod  {lOaoc,  aut  (Auai^v 
apud  Lydos,  auctoribus  Eustacbio  ad  Dionys.  Atrum, 
ct  Hesychio,  significat,  nihil  ad  Isidorum. 

»  Hasc  autem  ab  Oriente  ostiis  Danub.  Ex  Oros  . 
lib.  i,  cap.  2. 


505 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XIV.  506 

buit  Graecia  clarius  atquc  nobilius.  In  ea  esi  ct  Mara- 
thonius  campus  opinione  quondam  pra^lii  cruentis- 
simus. 
ii.  Helladis  autem  duse  sunt  provinciae,  B(eotia  et 

Pcloponnesus. 

Bfeotia  autem  dicta  hac  ex  causa.  Dum  Gadmus 
Agenoris  filius  159  Europam  sororem  a  Joveraptam 
ex  prjecepto  geniioris  quaereret,  nec  reperiret,  patris 
iram  formidans,  confirmato  animo,  elegit  exsilium. 
Nam  bovis  forte  conspecta;  secutus  vestigia,  amplexus 
est  sedem  ubi  iiia  recubuerat,  sicque  iocum  de  noo 
mine  bovis  boeotiau  nominavit :  ubi  et  Thehas  urbem 
construxit,  inquam  olim  civilia  bella  detonuerunt,  et 
^  ubi  nali  sunt  Apollo  et  Hercules  major  ille  Theba- 
nus.  Eadem  est  ^  Aonia  vocata,  a  fonte  quodam 


Noricus  ager  frigidus,  et  parcius  fmctuosus.  Post 
quae  Bheticus  ferax  frugibus,  qui  excipit  Galliam 
Belgicam, 

6.  Thracice  Thiras  Japhct  filiusveniensnomende- 
disse  perhibetur.  Alii  a  saevitia  incolarum  Thraciam 
appellatam  dixerunt.  *  Huic  ab  Oriente  Propontis, 
ct  urbs  Constantinopolis  oppositaest,  a  Sepienirione 
vero  Ister  obtenditur,  a  Meridie  vero  iEgaeo  mari 
adbaeret,  ab  Occasu  Macedonia  illi  subjacot.  Gujus  re- 
gionem  olim  Bessorum  populus,  1 57  Massagetas 
Sarmata^t  Scythce,  et  aliae  plurimae  nationes  incolue- 
ruDt.  Ampla  cst  cnim,ideoque  plurimas  continuilgen- 
tes,  Hebrum  fluvium  Thracia  fundit,  qui  etiam  gen-« 
tcs  barbarorum  plurimas  tangit. 

7.  GrcBcia  a  Grneco  rege  vocata,  qui  cunctam  eam 
regionem  regno  incoluit.  Suntautcm  provincia?  Grae-  ^  Apollini  et  Musis  consecrato,  qui  in.eadem  Boeotia 
ciae  seplem  :  quarum  prima  ab  Occidente  Dalmatia      est. 


inde  Epirus,  inde  Hellas,  inde  Thessaliay  inde  Ma^ 
cedoniay  inde  Achaia,  etduae  in  mari,  Creta  et  Cycla- 
des.  niyricum  autem  generaliter  omnis  Graecia  est. 

8.  Dalmatmm  a  Delmi  maxima  ejusdem  provinciae 
civitate,  traxisse  nomen  existimatur.  Adhaeret  ^  ab 
Oriento  Macedoniae,  a  Septentrione  Moesiae,  ab  Oc- 
casufr  Istria  terminatur,  a  Meridie  vero  Adriatico  sinu 

dauditur. 

« 

9.  ^  Epirus  a  Pyrrho  Achillis  filio  cognominata, 
cujus  pars  Chaoniaj  quae  ante  Molossia  dicta  est,  a 
Molosso  filio  Pyrrhi,  qucm  de  Andromacha  habuit. 
Sed  postquam  occisus  est  Pyrrhus  Orestis  insidiis, 
Aodromacham  Uelcnas  suscepit,  tenuitque   regnum 


Peloponnesus  secunda  pars  Helladis,  a  Pelope  re- 
gnata  atque  vocala. 

i2,Thessalia  a  Thessalo  rege  cognominala,  quae 
a  meridiana  plaga  Macedoniae  conjuncta  esl,  i  cujus 
a  tergo  Pieria  est.  Multa  in  Thessalia  flumina,  ei 
oppida,  inter  quae  praecipue  TtCessalonica,  et  Thebce* 
Ibiestmons  Pamassus  quondam  Apollini  consecratus 
IBO  Thossalia  patria  Achillis,  ei  origo  Lapitharum 
fui;,  dc  quibus  ^  fertur  quod  hi  primo  equos  frenis 
domiierint;  undeet  Centauri  dicti  sunt.  In  Thessa- 
lia  primum  solidi  aurei  facti  sunt,  domandoram  quo- 
que  equorum  usus  primum  repertus  cst. 

i3.  Macedonice  in  exordio  ab  Emutio  rege  Ema- 


privigni,  159  qui  successerat  patri,  a  quo  Molossia  Q  thice  uomon  erat,  sed  ^  Macedo  Dcucalionis  maternus 


dicta  pars  Epiri,  quam  Helenus  postea  a  fratre  C/ta- 
oney  quem  in  venatu  per  ignorantiam  dicitur  occidisse, 
Chaoniam  nominavit,  quasi  ad  solatium  fratris  exs- 
tincti. 

iO.  <*  Hellas  dicta  a  rege  Hellene,  Deucalionis  et 
Pyrrhae  filio,  a  quo  cl  prius  Graeci  Hellenes  nuncu- 
pati  sunt.  Ipsa  est,  et  Attica  terra,  Acte^  priusdicta. 
*  Nam  Granaus  quidam  Graeciae  indigena  fuit,  ex 
cujus  filia  Attis  nomine  Attica  terra  vocata  est.  Haec 
inter  Macedoniam,  et  Achaiam  media  jacei,  Arcadiae 
k  Scplentrionali  parie  conjuncta.  ^  Ipsa  cst  ct  vera 
Grcecia,  ubi  fuit  Athence  civitas  ^  mater  liberalium 
litterarum,  et  philosophorum  nulrix,  qua  nihil  ha- 

*  Huic  ab  Oriente  Propontis,  Ex  Oros.,  ibid. 

^  Adhceret  autem  ab  Oriente..  xlauditur.  Ex  eod.  Q 
Poi*l  haec  verbd  Icguntur  in  quibusdam  Gothicis  ista  : 
Illyrica  regio  juxta  Adriuticum  mare,  in  qua  Dar- 
dani  sedes  habenty  ipsa  est  et  Dardania  a  Dardano 
rege  cognominata,  homines  ex  Trojana  prosapia  in 
mores barbaros  efferaii;.q^iSR  fortasse rejicienda non 
sunt.  Viiie  Plinium,  lib.  iv,  cap.  8. 

^  Epirusa  Pyrrho...  exstincti,  E  Serv.  pleraquc 
Mn.  III,  ad  vers.  Patrio  Andromachen  ;  apud  quem 
in  lib.  impressis  a  Kob.  Step.  :  Positam  a  fratre 
Chaone,  iegitur.  Dc  qna  ieclione  alii  judicabunt. 

^  Hellas  dicta  a  Bege.  Ex  EusobiiGhron.,  et  Serv  , 
EdOi^.  II,  ad  Acteo  Aracyntho. 

*  Nam  Cranaus  indigena,  etc.  YerbasuntEusebii. 
^  Ipsa  cst  ei  vera  Grcecia,   Ha*c  omnia  carplim 

sumpla  c  Soliii.,  cap.  dc  G>a3Cia. 
ff  Mater  liberaL . .  nobiiius.  Ex  Au^.  xvm,  dc  GiviL , 


nepos,  postquam  ibi  accepit  principatum,  mutavit 
vocabulum,  Macedoniamque  a  suo  nomine  dixil. 
^  Est  autem  confinis  ab  Oriente  iEgaeo  mari,  a  Me- 
ridic  Achaiae,  ab  Occasu  Daimatiae,  a  Septentrione 
Moesiae.  Patria  Alexandri  Magni,  et  °  regio  aoreis 
vrnis  argcnlcisque  opima.  Lapidem  quem  paeanti- 
dcm  vocant  ista  gignit*  Mons  Olympu^  in  eo  est, 
°  qui  excellcnti  vcrtice  tantus  attollitur,  ut  in  caca- 
mine  ejus,  nec  nubcs,  nec  venti  sentiantur. 

i4.  p  Achaia  ab  Achcso  rege,  et  urbs  et  provincia 
appellata.  Haec  pene  iusula  est.  Nam  absque  Sep- 
tentrionali  parte,  qua  Macedoniae  jungitur,  undique 
septa  est  mari.  Ab  Oriente  enim  habet  Myrteum 

cap.  9. 

^  Ubi  nati  sunt  Apol.  et  Herc.  Ai  Solin.,  cap.  i3, 
de  Thebis  :  Urbs  ista  numinibus  apud  se  ortis  glo- 
riatur,  ut  perhibentqui  sacris  carminibus  Herculem 
et  Liberum  celebrant;e  quo  pro  Appoline  Liberum 
subsiituebat  Ghacon  invitis  omnibus  lib. 

'  Eadem  est  et  Aonia.  E  Serv.,  Eclog.  iO,  ad  vers. 
Aonia  Aganippe. 

j  Cujus  a  tergo  Pieria  est. Ita.  Solin., cap.  de  Thes- 
salia,  sed  paulo  aliter  Plinius,  lib.  iv,  cap.  8. 

k  De  quibus  fertur  quod  hi  prim.  Virg.,  Geog.  ii : 
Frena  Peletronii  Lapythce.  E  Serv. 

1  Macedo  deucal.  E  Sol.,  cap.  de  Macedonia. 

"^  Est  autem  confin.  Mysice.Ex  Oros.,  lib.  i,cap.  2. 

°  Et  regio.  E  Solin. 

o  Qui  excellenti  vertice  tantus.  Ex  eod.,  cap.  de 
Thessalia. 

P  Achia  ab  Ach.  Ex  Ghron.  Eusebii. 


567 


S.  ISIDORI  HISPALEN6IS  EPISGOPI 


509 


mare,  ab  Eura  Greticum,  a  Meridie  lonium  :  ab  H  et  significas //a/tam ;  aut  addis  u^^tmom^t  sigmficas 


Africa  et  Occasu  '^  Cephaloniam,  et  Cassiopam  iosu- 
tas,  a  sola  Septentrionali  parte  Macedoniie,  vel  Al- 
ivcm  terrse  adjungitur,  hujus  capul  est  urbs  Corinthus 
Grsecise  decus.  Inachus  esi  Achaiae  fluvius. 

1S1  i5.  ^  Arcadia  sinus  Achaiae  est,  ut  platani 
foliam,  inter  lonium  et  iEgaeum  mare  exposita, 
^  quam  Arcas  Jovis  et  Calistse  filius,  Pelasgis  in  ditio- 
nem  redaclis,  ex  suo  nomine  Arcadiam  nuncupavit. 
ipsa  est  et  Cicyonia  a  Sicyone  rege,a  quo  el  regnum 
Sicyoniorum  est  dictum.  Habet  aulem  Arcadia  flu- 
vium  magnum  Erimanthum;  asbestoa  quoque  lapi« 
dem,  qui  semel  accensus  nunquam  exstinguitur. 
Gandidissimse  etiam  merulae  ibi  nascuntur. 

i6.  Lacedemonia. 


Hispaniam,  quia  in  Occidentis  est  fine, 

20.  Tuscia  pars  Italise,  ^  Umbria  vero  pars  Tuscise 
Tuscia  autem  a  frequentia  sacrorum  et  thurU  vocata 
%nb  xoo  6oeev 

2i.  Umbriam  vero  histonae  narrant,  eo  quod  tem- 
pore  aquosse  cladis  imbribus  superfuerit,  ob  hoc 
Umbriam  Grsece  cognominatam.  Est  enim  in  jugis 
Appennini  mootis  sita,  io  parte  Italiae  juxta  Meri- 
diem* 

22.  i  Etruria  pars  Italise  dicta,  quod  ejua  fines 
tendebanlur  usque  ad  ripam  Tiberis ,  quasi  tTepo^ 
8poc.  Nam  ixspo^  alter^  8po;  /inis  vocatur.  1 SS  Ro- 
maeeoim  fioes  antea  unam  tanlum  Tiberis  ripam  tene- 
bant.  Alii  Etruriam  ab  Etrusco  principe   putant. 


*  Pannonia  ab  Alpibus  Paminis  est  nuncupata,  B-Item  et  Tyrrhenia  a  Tyrrheno  Lydii  fratre,  qui  ex 
quibus  ab  Ilalia  secernilur  :  regio  ®  viro  fortis,  et 
solo  Iseta,  duobus  satis  acnbus  fluviis  Drabo^  Sabo- 
que  vallata.  Coojungilur  autem  cum  Norico  et  Rhe- 
tltf  habens  ab  Oriente  Moesiam,  ^  ab  Euro  latriam, 
ab  Africo  vero  Alpes  Appennioas,  ab  Occasu  Galliam 
Belgicam,  a  Septentrione  Danubii  fonlem,  vel  limi- 
tem,  qui  Germaniam,  Galliamque  seceroit. 

i7.  Istriam  Isier  amnis  vocavit,  qui  ejus  terram 
iofluit,  ipse  est  Danubius,  Habet  autem  Istria  a 
Sepienirione  Pannoniam. 

iS.  Italiaolim  a  Graecis  populis  occupata,  s magna 
(yr^da  appellata  est;deindea  rogis  nomine  Saturnia^ 
mox  et  Latium  dicta,  eo  quod,  idem  Saturous,  a  Jove 
sedibus  suis  pulsus,  ibi  latuerit;  postremo  ab  Italo, 


sorte  cum  populi  parte  de  Maeonia  venit  ad  Ita- 
liam.  Haec  est  et  Tuscia,  sed  Tusciam  dicere  non 
debemus,  quia  nusquam  legimus.  Tusda  autei^v 
a  frequenlia  sacrificii  et  thuris,  dicla  est  dbeb  tou 
^tiv  :  illic  et  aruspicinam  dicuot  esse  repertam. 

23.  ^  Apulia,  ubi  Brundisium  situm  est,  quam 
^toli  secuti  Diomedem  ducem  condiderunt. 

24.  Campania  habet  terras  hyeme  aiqne  sestate 
vernantes.  Sol  ibi  mitis,  grata  temperies,  aer  purus 
et  blandus. 

25.  Gallia  a  candore  populi  nuncupata  est«  fdXa 
enim  Grs^ce  lac  dicitnr.  Montes  enim  et  rigorcceli  ab 
ea  parte  solis  ardorem  excludunt,  quo  fit  ut  candor 
corporum  non  colorctur.  Hanc  ab  Oriente  Alpium 


iA9  Sicutorum  rego,ibi  regnanle,/to/ta  nuncupata  C  juga  tuentur,  ab  Occasu  Oceaous  iocludit,  a  Meridie 


est.  ^*  Gujus  situs  loogiiudioe  amplius  quam  latitudioe 
^  a  Gircio  in  Eurom  exteoditur,  a  Meridie  Tyrrheoo 
mari,  ab  Aquilone  Adriatico  clauditur,  ab  Occiduo 
Alpiom  jugis  fioitur :  terra  io  rcbus  omoibus  pulcher- 
rijna,  Soli  fertilitate,  pabuli  ubertate  gratissima. 
i9.  Habet  lacus  Benacum,  Avernum,  atque  Lucri" 
num-r  fluvios  Eridanum,  et  Tiberim,  et  teoeotes 
fontibus  Baias.  Gigoit  gemmas  syrtitem,  lyocurium, 
et  corallium ;  boam  quoque  serpentem,  lyncem  fe- 
ram,  ei  Diomedeas  aves.  Italia  autem  ei  Hispania 
idcirco  Hesperice  dictae,  quod  Graeci  Hespero  stella 
navigent,  ei  in  Italia  et  in  Hispania,  J  quse  hac  ra- 
tione  discernuntur ;  aot  enim  Hesperiam  solam  dicis 


praerupta  Pyrenan^  a  Septeoirione  Rheni  fluenu, 
alque  Germania,  cujus  ioiiium  Belgica,  finis  Aquiia^ 
oia  est;  regiogleba  uberi,  ac  pabulosaad  usum  ani- 
maotium  apta,  flumioibus  quoque,  et  footibus  irri- 
gua,  perfusa  duobus  magoia  Rheno,  ei  Ebodano 
fluviis. 

26.  °  Belgis  autcm  civitas  esi  Galliae,  a  q»a  Belqi'^ 
ca  provincia  dicta  est. 

Cisalpinay  quia  ciira  Alpes. 
Transalpina^  id  esi  trans  Alpes,  contra  Septen- 
trionem. 
Rhetia  vero,  quod  sint  juxta  Rhenum. 

27.  ^  Aquitania  autem  ab  obliquis  aquis  Ligeri 


•  Cassiopam  CephaUmiam  et  insulas,  Oros.,  ib., 
cap.  2  :  Ab  Africo  et  Occasu  Cephaloniam  et  CassiO' 
pamlnsulas,  a  Septentrione  sinum  Corinthium,ab 
Aquilone  angusium  terrce  dorsum,  quo  Macedonice 
conjungitur,  vel  potius  Atticos^  qui  locus  Isthmos 
vocatur,  ubi  est  Corinthus, 

^  Arcadia  sinus;,ut platani  foHum,  Confusa sunt 
hsec  Arcadia  in  sinu  est  Peloponnesi,  id  est,  in  me- 
dio  ipsius.  Peloponnesus  vero,  ut  platani  folium  ex- 
tenditur. 

«  Quam  ArcasJov.y  elc.  Bx  Chron.  Euseb. 

**  Pannonia.  6x  Oros.,  ibid. 

•  Viro  fortis.  Tta  veter.  lib.  et  Solin.,  cap.  dc 
Gallia. 

'  Ab  Enro  Istriam,  —  A  Meridie  mallemus. 
^  Italia,,,.  magna  Gr(pcia.  S^^rv.,  lEw,  i,  ad  vcrs. 
Seu  vos  Hesperidm  magnamy  etc.  MeyrfXi)  ''ExXfli;  ap^ 


pellata  est,  quia  a  Tarento  usque  ad  Cumasomnes 
civitates  Grmci  condiderunt.  Vid.  Justin.,  lib,  xx. 
**  Cujus  situs  hngitudine  ampL  ESolio.,  cap.de 
Italia  :  Proceritate  amplior,  quam  latitudine, 

*  A  circio  in  Eurum...finitur,  Ex  Oros. 

i  (Juff?  hacraiione  discemuntur,  etc.  E  S^^rv.^iEo. 
I,  ad  vers.  Est  locus  Hesperiam.  Et  lib,  iii :  Ab  Hes- 
pero  (inquit)  Hispanice  rege  vel  a  stella,  quam  in- 
tuentur  petentes  Italiam, 

k  Umbria  vero  pars  Tuscias,  Ex  eod.,  JEn  xii. 
Umbria  vero  dicituryUthtst,  E  Solin.,  cap.  8. 

*  Etruria  pars  Italias,  E  Serv.  jEn.  xi.  Etruscique 
duces ;  et  ii :  Ad  terram  Hesp.  venies, 

m  Apuliaubi  Brundus quam  MoH,  Verba  sunt 

Justin.,  lib.  xif. 
"  Belgis.  Beljrium  dieitur  a  Caesare. 
o  Aquitania.  Ex  Oros. 


509 


ETYMOLOGURDM  LIB.  XIV. 


510 


flaminis  appellata,  quia  ex  pluriraa   pane  terminus  J|  Sitifensm,  Mauritaniam,  Tingitanam,  elcirca  solis 


ejus  est,  eamque  pene  in  orbem  ciogit. 

28.  *  Hispania  prius  ab  Ibero  amne  Iberia  nuneu- 
pata.  Postea  ab  Hispalo  hispania  cognominata  est. 
*>  Ipsa  est,  et  vere  Hesperia,  ab  Hespero  1 94  stella 
Oeddentali  dicta.  Sita  est  autem  inter  Africam,  et 
Galliam,  a  Septentrione  Pyrenseis  montibns  ciansa,a 
reHqnis  parlibns  undiquc  mari  conclusa  salubrttato 
coeli  aequalis,  omnium  frugum  generibus  fecunda  , 
geromarum  metallorumque  cnpiis  dilissima. 

89.  Interiluunt  eam  flumina  magna  Beeits,  Minius^ 
Iberusei  7a{/U5aurumtrahens,utPa(;fo^fi5.  Habet  pro- 
Tincias  sex :  TarracanensemyCartkaginensem^Lusi- 
tamam,Galleeiam,Bcetieam,  et  transfreta  in  regione 
Afric»  Tingitaniam, 


ardorem  JEthiopiam.  . 

4.  j  Lybia  Cirenensis  in  parte  Africse  priroa  est,  a 
Cyrem  urbe  metropol?,  quse  est  in  ejus  finibus, 
nuncupata.  Huic  ab  Oriente  jEgyptus  est,  ab  Oocasu 
Syrtes  majores,  et  TroglodytFB,  a  Septentrione  mare 
Libycnm  :  a  Meridie  ^thiopia,  et  barbaromm  variae 
nationes,  et  solitudines  inaccessibiles,  quse  etiam  ba' 
siltscos  serpentes  creant. 

5  Pentapolis  Grteca  lingua  a  quinque  urbibus 
nuncupata,  id  est,  Cyrene,  Berenice,  ^  Theuchira, 
Apollonia,  Ptolemaide.  Ex  quibus  Ptolemais  et  Bere- 
nice  a  regibus  nominatse  sunt.  Est  autem  Pentapolis 
Libyae  Girenensiadjuncta,et  in  ejus  finibus  deputata. 

6.  TripoUtanam  quoque  provinciam  Graeci  lingua 


30.  *  Duae  sunt  autem  Hispanise  ,  Citerior,  quse  I  sna  signant  de  numero  trium  magnarum  urbium  : 
in  Septentrionis  plaga  a  Pyrenseo  usque  ad  Gar- 
thaginem  porrigitur  :  Ulterior,  quae  in  Meridiem  a 
Celtiberis  usque  ad  Gaditanum  fretum  extenditnr. 
Citerior  autem  et  ulterior  dicta^quasi  citra  el  ultra; 
8edctfra,qua8ictrcaterras,et  ultra,ye\qnod  ultima, 
Tel  quod  non  sit  post  banc  ulla,  hoc  est,   alia  terra. 

CAPUT  V. 
De  Lybia. 

i .  Lihya  dicta,  ^  quod  inde  Libs  flat ,  hoc  est  , 
Africns.  *  Alii  aiunt  Epaphum  Jovis  filium,qui  Mem- 
phim  in  .£gypto  condidit,  ex  Cassiopa  uxore  pro- 
creasse  fitiam  Lybiam  ,  quae  poslea  in  Africa  regnnm 
possedit,  cujns  ex  nomine  terra  Lybia  est  appellata. 

2.  Africam  autem   nominatam  quidam  inde  existi- 


*  Oea  :  Sabratas,  Leptis  magnce  ;  haec  habet  ab 
Oriente  Syrtes  majores,  et  Troglodylas,  a  Septen- 
triooe  100  mare  Adriaticum,  abOccasu  Bizantium, 
a  Meridie  Getulos  et  Garamantes  usque  ad  Oceanum 
^lhiopicum  pertendentes. 

7.  Byzacena  rcgio  ex  duobus  nobilissimis  opptdis 
nomen  sorliia  esl,  ex  quibus  unum  Adrumetus  voca- 
tur  (alterum  Byxacium).  Haec  sub  Tripoli  est,  "pateng 
passimm  ducenta,  vel  amplius  millia,  fecunda  oleis, 
et  glebis  ita  praepinguis,  ut  jacta  ibi  semina,  incre- 
mento  pene  centesimo  frugis  renascantur. 

8.  n  ZeugiSy  ubi  Carthago  magna,  ipsa  est  et  vera 
Africa  inter  Byzacium,  et  Numidiam  sita,  a  Septen- 
trione  mari  Siculo  juncta,  et  a  Meridie  usque  ad  Ge- 


mantqnasi  apricam,  quod  sit  aperta  coelo,  vel  soli,  G  tulorum  regionem  porrecta,  cujus  proxima  quaeque 

frugifera  sunt,  ulteriora  autem  besliis  et  serpentibus 
plena,  atque  onagris  magnis  in  deserto  vagantibus. 

Getulia  autem  Africae  pars    mediierranea  est. 

9.  "  Numidia  ab  incolis  passim  vagantibus  sic 
vocala,  quod  nullam  certam  haberent  sedem.  Nam 
lingua  eorum  incertae  sedes  et  vagae  Numidia  dicun- 
tur.  Incipil  autem  a  flumine  Ampsaga,  in  Zeugitannm 
limitem  desinit,  *  habens  ab  Ortu  Syrtes  minores,  a 
Septentrione  mare  quod  intendit  Sardiniam,  ab  Oc- 

riensem  et  Sitifensem,  vel  etiam  Sitifensem  et  Tin- 
gilanam  ex  Goncil.  Garthag.  vii.  constat  esse  con- 
juncias,  ut  Caesariensis  alterutrius,  quasi  appendix 
sit ;  ita  lamen  ut  pro  Tingitana  in  Gonciliis  taepe  po- 
natur. 
j  Lybia  Cyren...  pertendentes.  Ex  Oros.,  lib.  i, 

cap.  2.  ^       .    „. . 

^  Theuchira.  Mendoseolim  legebatur  Ceuina.  Yid. 

Ptolemaei  tabul.  4. 

*  Om,Sa^ro/(»,L^/«ma^.Solin.,  cap-  ^O.Achmi 
Tripo  lim  lingua  suasignant  de  trium  Urbium  numero 
TaphrcBy  Abratani,  Leptis  magncB.  Nostri  Codiccs 
partim  Oetabrate,  partim  Oea  Tabrace^  partim  Oea 
Sabrete.Si).,  lib.  iii  : 

Sabrata,  tumTyrium  vulgus,  Sarraniqae  Leptis 
^que  Trinacrios  Afris  permista  colonos. 
Ubi  Oeaque  ex  Isidoro  libentius  legenm. 
™  Patens  passuum  duc.  K  Solin.,  cap.  30. 
"  Zeugis  twi  Carihago  magna.  Verba  sunt  Oros. 

•  JkLmidia  ab  ineoiis  passim  vag.  Salluat.  in  Ju- 
gHrih. :  Et  quiasaape  tentantes agros,  alia,  deindealia 
loca  petiverant,  semet  ipsi  Numidas  appellavere. 
Idcm  Plin.,  lib.  v,  cap.  3;paulo  lamen  aliter  Fcstus, 


et  sine  horrore  frigoris.  105  '  Alii  dicunt  Africam 
appellari  ab  uno  ex  posteris  Abrahae  de  Cethura,qui 
vocatus  est  kfer,  ^  de  quo  supra  meminimus. 

3.  Incipitautemafinibus  iEgypti,pergensjuxta  Me- 
ridiem  per  i£tbiopiam  usque  ad  Atlantem  montem.A 
Septentrionali  vero  parte,  Mediterraneo  mari  con- 
juneta  clauditur,  et  in  Gaditano  freto  iinitur,  habens 
proyinci^  LibyamCyrenensem,Pentapolim,Tripolim, 
^Bizacium,  Carthaginem^Numidiam,^  Mauritaniam 

^  Hispania.  £x  Justin.  lib.  xliv. 

^  Ipsa  est,  et  vera  Hesperia.  E  Serv.,  iEn.  i.  ad 
vers.  Est  locus  Hesp . 
'  *  Dua;  sunt  Hispan.  Ex  Oros. 

Cap.  V.  —  •*  Lwyay  quod  inde  Libs  flat.  E  Serv., 
£n.  I,  ad  Venturumexcid.  LibjfOB. 

^  Alii  aiunt  Epaphum.  HygiDus  in  Fabulis,  cap. 
449,  et  Ptftcidus  ad  Thebaid.  iv. 

'  Aliidicunt  yl/*nV;aw,Hieronym.,in  Quiest.in  Ge- 
nes.,  ad  cap.  25. 

ff  De  quo  supra.  Lib.  ix,  cap.  2. 

^  Byzacium. — Byzanciuml egxinr  in  antiquissimisa 
libris,  et  marmoribus,  et  aptid  Stephanum.  Yeram 
tamen  scripturam  Byzatium  existimabat  Chacon  ex 
vetustis  Yarronis  Codicibus,  lib.  i,  de  Re  rust.,  cap. 
44,  et  Plin.,  lib,  v,  cap.  4  et  lib.  xvii.  cap.  5,  et  lib. 
xvin,  cap.  10,et  Aug.  in  Ps.xxxvi,concione  2.  Quam 
etiam  vulgati  IsicJori  libri,  et  plerique  ex  Golhicis 
retinent. 

^  Mauritaniam  Sitifensem  Mauritan,  Ting.  Quod 
Cassariensem  addunt  quidam  libri,  tresque  Maurita- 
nias  videntur  ex  Orosio  facere,  nihil  est  quod  more- 
mur,  quando  cx  eodem  et  Isidoro  paulopost  C«esa- 


5H 


S.  ISlbORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


518 


casu  Mauritaniam  Silifenscm,  a  Meridie  iEthiopnm  H     46.  Duse  sunl  aulcm   JEthiopiaSy  una    circa  solis 


(^cntes,  regio  campis  pra^pinguis.  Ubi  autcm  sylvestt  is 
&st,  feras  educat;  ubi  jugis  ardua,  oqnos  et  onagros 
procreat;  iG7  cximio  ctiam  marmore  prs&dicatur, 
quod  Numidicum  dicimr.  Habet  autem  urbes  prfeci- 
puas  ^  Hipponem,  Rhegium^  et  Rusicadam, 

10.  Mauritania  vocata  a  colore  populorum.  Grseci 
enim  nigrum  p.aupov  vocanu  Sicut  enim  Gallia  a  can- 
(lore  populi,  ila  Mai:ritania  a  nigrcdiuc  numen  sor- 
tila  Cdt.  Cujus  prima  provincia  Mauritania  Sitifensis 
e&\,  qase  Sitifi  habet  oppidum,  a  quo  et  vocabulum 
traxisse  regio  perhibetur. 

14.  Mauritania  vero  Cassariensis  Colonia,  Ca^aria 
civitas  fuil,  et  nomen  provincise  ex  ea  datum,  *  Utrje- 
que  igitur  sibi  conjunctae  ab  Oricnte  Numidiam  ha- 


Ortum,  altcra  circa  Occasum  in  Mauriiania. 

17.  Extra  tres  autem  partes  orbis,  quarta  pars 
trans  Oceanum  interior  est  in  Meridio,  quse  solis  ar- 
dore  oobis  incognita  est,  in  cujus  finibus  ^  Antipo- 
des  fabulose  inhabitare  produntur.  Proxima  autem 
Hispania^  Maurttania  est,  deinde  Numidia^  inde  ro- 
gio  CarthaginensiSy  post  quae  Getuliam  accepimus, 
postea  jEthiopiam,  inde  loca  exusia  solis  ardoribus. 

18.  Sciendum  sane,  quod  quaedam  provincife  pri- 
mum  de  nomine  auctoris  appellatai  buot,  postea  a 
provincia  gentis  nomen  est  factum  ;  nam  ab  Italo 
ITALU,  el  rursus  ab  Italia  italus,  et  sic  utimur  ipso 
nomine  gentis,  quomodo  fuit  ipsum  nomen  aoctoris, 
undc  derivatum  cst  nomen  provinciae.  Ex  quo  acci- 


bent,  a  septcnlrione  mare  Magnum,  ab  Occasu  flu-  %  dit  ex  uno  homine  IBO  nominari,  et  civilatem,  et 
men  Malvam,  a  Meridie  montom  Astrixim,   '^  qui     regionem,  et  genlem. 


discernit  inter  fecundam  terram,  ct  arenas  jaccntes 
usquc  ad  Oceanum. 

42.  Mauintania  Tingitana  a  Tingi  motropolilana 
hujus  provinciae  (ivitatc  vocata.  *  Hsec  ultima  Afric^ 
exsurgit  a  monlibus  septem,  habcns  ab  Oricnte  flu- 
men  Malvam  :  ^  a  Septeotrionc  fretum  Gadilanum,  ab 
Occiduo  oceanum  Atlaoticum,  a  ^  Meridic  Gaulalum 
gentes  usque  ad  occanum  Hcspcrium  pcrerrantes* 
Regio  gignens  feras,  simias,  dracoues,  el  struthiones, 
olim  etiam,  et  elephantis  plcna  fuit,  quos  sola  nunc 
India  parturit. 

16S  43.  ^  Garamantis  rcgionis  caput  Garamma 
oppidum  fuit.  Est  autem  intcr  Gyrenensem  etiEthio- 


49.  Provinciae  autem  ex  causa  vocabulum  accepe- 
runl.  Principalus  namque  gentium  ,  qui  ad  reges 
alios  pertiDcbant,  cum  in  jus  suum  Romani  vincendo 
rcdigereni,  procul  positas  regionesprot;tit{:ta<  appel- 
laverunt. Pa^m  autem  vocata,  quod  communis  sit 
omniumqui  in  ca  nati  sunt. 

20.™  Terram  autcm  significirepraediximuselemeo- 
tum  ;  terras  vero  singulas  partes,  ut  Africat  Italia; 
eadem  et  loca.  Nam  loca  et  tcrrdespatiaiuorbcterra- 
rum,  multas  in  se  continent  provincias,  sicut  in  cor- 
purc  locus  cst,pars  una  multa  in  se  continens  mem- 
bra,sicut  et  domus  multa  in  sehabcns  cubicula  ;  sic 
terra^  cl  loca  dicunturtcrrarumspatia,  quorum  partes 


.iam,  ubi  cst  fons  •  qui  rig<!t  calore  diei,  ct  calet  C  sunt  proviuciae;  sicut  iaAsia,P/iry^a,in  Gallia,R/ie- 


frigore  noclis. 

44.  jEthtopia  dicta  a  colorc  populorum,  quos  solis 
vicinitas  torret.  J  Denique  vim  sideris  prodit  homi- 
num  color,  esl  cnim  ibi  jugis  sestus.  ^  Nam  quidquid 
ejus  est,  sub  Meridiano  cardine  est.  Circa  Occiduum 
autem  montuosa  c^^t,  arenosa  in  medio,  ad  Orienta- 
lem  vero  plagam  deserta ;  cujus  situs  ab  Occiduo 
Atlantis  roontis  ad  Orientem  usque  in  ^gyptii  fines 
porrigitur;  a  Meridie  Oceano,  a  Septentrione  Nilo 
ilumine  clauditur,  plurimas  habens  gentes,  divcrso 
vultu,  et  monsirosa  specic  horribiles. 

45.  Feranim  quoque,  etserpentium  referta  est  mul- 
tudine.  Illic  quippe  Rhinoceros  bcstia,  et  camdopar- 
dalis,  basiliscus,  draconcs  ingeutcs,  cx  quorum  cere- 


/m,  in  llispana,  Bcetica. 

21.  Nam  Asia  locus  cst,provincia  Asiae  Pkrygiaf 
Troja  regio  Phrygioiy  llium  civitas  Trojas.  Itcm 
regiones  paries  sunt  provinciarum  quas  vulgus 
conventus  vocal  ;  sicut  in  Phrygia  Troja ,  sicut 
in  Gallicia  Cantabria,  Asturia.  A  rectoribus  au- 
U^m  rcgio  nuncupaiaf  esl,  cujus  partcs  territoria 
sunt. 

22.  "  Terriiorium  autem  vocatum,quasi  taurito^ 
num. irilumbobus,  claratro.  Auliquicnimsulcoducto, 
et  possessionum,  ct  terrilorium  limites  desiguabant. 

ilOCAPUTVI. 
Deinsulis, 
4.  Insuloi  dicta",  quod  in  saU)  sint,  idest,  in  mari. 
bro  gcmmae  extrahuntur,  hiacynthus quoquc, et cry-  D  £x  iis  qaoquc  noiissima^  et  maxinae,  quas  plurimi 
soprasus  ibi  reperiunlur.  Cinnamonum  ibi  coliigitur.     veterum  solcrti  studio  indagaverunt,notand(e  sunt. 


*  llabens  ab  Ortu  Syrt.  min.  Oros.,  ibid. 

^  Hipponem,  Rheg.  et  Rusicem.  Idem,  Oros. 

^  Vtrmaue  igitur.  Oros. 

^  Qui  aiscemit  inter  fecund.  terram.  Oros.  :  Qui 
dividit  inter  vivam  terram,  et  jacentes  arenas  usque 
ad  Oceanum. 

•  Hcec  ultima  Afric(v.,.  pererrantes.  Ex  Orosio, 
illa  tamen  :  Exsurgit  a  montibus  septem.  Soliiii 
sunt  cap.  dc  Mauritania. 

'  A  Sefitentrione  fretum  Gaditanum.  Orosius  :  A 
septentrionemare  nostrum,  et  fretum  Gaditanum. 

K  A  Meridie  Gaulalum  gentes.  Orosius  :  A  Meridie 
Autololum  gentes,quas  nunc  Gaulalcs  vocant. 

*>  Garam.  Reg*  E.  Solin. 


*  Qui  riget  caLUa  Gothici,  friget  Solinus. 

i  Dcniquc  vim  sideris  prodit  hominum  color. 
Vcrba  suni  Solini,  cap.  de  India. 

^  Namquidquid  ejus  est  suJ)  Merid.  card.  E  Solin., 
cap.  Aq  jEthiop. 

*  Antipodes  fab.  Sequitur  Lactautium  et  Augus- 
tinuni. 

"  Terramautemsignificare  prmdixim.  Sup.,  cap. 
I,  ex  Scrv.,  ^En.  vi. 

"  Terriiorium  vocatum.  Scrv.,  iEn.  v.  ad  Urbem 
designataratro.  Undeet  territorium  dictum,  quasi 
trrribovium,/rt7ttm  bohus,  etaratro.Sed  tauritorium 
rcliuuimus  ex  Goth.  lib.  ,  nisi  territerium,  mavis 
ex  Vulcaui  editione,  aui  territaurium. 


513 


BTYMOLOGIARUM  LIB.  XIV. 


514 


2.  *  Britannia,  Oceani  insula,  inlerfuso  mari  toto  H  sit  mari.  Na<^citar  io  ea  arbor  similis  palmse,  cujus 


orbe  diyisa,  a  vocabulo  suse  gf^ntis  cognominata.  ^  Hsec 
in  aversa  Galliaram  parte  ad  prospectam  HispanisB 
sita  est ;  ^  circuitus  ejus  quadragies  octies  septua^ 
ginta  quinqne  millia ;  multa  et  magna  flumiua  in  ea, 
fontes  calidi,  metallorum  larga  et  varia  copia.  Gaga- 
tes  lapis  ibi  plurimus,  et  margaritae. 

3.  ^  Thanatos^  insula  Oceani,  freto  Gallico  •  a 
Britannia  destuario  tenui  separata,  frumentariis 
campis,  etgleba  uberi.  Dicta  autem  r^ana/05  amor- 
te  serpentum,  quos  dum  ipsa  nesciat,  asportata  inde 
terra  qnoquo  gentium  vecta  sit,  angues  i]lico  per- 
imit. 

4. '  Thyle  ullima  insula  Oceani  inter  septentriona- 
lem,  et  occidenlalcm  plagam  ultra  Britanniam,  a  sole 


gummi  infectum  vitrum  Geraunium  gemmam  rediUt. 

8.  ^  Fortunatce  insulae  vocabulo  suo  significanlom- 
nia  ferre  bona,  quasi  feiices,  et  beatae  fructuum  uber- 
tate.  Suapte  enim  natura  pretiosarum  poma  silvarum 
parturiunt.  Fortuitis  vitibus  juga  colHumvestiuntur, 
ad  herbarum  vicem  mcssis  et  olus  vulgo  esi ;  uode 
gentilium  error,  et  ssecularium  carmina  poetarum, 
propter  soli  tsecunditaiem,  easdem  esse  Paradisum 
putaverunt.  ^  Siiae  sunt  autem  in  Oceano  contra  Ise- 
vam  Mauritaniae,  Occiduo  proxima},  et  inter  se  inter- 
jecto  mari  discretae. 

9.  ^  Gorgades,  insuiae  Oeeani,  obversae  promontorio 
quod  vocaiur  HesperuceraSt  quas  incoluerunt  Gorgo- 
nes  feminae  aliti  pcrnicitate,  hirsuto  et  aspero  corpo- 


Domen  habens,  quia  in  ea  %slivum  171  solstitium  0  re;  ex  iis  insulse  cognominat»;  distantautem  acon- 
sol  facit,  et  nuUus  ultra  eam  dies  est ;  unde  ct  pi-     tinenti  terra  bidui  navigatione. 


grum,  et  concretum  est  ejus  mare. 

5.  OrchadeSf  insulse  Oceani,  ultra  Britaoniam  posi- 
tse  numero  triginta  tres,  «  quarum  viginti  desertse 
suot,  tredecim  coluntur. 

6.  ^  Scotta,  eadem  et  Hibernia  proxima  Britannise 
ia8ula,spalio  terrarum  angustior,  sed  silu  fccundior; 
hsec  ab  Africo  in  Boream  porrigitur,  cujus  partes 
priores  Iberiam,  et  Gantabricum  oceaoum  intendunt. 
Unde  et  Hibemia  dicta.  Scotia  autem,  quod  a  Scoto' 
rum  geotibus  colitur,  appellata.  <  Illic  nullu:^  anguis, 
avis  rara,  apis  nulla;  adeo  ut  advectos  iode  pulve- 
res,  seu  lapiilos,  si  quis  alibi  sparserit  inter  alvearia, 
examioa  favos  deseraot. 


40.  Hesperidum  iosulae  vocatae  a  clvitate  Hespe- 
ride^  quse  fuit  io  lioe  Mauritaoise;  suot  enim  ultra 
Gorgadas  sitse  sub  Atlanteum  littus  in  intimis  maris 
sinibus,  in  quarum  hortis  fingunt  fabulae  draconem 
pervigilem  aurea  mala  servantem.  Fertur  ibi  esse 
maris  sestuarium  173  adeo  siouosis  lateribus  tor* 
tuosum^ut  visentibus  procuUapsusaogueosimitetur. 

ii.  P  Chryse  et  Argyre  iosulse  io  lodico  Oceaoo 
sitse,  adeo  fecuodae  copia  metallorum,  ut  plerique 
eas  auream  superficiem  et  argeotcam  habere  prodi« 
deriot,  oode  et  vocabula  sortitse  sunt. 

i2.  Taprobana  iosula  Indise  subjacens  ad  Eurum, 
ex  qua  oceanus  Indicus  incipit,  patens  in  longitu- 


7.  (?a(/^5,  insula  in  fine  Bseticse  provincise  sita,  quse  Q  dine  octingentis  septuaginta  quinque  millibus  pas- 


dirimit  Europam  ab  Atrica,  j  in  qua  Herealis  colum- 
nse  visuntur,  et  unde  Tyrrheni  maris  faucibus  Ocea- 
ni  sestus  immittitur.  £st  autem  ^  a  continenti  terra 
eentum  viginti  passibus  divisa.  Quam  Tyrii  a  rubro 
profecti  mare  occupantes,  ^  lingua  sua  Gadir,  id  est, 
sepem^  nominaverunt,  179  pro  eo  quod  circumsepta 

Cap.  VI.  —  *  Britannia  Oceani  insula,  etc.  Hege- 
sipp.,  lib.  v,  cap.  i5  :  Quid  attexam  Britannias 
interfuso  mariy  toto  orbe  divisas?  Et  Oros.,  lib.  i, 
cap.  2  :  Britannia  Oceani  insula. 

^  Hoic  in  aversa  GalL  Oros.^  ibid.  :  Et  qmniam 
Oceanus  habet  insulas^  quas  Britanniam^  et  Hiberr 
niam  vocant,  quce  in  adversa  Galliarum  parte  ad 
prospectum  Hispanio!  sitce  sunt. 

^  Circuitus  ejus,,.plurimus.Ex  SoI.,c.de  Britannia. 

"*  Thanatos.  Solin.,  Atlianatis. 

•  A  Britannia  oistuariotenui  sep.E^X,,  ib.,equo 
resiitutus  est  hic  locus,  mendosus  in  omnibus  libris. 

'  Thyle  ultima  insula  Oceani.  Locus  e  Serv., 
Georg.  I,  ad  vcrs.  Tibiserviat  ult.  ThulCy  ete  Solin., 
cap.de Britannia^  sumplus.  Horum  verba  apponcmus, 
ex  his,  qui  volet,  niedicinam  faciel.  T/iu/e(ait  Serv.) 
insula  est  Oceani  intcr  septentrionalem  et  occiden- 
talem  plagam  ultra  Britanniam  et  Hibemiam  et 
Orchadas.  Est  autem  insula  in  Oceano  ultima,  in 
qua,  cum  sol  in  Cancro  est,  pervetui  dies  sine 
noctibus  esse  dicuntur.  Solinus  :  multcet  et  alice 
circum  Britanniam  insulce,  e  quibus  Thule  uUima, 
in  qua  Oistivo  solstitio^  sole  de  Cancri  sidere  fa- 
ciente  transitum.  nox  pene  nulla ;  brumali  solsti- 
tiOf  perinde  nullus  dtes,  ut  ortus  junctus  sit  Occa- 
sui.  Ultra  Thulem  accepimus  pigrum  esse,  et  con^ 
cretum  mare.  Chacun  ita  legebai:  /n/^rs^^.  et  occ. 


suum^  in  latiludine  q  sexcentis  vigioti  quinque  milli- 
bus.  Scioditur  amoe  inlerfluo,  tota  margaritis  repleta 
et  gemmis.  Pars  ejus  bestiis  et  Elephaotis  repletaest, 
partem  vero  homioes  teoeot.  lo  hac  iosula  dicuot 
io  uoo  aoQO  duas  esse  sestates,  et  duas  hiemes,  et 
bis  locum  veroare  floribus. 

plagam,  in  qua  cum  brumale  solstitium  sol  facit^ 
nuUus  dies  est,undepigrum  etconcretum  est  uUra 
mare.  Sed  a  sole  Thuieo  oomeo  habere  dicit,  oon  ut 
Thule  (opinor),  sed  ut  uUima,  propter  causam  a 
Servio  el  Solino  relatam ,  dicatur. 

^  Quarum  vig.  des.  Ex  Oros.^  ibid. 

^  Scotia  eadem,  et  Hibern.  £x  eod.,  quamvis  ooo 
prorsus  eadem. 

^  UHcnuUus  anguis.Ei  Solin  Y.Bed.,  in  Angl.Hist. 

j  /n  qua  Hercufis  column...  immittitur.  Ex  Oros. 

*"  A  Continenti  terra  cxx  passus.  cxl  emendarat 
Chacoo,  ex  Solini  manuscriptis  libris,  ubi  septingen* 
tis  pedibus  legitur,  non  passibus,  ut  io  Vulgatis.  Sed 
vetaot  Codices,  resque  ipsa  Isidoro  Gadibus  ipsis  vi- 
cino,  ut  par  fuit,  satis  expiorata. 

^  In  Hnguasua  Gadit.  Estquoaue  '^'^Zghadar  lie- 
brseis  sepire,  ex  Solin.,  cap.  de  Uispania. 

*"  Fortunatce.;easd.  esse  Paradisum.  Serv.,  ^u. 
V,  ad  Elysiumque  colo,  Secundum  philosophos  Ely- 
sium  est  insulas  Fortunatce. 

°  SitoB  suntautem.  E  Solin.,  cap.  ult. 

"*  Gorgades.  Ita  vet.  libri,  et  Plioii  et  Solini  Manu- 
scripti. 

p  Chryse  et  Argyr.  Solio.,  Plin.  et  Mela. 

^  Sexcentis  viginti  guinque  millibus.  Vocem  sta- 
diorum  ex  Solino,  Plinio  et  Chacooe  auctoribus  ex- 
panximu». 


^i5 

13.  *  Tyloi  insula  esi  Jndiae,  ferens  omni  tempore  ^ 
folia;  huousqoe  insulae  Oceaoi. 

14.  Item  insulie ,  qu^  ab  Heilesponlo  usqne  ad 
Gades  iu  mari  magno  suot  constitutae. 

Cyprus  insula  a  civitate  Cypro^  quae  iu  ea  est, 
nomen  aecepit.  Ipsa  ^  est  et  Paphos  Veneri  conse 
crata  in  Garpatbio  mari,  vicina  Auslro,  famosa  quon* 
dam  divitiis»  et  maxime  oeris;  ^  ibi  enim  prima  bujus 
metalli  inventio  et  utiliias  fuit. 

15.  Creta  Grseciee  pars  est  ingens  contra  Pelopon- 
n«8um  :  ^  baee  primum  a  temperiecoeli  Macaronesum 
appellata  est,  deinde  Creta  dicta  a  Crete  quodam  indi-* 
gena,  quem  aiuntunumCuretum  fuiase,  a  147  quibus 
Jupiter  ibi  abaconditua  eat,  et  enutritua.  Est  autem 


S.  ISIDOBi  UISPALfiNSIS  8PISG0PI  516 

1 75  i  ^.  ^  Cyclades  insulae  antiquitus  Grseeise  fiie- 
runl,  quas  inde  Cycladas  autumant  dictas,  quod  licet 
spatiis  longioribus  a  Delo  projectee,  in  orbem  tamen 
circa  Delum  sitae  sint.  Nan  orbem  n^xXov  Graii  lo- 
quuntur.  ^  Quidam  vero  non  quod  in  orbem  diges- 
tae,  sed  propter  scopulos  qui  circa  eamdem  sunt, 
dictas  putant  Cyclades. 

20.  Hffi  in  Hellesponto  inter  iBgseum,  et  Maleum 
mare  constitutse  circumdantur  etiam  pelago  Mjrtoo, 
»  Sunt  autem  omnes  numero  quinquaginta  tres, 
^  tenentes  a  Septentrione  in  Meridiem  millia  quin- 
genta  :  ab  Oriente  in  Occasum  millia  ducenta  :  me- 
tropolis  earum  Rhodus, 

21.  Delos  insula,  in  medio  Cycladum  sita.   Et 


insula  GraBcise  inter  Ortum,  et  Occasum  louRissimo      j-  *    n  i     r^  •  ^    ^-.  j-i .  •  --.      ^a  n^   •• 

-,  *       ^      .        . M^        u  ■*  dicta  Delos  fertur,  quod  post  diiuvium  quod  Ogygii 

tniciuporrecia,a  Septentrione  Gr8eci8B8estibus,abB., ;k„.  „.»..„,   .««  o.Kn.«   ».»u(.  «.aJtZ. 

Austro  iEgyptiis  undis  perfusa.  Fuit  autem  quondam 


cenlum  urbibus  nobilis,  undeet//eca^om/>o/isdictaest. 

16.  *  Prima  etiam  remis  et  sagitiis  ciaruit,  prima 
litteris  '  jura  fixit,  equestres  turmas  prima  docuit. 
Studium  musicum  ab  Ida;is  dactylis  in  ea  coeptum ; 
capris  copiosa,  ^  cervis  eget,Ittpos  etvulpes,  aiiaque 
feratum  noziay  nusquam  gignii,  serpens  ibi  nuUus, 
noctua  nuUa,  et  si  invehatur,  statim  moritur.  Larga 
est  auiem  vitibua  eC  arboribus.  Dictanmus  herba  in 
Grela  nascitur,  et  alimus,  quse  admorsa  dinrnam 
famem  prohibet;  ^  Phalangos  autem  venenatos  gi- 
gnit,  et  iapidem,  qui  Idwus  daetylus  dicitur. 

17.  *  Abydos  insuia  in  Europa  super  Hellespon- 
tum  posita,  angusto  et  periculoso  mari  separata,  ot 


temporibus  notatur,  cum  orbem  multis  mensibus 
continua  nox  inumbrasset,  ante  omnes  terras  radiis 
solis  iUuminata  est,  sortitaque  ex  eo  nomen,  quod 
prima  manifeslala  fuisset  visibus.  <*Nam  ^ov  Graeci 
manifestum  dicunt.  p  Ipsa  est  et  Ortyqiay  eo  quod  pri- 
mum  ibi  visae  sunt  coturnices  aves,  quas  179  Grseci 
SpTu^oc;  vocant.  <i  In  hac  insula  Latona  enixa  est 
Apollinem,  et  Dianam,  Delos  autem,  et  civitas  dici- 
tur,  et  insula. 

22.  ^  Rhodos  Cycladum  prima  ab  Orieote,  in  qot 
•  rosse  capituluip  dicitur  esse  inventum,  dum  ibi 
civitas  conderetur,  ex  quo  et  urbs»  et  insuia  Rhodos 
est  appellata.  In  hac  urbe  soUs  coiossus  fuit  aereus 
septuaginla  cubiiorum  altitudine.  Fuerunt  et  alii 


aeu^os  Grjeoe  dicta ,  quod  sit  introilus  HeUesponti  $  oentum  numero  in  eadem  insula  colossi  minore». 


maris,  in  quo  Xerxes  pontem  ex  navibus  fecit|  et  in 
Graeciam  iransiiL 

16.  ^  Coas  insula  adjacens  provincise  AtUcse ,  in 
qua  Hippocrates  medicus  natus  est,  quse,  ut  Yarro 
testis  est,  arte  lanificii  prima  in  omamentum  femi- 
narum  inclaruit. 

*  Tylos.,,ferensomnitemporefoLA\.,viT^ans  o.t.f, 
^  fpsa  est  et  Paphos,  Hoc  uon  referri  ad  Gypnim 

insulam,  sed  ad  urbem  in  eo,  quse  oJim  Cypros  dice- 
batur,  et  Paphos  aiebal  Gbacon. 

^  Ibi  enimprima  hujus  metalL  inv.  Plin.,  lib.  viii, 
cap.  56,  et  lib.  xxxiy,  cap.  2. 

*^  Hcec  primum  a  temperie  coeli.  E  SoUn.,  cap.  17. 

•  Prima  etiam  rem.  Ex  eod. 

'  Jura  fixit,  Soiinus,  jura  junxit.  Vid.  Platon.  in 
Minof.  H 

»  Cervis  eget.  Ex  Solin..  Piin.,  lib.  vin,  cap.  lviii  :  0 
Mirabiliusin  ead.  insula  (Creta)cervos,pra^terquam 
in  Cvdoniatarum  Regione^  non  esse. 

^  Phalangos  autem.  Sic  vcro  legit  Solinus  :  Pha^ 
langium  aranei  genus  est^  si  nisum  quceras,  nulla  vis 
est,  si  potestatem,  ictum  hominem  veneno  interficit, 

^  Abydos  insula.  Abydos  neque  insula,  neque  in 
Eu  opa  est,  sed  ut  ait  Solinus,  de  HeUespouto  lo- 
quens  :  Abydos  Asice  est,  et  Sestos  Europas.  Serv.  ad 
vers,  Fauces  tentantur  Abydi.  Qeorg.  i.  Sestos  et 
Abydos  civitates  sunt  Hellesponti,  quce  angusto  etpe* 
riculoso  marisegregantur.  Nos  haec  aliis  concinoanda 
relinquimus. 

Coos.  Solinus  :  Multas  quidem  insulas  objacentAt' 
ticce  continenti,  sed  suburbana^  ferme  sunt  Salamis, 
Sunium,  Cos,  CeoSf  etc,  quceut  Varro  tesiis  est, 
subitlioris  vestis  amicula  arte  lanificcBScieniuBprima 


23.  ^  Tenedos  una  ex  Cycladibus  ad  Septentrionem 
sita,  in  qua  olim  civitas  a  Tene  quodam  eondita  est. 
Unde  nomen  urbis  illius,  vel  poUus  insulae  fuit.  "  Nam 
Tenes  iste  infamatus,  quod  cum  noverea  sua 
coDCttbuisset,  fugiens  hanc  insulam  vacuam  cultori- 
busobUnuit;  unde  et  Tenedos  insuia  dicta  est; 

in  ornatum  feminarum  dedit,  In  Solin.  Ms.  Ecclesiae 
Tolet.  libro,  Ceos,  Cos  legitur,  et  quidem  jampri- 
dem  queslus  est  Hermolaeus  Barb.  harum  vocum 
affinitate  ssepe  peccatum  a  iibrariis  in  bonis  aucto- 
ribus.  Ila  ut  jam  prope  usucapta  sint  a  Goo,  qu» 
Geos  erant  fortasse  propria ;  sed  ianificium  fuerit, 
Plinio  auctore,  utrique  commune.  Hippocrates  ta- 
men  communis  esse  non  potiut,  quem  fuisse  con- 
siat  Goum.  Sed  Goos  Hippocratis  patria  non  objacet 
AlUcae  in  mari  iEgeo,  sea  Rhodo  in  Icario  pelago. 
^  Cyclades...  quas  inde  CycL  aut.  E  Solin. 

*  Quidam  vero  non  auod  m  orb.  Vid.  Serv.,  ^n. 
iii  ad  Cycladas^  et  creh.., 

"»  Sunt  autem  omnes  num,  Ex  Oros. 
»  Tenentes.  Ita  Golh.  omnes  Tendentes  non  dis- 
plicet.  ex  Vulc. 

*  Nam  B^Xov  Grceci.  Verba  sunt  Serv.,  Mn.  m. 
P  Ipsa  est  et  Ortygia.  E  SoUn.,  cap.  17. 

^  In  hac  insula  Latona,  Verba  Serv.,  Jln,  in,  ad 
vers.  Sacra  mari  colitur. 

'  Rodos  Cycladum  prim.  Ex  Oros. 

"  RoscB  capitulum.  AI.  capilolium,  al.  capulum, 
al.  capulum,  forle  cohivum,  vcl  coivum.  Gloss.  ^ot- 
vum  xdXu^  ^o^oO  [xe(iux6xoc. 

*  Tenedos  Ex  Oros. 

"  Nam  Tenes  iste...  dicta  est.  E  Serv.,  JEa^  ii., 
ad  vers.  Tenedos  notissima  fama. 


517 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XIV. 


5t8 


*  sic  Cicero :  T&nen  ipsum,  cujus  ex  nomine  Tene*  H  nacria  dicta  propter  Iria  oxfa,  id  est,  promontoria, 


dos  nominatur. 

i4.  ^  Carpathos  una  ex  Cycladibus  a  Meridie  posuta 
*  contra  iEgyptum,a  177  qua  Carpathium  mare  ap* 
pellatum  est,  vocata  propler  celerem  fruciuum  matu- 
ritatem.  ^  Esl  enim  inler  jEgyptum  et  Rhodum.  Ex 
hac  insula  dicuntur  et  Carpasice  naves  magnae  et 
spatiosaa. 

25.  ^  Cythera  insula  una  ex  Cycladilms  a  parte  Oc- 
cidaa  sila,  cujus  Porphyris  antea  nomen  fuit.  Cy" 
thera  auiem  vocata,  quod  ibi  Venus  sit  orta. 

26.  '  lcaria  insula  una  de  Gycladibas,  quse  lcario 
mari  nomen  dedit.  Haec  inter  Sainan,  et  Myconum 
proearrentibus  saxis  inhospitalis  est,  et  nuliis  sini- 
bu8  portaosa.  Dicitur  autem  lcarum  Cretensem  ibi 


Pelorum,  Pachynum,  et  Lilybceum,  ^  Trinacria  enim 
Grsecum  est,  quod  Latine  triquetra  diciiur,  quasi  in 
tres  quadras  divisa.  ^  Haec  ab  Italia  exiguo  freto 
discreia,  Africum  mare  prospectaos,  terris  frugi- 
fera,  auro  abuodans,  cavernis  tameu,  et  fistalis  pe- 
netrabilis,  veniisque,  et  sulphiire  plena.  Dnde  et  ibi 
^tnae  montis  exstant  incendia  :  in  cujus  freto  Scylla 
est,  et  Charybdis,  quibus  navigia  aut  absorbentur, 
aut  coUiduniur. 

179  33.  Fuitaalem'"  qoondam  patria  Cyclopum, 
et  postea  nutrix  tyrannorum,  frugum  ferlili8,ac  pri- 
mum  terris  omnibus  commissis  seminibas  aratro 
proscissa.  Principem  urbium  Syracusas  habet :  fon- 
iem  Arethusam^  el  Alphasum  fluvium   magnorum 


naafragio  interiisse,  et  de  exita  hominis  impositum  |  generatorem  equorum.  In  ea  insula  °  primum  est 

inventa  comoedia. 

34.  Achaten  lapidem  ipsa  primum  ex  Achate  flu« 
mine  dedit.  Parturit  et  mare  ejas  coraliam ;  ^  gignit 
et  sales  Agrigentinos  in  igne  soiubiles,  crepitantes 
in  aquis.  Omnis  ambitas  ejus  clauditar  stadiorum 
tribusmillihus.  Saliastias  aatem  dicit  ItaliiB  oonjanc^ 
tam  fuisse  Siciliam,  sed  medium  apatium  impetii 
maris  divisum,  et  p  per  angastiam  scissum. 

35.  Tapsus  insala  stadiii  decem  a  Sicilia  remota 
jacens,  et  planior,  unde  et  nancapata.  De  qua  ¥ir- 
gilius  :  4  Tapswmque  jacentem. 

36.  ^olicB  insuiae  Siciliae  appeilatffi  ab  '  jEoIo 
Hippottt  filio,  quem  poetse  finxerust  regem  fuiise 
ventorum,  sed,  at  Yarro  dicit,  rector  fiiit  istarom  in- 

JC  salaram,  et  quia  ex  earum  nebulis  et  fumo  futuros 


nomen  loco. 

27.  s  Naxos  insola  ante  Dionysias  dicta,  qaasi 
IHonaam,  quod  fertilitate  vitium  vinoat  caeteras;  est 
autem  a  Delo  xviu  raiilia  passuum  separata,  ex  qua 
olim  Jovis  ferlur  adversus  Titanas  fuisse  profectua. 

29.  ^  Melos  ex  numero  Cycladumj  una  omnium 
ioaolarum  rotandissima,  unde  et  nuncupata. 

1.76  29.Historia  dicitex  Jasone  uatum  fuisse  Phi- 
lomelam  etPlutum;  es  PhiloiDelo  Pareantum  geni- 
tam,  qni  de  suo  nomine  Paron  insulam  et  oppidum 
appellavit,  prius  autem  Minoia,  deinde  Paros  dicta. 
^  De  qua  Virgiiius  :  Niveamque  Paron.  Gignit  enim 
marmor  eandidissimum,  quod  Parium  dicunt.  Mittit 
etsardanlapidem,marmoribus  quidem  prsestantiorem, 
sed  inter  gemmas  vilissimum. 

30.  Chios  insula  Syra  lingua  appellatur,  eo  ^Hoi 
ibi  mastix  gignitur.  J  Syri  enim  Masticetn  Ghio  vocant. 

31.  Samos  insala  est  mari  ^gaeo,  ubi  nata  est 
Juno;  ex  qua  fuit  sibylia  Samia,  et  Pythagoras  Sa- 
mius,  a  quo  philosophiae  nomen  inventum  est.  In 
hae  insula  reperta  prius  tictilia  vasa  iraduntur.  Unde 
et  vasa  Samia  appellata  sunt. 

32.  Sicilia  a  Sicano  rege  Sicania  cognominata  est, 
deinde  a  Siculo  Itali  fratre  Sicilia.  Prius  autem  Trt- 


•  Sic  Cicero.  Varr.  iii. 
^  Carpathos,  £x  Oros. 
<"  Contra  jEgyptum,a  qua  carpathium mare. Acro 

in  Uor. 

*  Estenim  inter  Mgyptum,et  R^(Hi.E.Serv*,  J£n,iu. 
c  Cythera.  Ex  Oros.  et  Solin.,  licebit  etiam  Cy-^^ 

theream  appellare.  Stephanus,  X^^tToci  toX  ^  v^voc,' 
%aX  ^  yoviQ  Ku6£pa{a.  Serv.,  Mn.  i,  ad  illud.  :  At  Cy- 
iherea  novas  artes.  Cythereaab  insula,  inquii,  qu(e 
plurali  tantum  numero  dictur,  ut  sunt  alta  Cy^- 
thera.  JEn.  x. 

'  Icaria  unade  Cycladibus.  Sol. :  De  Sporadibus  est 
lcaros.  Sed  Cycladas  quoque  Sporadas  fecu^se  videtur 
Virgilius,  cumdixit:  Sparsasqueper  asquor  Cycladas. 

'Naxos  insula  ante  Dionysias  dicta.  Solinus.  Na^ 
xos  DionysiaspriuSfOuam  Naxosdicta;vel  quod  hos- 
pita  libero  Patri^vel  quod  fertilitate  vitium  vincat 
cteteras.  Quare  autem  Naxos  dicu  sit,  Diod.  Sicul. 
lib.  IV  lllud  sevo,quasi  Dionazon.  aduiterinum  duco. 

»>  Melos.  E  Solin. 
De  qua  Virg.  Niveamque  Parm^  Esx,  lu. 

^Syn  enim  Mastieken.  Ead.  leguntar  in  libeli.  de 
Locis  Heb.  ex  Act.  apost.,  inler  Hieronymi  Opera. 


praedicebat  flatus  ventorum,  ab  imperitis  visus  est 
ventos  sua  potestaie  retinuisse.  Eaedem  insulae  et  Ktt(- 
eanioi  vocantur,  quod  et  ipsae,  sicut  ^tna  ardeant. 
37.  Sunt  autem  novem  babenies  propria  nomina, 
quarum  primam  Lyparus  quidam  Lyparen  vocavit, 
qni  eam  ante  ^Eolum  rexit.  Altera  ■  Hiera  vocator, 
quod  sit  collibus  eminentisaimis ;  reliquse  vero^  id 
esi,  StrongylCy  Didyme,Ericusa,  *  Hephasstias^  Phas' 
nicusa,  Evonimos,  Ericodes,  Phienicodes ;  qndd  quo- 

^  Trinacria...  quod  Latine  Triquetra.  Pliniua  et 
Solin.,  triquetra  ;8ed  triauadram  scripsisse  Isidorum 
verisimile  est  ex  etymolo^ia,  et  ex  Quintiiiano  qui 
iib.  I,  cap.  5.  Etymologia  inquit  nonnunquam  bar- 
bara  ab  emendatis  conatur  discemere,  ut  cum  Tri- 
quetram  dtci  Siciliam^an  Triquadramoporteat,  etc. 

^  Ha;c  ah  Italioi  exig.  fret.  Ex  Justin,  lib.  iv,  in 
princip. 

™  Fuit  autem  quondam  Patria.  Ex  Oros.,  1.  ii,  c.  4. 

°  Primum  est  inventa  Comosdia.  Ex  Solin. 

«  Gignit  et  sales  Agreg,  Ex  eod.  Idem,  inf.,  lib. 
XVI,  cap.  2. 

p  Et  perangustiam  scissum.  Id.,sup.,].  xin,c.  48. 

q  Virg. :  Tapsumque  jacentem.  UbiServ. :  Insula 
non  longe  a  Syracusis  fluctibus  pene  par. 

'  Moio  Hippotce  fil.  E  Serv.,  iEn.  i,  ad  vers. 
jEoliam  venit. 

»  Hiera  quod  sit  coUibus  emin.  Sive  quod  Upbv,  hoc 
est,  sacrum  pro  magno  u^urpant,  ita  uti  nosGraeci, 
sive,  ut  aitSolinus,  qaodsit  Valcanoprsecipuesacra. 

^  HephcBstias.  Haec  in  Editione  Margarini  non  est, 
et  quidem  sine  ea  numerus  constat.  Soliaus  ei  Pli- 
Ditt8  aeptem  tantam  esiie  dicant. 


519 


S.  ISIDORI  UISPALENSIS  EPISGOPI 


520 


Diam  nocte  ardeDt  ^olice,  iSO  sive  Yulcanias  di-  J|  lium    frelo,  cincU  Ligustici  aequoris    sinu  ad  pro- 


cuntur,  ex  iis  qusedam  ab  inilio  Don  fucrunt,  postea 
mari  edilae  usque  nunc  permanent. 

38.  Stcechades  insulae  Massiliensium  srxaginta 
millium  spatio  a  Conlinenti  in  fronte  *  Narhonensis 
provinciae,  qua  Rhodanus  fluvius  in  mare  exit.  Dictse 
autem  Grsece  StceclmdeSy  quasi  opere  in  ordinem 
sint  positae. 

39.  Sardus,  Uercule  procreatus,  cnm  magna  mul- 
titudine  a  Libya  profectus  Sardiniam  occopavit,  ct 
ex  suo  Tocabulo  insulae  nomen  dedit.  Hsec  in  Africo 
mari  facie  vestigii  humani,  ^  in  Orieniem  quam  in 
Occidentem  latior  prominet,  ferme  paribus  iateribus, 
quse  in  Meridiem  et  Septentrionem  vertunt,  ex  quo 
ante  commercium  a  navigantibus  Graecorum  t^voc 
appeilata  est. 

40.  Terra  patot  in  iongitudine  millia  gxl,  lalitu- 
dine  xl.  In  ea  neque  serpens  gignitur,  neque  lupus, 
«ed  «  solifuga  tantum  animal  exiguum  hominibus 
perniciosum.  Yenenum  quoque  ibi  non  nascitur,  ^ 
nisi  herba  per  scriptores  plarimos,  et  poetas  menio- 
rata,  apiastro  similis,  quse  hominibus  rictuscontrahil, 
et  quasi  ridentes  interimit.  •  Fontes  habel  Sardinia 
calidos,  infirmismedelam  prsebentes,  furibus  csecila- 
tem,  si  sacramento  dato  oculos  aquis  tetigerint. 

4i .  Corsicas  insulse  exordium  incolae  Ligores  de- 
derunt,  appeilantes  iSi  eam  ex  nomineducis.  Nam 
qusedam  Corsa  nomine  '  Ligur  mulier,  cum  Taurum 
ez  grege,  quem  prope  iittora  regebat  trai^snatare 
solitum,  atque  per  intervaila  corpore  aacto  remeare 


specium  Italia;.  B^t  autem  mullis  promontoriis  angu- 
losa,  gignens  la^lissima  pabula,  et  lapidem  quem 
cathochiten  Graeci  vocant. 

43.  ^  Ebosus  insula  Hispanise  dicla,  quod  a  Zanio 
non  procul  sit,  quasi  ebozos.  Nam  lxx  stadiis  ab  ea 
distat,  cujus  terram  serpentes  fugiunt.  Huic  contra- 
ria  est  Colubraria^  quae  referta  est  anguibus. 

44. '  Baleares  insulae  Hispaniae,  duse  sunt,  Aphro- 
siade  et  Gymnasie,  et  major  et  minor.  Unde  et  eas 
vulgus  majoricam  ei  minoricam  nuncupat.  tH9 
In  iis  primum  insulis  inventa  est  funda,  qua  lapides 
emittuntur,  unde  et  Baleares :  dictae  :  i  ^iXXetv  enim 
Graece  mitterc  dicitur ;  ^  unde  et  ballista,  quasi  missa 
et  fundibalum.  Virgilius  :  Balearis  verbere  fundoi. 
B  CAPUT  VH. 

De  promontoriis. 

1 .  Commane  est  insulis,  ut  promineant ;  inde  et 
loca  earum  promontoria  dicuntur.  Sic  *  Sallustius 
de  Sardinia  :  In  Orientem  latior  prominet  quam  in 
Occidentem. 

2.  ^  Sigcsum  promontorium  Asise,  abi  Hellespon- 
tus  apertius  dilatatur.  Dictum  autem  Sigeeum  propter 
Herculis  taciturnitatem,  quia  probibitus  hospitio  a 
Laomedonte  Trojauonim  rege,  simulavit  abscessum, 
et  inde  contra  Trojam  cum  silentio  venit,  quod  di> 
cilur  aiY^. 

3.  Maleum  promontorium  Grseciae,  quod  intrai 
mare,  et  per  millia  quinquaginta  protenditar,  ubi 
unda  ita  saeva  esk,  °  ut  persequi  naviganles  videa- 


videret,  cupiens  scire  incognita  sibi  pabula,  taarum  C  tur.  Hoc  autem  promontohum  a  Maleo  rege  Argivo- 
a  cffiteris  digredientem  usque  ad  insulam  navigio      rum  nomen  accepit. 


prosecuta  est.  Gujus  regressu  insula^  fertilitatem  co- 
gnoscenles  Ligures,  ratibus  ibi  profecii  sunt,  eamque 
nomine  mulieris  auctoris,  et  ducis  appellaverunt. 

4S.  Haec  autem  insula  Grsecc  xbpvn]  dicitur,  a 
Cymo  Herculis  filio  habitata.  De  qua  Yirgilius  : 
C^fmoMs  taxos.  ^  Dividitur  aotem  a  Sardinia  xx  mil- 

»  In  fronte  Narbon.  Prov.  Oros.,  lib.  i,  cap.  2. 

^  In  Orientem,  quam  in  Occidentem  latior,  Locus 
estex  lib.  ii  Histor.  Sallustii  citalusab  Agell.,  lib.  xii, 
cap.  28^  Cui  ex  Isidoro  addi  ha^c  possuni :  Ferme  pa- 
ribus  lateribusy  quce  in  Meridiem,  et  Septentrionem 
vertunt.  Corrigendusidom  apudNon.  in Pacies.  Voces 
antem  ante  commercium  Chaconi  suspectae  erant. 

"  Sed  solifug.  Sup.,  lib.  xii,  cap.  3. 


c 
d 


iSS  4.  <*  Pelorum  promontorium  Siciliae  respid- 
ens  ad  Aquilonem,  secundum  Salluslium  dictum  a 
gubernatore  Annibalis  illic  sepulto. 

5.  p  Pachynum  promontorium  Siciliae,  Austrum 
spectans,  ab  aeris  crassitudine  dictum.  Nam  iraxuc 
est  pinguis,  et  crassus,  Austro  enim  perflatur. 

nasias  dictas  ait,  quod  aestate  nudi,  quasi  palestrits' 
incedant. 

j  paXXeiv  enim  GroiC.  Eod.  mod.,  inf.,  lib.  xviii, 
cap.  10. 

^  Unde  ballista,  quasi  miss.  et  fundibalum.  Ita  ve- 
tcres  Iih.,hic  et  lib.  xviii,  cap.  10,  et  apud  Aug.,  in 
ps.  liv.  Et  Vcgei.,  lib.i,  cap.  16  :  Teretes  lapides  de 
funda,velde  fustibalo;ci  lib.  ii,cap.l5:  Funditores. 


Nisi  herba.  £x  Isidoro  emendandus  Servii  locus,  ft  qui  ad  fundas,  vel  fustibalos;  et  lib.  iii.  cap.  4  : 
~   o  TT«^^  -..-•  u —  Fustibalus  fustis  est  longus.  Quare  fundibalum 

omnino  legendum,  non  fundibulum. 

Cap.  VII.  —  ^  Sic  Sallustius  de  Sardin.  Qui  ciUlur 
(ut  suficriori  capite  diximus)  ab  Agellio,  et  Non., 
ex  lib.  II  Hist. 

»"  Siga^um  pr&m...  <svfy.  E  Serv  ,  M.  ii,  ad  illud  : 
Sigaia  igni  freta  lata  reluc.  Ubi  codex  Scrvi  Vatica- 
nus  :  q.  d,  m-fy, 

»  Ut  persequi  navig.  Servius,  iEn.  5,  ad  illud  : 
Maleasque  sequacibus  undis :  sequaces  inquit,  id  est, 
persecutrices. 

0  Pelorum  prom.  Ex  eod.,  iEn.  iii,  ad  iliud  :  Ba" 
rescent  claustra Pelori.  lilud  tamen,  respiciens  Aqui- 
lonem^  Oros.  est.  lib.  i,  cap.  2. 

p  Pachynum.  Item  etServ.,  iEn.  iii,  ad  vers.  Pro 
jectaque  saxa  Pachini,  et  voces  pinguis  ei  aliense 
videbanuir  Cbaeoni,  neque  immeriio. 


Eclog.  8  Unde  sunt  bsec. 

«  Fonteshabet.  Ex  Soiin. 

'  Ligur  mulier.  Citat  haec  Priscian.,  lib.  vi,  ex 
Sallujlii  lib.  ii  Histor.  :  Sed  ipsi  ferunt,  Taurum  ex 

frege  quem  prope  littora  regebat  Corsa  nomine 
igur  mulier,  ex  quo  intelligilur  totum  huiiC  locum 
esse  Salluslii. 

»  Dividitur  autema  Sardin.  Oros.,  ibid. 

*»  Ebosus  Oros.,  ibidt  Cffiterum  de  Etymoi.  Quod 
non  procul  a  Zanio,  aroplius  quserendum,  Sive  Za- 
nio,  sive  Dianio  legas. 

*  Baleares  Insulce  duas.  Aprosiades,  et  Gymnasi- 
des.  Forte,  Aphrodisiada;,  sic  dictae  quod  (utait  Arist. 
lib.  ircd\  Oocu{Aao.  dbccuo(AiTttv)  apud  hos  majori  in 
pretio  feminae  sinl  quam  viri.  De  Gymnaaiis,  Plin., 
lib.  ui.cap.  5 :  Baleares  funda  bellicosas  Grceci  Gym* 
nasias  dixere.  Diodor.  Siculus,  lib.  vi,  cap.  1,  Gym- 


m 


BTYMOLOGURUM  LIB,  XIV. 


528 


6,  •  Lilybamm  promonlorium  Siciliae,  soHs  Oc-  fl  Nubes  excessit  Olympus).  Dictus  auiem  •  Olympus, 


casum  intendens,  vocatum  ab  ejusdem  nominis  ci* 
iritate,  quse  ibi  est  sita. 

7.  ^  Borion  promontorium  Numidiae  vocalum,  eo 
quod  Aquilonem  intendat.  Hoc  Hipponem  Rhegium 
postea  dictum,  pro  eo  quod  sil  aequore  interruptum. 

8.  Calpe  Hispaniae  promontorium. 

tS4  CAPUTVm. 

Demontibus^  casterisque  terrce  vocabulis, 

i.  Montes  sunt  tumores  lerrarum  altissimi  dicli, 

quod  sint  emineutes.  Quidam  autcm  propriis  ex  cau- 

sis  vocati  sunt,  ex  quibus  nolandi  sunt,  qui  opinione 

maximi  celebranlur. 

2.  Mons  Caucasus  ab  India  usque  ad  Taurum  por- 
rectus,  pro  gentium  ac  linguarum  varietate,  quoquo- 


quasi  Ololampus  (id  est,  j  quasi  ccelum),  Hic  mons 
Macedoniam  dividita  Thracia. 

10.  ^  xithos  mons  Macciioniae,  et  ipse  allior  nubi- 
bus,  tantoque  sublinnis,  ut  io  Lemnum  umbra  ejua 
pertendat,  quae  ab  eo  lxxvi  millibus  separalur. 

M.^  Pamassus  mins  est  Thessaliae  juxta  Boeo- 
tiam,  qui  «;emiuo  vertice  est  erecius  in  coelura.  Ilic 
in  duo  findilur  juga,  Cyrrham  ISG  et  iVmam, unde 
et  nuncupatu^  eo  quod  in  singulis  jugiscolebanlur 
Apollo,  et  Liber.  Haec  juga  a  duobus  fratribus  Cithe- 
ron,  et  Helicon  appellantur.  Nam  Helicon  diclus  ab 
Helicone  fratre  Citheronis. 

i2.Item  Ceraunii  sunt  montes  Epiri^acrebrisdicti 
fuiminibus.  Graece  enim  fulmen  xipocuvoc  dicitur. 


versum  vadit,  diversis  nominibus   nuncupalur.  Ubi  g      i3.  Apenninus  mons  Sip[ie\ht\is,  quasi  Alpes P(mi- 

nasy  quia  Uannibal  veniens  ad  Italiam  easdem  Alpes 
aperuit,  unde  et  Virgilius  :  Alpes  immittet  apertas. 
Has  enim  Hannibal "  post  bella  Hispaniae  aceto  rupit. 
Juvenalis:  Et  montem  rupit.aceto.  £tinde  loca  ipsa 
quae  rupit  Pa?ninai  Alpes  vocantur. 

14.  Moos  ^tnaex  igne,  etsuIphuredictus;Bunde 
et  Gehenna.  Gonstat  autem  hunc  ab  ea  parie  qua 
Eurus,  ei  Afrieus  flat,  habere  speluncas  plenas  sul- 
phuris,  et  usque  ad  mare  deductas;  quse  speluncae 
recipientes  in  se  fluctus  ventum  creant,  qui  agitatus 
ignem  gignil  ex  sulphure,  unde  fit  quod  videtur  in- 
cendium. 

15.  Pyrenceus  et  ipse  a  crebris  fulminum  ignibus 
nuncupatus,  Graece  enim  ignis  itup  vocatur*  Iste  est. 


auiem  ad  Orientem  in  excelsiorem  consurgit  sublimi- 
Utem,  propter  nivium  candorem  Caucasus  nuncupa- 
Uir.  Nam  Orientali  lingua  Caucasum  significatcamli- 
tftttn,  id  est,  nivibus  densissimis  candicantem.  Unde 
et  eum  Scylhae,  qui  eidem  montijunguntur  «Croaca- 
tin  vocaverunt.  Casim  enim  apud  eos  candor^  sive  nix 
dicilur. 

3.  Mons  Taurus  a  plerisque  idem  vocatur  qui  et 
Caucasus. 

4.  d  Libanus  mons  Phoenicum  altissimus,  cujusme- 
minerunt  prophetae  :  diclus  a  thure^  quia  ibi  eolligi- 
tur ;  cujus  ea  pars,  quae  est  super  eum  ad  Orientalem 
plagam  respiciens,  Antilibanus  appellatur,  id  est, 
contra  Libanum. 


5.*  i<lrara/A  mons  Armeniae,  inquo  arcam  historise  C  4^^  1°^^^  Galliam  atque  Hispaniam,  quasi  de  indu- 
post  diluvium  resedisse  testanlur.  Unde  et  usque  ho-      stria,  munimenlum  intcrjacet. 


die  ibidem  lignorum  ejus  videntur  vesligia. 

iS5  6.^  Acroceraunii  montes  propter  aliitudincm, 
et  fulminum  jactus  vocati  sunt.  Graece  enim  fulinen 
xifauvoc  dicitur.  Sunt  aulcm  inler  Armeniam  et  Ibe- 
riam,  incipienles  a  portis  Gaspiis  usque  ad  fonlem  Ti- 
gridis  fluvii. 

7.  Hyperborei  montes  Scylhiae  dicti,  quod  supra^  id 
est,  ultra  eos  flat  Boreas. 

8.  '  Riphan  montes  in  capite  Germanise  sunt  a 
perpetuo  ventorum  flatu  nominati.  Nam  ^tf^  Graece 
impctus  et  6p(jLY)  dicitur,  ii:o  tou  ^(Tcreiv. 

9.  Olympus  mous  Macedoniae  nimium  praecclsus, 
ita  ut  sub  illo  nubes  esse  dicantur  {^  Dequo  Virgilius  : 

*  Lilybamm.  Ex  Oros.,  ibid. 

*»  Borion  prom.  Soiin.,  cap.  30 :  Borion  promon- 
torium,  quod  Aquilone  cceditur,  Grxci  advenx  sic 
vocaverunt.  Quse  vcro  sequuniur  deHippone,  Rhegio 
p^stea  dicto,  sunl  quidem  ex  eod.  Solino,  sed  non 
erant  hujus  loci,tanium  abest,  ul  superioribus  fue- 
rint  annecicnda. 

«  Cap.  Vlll.  Croacasin.  Al.,  Graucasum.  Vid. 
Plin.,  lib.,  VI,  cap.  18,  etSolin.,  cap.  52. 

^  Libanus.  .   dictus  a  thure.  £st  enim  Hebraeis 

nJi13.v  lebona,  thus. 

•  Ararath,  Ex  Hieron.,  de  Locis  Hcbraic,  Gen., 
cap.  8. 

'  Acroceraunii.  E  Serv.,  ^n.  ii,  ad  vers. :  Vicina 
Cerauniajuxta;ei  Georg.  i,ad  vers. :  Alta  Ceraunia 
telo  dejicit. 

ff  Riphasimontes. ESery.  Georg.  iii^ad  UlndiGens 

Patrol.  LXXXH. 


16.  ^  Solorius  a  singularitate  dicitur,  quod  omni- 
bus  Hispaniae  monlibus  solus  altior  videatur,  sive 
quod,  oricnie  sole,  anle  radius  ejus  in  eo  quam  ipse 
cernatur. 

17.  Calpe  mons  in  ultimis  nnibusOceani,  quidiri- 
mit  Europam  ab  Africa,  quem  Atlantis  finem  esse 
dicunt.  P  De  quo  Lucanus ; 

Hesperiam  Galpen,  summumqnc  implevit  Atlantem. 
Atlas  PrometheiiST  frater  fuit,  et  rex  Africse,aquo 
astrologise  artem  prius  dicunt  excogitatam,  ideoque 
diclus  est  sustinuisse  coelum.  Ob  eruditionem  igitur 
ejus  disciplinae  et  scieniiam  coeli,  nomen  ejus  in  mon- 
tem  Africae  derivatum  est,  qui  nunc  Atlas  cognomi- 

0  effrena  virum  Riphceo. 

^  De  quo  Virgilius  :  I^ubes  excessit  Olympus.  Apud 
Maronem  haec  nusquam  sunt. 

•  Olympus,  quasi  ololamp.  Ex  eod.,  iEn.iv,  ad  il- 
lud  :  Ipse  Deum  tibi. 

i  Quasi  coelum.  Hoc  Isidori  profecto  non  est. 

^  Athos...  qui  ab  eo  WLSumill.  Ita  Solin.^  cap.  21. 

^Parnassus.  Scrv.,  ^n.  x.  Pamassus  mons  est 
Thessaiix  juxta  Boeotiam,  qui  in  duo  finditurjuga^ 
Citheronem  Liberi,  et  Heliconem  Apollinis^et  musa- 
rum.  Itemque  lib.  vii ;  Cyrra  autem^  et  Nysa  urbes 
sunt  sub  eisdem  jugis  sitce. 

^Post  bella  HiSpanias.  E  Serv.,  ^n.  x,  ad  vers. 
Exitium  magn. 

»  Unde  et  gehenna.  Hoc  quam  vim  habeat  nescio. 

0  ^lorius.  Vid.  Plin.,  lib.  iiif  cap.  i. 

p  De  quo  Lucanus.  Lib.  i. 

17 


623 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  BPISCOPI 


%U 


Dalar,  qui  propter  aUiludinem  suam,  quasicoeli  ma-  g 
cbinam  atque  astra  susteatare  videtur. 

18.  Alpes  autem  proprie  montes  GallisB  sunt,  de 
quibus  Yirgilius  :  Aerias  Alpes,  Et  dicendo  aerias ; 
verbum  expressit  a  verbo.  Nam  *  Gallorum  lingua 
Alpes  montes  alti  vocantur.  Hae  sunt  euim  quse  Ita- 
lise  murorum  cxhibent  vicem. 

19.  Colies  suni  pr8eminentiorajugamontium,quasi 
colla. 

20.  Juga  autem  montium  ex  eo  appellala  sunt  quod 
propinquitaie  sui  jungantur. 

21.  Tumulus  est  mons  brevis,  quasi^ttm^n^  tellus. 
Ilcm  ^  tumulus,  terra  congesta,  ubi  nulla  memoriaest. 

22.  Valles  sunt  humilia  loea  quasi  vulsa,  Hinc  et 
convalles^  depressa  loca  terrarum  inier  montes. 

1 9S  23.  Campus  est  terrarum  planities.  Diclus  n 
autem  campu^, quod  brevis  sit  pedibus,  nec  erectus  ut 
montes,  sed  pateus,  et  spatio  suo  porrectos,  et  ja- 
cens;  unde  et  Grsece  icthloy  dicitur.  Sumpsit  autem 
nomen  ex  Grseca  etymologia;  '  x^^  ^^^  Grseci 
breve  dicunt. 

24.  ^  Solum  est  omne,  quod  sustinet,  a  solidi- 
tate  dictum  scilicet,  unde  et  de  mari  Virgilias  ait : 
Subtrahiturque  solum. 

25.  Saltus  sunt  vasta  et  silvestria  loca,  ubi  ar- 
bores  exsiliunt  in  altum. 

26. «  Fauces  sunt  angustorum  locorum  aditus  in- 
tcr  duos  montes,  loca  angusta^  et  pervia,  dicta  a 
faucium  similitudine,  quasi  foces. 

27. '  ConfrageSy  loca  in  quse  undique  venti  cur- 
runt,  ac  sese  frangunt»  ut  Nsevius  ait :  /n  mmies  p 
ubi  venti  frangebant  locum, 

29.  ff  Scabra  sunt  loca  situ  aspera,  unde  et  sca- 
bies  dicitur,  a  corporis  asperitate. 


29.  ^  Lustra  obscura  latibula  ferarum  et  laporom 
oobilia  sunt,  undeet  lupanaria  lustra  dicuntar^per 
contrarium  videlicet,  quia  parum  illustrantur. 

30.  '  Lucus  est  locus  densis  arboribus  septns, 
8olo  lucem  detrahens.  Potest  et  a  collucendo  cnBbris 
luminibus  dici,  qase  ibi  propter  religionem  genti- 
lium  cultumque  fiebant. 

tS931.  Deserta  vocata,quianonseruntur,etideo 
quasi  deseruntur,  at  sunt  loca  silvarum  et  rooBtiom, 
contraria  uberrimarum  terrarum,  qase  sunt  uberri- 
mae  glebse. 

32.  Devia  sunt  loca  sccreta  ct  abdita,  quasi  extra 
viam ;  ipsa  sunt  et  invia.  Inde  et  i  Aviaria  secreta 
locaet  a  via  remota,  aut  tantum  adibilia  avibus; 
unde  est  illud :  Inculta  rubent  aviaria  baccis. 

33.  ^  Amoena  loca  Verrius  Flaccns  dicta  ait,  eo 
quod  solum  amorem  preestent,  et  ad  le  amaoda  al- 
liciant.  Varro,  quod  sinemunere  8ant,necquidqiiam 
in  his  officii,  quasi  amunia,  hoc  est,  sine  frueto, 
onde  et  nuUus  fructos  exsolvitur.  Inde  etiam  nihil 
prsestantes  immunes  vocantur. 

34.  ^  Aprica  loca,  quse  sole  gaudent,  quasi  Avtu 
f^lxni,  id  est,  sine  frigore^  sive  quod  sint  aperto  coelo. 

35.  Opaca  vero  loca,  quasioperta  coelo,  aprico 
contraria. 

36.  »  Lubricum  dici  (constat)  locnm,  ab  eo  quod 
ibi  quis  labitur ;  et  lubricum  dicitur,  non  quod  labi- 
tur,  sed  in  quo  labilur. 

37.  °  jEstiva  sunt  loca  umbrosa,  in  quibos  per 
aeslatem  viiant  pecora  solis  ardorem.  Statios : 

Et  umbrosi  patuere  sestiva  Lycsei. 
38.<>  Navalia  suot  loca  ubi  naves  fabricantor.  Hoc 
et  p  textrinum  yocatur. 
lOO  39.  ^Statio  est  ubi  ad  tempos  stant  naves. 


»  Nam  Gallorum  lingua  Alpesm,  a.  EServ.,-ffin. 

T,  ad  illud  :  Alpini  Borece, kifeiius Album  quod 

nos  dicimus^a  Grceco.quod  est  SO^yt^est  appellatum, . . 
Sabini  tamen  Alpum  dixerunt,undecredt  potest  no- 
men  Alpium  a  candore  nivium  vocitatum, 

^  Item  tumulus  terra  congesta.  Deesse  videtnr  ali- 
qoid.Serv.iEn.  iii,  ad  vers. :  Forte  fuit  juxta  tu- 
mulus,  etc.  Hoc  sermone,  (inquit)  et  collem,  et  sepul* 
crum  fuisse  significat, 

^Xft\L^enim,  Vid.  sup.,  lib.  xii,  invoce  Camel,, 
inf.  lib.  XX,  cap.  11,  in  Cama. 

^  Soium  est..,  quod  susiinet.  EServ.,  iEo.  vii,ad 
vers.  Cereale  solum,  Locus  vero  ab  Isidoro  citatus, 
^n.  V. 

•  Fauces  sunt,  E  Serv.  Ui  bivias  armato  obsidam, 
£n,  XI. 

'  Confrages,  Feslus  :  Conflages  loca  dicuntur  in 
au(e  undique  confluunt  venii.  Nonius  :  Confluges 
loca,  in  quce  diversi  conflunnt  rivi. 

E  Scabra  sunt  loca  s,  a,  E  Serv.  ad  vcrs.  Scabra 
rubigine,  Georg.  i.  Sed  vox  loca  apud  eum  non  lej^itur. 

^  Lustra,  Idcm.  ^q.  i,  ad  vers.  Lustrabuni  con- 
vexa,  —  Lustraj  etferarum  cubilia,  et  lupanaria  per 
contrarium  dicimus,  quia  parum  illustrantur, 
J  Lucus,  Idem.  ad  vers.  Lucus  in  (Jrbe  fuii  summ. 
-fin.  I  :  Lucus  auiem  diciiur,quod  nonluceai,  non 
quod  sint  ibi  lumina  causa  reltgionis, 

i  Aviaria,  Idem,  Georg,  ii :  Aviaria  secreta  ncmo- 
ra.quas  aves  frequeniant. 

*  Amwna  loca  Varro.  Hic  Verrius  et  Varro  alter 


alterius  sedem  occupaverat,  ot  constat  ex  FestOy  et 
Scrv.,  iEn.  iv,  ad  vers.  Amoena  vireia,  et  £a.  v 
ad  Tartara  habeni. 
^  Aprica  loca.  ES.iEn.  w  :  Transponium  fugai, 
™  Ei  lubricum  dicitur  non  quod  /a^tf ur.Qaod  qui- 
dem  ad  locum  attinet;  alioqui  lubricum  dicitur  et 
quod  labilur,et  in  qao  labimur.  Serv.,  iEn.  ii  :Lubri- 
cum  diciiur  quod  labitur^  dum  teneiur,  ui  piseis, 
ei  in  quo  labtmur^  ui  : 

...  Sese  opposuit  Salio  per  lubrica  sorgena. 

Et  Isidorus  ijpse,  lib.  xiLubricus,  abeo  quod  labi- 
tur.  Quare  nihu  hic  opus  uUa  correctione,  consen- 
II  tientibus  praesertim  libris  omnibus,  tantom  qua  de 
^  re  sit  sermo  atlendisse  oportuit. 

"  jEsiiva,  E  Serv.  Georg.  3. 

^  Navalia,  Ex  eodcm,  Mn,  xi. 

p  Hocet  textrinum,  Serv.,  JEn,  ii,  ad  vers.  £di- 
ficant,  sectaque  intex.  —  Translatio  (inqoit)  a  navi. 
bus,  ut  Cicero  :  Navem  Hbi  a^dificaiam  esse  Mes- 
sanas.  iiem  intexuni,  ui  : 

Bisdcnas  Italo  texamas  robore  naves. 

Ad  hanc  videtur  textrini  notionem  respexisse  Ci- 
cero,  lib.  iv,  act.  2,  in  Verrem  dicens  :  Insula,  /ti- 
dices^  Meliia  est  saiis  laio  a  Sicilia  mari  pericu- 
loso  que  disjuncta,  in  qua  esi  eodem  nomine  oppi- 
dum,  quo  iste  nunquam  accessit^  quod  iamen  isH 
iextrinum  per  iriennium  ad  muliebrem  vestem 
conflciendam  fuit.  Ludcns,  scilicet,  in  vocc  ambigaa. 
<i  Siatio  esi.  E  Serv.,  iGn.  ii. 


585 


BTYM0L06IARUM  LIB.  XIY. 


586 


Por/ti^  ubihiemant;  *  importunum  autemubinuU  H     5.  »  Barathrum  nimiae  altiludinis  nomeu  est,  et 


lum  refugium,  quasi  nullus  portus. 

40.  ^  Portus  autem  locus  est  ab  accc^su  vento- 
rum  remotus,  ubi  hibcrna  opponere  solcnt.  Et  por- 
tu$  dictus  a  deportandis  commerciis ;  hunc  veteres 
a  •  bajulandis  mercibus  baias  vocabanl,  illa  decli- 
natione  a  baia  baias,  ut  a  familia  familias, 

4i.  ^  Littus  est  terra  aquse  etmari  vicina.  Et 
dictum  littus,  *  quia  fluctu  eliditur,  '  vel  qood 
aqua  alluitur.  fs  Gicero  in  Top. :  Littus  est  quafluctus 
eludit. 

48.  Circumluvium,  locus  qoem  aqua  circumluit, 
AHuvium  consumpiio  riparum  ex  aquis. 

Margo  estpars  cujus  libet  loci,  ut  puta  maris,  unde 
et  nomen  accepit. 

Maritima,  quasi  maris  intima. 

43.  Ostia  ab  ingressu  et  exitu  fluminis  dicta  in 
mari. 

ContinenSt  perpetua  terra,  nec  utlo  mari  discre» 
ta,  quam  Graeci  ^irstpcv  vocant. 

i»l    CAPDT  IX. 
De  inferioribus  ierra^. 

i.  Specuseai  fossa  sub  terra,  i*  qua;  perspici  po- 
test;  ^  offiiXaiov  Graece,  spelunca  Latine. 

8.  Spiracula  appcllata  omoia  loca  pestiferi  spiri- 
tus,  quae  Graeci  -/(OL^^tia  appellant,  vel  Ackeron' 
tea,  Etiam  Yarro  spiraculum  dicit  hujuscemodi  lo  - 
cnm,  ei  spiracula  ex  co  dicuntur  loca  qua  terra 
spiritum  edit. 

3.  Hiatus  praeruptio  terrse  profunda,  quasi  itns; 


dictum  barathrum^  quasi  vorago  atra,    scilicet,  a 
profunditate. 

6.  **  Erebus^  infcrorum  profundiias  atque  recessus. 
®  Styx  inh  xoO  aruYspou,  id  est,    a  Iristitia  dicta, 

co   quod   trisles  faciat,  vel  quod  trislilism  gignat. 

7.  P  CocytuSf  locus  inferi.  Cocytus  autem  nomen 
accepit,  Graeca  interpretatione,  a  luctu  et  gemitu. 

8.  4  TartaruSf  vcl  quia  omnia  illic  turbata  sunt, 
Mi  -riic  Toipayjic,  vel,  quod  est  verius,  inh  toO  TopTof 
p(Csiv,  id  est,  a  tremore  frigoris,  199  quod  estalgere, 
et  rigere,  scilicet,  quia  luce,  soleque  caret.  Nam  ne- 
que  illic  vapores  snnl,  qni  ex  solis  luce  gignuntur, 
ncque  flatus,  qui  ejusdem  motibus  incitantur,  sed 
perpetnus  stupor  :  ToepTocpCCetv  enim  horrere,  et  tre- 

B  mere  apud  Graecos  legitur.  Hic  enim  fletus  et  stri- 
dor  dentium. 

9.  '  Gehenna  est  locus  ignis,  et  sulphuris,  qnem 
appellari  putant  a  valle  idolis  consecrata,  quae  eat 
juxta  murum  Hierusalem,  repleta  olim  cadaveribns 
mortuorum.  Ibi  enim  Hebraei  filiossuos  immolabant 
daemonibus,  et  appellabatur  locus  ipse  GehennoUp 
Futuri  crgo  supplicii  locus  ubi  peccatores  cruciandl 
sunt,  hujus  loci  vocabulo  desigoatur.  Duplicem  au« 
tem  esse  gehennam,  et  ignis,  et  frigoris  (in  Job  la- 
gimus). 

10.*  /n/l?rtt5  appellatur,  eo  quod  inf^a  sit.  Sieut 
autem,  secundum  corpus,  si  ponderis  sui  ordinem  te- 
ncant,  infcriora  sunt  omnia  graviora,  ita,  secundnm 
spiritum,  inferiora  sunt  omnia  trisliora.  ^  Unde  et  in 


proprie  aulem  hialus  est  omnis  oris  aperlio,  trans-  C^^^^  lingua  origo  nomiois,  quo  appellatur  inferuM^ 


lata  a  feris,  quarnm  avidiias  oris  adapertione  mon- 
stratnr. 

4.  ^  Profundum  proprie,  quasi  cnjus  porro  ait 
fundus;  abusive  autem  profundum,  vcl  sursum  vel 
deorsum  dicilur,  ut  : 

'  ...  Maria  &c  (erras,  Ccelumque  profundum. 

*  Importunum  est,  Serv.,  JEn  xi  :  Importunum 
autem  est^quod  caret  portUy  id  estj  quietCf  ubinul- 
lus  est  portus, 

^  Portusautemlocus  abacc.  v,  r.  Haec  ex  margine 
assumpta  credo.  Sunt  autem  Yirgilii  verb.,  iEn.  iii : 

Portusab  accessu  vcntorum  immotus... 

Nec  minus  illa  quae  sequuntur,  quae  sunt  ex  iiiGeorg. : 

Et  stabula  a  ventis  hiberno  opponere  soli. 

^  A  bajulandis  mercibus  Baias,  —  Baiarum  vero 
quaeprope  Cumas  alia  est  ratio,  dicta  namquea  Baio 
Ulyssis  socio  illic  scpullo,  ul  ait  Serv.,  Mn.  iii,  ad 
vers.  Buc  ubi  delatus  Cumasam.  Siiius  : 

docet  ille  tepentes 

Unde  fcraot  nomen  Baiae,    comitemque  dedisse 
DuIiehiaB  puppis  stagno  sua  nomina  monstiiat. 

^  Littus  est  terr,  a.c.m.  v.  EtquidemScrviusmodo 
littus  definit  terram  aquae  vicinam,  niodo  terram 
mari  vicinam,  quod  ulrumque  inclusit  Isidorus. 

*  Quia  fluctu  eliditur.  Al.,  eluditur, 

'  Vel  quodaqun  alluiiur.  Al.,  alliditur. 

ff  Cic...  qua  fluctus  eludit.X\,,elidit,  dc  quo  I.ii, 
c.  30.  Non  est  autem  Ciccronis  dcfiDitio,  sed  Aquilii. 

Cap.  IX.  —  **  Specus,..  qux  perspici  p.  Nempe 
ab  aspicietido  dicitnr.  De  genere  et  declinatione  hu- 


cx  eo  quod  nihil  suave  habeat,  resonare  pcrhibetnr. 
ii."  Sicut  Qutcm  cor animalis  in  medioest,  ^itaet 
infemuslu  medioterrae  esse  perhibotur.  Unde  et  in 
Evangelio  legimus :  Incorde  terras,  Philosophi  autem 
dicuntqnod  inferi  pro  eo  dicantur,  quod  animae  hine 
ibi  ferantur. 

jus  nominis,  vide  Serv.  ad  verba  Virg.  JEn.  vi :  Mie 
sveciis  horrendum,  el  Priscian.,  lib.  vi. 

»  XTWlXfliiov  Gra!c.  spelunc,  lat.  E  Serv.,  Eclog.  iO. 

j  Qua  Groici  x«pw^"«  Galenus  :  noXXdbcic^k  dbcbToO 
irveu[iaToc  (jlovov  xarit  t^v  iJoiwotiv  ^  pXaSvi  -^v^ixcLi^  xa- 


OaKgp  Iv  Tct;  x«P»^*'oi«  AvopiaapLivoi;  vwp(oi{. 
^  Profundum  proprie,  E  Serv.,  JEn.  ii. 
t  Maria  ac  terraSy  ca^lumquep 
wk  JEn.  1. 


Verba  Virg ., 


Barathrumnim,  a.  n.  E  Serv.,  Mn.  iii  :  06xi- 
dety  atque  imo  Barathri,  etc. 

■  Ereous.  Ex  eod.,  Mn.  iv. 

«  Styx.  hth  Tou  (TTUYspotJ.  Ex  Serv.,  Mn,  vi. 

p  Cocytus.  Serv.,  JSn.  vi.  Cocytus  fluvius  infero" 
rum  dictus  M)  toO  xwx6tiv,  id  est,  lugere. 

Tartarus,  Ex  eodem  Mn.  vi  ad  illud   :    Tum 
Tartarus  ipse  Bis  patet,  elc. 

'  Gehenna.  Ex  Hicron.  in  Matth.,cap.  10. 

»  Infernus,.,  perhibetur.Ex  \ug,yhh  xii.  de  Ge- 
nes.  ad  lill.,cap.  34. 

*  Unde  et  in  Grasca  ling,.. orig..,quod  nml  suave, 
Nempe  aB»ic.  quasi  irfi^;.  . 

«  Sicut  autem  cor  animal,  Ex  Hieron.   m  Jon., 
cap.  2.  Qui  locus  rostituendus  ex  hoc  loco. 

\  Ita  infemus  in  medio  terrm,  Serv.ad  vors...  TeU 
luris  petras  subire,  Mn.  vi. 


LIBER  DECIMUS  QUINTUS. 


198CAPUTPRIMUM. 
De  civitatibus, 

1.  De  *  aactoribus  conditarum  urbium  plerumque 
dissensio  invenilur,  adeo  ut  ne  urbis  quidem  Romsp 
origo  possit  diligenter  aguosci.  Nam  Sallustius  di- 
cit :  Urbem  Romam,  sicuti  ego  accepiyCondidere^  at- 
que  habuere  initio  Trojani.et  cum  iis  Aborigines,  Alii 
dicunl  ab  Evandro,  secundum  quod  Virgilius  : 

Tunc   rex  Evandrus  Romanae   condilor  arcis. 
Alii  a  RomulOy  ut  : 

En  hujus,  nate,  auspiciis  ilia   inclyta  Roma. 

2.  Si  igilur  lantae  civitatis  certa  ratio  non  apparet, 
non  mirum  si  in  aliarum  opinione  dubitatur.  Unde  nec 
historicos,  nec  commentatores  varia  dicentes  impe- 


DE  iEDIFIGIIS  ET  AGRIS. 

A  brdlce  speculatio  interpretatur,  eo  quod  in  sublimi  con- 
structa  sil,  ei  de  longevenientiacontempletur.  Hieru* 
salem  autem  pacifica  in  nostro  sermonc  transfertur. 
Oppida  nobilia  gui^  vel  qux  constituerunt, 

6.  t  Dionysius  qui  et  Libcr  pater,  cum  Indiam  vic- 
tor  perambulasset,  Nysam  urbem  ex  suo  nomine 
juxta  Indum  fluvium  condidit,  et  quinquaginta  mil- 
libus  hominum  adimplcvit. 

7.  ^  Medus  autem  iEgaei  fiiius  Mediam  construxit, 
undo  et  regio  ejus  Medias  nomen  sortita  est. 

8.  Persepolim  urbem  capul  Persiciregni  *  Perseus 
Danaes  195  filiuscondidilfamosissimam,  confertis- 
simamque  opibus,  i  a  quo  et  Persida  dicta  est. 

9.  ^  Ctesiphontem  quoquePar/Ziiapud  Parthiam 


ritiae  condemnare  debemus,    quia   antiquitas  ipsa  B  condideruiit,  iu  aemulationem  Babyloniae  urbis. 


creavit  errorem.  Sane  quasdam,  de  quibus  aut  san- 
ctae  Scripturae,  aui  historiae  gentium  certam  origi- 
ncm  rcferunt,  paucis  admodum  verbis  rctexere 
oportet. 

3.  Primus  ante  diluvium  Cain  civitatem  Enoch  ex 
nomine  fiiii  sui  in  ^  Naid  condidit ;  quam  urbem  sola 
multitudine  suae  posterilatis  implevit. 

4. '  Primus  post  diluviumNemrod  gigas  Babylonem 
urbem  Mesopotamiae  lO^i  fundavit.  Hanc  Semiramis 
regina  Assyriorum  ampliavit,  murumque  urbis  bitu- 
mine,  et  cocto  latere  fecit.  Vocabulum  autem  sump- 
sit  a  confusione,  eo  quod  ibi  confusae  sint  atqua 
permistae  linguae  aedificanlium  turrim.  Q 

5.  ^  Judaei  asserunt  Sem  fiHum  Noe,  quem  dicunt 
Melchisedech,  primum,  post  diluvium,  in  Syria  con- 
didisse  urbem  Salem,  in  qua  regnum  fuit  ejusdem 
Meichisedech.  Hanc  postea  tenuerunt  Jebusa^i^  ex 
quibus,  et  sorlita  cst  vocabulum  Jebus,  sicque  duo- 
bus  nominibus  copulatis,  Jebus  et  Salem  vocatus  est 
Hierusalem,  •  quae  postea  a  Salomone  Hierosolymay 
quasi  Hierosolomonia  dicta  est.  Haec  et  corrupte  a 
poetis5o/ywa  nuncupata  est,  et  postmodum  ab  iElio 
Adriano  jElia,  vocitata  est.  Ipsa  est  Sion,  '  quae  He- 

»  Cap.  I.  De  auctoribus,,.  errorem.  B  Serv., 
Mu,  VII,  ad  illud  : 

Nec  praenesiinae  fundator  defuit  urbis.  Q 

^  In  Naid  condidit.  In  omnibus  libris ,  permutatis 
litleris,  ex  Naid  india  evaserat.  LXX  :  'EJijxee  xal 
Kfliiv  dcicb  Tou  7cpoa<i)7cou  xou  6sou,  xa\  cbxT)aev  iv  fr^  NorfB 
xarlvavxi  t&u  iBtjA.  Et  Joseph.  lib.'  i  Antiq.*  cap.. 
4  :  ncXXTjv  xa\  iTreXtttGv  y^v  IBpieTai  (i,eTi  xih^  -pvaixbc 
Kdiv  NaiJa  totcov  oUtw  xaXou(jievov.  Quod  auiem  eo  loco 
Hicronynnu«,  non  aliler  inlerpretetur,  nihil  ad  Isido- 
rum,  qui  LXX,  ut  solet,  secutusest.  Addequod  idem 
Hieronymus  in  lib.  de  Locis  Heb.  :  Naid,  terra  (in- 
quit)  in  qua  liabitavit  Cain.  Nisi  Edem  pro  India  cum 
Chachone  mavis. 

«  Primus  post  dil.  Ex  Oros.,  lib.  ii,  cap.6. 

**  Juda^i  Asser.  Ex  Hieron.,  lib.  de  Locis  Heb. 

«  Qu(e  postea  a  Salomone  Hierosolym.  Idem  dixit 
Eusob.,  lib.  IX,  de  Praep.  Evang. 

^  Quai  Heb.  speculatio.Sxt  omncs  libri.  Speculam, 
Ilioronymus. 

f^  Dionys condidit.  £x  Eusebii  Chron. 


10.  ^  Susis  oppidum  Persidae  aiunt  Memnonis  pa- 
trem  constituisse.  Dictum  autem  Susis,  quod  immi- 
neat  Susk  fluvio.  Ibi  est  regia  Cyri  lapide  candido  et 
vario  cum  columnis  aureis,  et  lacunaribus  gemmis- 
que  distincta,  continens  etiam  simulacrum  coeli, 
stellis  micantibus  prsesignatum^  et  caetera  humanis 
mentibus  incredibilia. 

ii.  Bactrum  oppidum  Bactriani  condiderunt,  ex 
proprioamne  eum  cognomiuantes,qui  Boc/rus  vocatur. 

i2.  ™  Carra  civitas  Mesopotamiae  trans  Edessam 
condita  a  Parthis,  ubi  quondam  Romanus  est  caesus 
cxerc;itus,  ct  Crassusdux  captus. 

13.  Edessam  urbcm  Mesopotamiae  condidit  Nem- 
broth,  filius  Chus,  190  postquam  de  Babylonemi- 
gravit,  in  pua,  et  regnavit,  quae  ante  Arach  cognomi' 
nata  est.  ^  Ipse  construxit,  et  Chalannen,  quae  postea 
verso  nomine  a  Seleuco  rege  dicta  est  Seleucia. 
*Philadelphiam  urbem  Arabiae  condidit  Raphaim,gen8 
antiquissima,  quam  interfecerunt  filii  Loth. 

14.  Seleucus  unus  ex  pueris  Alexandri,  post  mortem 
ejusdem  Alexandri,  occupato  regoo  Orientis,  urbem  in 
Syria  condidil,  eamque  ex  Antiochi  patris  sui  nomine 
Antiochiam  nuncupavit,  etSyria;  caput  instituit.  p  Ipse 

^  Medus  autem  Egan  /ilius.  — Et  Medeas,  ut  ait  Dio- 
dor.,  lib.  V. 
I  ^  Perseus  Danaes.  Cum  libri  Athei,  Athe^  Audia^ 
et  Andia^f  haberent,  cur  ipse  sibi  Isidorus  non  auxi- 
liaretur,  qui  paulopost  Tarsum  Ciliciae  a  Perseo  Da- 
naes  prole  aedificatam  dicit?  Vid.  Hygin.,  Fabul.  275. 

j  A  quo  et  Persida.  Ruffious  in  translatione  Jose- 
phi  Susan  Persidae  metropolim  vocat. 

^  Ctesiphontem.  Plin.,  hb.  vi,  cap.  26. 

^  Susis  Oppidum.  Haec  urbs,  et  Susis,  et  Susa,  et 
Susae  a  Hieronymo  dicitur,  Daniel,  cap.  viii  et  ix,  de 

Sua  Plin.  lib.  vi,  cap.  27.  —  Menonis  Patrem  habent 
othici  quos  vidimus,  non  fratrem,  ut  impressi. 

"*  Carra.  Ex  Hier.  de  Locis  Heb. 

^lpseconstruxit  et  Chalannen.  Quam  eamdem  esse, 
cuni  C/mp/ion/e  ailHieronym.  in  Quaesi.  in.Grenes., 
et  in  Am.,  cap.  6.  Yidcnd.  idem  in  Locis  Hebraicis. 

«  Philadelph.  Ex  eod.  lib. 

p  Ipse  quoque  Laodiciam.  Euseb.  in  Chron.  :  Se^ 
leucusAntiochiam,  Seleuciam,  Laodiciam,  Apamiam, 
Edissam^  Berceam,  et  Pellam  urbes  condidit. 


589 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XV. 


530 


qnoque  Laodiciam^  et  Seleuciam,  ipse  Apamiam^  ei  H 
Edessam  urbes  construxit. 

15.  *  Ikimascus  Syrias,  condita  et  nuncupata  a  Da- 
masco  dispensaloris  Abrahae  6lio.  Haec  anlea  in  omni 
Syria  tenuitprincipatum.  Necdum  enim  florebanl  ibi 
Antiochia,  Laodicia,  et  Apamia,  quas  urbes  post 
Alexandrum  conslructas  esse  cognoscimus.  Hic  est 
Damascus,  qucm  Abraham  futurum  sibi  haeredem 
dixerat,  antequam  esset  illi  promissus  Isaac. 

16.  ^  Gazam  oppiditm  Palsestinae  condiderunt  He- 
vaei,  inqua  habilaveruul  Gappadoces  pristinis  culto- 
ribas  intcrfcclis.  Yocata  autem  Gaza^  eo  quod  ibi 
Gambyses  rex  Pcrsarum  thesauros  suosposuit^  cum 
bellum  iEgypliis  intulisscl.  Persarum  enim  lio^ua 
thesaurus  Gaza  nominatur. 

197  17.  Philistim  urbem  coudiderunt  Aliophyli ;  B 
ipsa  est  Ascalon,  de  qua  supcrius  memoravimus,  nun- 
cupata  ex  uomine  Gesioim,  qui  fuit  nepos  Gham,  et 
filius  Mesraim. 

18.  ^  Dor  urbs  fuil  quondam  potcntissima,  et,  versa 
vice,  Stratonis  iurris,  posleaab  Herode  roge  Jud«Ra; 
in  honorem  Ccesaris  Augusli  Ccesarea  nuncupata.  In 
qoa  Cornelii  domum  Ghrisli  vidil  Ecclesia,  et  Phi- 
lippi  aediculas,  et  cubiculum  qualuor  virginum  pro- 
pbetarum. 

19.  Joppe  oppidum  Palestinae  maritimum,  iidem 
Paiaestini  aediticaverunt,  ^  ubi  saxum  osteoditur, 
quod  vinculorum  Andromedae  adhuc  vestigia  relinet, 
cujuft  belluae  forma  eminentior  elephantis  fuit. 

20.  *  Jericko  a  Jebusaeis  condita  traditur,  a  quibus 
et  nomen  traxisse  perhibetur;  hanc  subvertit  Jesus.  Q 
Pro  qaa  exstruxit  aliam  Ozam  de  Belhei  ex  tribu 
Ephraim.  Sed  et  haec  eo  tempore,  quo  Hiorusalem 
oppugnabatur  a  Romanis,  propier  perBdiam  civium 
eapta  atque  deslructa  est,  pro  qua  teriia  aedificata  est 
urbs,  quae  hodie  usque  permanet. 

21.  Sichem  Samariae  urbem,  quae  Latine  etGraece 
Sichima  vocalur,  aedificavit  Emor,  appellavitque  cam 
nomine  Sichem  filii  sui.  ^  19S  Ipsa  est  nunc  Nea- 
poli»,  civitas  Samaritanorum. 

22.  Bethel  urbem  Samariae  condiderunt  Jebusaei, 
qnae  prius  vocabatur  Luza;  sed  postquam  dormiens 
ibi  Jacob  vidit  scalam  innitentcm  coelo,  et  dixit  : 
Vere  hic  domus  Dei  esty  et  poria  cosli;  hacex  causa 
nomen  locus  acccpit  ^  Bethel,  id  est,  domus  Dei. 
Quando  autem  ibi  ad  Jeroboam  vituli  aurei  fabricati  D 

*  Damascus.  Ex  Hieroo.,  in  Quaesl.  in  Genr-s. 

^  Gazam.  Ex  eodcm  in  Locis  Heb.,  el  in  Ezech., 
cap.  40. 

^  Dor.  Ex  Hieronym.  in  Epitaph.  Paulae.  Sed  lo- 
cum  Uieronymi  in  Palimpseslo  relictum  ab  Isid.  Brau- 
lio  non  expolivit. 

^  Ubi  saxum  ostenditur.Ex  Solin.,  cap.  47.  Ex  quo 
restitutus  est  hic  locus. 

•  Jericho.  Ex  Hier.  de  Locis  Heb. 

'  Sichem^  ipsa  est  nunc  Neap.  Hier.,  ibid.,  et  in 
Epitah.  Paulae. 

e  Beth.  Ex  lib.  de  Locis  Heb. 

**  Bethlehem,  etc.  Hier,  in  ProL  in  Am. :  Sexmil- 
libus  abest  a  sancta  Bethlehem^  quce  mundi  aenuit 
Sa/vatorm. EtinEpitaph.  Paulae  :  SalvCf  Bethlehemy 


sunt  vocata  est  Beihavenj  id  esi,  domus  idoli,  quae 
antea  vocabatur  domus  Dei. 

23.  ^  Bethlehem  Juda,  civitas  David,  quae  roundi 
genuit  Sulvatorem,  a  Jebusaeis  condila  fertur,  el  vo- 
cala  primum  Ephrata,  Quando  autem  Jacob  ibi  pe- 
cora  sua  pavit,  eidem  loco  Bethlehem  nomen,  quodam 
vaticinio  futuri,imposuit,quod  domuspatiis  interpre- 
tatur,  propter  eum  panem  qui  ibi  decoelo  descendit. 

24.  *  Chebron  civilas  Jud»ae,  quae  quondam  voca- 
balur  ArbCt  condita  est  a  giganlibus  ante  septem 
annos  quam  ab  eis  Tanis  urbs  ^j^ypti  conderetur. 
Ipsa  est  Arbe  a  numero  ita  vocata,  quod  ibi  tres  pa- 
triarchae  sepulti  sunt,  et  quartus  Adam.  Ipsa  esl  J  et 
Mambre  vocata  ex  uno  amico  Abraha;. 

25.  ^  Samariam^  a  qua  omnis  regio  quae  circa  eam 
fuit  nomen  accepit,  Sennacherib  rex  Assyriorum  con- 
slruxit,  vocavilque  1  Wl  Satnartam,  id  est,  custodiani . 
quia  quando  Israel  transtulii,  Mcdos  ibi  cuslodes  con- 
stituit.  Hancobsidione  caplam  Antiochussolo  coaequa- 
vit.  Quam  posiea  Herodcs  a  fuudameniis  instaurans, 
in  honorem  Augustif  Augustam,  id  est,  Sebastiam 
Graeco  sermone  vocavif.  Ibi  siti  sunt  Elisaeus  et  Ab- 
dias  propbetcts  et  quo  major  inter  nalos  mulierum 
non  fuit,  Baptista  Joannes. 

26.  Tiberiademvero  Herodes  aliusin  Judaea,  iu  no- 
mine  Tiberii  Gaesaris  condidit. 

27.^  Tyrus  urbs  Pboeuicum  condila  a  Phcenicibus 
fuit.  Haec  est  cintas  ex  qua  aurum  regi  Salomoni  de- 
ferebatar,  in  qua  optima  purpura  tingitur.  Undc  ct 
Tyria  dicitur  nobilis  purpura. 

28.  "*  Phoenices  a  Rubro  profecti  mari,  Sidonem 
urbem  opulemissimam  condiderunt;  "quam,  a  pis- 
cium  copia,  Sidon  appellaverunt.  Nam  pisccra  Phcc- 
nices  sidon  vocanl.  Ipsi  etiam  Tyrum  in  Syria;  ipsi 
Vticam  in  Africa,  Hipponemy  Leptim;  aliasque  urbes 
in  ora  maritima  coudiderunt. 

29.  Ipsi  T/ie^a5inBoeotia,duceGadmo;  ipsi  postremo 
in  ultima  orbis  tendeotcs,  urbem  in  Oceano  construxe- 
runt,  eamque  lingua  sua  Gades  nominaverunt.  Nam 
mos  erat  antiquus  Phoenicum  gentis,  multos  simul, 
mercandi  causa,  a  dorao  proficisci,  et  cum  incolarum 
animos  commercio  rerum  iis  anle  incognitarum,  sibi 
conciliassent,  loca,  quae  condendis  urbibus  idonea 
videbaniur,  capere. 

30.  Ex  iis  profecta  et  Dido  in  littus  Africse  urbem 
condidil,  ct  <>  Carthadam  nominavit,  quod  Pboenicia 

domus  paniSfin  qua  natus  esi  ille  panis,  qui  de  coelo 
descendit . 

»  Chebron.  Quo  modo  etiam  scribit  Hieronym.  AI., 
Hebron.  . 

j  Ipsa  est  et  Mambre,  Ex  Quaest.  m  Gen.,  cap.  35. 

^  Samariam,  etc.  Vid.  Hieronym.  in  Isai.,  cap.  36. 

*  Turus.  Idem,  in  cap.  33. 

n  Phcenices.  Ex  Justin.,  lib.  xviii. 

"  Quam  a  piscium  copia,  Vidi  ego  nummos  Gadi- 
bus,  quae  Phoenicum  colonia  fuil,  repertos,  quorum 
una  in  parte  Hcrculis  Sidouiorum  deus,  in  altera  duo 
pisccs  inerant. 

«  Carthadam  nommayt^  ESoIin.,cap.  iO.EtGar- 
thaginem  a  Cartha  dictam  ail  etiam  Serv.,  iEn.  iv, 
ad  illud  :  CarthagOy  aut  antiqua  Tyros. 


531 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


5Sft 


lingua  cxprimil  dvitatem  tiovam;  900  mox  ser-  ^     38.  Seleuciam  Isaarise  coadidii  Seleucus,  qui  ei 
mone  verso  Carthago  est  dicta :  hanc  Seipio  delevit.      Antiochiam. 
Qu&e  antem  nunc  est,  postca  aRomanis  condita  est.  *■ 
Carlhago  autem  antca  Byrsay  posl  Tyrus  dicta  esi, 
deinde  Carthago. 

31.  ^  Memphim  civitatem  iEgypti  aediticavil  Epa- 
phus  iovis  tilius,  cum  in  secuoda  i£gypio  regnaret. 
Hsec  est  urbs  ubi  charta  nascitur,  ubi  etiam  oplimi 
mathemaiici  fuerunt.  ^  Nam  hanc  urbem  magicis  ar- 
libus  deditam  pristini  usque  ad  praesens  tempus  ve- 
siigia  erroris  ostendunt. 

32.  <•  Tanis  metropolis  iEgypti,  ubi  Pharao  fuit, 
et  Moyses  cuncta  signa  fccit  quae  in  Exodo  scribun* 
tur.  Hanc  construxisse  perhibentur  Titanes^  id  csl, 
Gigantes,  et  ex  suo  nomine  nuncupaverunt 


Ilus  autem  ApoIIinis  filius  in  Phrygia  Ilium  con- 
didit. 
^  Amazones  Ephesum  in  Asia  consiruxerunt. 

39.  Theseus  vero  Smyrnam  construxit,  qus  Ho- 
mero  poetae  patria  exstitit,  et  **  Smyrna  vocata,  quod 
ejus  campos  Hermus  fluvius  secat. 

40.  Ihoscoriam  Colchorum  urbem  «  Amphylus  et 
Tilchius  aurigae  Castorir»  et  Pollucis  fabricaveruoi, 
ex  eorum  nomine  cam  cognominantes.  Nam  Castor 
et  Pollux  Grsece  St6<jxoupot  appellantur. 

41.  P  Nicomedia,  a  Nicomede  rege  Bithyniae  sedifi- 
cala  est. 

909  <i  Bithynia  condita  a  Phoenice,  quse  primura 


33.  •  Heliopolis  urbs  -figypti,  quae  Latine  inter-  g  Mariandyna  vocabatur. 


pretatur  solis  civitaSf  '  sicut  LXX  interpreies  arbi- 
trantur.  ^Edificata  est  autem  a  filiis  Israel;  in  qua 
f  Petephres  sacerdos  fuit,  cujus  meminit  Ezechiel. 

34.  ^  Urbem  Alexandriam  condidit  Alexander 
Magnus,  cujus  et  nomen  detinet.  Haocenim  idem  in 
termiois  Africse  el  -^gypti  ooostituit,  et  caput  esse 
regionis  ^gypti  jussit.  Inierjacet  autem  901  inter 
iEgyptum  ei  mare,  quasi  claustrum,  importuosa.^  Haec 
esl  urbs  ^gypti  Noo,  postea  versa  in  Alexandriam. 

35.  Thebas  ^gyplias  condidit  Cadmus,  i  qitae  inter 
iEgypiias  urbes  uumeroportarumnobiliores  habentur, 
ad  quas  commercia  Arabes  undique  subvehunt.  Hiac  re- 
gio  ^gypti  Thebais  dicta  est.  Thebse  autem  et  Bce- 
oiise  suot  ct  ^gypiiae,  udo  tamen  auctore  conditae. 


42 1*  Constantinopolim  urbem  Thraciae  Constanti- 
nus  ex  nomine  suo  instituit,  solam  Romae  meritis  et 
poteulia  adaequaiam.  Ha^c  •  condita  primum  a  Pau- 
sania  rege  Spartanorum,  et  vocata  Bizantium^  ^  vel 
quod  tantum  paieat  inter  Adrialicum  mare  et  Pro- 
poniidem,  vcl  "  quod  sit  reccptaculum  terrse  ma- 
risque  copiis.  Unde  et  eam  Contantinus  aptissimara 
condere  jadicavit,  ut  receptaculum  sibi  terra  mari- 
que  fieret.  Unde  et  nunc  Romani  imperii  sedes,  ei 
totius  caput  est  Orieutis,  sicut  Roma  Occideotis. 

43.  Epirus  Thraciae  condita  est  a  Pyrrho  et  co- 
gnominata. 

44.  Athenas  in  Hellade  Cecrops  condidit,  ei  ex 
8U0  nomine  Cecropiam  nomioavit.  ^  Hanc  Amphy- 


36.  Ptolemais,ei  Berenice  a  regibus  ^gypliis  no-  Q  clion,  qui  in  Grdecia  tertius  post  Cecropem  r^avit. 


mioatae,  a  quibus  et  aediHcatae  fuerunt. 

37.  ^  Cassaream  Cappadociae... 

Tarsum  Ciliciw  Danaes  proles  Perseus  aedifica- 
vit.  De  qua  civitate  fuit  Paulus  apostolus  :  Natus, 
inquit,  Tharso  Cilicias.  >  Quidam  etiam  locus  Indiae 
Tharsis  vocatur. 

^  Carthago  autem  antea  Byrsa,  E  Serv.,  ibid  Yir- 
gilius,  iEn.   i.  Mercatique  solum, 

i>  Memphim,.,.  regnaret.  Verba  sunt  Eusebii,  in 
Chronico, 

*  Nam  hanc  urbem.  Ex  Hieron  ,  in  Isai.  xix. 
'  Tanis,  Ex  eod.,  in  Is.  iii. 

Heliopolis,  Ex  eod.  in  lib.  de  Locis  Heb.  in  On. 
Sicut  LXX  Interpretes.  Sic  namque  illi  Exod.  i : 
Ka\  c5xo86(i.T)9av  ^lii  Israel)  3c6Xet(  ^x^p^^c  tw  4>apac5, 
TijvTellitOG),  xa\  TauEaaii,  xa\  "Qv,  fj  sartv  'HXiotSjwXt; . 
Sed  verba  haec  xal  *nv,  fj  Iotiv  'HXtoujcoXtc  neque 
in  Hebraeis,  neque  in  Latinis  iibris  leguntur. 

f  Petephres,  Sic  etiam  Hieronynius.  Vulgat.,  Pu- 
tiphares.  Quam  varietatem  Hebraica  scriptura  vo- 
cabulis  destiluia  saepe  creai. 

^  Urbem  Alexan,  Ex  Hegesipp.,  lib.  iv.  cap.  27. 
Vid.  Strab.,  lib.  xvii. 

*  Hasc  est  urbs  jEgypti^  etc.  Hieronym.,  in  Epi- 
taph,  Paulae :  Et  urbem  Noo,  qu(B  postea  versa  est  in 
Alexandriam. 

i  Quo!  inter  jEgyptias  urbes  numport,  ExSolin., 
cap.  de  i£gypt.,  45. 

^Cassaream  Cappadocias.  Post  baecverba  lacuna  cst 
in  melioribus  lib.  ineptissime  a  receotioribus  explela. 

*  Quidam  locus  Indias  Tharsis  vocatur.  lia  procul 
dubio  le^endum,  non  Tarsus,  Hioron.,  Is.  lxvi  : 
Tharsis  ItnguaHebra^a  mareappellatur,  et  utaiunt. 


Hinervae  sacravit,  et  nomcn  civitati  Athenas  dedit. 
Nam  Minerva  Graece  'AOi{vy}  dicitur ;  undc  et  Miner- 
vam  Graeci  inventricem  muliarnm  artiam  asserunt, 
X  quia  et  litterae,  ei  artes  diversorum  sludtorum,  et 
ipsa  philosophia  vcluti  templum  Aihenas  habuemnt. 
45.  Corinthum  in  Achaia  ^  condidit  Corinthus 

Indimregio  est,  licetjosephus litteracommutata  Tar- 
sumputetnuncuparipro  Tharsis^urbemCiliciaSj  ad 
quam  Jonas  de  Jovpe  fugiensire  cupiebat.R\XTsnsi{ue 
episi.  133,  reprehendit  Josephum,  quod  Tarsam  et 
Tharsin  eamd.  essc  putet. 

^  Amawnes  Ephesum,  E  Solin. 

■*  Smyma  vocata.  Idem  sup.,  lib.  xiii,  cap.  21. 

®  Amvhytus  et  Tilchius.  Plin.,  lib.  vi,  cap.  5.  Am- 
mian.,  lib.  xxii;  et  Solin.  Ctmus  veroqidin  pleris- 

Dque  libris  est,  ex  Tilcius,  quod  eliam  in  Codice  Pli- 
nii  Ecclesiae  Toletanse  legitur,  fluxit. 

^  Nicomedia  a  Nicomede.  Euseb.,  in  Chron.  :  Nv 
comedes  rex  Bithynice  Asracum  urbem  amplians 
Nicomediam  nuncupavit. 

q  Bithynia  cond.  Ideni  Euseb :  Bithynia  condiia  a 
Pha^ice,  quas  prius  Mariandyna  vocabaiur. 

'  Constantinopolim,  Ex  Oros.,  lib.  vii,  cap.  28. 
iotidem  fere  verbis. 

•  Condita  primumaPausania.  Ex  Justin.,  lib.  ix. 

*  Vel  quod  tantum  vateat,  Vid.  Plin.,  lib,  iv,  cap. 
li ;  Solio.  et  Gappel.  Neque  tamen  adhuc  de  etymo- 
logia  liquebit. 

^  Vel  quod  sit  receptaculum,  etc.  Ex  Justin.,  I.  ix. 

^  Hanc  Amphyction dedit,  Ex  eod.,  lib.  ii. 

'  Quia  et  litterce habuerunt.  Ex  eod. 

y  Condidit  Corinthus  Orestis  /^/m^.Straboconditam 
esi  a  Sysipho,  ei  Corcyram  primo  vocAtam,  deinde 


n: 


m 


S33 


ETTMOLOGURUM  UB.  XV. 


534 


OresUs  filius.  Hanc  Grseci  Cortntheam  vocant,  ^^  A  struxit,  appellatam  nominc  condiioris,  licct  ei  sint 


est,  administrationem  reipublicae. 

46.  Thebas  Boeolise  Gadmus  veniens  a  Phoenicibus 
eoodidit,  Tbebis  JSgyptiis  prius  ab   eo  con8lructi<). 

1B09  47.   Mycenas, . . 

Lacedasmonia  conditaa  Lacedasmone  Semelesfilio. 

Sparta  a  Sparto  filio  Phoronei  vocala,  qui  fuit 
filius  Inachi.  ^  Ipsam  autem  esse  Spartam  quam  et 
La^OMnonfam  civitalem^alque  indc  Lsecedsemonios 
Spartanos  dici. 

48.  ^  Achaia  ab  Achmo  constructa. 

«  Pelops,  qui  apud  Argos  regnavit,  Peloponnen' 
sem  urbem  condiilit. 

"^  Gecrops  in  insula  Rhodo  rhodum  aedificavit. 

*  Carpathus  Coum. 

JEos  Typhouis  filius  Paphum. 

Angseus  Lycurgi  filius  Samum. 

'  Dardanus  autem  condidit  Dardaniam, 

s  Thessalonicam  ThessaluSt  Grseci  filius,  aedifica- 
vit,  in  qua  etiam  regnavit. 

49.  ^  Brundisium  conslruxerunt  Graeci.  Brundi" 
sium  autem  dictum  est  Graece,  quod  brunda  caput 
cervi  dicatur  :  sic  est  enim^  ut  et  cornua  videantur, 
et  caput,  et  lingua  in  positione  ipsius  civitatis. 

ftO.  '  In  Italia  autem  a  Jano  Janiculum,  a  Saturno 
Saiurnia^  atque  Latium  condiium ,  et  quod  ibi  fu- 
giens  latuisset,  cognominatum. 

^04k  51J  Ab  Hercule  in  Campania  Pompeia ^qui 
victor  ex  Hispania  pompam  boum  duxerat. 

52.  iEoeasauiem  post  excidium  Trojae  ineamdem 


quidicant  a  Capacitate  eam  Capuam  dictam,  quod 
eju8  terra  omnem  viiae  fructum  capiat ;  alii  a  locis 
campestribus  in  quibus  sita  est.  Eslautem  caput  ur- 
bium  Campaniae,  inter  tres  maximas  Romam,  Car- 
thaginemquc  numcrata,  ex  qua  ct  provincia  Italias 
Campania  dicla  est. 

55.  Romulus  cum  intcrfecto  apud  Albam  Amulio, 
avum  Numitorem  in  regnum  resliluisset,  in  eum  lo- 
cum,  uhi  nunc  Roma  est,  devenit,  ibique  sedes  po- 
suit,  mcenia  construxit,  urbemque  ex  nomine  suo 
Romam  vocavit.  Hanc  autem  ante  Evander  dicitur 
condidissc,  unde  est  illud  : 

Tunc  Pater  Evandrus  Romante  conditor  arcis. 

56.  Ancus  Martius  ex   filia  Numa)  Pompilii  natus 
Q  hic  urbem  in  exitu  Tibcris  condidit,  qux  el  pcrcgri- 

nas  merces  cxciperet,  et  hostem  moraretur,  quam  ab 
ipso  situ  Osliam  appellavit. 

57.  ^  Galli  quidam  intestina  discordia,  ct  assiduis 
dissensionibus  905  suorum  permoti,  sedes  novas 
quaerentes  Italiam  profecti  sunt,  scdibusque  propriis 
TuscisexpuIsis,Af<f(fio/a72tim,atqueaIias  urbcs  condi- 
dcrunt.  <°  Yocatum  autem  Mediolanum,  ab  eo  quod 
ibi  sus  medio  lanea  perhibetur  inventa. 

58.  Historiis  placet  a  Messappo  Grpeco  Messappias 
datam  originem  versa  postmodum  in  nomen  Cala- 
briae,  quam  in  exordio  Oenotri  frater  Peucetius  Peu- 
cetiam  nominaverat. 

59.  "  Manto  Tiresiae  filia  post  interitum  Thebano- 
rum  dicilur  delata  in  Italiam  Mantuam  condidisse. 


Ilaliam  veniens,ab  uxorisnomincLammtfm  condidit.  Q  Est  autcm  in  Yenetia,  qnx  Gallia  Cisalpina  dici- 

tur.  ^  Et  Mantua  dicta,  quod  inanes  tuetur. 

60.  Parthenopia  a  Parthenope  \irgine  quadam  illic 
sepulta, Par//i^op^a  appellata,  quod  oppidum  pos- 
tea  Augustus  .  Neapolim  esse  maluit. 

61.  Ad  promontoriom  Leucaten ,  in  quo  Actii 
ApoUinis  templum  fuit,  bellum  Augustus  contra  An- 

apud  Solin.,  ibid.  Pompeia  apud  Strabon.,  lib.  v. 

^  Capuam  Capys,  Servius,  ^n.  x,  ad  illud. 

Et  Capys,  hinc  nomen  Campanae  ducilur  Urbi. 
Iste  quidem  dicit  a  Capy  dictam  esse  Campaniam^ 
sed  Liviu^  vult  d  locis  campestribus  dictam,  in  qui" 
bussitaest, 

^  Galli  quidamintestina  discordia,  ExLivii  lib.  v. 

"  Vocatum  autem  MedioL.*  ab  eo  quod  ibi  sus. 
Ciaudianus  de  Nuptiis  Honorii : 

Jam  Ligurum  terris  spumanti  pectore  triton 
Appulerat,  lassosqucfretis  extenderat  orbes, 
Continuo  sublime  volans  ad  moenia  Gallis 
Condita,  lanigerse  suis  osientantia  pellem 
Pervenil  : 

Visitur  ctiam  nunc  sus  marmorca  in  Mcdiolanensi 
curia.  Ai.,  media  lanea. 

"  Manta  Tiresioe  filia.  E  Serv.,  ^n.  x,  ad  illud  : 
Fatidicm  Mantus. 

o  Et  Mantua  dicta^auod  inanes  tuetur.  Sic  veteres 
lib.  et  rectc  fortasse.  Nam  lib.  iv,  Maniam  morbum 
ab  inanitate  dictam  dixit,  quam  Grceci  (xav(av  vocant, 
et  mane^  auasi  itovov,  id  cst,  rarum,  et  vacuum.  Id 
autem  pulcnre  convenit  cum  historia  de  Mantono  fa- 
tidica  eo  conrugiente.  Manes  si  quis  malit,  molcsli 
non  erimus. 


53.  Ascanius  verorelicto  Laviniae  novercae  suae  re- 
gno,  Albam  Longam  sedificavit.  Alba  autem  vocata 
propter  colorem  suis :  Longa^  quia  longum  oppidam 
est  juxta  prolixitalem  collis  in  quo  sita  est.  Ex  hsec 
etiam  urbe  reges  Albanorum  appcllari  coeperunt. 

54.  ^  Capimm  CapusSylvius  rex  Albanorum  con- 

Ephyren^  ab  Ephyre  Oceani  filia,  postreTO  eversam 
et  iiistauratam  a  Corintho  Orestis  nlio. 

*  Ipsam  autem  esse  Spartam  ,  etc.  Ex'Oros.,  lib. 
I.  cap.  uitim. 

^  Achaia  ab  Acha^o.  Ex  Euscb.Chronie. 

«  Pelopsqui  a.  A.  r.  Peloponnensem.  Euseb.  :  Pe- 
lops  apud  Argos  regnavit  annos  Liii,a  qu^  Pelopon- 
nesus  vocata. 

*  Cecrops.  Sic  omnes  libri.  Sed  Cercapus  malim, 
cnjus  filii  Lindum,  Talyson  et  Camiron  condidere.  Q 
AtvSo^  autem  (ait  Stephan.)  ttoXi^  iv  ^o'^&  xspx^^ou 
Tou  ^Xtou,    xa\    XM^imcrfi   t^;    6py{{xcu   Ou-jf^Tpb;.    Vid. 
Strab.,  lib.  xiv,  ct  Diodor.,  lib.  xi. 

*  Carpathus  Coum.  Hsec  intogra  non  sunt,  sup- 
pleri  autem  ex  Diodoro  et  Stephano  possent  iia 
Carpathum  Joclus^  Merops  Coum. 

'  Dardanus,..  Dardaniam.  Ex  Euscb.  Chron. 

6  Thessalonicam  7/ie5ja/u5.Thessaliamveliin,  nam 
Thessalonicam  a  Cassandro  conditam  ait  Stephanus. 

^  Brundisium.  ppivSov,  ^Xa^ov,  hoc  esl,  cervum,  si- 
gnificare  auctor  Hesychius.  Et  ^pirfiios,  ut  aii  Stc- 
phanus,  sive  ppevxiaiov,  ut  est  apud  Strabonem,  ca- 
put  cervi  a  Messapiis  diccbatur. 

*  In  Italia  autem  a  Jnno  Janicul.  E  Solin.,  cap. 
de  lialia. 

^  Ab  Hercule  in  Campania  Pompeia.  —  Pompeii 


BS5 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  BPISCOPI 


536 


tonium  gessit.Quo  viclo,  iirbem  in  Actiaco  sinu  con-  m 
didit,  quam  a  victoria  Nicopolim  appellavit. 

62.  *  Phalantus  Partheniorumdnx  Parthenios  con- 
stituit. 

Taras  Neptuni  fiiius  fuit,aquo  Tarentum  civitas, 
et  condila  et  appellati  est. 

MM  63.  ^  Cum  Cyrus  maritimas  urbes  Graeciae 
occuparet,  etPhoconsesabcoexpugnati  omnibusan- 
gustiis preiierentur, juraverunt,ut  profugerent quam 
longissime  ab  imperio  Persarum,  ubi  ne  nomen  qui- 
dem  eorum  audirent/  atque  itain  ultimosGallisesinus 
navibus  profecli,  armisque  se  adversus  Gallicam  fe- 
rilatem  tueutes.  Ma^siliam  condidcrunt,  et  ex  nomi- 
ne  ducis  nuncupaverunt.  Hos  **  Varro  irilingues  esse 
ait,  quod  et  Graece  loquaniur,  et  Latine,  et  Gallice. 

64.  Narbonamy  et  Arelaium,  et  Pictavium  coloni  n 
proprii  condidcrunt. 

Burdegalim  appellatam  ferunt,quod  Burgos  Gallos 
primum  colonos  habuerit  ,  quibus  antea  cultoribus 
adimpieta  est. 

65.  Tarraconam  in  Hispania  Scipiones  construxe- 
runt  ,  ideo  caput  est  Tarraconensis  provincise. 

66.*  Ccesaraugusta  Tarraconerisis  Hispaiiiae  oppi- 
dum  a  Caesare  Auguslo  et  situm  et  nominatum,  loci 
amoenitate,  et  dcliciis  praestantius  civitatibus  Hispa- 
Di;e  cunctis,  atque  illustrius,  florens  sanctorum  mar- 
tyrum  sepulturis. 

67.  Afri  sub  Hannibale  maritima  Hispaniae  occu- 
pantes,  Carthaginem  !WI7  Spartariam  construxe- 
nint,  quae  mox  a  Romaniscapta  etcolonia  facta,  no- 
nien  etiam  provincise  dedit.  Nuncautema  Gothis  sub- a 
vcrsa,  atque  iu  desolationem  redacta  est. 

68« '  Saguntum  Grseci  ex  insula  Zacyntho  profecti 
in  Hispaniam  condiderunt,  quam  Afri  postea  bello 
impelitam  deleveruot. 

69.  (  Emeritam  C»sar  Augustus  aedificavit,  post- 
quamLu8itaniam,etquasdam0ceaniiDSulascepit,dans 
ei  Domen  ab  eo  quod  ibi  milites  veteranos  consiituis- 
sct.  Nam  emeriti  dicunt  veterani,  solutique  militia. 

70.  Olyssipona,  ab  Vlysse  est  condita  el  nuncu- 
pata  :  ^  quo  loco,  sicut  hisloriographi  dicunt,  coe- 
lumaterra,  et  maria  distinguuntnr  a  terris. 

71.  Hispalim  Csesar  Julius  condidit,  quam  ex  suo 

•  Phalantus...  Taras.  Vid.  Serv.,  ^n.  iii. 
Hic  genus  Herculei  si  vera  est  fama  Tarenti. 


nomine,  et  Romae  urbis  vocabulo  Juliam  Romulam 
nuncupavil.  '  Hispalis  aulem  a  silu  cognomiaata 
est,  eo  quod  in  soio  palustri  suffixis  in  profundo  pa- 
lis  locata  sit,  nc  lubrico  atque  instabili  fundamento 
cederet. 

72.  Gades  oppidum  a  Poenis  conditum,  qui  etiam 
Garthaginem  Spartariam  condiderunt. 

73.  i  Septa  oppidum  a  montibus  septem^  qui,  a  si- 
militudine,  Fratres  vocati,  Gaditano  imminent  freto. 

^W^  74.  rm^wciviialis*^  eiLixis  Anthcusauctor 
esl,  quem  Hercules  fertur  luctse  ccrlaraine  supcratum 
interfccissc.  Lix  autem  a  Lixo  flumine  Maurilaniae 
nuncupata,  ubi  Anthsei  regia  fuit,  et  Sala  qnod  im- 
mineat  Salce  flumini. 

75.  Cmaream  Mauritaniae  oppidum  Juba  rex  Mau- 
rorum  in  honorem  Cassaris  Augusti  condidit,  quam 
ex  cjus  nomine  Cassaream  appellavit,  sicut  Herodes 
aliam  Ciesaream  in  Palaestina,  quae  nunc  urbs  cst 
clarissima. 

76.  ^  lcosium  Csesariensis  Mauritaniae  oppidum, 
Hercule  illic  transeunte,  viginti  a  comitatu  ejus  dis- 
cedcutes  construxerunt,  ac  ne  quis  imposito  a  se 
nomine  privaiim  gloriaretur,  de  condentium  numero 
urbi  lcosio  nomen  est  datum. 

77.  "*  Cyrene  regina  fuit  Libyae,  quae  ex  suo  no4 
mine  civitatcm  Cyrenem  condidit,  a  qua  et  Libyam 
Cyrenensem  vocavit. 

CAPUT  II. 
De  cedificiis  publicis. 
i.  Civitas^  esthominum  multitudo  societatis  vin- 
culo  adunata,  dicta  a  civibusy  id  est,  ab  ipsis  incolis 
urbis,  pro  eo  quod  plurimorum  consciscat,  et  conti- 
neat  vilas.  Nam  urbs  ipsa  moenia  sunt,  civitas  autem 
non  saxa,  sed  habitatores  vocantur. 

2.  Tres  autem  sunt  societates  :  familiarum,  ur- 
bium,  gentium. 

3.  Urbs  vocata  ab  orbe,  quod  antiquitus  civitates 
in  orbem  fiebant,  °  vel  ab  urbo  parte  aratri ,  quo 
muri  designibantur  unde  !900  est  illud  p  : 

Optavitque  locum  regno,  et  concludere  sulco. 
Locus  enim  futurae  civitatis  sulco  designabatur,  id 
est  aratro.  q  Cato   :    Qui  urbem^  inquit^    novam 
condet^  tauro  et  vacca  aretfUbi  araverit^  murum  fa- 

j  Septa  Oppid...  Septem  montium  Fratrum  me- 
minere  Plin.,  lib..  v.  cap.  2,  et  Capella...  Ptolema^us 


quoque  Inra^eX^ouc  eos  vocat. 


*  Atquein  ultimos  condid,..Ex  Justin.  lib.  xliii. 

*  Hos  Varro  triling.  e.  a.  Ex  Hier.  Prolog.  lib.ii. 
in  Epist.  ad  Galat. 

•  CcBsaraugusta...  sepulturis.  Abest  totum  hoc  a 
libro  Card.  Sirleti,  et  uno  ex  Toletanis. 

'  Saguntum  Ex  Hieronym.  lib.  ii  in  Ep.  ad  Galat. 
«  Emeritam  Ca^ar  Augu^t.  Dion.,  lib.  uii. 

^  Quo locosicuthistoriog.  ?\in.,\\h.  iv,  cap.  21  : 
Excurrit  deinde  in  altum  vasto  cornu  promonto- 
riumjquodaliiArtabmm  appellavere,  altiMagnumt 
multi  Olyssiponense,  ab  oppido  terras,  maria,  coe- 
lum  disterminans.  Eadem  prope  Solinas,  el  Caiielln 
qua  nimis  arctavit  Isidorus. 

•  Hispalis...  eo  quod  in  sohpalust.  Nihilo  cerliora 
proferunt  alii. 


'^  Et  Lixis.  Haec  a  Soliuo  quoque  Lix^  a  Plinio 
Lixos,  ab  aliis  Lixa  dicilur. 

*  Icosium.  E  Solin.,  cap.de  Mauritania. 

°*  Cyrene  regina  f.  Lib.  Serv.,  iEn,  iv  :  Cyrene  ct 
Barce  regin(e  fuerunt,  quce  singulis  dederuni  civita- 
tibus  nomina. 

°  Cap.  n.  Civitas  est,  Aug.  xv  de  Civit.,  cap.  8  : 
Civitas  nihil  aliud  est,  quam  hominum  multitudc^ 
aliquo  societatis  vinculo  coUigata. 

J  Vel  ab  urbo.  Varr.,  lib.  iv. 
Optavitque  locum.  Virg.,  ^n.  i  :   Pars  optar^ 
locum  lecto.  Idem,  lib,  \u  :  Optavitque  locum  regno^ 
Haec  conjunxit  Isid. 

*J  CatOtqui  urbcm.  Hunc  locum  iunuere  videturSer- 
vius,  lib.  v  JEn,  Ad  illud  :  Urbem  designat  aratro. 
Vidend.  Varr.,  lib.  ivdeLing.  Lal. 


MMH 


»37 


BTYHOLOGIARUM  LIB.  XV. 


m 


Hai,  uH  portam  vult  esse,  aratrum  sustollat,  et 
portet,  et  portam  vocet, 

4.  Ideo  autem  urbs  arairo  circumdabatur  dispari 
sexQ  juvencorum  propter  commistionem  familia- 
ram,  et  imaginem  serentis,  fructumquc  redden- 
tis.  *  Urbs  autem  aratro  condilur,  aratro  evertitnr. 
Unde  Horatius  : 

Imprimeretque  maris  hoslile  aratrum. 

5.  Oppidum  quidam  ab  oppostiione  murorum  dixc- 
ront :  alii  ab  opibus  recondendis,  eo  quod  sit  muni- 
lum,  alii  quod  sibi  in  eo  conventus  habitantium 
opem  det  mutuam  contra  hostem.  Nam  primum  ho- 
inines  lanquam  nudi  el  inermes,  nec  contra  belluas 
prssidia.  habebant,  nec  receptacula  frigoris  et  caloris, 
necipsi  interse  bominesab  hominibus  satis  erant  tuti. 

6.  Tandem  naturali  solerlia  speluncis,  silvestri- 
busque  tegumentis  tugnria  sibi  et  casas  virgultis 
arundinibnsque  contexuerunt,  quo  esset  vita  tu- 
tior,  ne  iis  qni  nocere  possent,  adiius  esset.  Hsec  est 
origa  oppidorum,  quse  quod  opem  darent,  idcirco 
oppida  nominata  dixerunt.  Oppidum  autem  magnitu- 
dine  utmoenibusdiscrepatavico,  etcaslello,  etpago. 

7.  Civitates  autem,  aut  coloniae,  aut  municipia, 
ant  vici,  aut  castella,  aut  pagi  appelkntur. 

8.  Civitas  proprie  dicitur  quam  non  advenae,  scd 
eodem  innati  solo  condiderunt.  Ideoque  urbes  a  pro- 
priis  civibus  conditae  civitates^  non  colonise,  nnncu- 
pantur. 

9.  Colonia  vero  est  quse  defectu  indigenarum  no- 
vis  cultoribus  adimpletur.  Unde  et  colonia  a  cultu 
agri  est  dicta. 

IBtO  10.  Municipium  est  quod,  manente  statu  ci- 
vitatisjus  aliquodminorisaul  majoris  officiiaprincipe 
impetrat.  Dictumauiem  municipium  nmuniis/id  est, 
officiis^  quod  tantum  munia^  id  est,  tributa  debita, 
ye\  munera  reddant.  Nam  liberales  et  famosissima; 
causae,etqu8eex  principe  proficiscantur,ibi  nonagun- 
tur.  Hsec  enim  ad  dignitatem  civitatum  pertincnt. 

ii.  Viciy  et  castella,  eipagi,  ii  sunt  quse  nuila  di- 
gnitate  civitatis  ornantur  ,  sed  vulgari  hominum 
conventu  incoluntur,  et  propter  parvitatem  sui  ma' 
joribus  civitaiibus  atlribuustur. 

i2.  ^  Vicus  auiem  diclus  a  vicinis  tantum  habitatori- 
bu8,vel  quod  vias  habeat  tantum  sine  muris.Est  autem 
sine  munitione  murorum ;  licct  et  vici  dicantur  ipsse 
habitatiooes  urbis.  Dictus  autem  vicus,  eo  quod  sit 
vice  civilatis,  vel  quod  vias  habeat  tantum  sine  muris. 

i3.  Castrum  anliqui  dicebant  oppidum  loco  altis- 
simo  situm,  quasi  casam  altam,  cujus  plaralis  nume- 
rus  castra^  diminulivum  castellum  esl,  sive  quod 

*  Urbs  autem  aratro  cond,  aratro  evert,  Acron  ad 
locumHor. :  Condendis^atque  evertendis  civitatibus 
hcec  consuetudo  fuit.ut  aratro  /ierent.Ei  Caius.til.dc 
UsufrucL :  Carthagini  eversasara  trumtmpressumait. 

^  Vicus  a  vicinis  t.  h.  Italmp.  Ab  ipsis  tantum  ha- 
bitationibus.  Golth.  Piacuit  editorum  scriplura,  quia 
paulo  post,  ipsas  habitaliones  vicos  dici  aiBrmat. 

®  Teres  est  aliquid  rotund.  Serv  .  iEn.  vi.  Teres  est 
rotundum  aliquid  cum  proceritate.  Et  Eclog.  viii. 
Teres  est  oblongum,  et  rotundum,  ut  columna. 

^  Nam  quamvis  quadratm,  Locasex  Lucret.,lib.iv: 


a  castrabatur  liccntia  inibi  habilantium,  ne  passim  vaga 
hosti  pateret. 

i4.  Pagi  sunt  apta  a^dificiis  loca,  inter  agros  ha- 
bitanlibus.  Hsec  et  conciliabula  dicta  a  conventu  et 
societaie  muhorum  in  unum. 

i5.  Compita  sunt  ubi  usus  est  conventus  fieri  ras- 
licorum,  et  dicta  compita^  quia  multa  loca  in  agris 
eodem  competunt,  et  quo  conveniiur  a  rusticis. 

16.  Suburbana  sunt  circumjecta  civitatis  sediiicia, 
quasi  sub  urbe. 

i7.  Moenia  sunt  muri  civitalis,  dicta  ab  eo  quod 
muniant  civitalem,quusi  munimenta  civitatis,id  est, 
tutamenia . 

i8.  Muniummiem  dictum,qaasi  manu  factum ;sic 

et  mun  a  mumYione  dicti,quasi  muniti,qMOi\  muniant 

n  et  tueantur  intenora  urbis.Moenia  aulem  duplicem  ha- 

benlsigniBcationem.Nam  1911  interdum  m^enia  abu- 

sive  dici  (solenl)  omnia  a^dificia  publica  civitatis,  ut : 

Dividimus  muros,  et  moenia  pandimus  urbis. 
Proprie  autem  moenia  sunt  tantum  muri. 

i9.  Murus  autem  turribus,  propngnaculisqae  or- 
natur. 

Turres  vocaiae,  quod  teretes  sint,  et  longs. 

Teres  enim  est  aliquid  '  rotundum  cum  proceri- 
tate,  ut  columna.  ^  Nam  quamvis  quadratae,  aut 
latae  construaulur,  procul  lamen  videntibus  rotundae 
existimantur;  ideo  quia  omne  cujusque  anguli  simu- 
lacrum  per  longum  aeris  spatium  evanescit,  atque 
consumitur,  et  rotundum  videtur. 

20.  Propugnacula  pinnse  murorum  sunt,  dicta  quia 
r  ex  his  propugnatur. 

21.  Promurale  vero,  eo  quod  sit  pro  munitione 
muri.Est  enim  muro  proximum,  id  est,  ante  murum. 

22.  •  Porto  dicilur,qua  poicst  vcl  importari  vel  ex- 
portari  aliquid.  Proprie  autem  porta,  aut  urbis,aut  ca- 
strorum  vocatur,  sicut  superius  dictum  est.  Vicus,  ut 
praedictum  est,ipsae  habitationesurbis  sunt,andeet{;i- 
cini  dicti.Viae,ipsaspatia  angusta,quaeioter  vicossunt. 

23. '  Platece,  perpetuae  ac  latiores  civitatum  viae 
sunt,  juxta  proprietatem  linguae  Graecae  a  latitudine 
nuneupaiae;ffXaxocenim  Graeci  latum  dicunt. 

24.  Quintana  pars  plateae  quinta  est,  qua  carpen- 
tum  progredi  potest. 

2*5.  Cloacas  dictae,  quod  iis  percolantur  aquae.  Has 
primum  Romae  fecisse  dicunt  Tarquinium  Priscum, 
n  ut  quotiens  pluviarum  inundatio  existeret,  per  eas 
aquae  extra  civitatem  omitterenlur,  ne  maximis, 
perpetuisque  tempestaiibus  planitiem,  vel  funda- 
mcnta  urbium  strages  aquarum  subvertcret. 

1 1  It  26.  s:  lmJH)lit  vel  quia  subvolamina  sunt,  vel 

Quadraiasqoe  procul  turres  cum  cernimos  Urbis, 

Propterca  tit  uti  videniur  saepe  rotundae 

Angulus  obtusus,  etc 

•  Porta  dicitur,  qua  votest,  etc  Serv.,  JSn.i. Om- 
nis  exitus  porta  dicitur,  quasi  qua  potest,  vel  im- 
portari  vel  exportari  aliquid. 

'  Plateee.  Aupr.  in  Ps.  ccxviii,  serm.  iO. 

e  Imboli.  Sic  Vet.  libri;  puto  legendum  emboli.ei 
subvolamina,,.  significarique  illa,  quae  Asconius  in 
divinat.,  provolantia  tabulata  dixit.  Nolum  qui  ?fi- 
CoXov  sit  apad  Graecos. 


S39 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPI 


54* 


quia  sob  iis  ambulant  :  sunt  enim  porticus  hioc  iiidc  a  diversas  transitus  innumcri  per  lenebras,  el  ca:tera 


platearum. 

27.  *  Forus  cst  exercendarum  litium  locus,  a  /a;t- 
(io  dictus,  sive  a  Phoroneo  rege,  qui  primus  Graecis 
leges  dedit.  Haec  loca,  et  ^  prorostrts  vocantur,  ideo 
quod  €x  bello  Punico,  captis  navibus  Carlhaginen- 
siam,  roatra  ablata  sunt,  et  in  foro  Romano  praefixa, 
ut  esset  bujus  insigne  viclori<e. 

28.  Curta  dicitur,  eo  quod  ibi  cura  pcr  scnatum  dc 
cunctis  adminislrelur. 

29.  Prastorium,  eo  quod  ibi  prceior  «  scdeat  ad 
discutiendum. 

30.  Gymnasium  generalis  csl  cxerciliorum  locus; 
tamen  apud  Athenas  locus  erat  ubi  discebatur  philo- 
sophia,  et  sapientiae  exercebatur  studium.  Nam  -^ii- 


ad  errorem  ingredienlium  facla,  ila  ut  de  tenebris 
cjus  ad  lucem  venirc  impossibile  videatur.  Qnatuor 
sunt  autem  labyrinlhi  :  Primus  ^gyptius,  secundns 
Creticus,  tertius  in  Lemno,  quartus  in  Italia,  omnes 
ila  conslructi,  ut  dissolvere  eos  nec  saecula  quidcm 
possint. 

37.*"  Pharus  lurris  est  maxima,  quam  Grseci,  ei  La- 
tini  in  coromune  914  exipsius  rei  usup/iartfmappel- 
laverunt,  eo  quod  flammarum  indicio  longe  videatur 
a  naviganlibus,  qualem  Plolemaeus  juxta  Alexan- 
driam  conslruxisse  octingenlis  talentis  traditur.  U&us 
cjus  esl  noclurno  navium  cursui  ignes  ostendere,  ad 
prsenunlianda  vada,  porlusque  introitus,  ne  decepti 
tcncbris  naviganlcs   in   scopulos   incidant;    '   nnm 


viatov  Graece  vocatur,  quod  Latinc  exerciiium  dicilur,  n  Alexandria  fallacibus  vadis  insidiosos  accessus  habct 

^^^     AA       ^^k  \  1    *     ^  A     *  ^^  1  A  I  t  A  1  ^^  W*  1*  1  I  1** 


918  boc  est  meditatio.  Sed  et  balnca,  et  loca  cur- 
sorum,  et  alhlelarum  gymnasia  sunt,  eo  quod  illic 
omoes  in  suee  ai  tis  studio  exercitentur. 

31.  Capitolium  Romse  vocalum,  eo  quod  fucrit  Ro- 
manse  urbis,  et  religionis  caput  summum.  Aiii  aiunl : 
cum  Tarquinius  Priscus  Capitolii  fundamenta  Roma) 
aperiret,ioIocofundamenticaputbominis  litteris  Tus- 
cisnotatum  invenit,et  proinde  CapitoHum  appeliavit. 

32.  Arces  sunt  partes  urbis  excelsse,  atque  munitse : 
^  oam  qusecunque  tutiasima  urbium  sunl,  ab  arcendo 
bostem  arces  vocantur;  uode  et  arcus,  et  arca. 

33.  •  Circum  Romani  dictum  putant  a  circuitu 
equorum,  eo  quod  ibi  circum  metas  equi  currant. 

34.  '  Theatrum  autem  a  spectaculo  nomioalum, 


Hinc  igiiur  in  portibus  machinas  ad  praelucendi  mi- 
nisterium  fabricatas,  pharos  dicunt;  nam  fco^  iux 
esl,  opaoi;  visio  dicitur;  unde  el  Lucifer  Grsece  ^uia- 
^opoc  appellatur. 

38.  Cochlece  sunt  allae,  et  rolund^  turres,  et  dictse 
cochleas,  quasi  cyclece,  qnod  in  eis  lanquam  per  cir- 
culum  orhcmqnc  consccndaiur,  qualis  est^  Romae 
cLxxv  ped. 

39.  Thermce  appelialae,  quod  calcant,  Graeci  eoim 
Oep|jLbv  calorcm  vocant. 

40.  ^  lialneis  vero  nomen  inditum  a  levatione  race- 
roris  :  nam  Graeci  PaXaveTov  dixerunt,  quod  anx  o- 
latcm  animi  toliat.  Ha3C  et  gymnasia  dicuntur,  quia 
ibi   Aihlcta^   unclo   corpore,  cl  perfricato  manibas 


Mi  T^(  6Eo>p(a;,  quod  in  eo  populus  stans  desupcr,  p  excrciianlur;  nam  ppdtatcv  Grscc,  Laline  exerci 


atqoe  sppctans,  ludos  scenicos  contemplaretur. 

35.  Amphitheatrumsevo  vocatum,  quod  ex  duobus 
sit  theatris  composilum ;  nani  amphitheatrum  rolun- 
dum  est«  theatrum  vcro  ex  medio  amphithealri  est^ 
semicirculi  figuram  habens. 

36. (  La^nn^/iu^  estperplexis  parielibus  aedificium, 
qoalis  est  apud  Crelam  a  Daedalo  faclus,  ubi  fuit  mi- 
BOtaarus  iuclusus,  iii  quo  si  quis  inlroieril  sine  glo- 
mere  lini,  exitum  invcuire  non  valet;  cujus  sedilicii 
talis  est  situi^,  ui  aporientibus  fores  tonilruum  intus 
terribile  audialur.  De.^cendilur  centenis  ultra  gradi- 
bus,  intus  simulacra  el  monstrificse  efBgies,  in  partcs 

•  Forus est exercendarum  litium  locus.iim  Isido- 
rum  de  genere  hujus  nominis  audacter  accusaruiit, 
ipsi  se  deridendos  prsebuerunt.  Charisius  lib.  i  :  Fo»  Q 
Tum  neutrogeneredicimus  locum  rebus  agendis  des- 
tinatumjaut  cumcommercium  significamus:  LuciLy 
cum  iila  forailanl.Ma5Cu/me  autem  tabulatanivium, 
et  semper  pluraliter^  quamvis  Gellius  fora  navium 
neutraliter  dixerit,  et  Lucilius  negoiiorum  ferum 
masculine  extulerit;  lib.  iii.  Foras  olim  ornalus 
lucernis.  EtVictorin.,  in  lib.  de  Orihog.  Forus  sJa- 
tus^  tam  in  foro,  quam  in  navi,  et  torculari.  Quod 
vero  ad  etymol.  aiiinet,  quooiam  semcl  loto  hoc  de 
genere  diximus,  lantum  monebo,  ne  lias  quidem  con- 
tcmnendas  vidori;  nam  cur  non  forum  a  fando^  sive 
inh  ToO  f(5,  cum  dYopa  d«b  xou  ir(opiMHs?  In  PhorO' 
nei  vero  meotionc  diiigens  quaedam  oegligentia  est 
comnmnis  Isidoro  cum  aliis  g>avis«>i(r.is  aucloribus. 

i>  Rostra  vocnntur,  Ila  ciiam  lib.  xviii,  cap.  15. 

^  Sedeat  ad  discutiendum,  k\.^Ad  disputandum. 


tium  dicilur,  '^up.vb;  enim  nudus, 

41.  Apodyierium^  ubi  lavantlum  vcslimenta  po- 
nuntur,  ab  exuendo  dictum;  dlTco^tjeiv  enim  Grsece 
exuere  dicitur. 

515  42.  Popina  Graecus  sermo  est,  qui  apud  nos 
corrupte  propina  dicitur.  Esl  autem  locus  juxta  bal- 
nea  publica,  ubi  post  lavacrum  a  fame,  et  siti  refi- 
ciuntur,  unde  eipropina,  et  propinare  dicitur;7«iva 
enim  Griece  famem  significat,  eo  quod  hic  locas  fa- 
men  tollat. 

43.  Tabernm  olim  vocabantur,  aediculae  plebeiorum 
parva3,  el  siinplices  in  vicis,  ^  asseribus  et  tabulis 

foite  ad  disceptandum.Ui  lib.  ix.  cap.  4,et  lib.  xviu, 
cap.  15;  Judex  dictus,  quodjure  disceptet, 

^  Nam  qumcunque  tutissima.  Varro  lib.  rv.  Arx 
ab  arcendo,  quod  is  locus  munitissimus  urbis^  a 
quo  facillime  posset  hostis  prohiberi. 

«  Circum  [ioman.  Repelunlur  hajc  lib.xviii.cap.28. 

'  Theatrum^  iito  ttj;  OewpCa;.  E  Serv.  ^En.  v.  Ad 
illud  :  Mediaque  invalle  theatrt, 

«  Labyrinthus.  E  Serv.,  Mn,  v.  Ad  illud  :  Utquon- 
dam  Creta  fertur  labyrinthus  in  alta,  Vid.  Plin., 
Iib.  XXXVI,  cap.  13, 

*•  Pharus,  Ex  Hegesipp.  lib.  iv,  cap.  27,  et  Plin. 
xxxvi,  cap.  12,  ei  Solin,  cap.  43. 

'  Nam  Alexandria  falLclc.E  Solin.  cap.  35,»1.33. 

j  Romce  clxxv.  Appan^t  hanc  csse  cohimnam  An- 
tonini,  quam  cLxxvi  pedes  allam  altirmant  IMiilun- 
der  ad  Yilruv.,  iib.  ix.  cap.  2. 

-*  Balueis  tollat.  Ex  Aiig)st.lilj.ix.Confe:-s.,c.  12. 

'  Asseribusy  et.  tab,  Al.,  Axibus. 


^mmmm 


HiM- 


■MMh 


541  ETTMOLOOIARUM  UB.  XV. 

elausse,  ande  et  tabernarice,  quod  ibi  solebant  con-  J| 
sidere  :  diclse  autem  labernae  quod  ex  tabulid  lignis- 
que  erant  constructae ;  quse  nunc,  etsi  non  speciem, 
nomen  tamen  pristinum  relinent. 

44.  Macellum  dictum,  quod  ibi  mactentur  pecora, 
quae  mercanlibus  venundantur. 

45.  Mercatum  autem  a  commercio  nominatum ; 
ibi  enim  res  vendere,  vel  emere  solilum  est,  siculet 
Telonium  dicitur,  *  ubi  merces  navium,  et  nauia- 
rum  emolumenla  redduntur.  Ibi  enim  vecligalis 
exactor  sedet,  pretium  rebus  impositurus,  et  voce  a 
mercatoribus  flagitans. 

46.  ^  Carcer esi  a  quo  prohibemur  cxire,  etdictus 
carcer  Kcoercendo.  Hinc  Fronto  :  Vt  pergrcecart  po" 
tius  amosnislociSy  quam  coerceri  carcere  viderentur, 

1tt%  CAPUT  III. 
De  habitaculis. 

1.  HalntatiojBb  /la^en^io  vocata,ni  habitare  easas. 
Domus  ex  Grseca  appellatione  vocata,  ^  nam  ^(i>- 

\iMza  Graeci  tecta  dicunt.  Est  autem  domus  unius 
familise  habitalio,  sicuturbs  uuius  populi,  sicut  orbis 
domicilium  totius  generis  humani. 

2.  Omne  sedificium  aniiqui  (edem  appcllaverunt. 
Alii  eedem  ab  edendo  quidem  sumpsisse  nomen  exis- 
timant,  dantes  exemplum  de  Plauto  : 

Si  vocassem  vos  in  aedem  ad  prandium. 
Hinc  et  cedi/icium,  eo  quod  fucrit  priu.s  ad  eden- 
dum  factum. 

3.  *  Aula  domas  est  regia,  sive  spatiosum  habi- 
taculura  porlicibus  qualuor  conclusum. 


54S 

^IT  6.  Palatium  a  Pallanie  principe  Arcadvm 
dictum,  in  cujus  honore  Arcades  Pal^an^^tH  oppidum 
construxcrunt,  el  regiam  in  ipsius  nomine  conditam 
Palatium  vocaveruni. 

6.  Thalamum  hac  ex  causa  vocatum  ferunt.  i  Cum 
enim  raptffi  fuissenl  a  Romanis  Sabinse,  ex  quibus 
cum  una  ante  aliaa  specie  nobilis  cum  magna  om- 
nium  admiratione  raperetur,  Talassioni  duci  eam 
oracu'o  rcsponsum  cst  dari,  et  quoniam  hae  'nup- 
liae  fclicitcr  ccsserant,  institutum  est  ut  in  omnibus 
nuptiis^/ia/a55U  nomen  iteretur.  iGgyplii  quoque  lin- 
gua  sua  loca  iu  quibus  nubcntes  succedunt  et  incu- 
bant  thalamum  nominant. 

7.  Ccenaculum  diclum  a  conimunione  vescendi, 
unde  ct  casnobium  congregaiio.  Antiqui  enim  publi- 

g  ceet  in  commune  vescebanlur,  nec  uliius  convivium 
singulare  crat,ne  in  occulto  delicise  luxuriam  gigne- 
rent. 

8.J  Triclinium  est  coenaculum  a  tribus  Uctulis 
discumbentium  dicium  ;  apud  veieres  enim  in  loco 
ubi  convivii  apparatus  exponcbatur,  MS  tres  lectuli 
strati  erant,  in  quibus  discumbcntes  epulabantur; 
xXfvT)  enim  Grsece  lectus,  vel  accubitus  dicitur,  ex 
quo  confectum  est  ut  triclinium  diceretur. 

9.  ^  Cella  dicta,  quod  nos  occultet  et  celet. 

Cubiculum  vero,  quod  eo  cubemus^  ibique  dor- 
mientes  requiescamus. 

Cubile  autem  cubandi  locus  est. 

Secessus,  quod  sit  locus  secretus,  id  est,  siue  ac- 
cessu. 


4.  '  Atrium  magna  sedes  est,  sive  amplior  et  spa-  Q     iO.  Diversorium  dictum,  eo  quod  ex  divcrsis  viis 
tiosa  domus.  Et  dictum  cst  atrium,'  eo  quod  addaniur     ibi  conveniatur. 

ei  tres  porticus  exlrinsecus.  ^  Alii  atrium  quasi  ab         '  Hospitium  sermo  Graecus  est  uhi  quis  ad  tem- 
igneetIychnoa/rttmdixerunt,atrumemmfitexfumo.     pus  bospitali  jure  inhabitat,  et  iterum  inde  trans- 


*  Ubi  merces  navium.  Respexisse  ad  Ambrosii 
verlM  in  Luc.  v  ;  ostendunt  illa  verba  nautarum 
emolumenta. 

^  Carcer  a  quo  prohibemur  exire.  Servius,  iEn.  i: 
Carcer  est  undecunaue  prohibemur  exire^  dictus 
auasi  arcer  ab  arcenao.  Sed  iibroiii  Georff.,adillud: 
kuuntque  effusi  carcere  currus,nbi  iu  VuTffatislegi- 
tur,  qui  ab  arcendo  dicti  sunt^  vaticanus  Codex  ha- 
bet,  qui  a  coercendo  d.  s.  Ut  emendandus  videatur 
Senr.  ex  Isid.  Varro  quoque,  lib.  iv  :  Carcer  a  coer' 
cendo,  quod  exire  prohtbentur. 

Cap.  lU— «  Habitatio  ab  hab.  B  Serv.,  Eclog.  2, 
nisi  quod  more  suo  aliquid  mutavit. 

**  Nam  lfjiy.oczafira*ci  tecta  d,  Verba  sunt  Hierony- 
mi  incap.  ti  Daniel.  Vid.  et  epist.   ad  Sun.  etFrei. 

*  Aula  domus  regia.Aug.,  m  Queest.  sup.  Exod., 
prope  Gn.:Quam  Grasci  vocant  ouX^v,  nostri  aulam 
vocaverunt.  Sed  jam  non  atrium  isto  nomine^  sed 
domus  regia  significatur  in  lingua  Latina  :  et  in 
Graca,  ut  ait  Athenaeus,  Jib.  v,  Menandrum,  et  Di- 
philnm  dtans. 

'  Atrium  magna  md.  sive  amplior.,  et  spatiosa 
dom.  Aug.,  in  ps.  cxxxiii  :  Atria,  ampliora  spatia 
domus  intelliguntur. 

tAtrium...  eoquod  addanturei  tresporticus.kng.^ 
in  Quaest.  in  Exod.  :  Ibi  erat  illa  tanquam  tripor- 
ticus,  quas  concludebat  spatium  atrii.  Et  in  ps. 
Gzxxni  :  Habebat  atrium  decem  columnas,non  ta- 
men  recto  ordine  dispositas,  sed  sicut  ostendimus, 
tanquam  triporticum. 


^  Alii  atrum  quasi  ab  igne,  etc.  EServ.,  Mn,  i,ad 
illud  :  Vocemque  per  ampla  volutant  atria.  Lichno 
autem  scripsimus  ex  Cod.  Rom.  Al.,  lignOy  al., 
lignis. 

'  Cum  enim  raptm  fuissent  a  Rom.  Sab.  Vid.  Liv., 
lib.  I,  et  Fest.,  in  Talassio,  sed  cum  Talamoni  in 
noslris  libris  legeretur,  Talassioni  e  Servio  reposui- 
mus,  nim  et  Talasstum  et  Talassionem  illum  vocat. 

i  Triclinium  est  casnaculum,  Recte  Isidorus.Non 
recte,  iEn.  i,  ad  illud:i4ttrea  composuit  <ponda,Ser- 
vius,  qui  errare  eos  dicat  qui  triclinium  vocant  ip- 
sum  basiiicam  aut  ccenationem.  Cicero,  ii  de  Orat. 
Serv.  :  Galba^  cum  judici  L.  Scribonio  Liboni  tri- 
buno  pleb.  ferret  familiares  suos^  et  dixissetLUto  : 
Quanko  tandemfialba^de  triclinio  tuo  exibis  f  cum 
tu  (inquit)  de  cubiculo  alieno.  Et  ad  Att.  lib.  xiii, 
epist.  50:Cum  secundis  Satumalibus  ad  Philippum 
vespen  venissety  villa  ita  completa  militibus  est^  ut 
vix  triclinium^  ubi  camaturus  ipse  Ccesar  esset^va" 
caret.  El  Vitnivius,  lib.  vi,  cap.  5.  Tricliniorum 
qu^nta  latitudo  fuerit,bis  tanta  longitudofieridebet. 
Et  Sueton.,  in  Tiberio  :  Ac  Miseni  cinis  e  favilla,et 
carbombus  ad  calefaciendum  triclinium  illatus. 

^  Cella  dicta  q.  n.  o.  Serv.  M.  i,  ad  illud  :  Dis* 
tendunt  nectare  cellas  :  Vel  a  celando  (inquit)  unde 
cellas  appellaverunt. 

^  Hospttium  sermo  Grmctis  est.  An  quia  oirlOi  pro 
domo  usurpant  ?  Unde  iilud  :  KaX^  ^[^p«  ^  xaXou 
xo(Axipou  oic(6t.  {Sic.) 


»43 


S.  ISIDORl  HISPALENSIS  EPISGOPI 


544 


iens^migral ;  *  inde  et  melatum.qmtLmutatur,  Unde 
•et  legilur,  et  castra  metati  suntf  pro  mutaverunt, 
NoQ  enim  illic  perminet  exercitus,sed  perlransil. 

11.  ^  Msenius  collega  Crassi  in  foro  projccit  mate- 
ries,  ut  essent  loca  in  quibus  spcctanles  insisterent, 
quae  ex  nomine  ejus  Masniana  appellata.  Haec  et 
solaria  quia  patenl  soH  :  post  liaec  alii  lapide,  alii 
materia  sedi6cavere  poriibus  Ma^niana,  et  foribus  et 
domibus  adjecerunt. 

191912.  Tabulata  olim  ligneae  domus  fiebant,inde 
nomen  permanct  Tabulatortim, 

Hypogceum  est  construclum  sub  terris  aedificium, 
quod  nos  antrum  vel  speluncam  dicimus. 

Solarium^  quod  soliy  et  auris  pateat,  qualis  fuil 
locus  in  quo  David  Bethsabce  lavantem  aspexil,  ct 
adamavit. 

^"  13.  Gum  Hierosolymam  Antiochus  obsideret, 
Hyrcanus  princeps  Judseorum,  reserato  David  se- 
pulcro,  tria  millia  auri  talenta  inde  abslraxit,  ex 
quibus  GCG  Antiocho  dedit,  ut  obsidionem  relin- 
queret,  atque  ut  facti  invidiam  detnerct,  ferlur  ex 
reliqua  pecunia  insiituisse  primus  xenodochia,  qui- 
bus  adventum  susciperet  pauperum  peregrinorum, 
unde  et  vocabulum  sumpsit.  Nam  ex  Graeco  in  Lati- 
nnm  ^svoSoxsrov  peregrinorum  susceplio  nuncupa- 
tur.  ^  Ubi  aut^^m  aegrotantes  de  plaleis  coliiguntur, 
voaoxop^tov  Grsecc  dicitur  ,  in  quo  consumpta 
languoribns,  atque  inedia  miserorum  membra  fo- 
ventur. 

GAPUT  IV. 
De  asdi/iciis  sacris. 

1.  Sacra  sunt  loca  divinis  cultibus  instituta,  ut- 
pote  ea  in  quibus  altaria  litantibus  de  more  pontifi- 
cibus  consccrantur. 

Sancta  juxta  vcleres  exteriora  tcmpli  sunt. 

2.  Sancta  autem  sanctorum^  locus  lempli  secre- 
tior,  ad  quem  nulli  erat  accessus,  nisi  tantum  sacer- 
doti.  Dicta  autem  Sancta  sancloruro,  quia  exteriori 
oraculo  sanctiora  sunt,  vcl  *  quia  sanetorum  com- 
paratione  sanctiora  sunt,  sicut  Gantica  canticorum, 
quia  cantica  universa  prsecellunt.  Sanctum  autem  a 

*  Indeet  metatum,  Vegetius,  lib.  ii.cap.  7,  Meia- 
tores  ait  dictos  qui  diversoriorum  et  hospitiorum  desi- 
gnant  loca. 

^  Masnius  colleg.  Crassi.  Festus :  Masnianas  agdifi' 
cia  aMasno sunt  appellata.  Isenim  primus  ultra  co- 
lumnas  extendit  ligna^uoampliarentur  superiora. 
Et  Asconius  in  Divmat.  de  Golumna  Menia  :  Menius 
cum  domum  suam  venderet  Catoni  et  Flacco  censo- 
ribus,  ut  ibibasilica  a!di/icaretur,exceperat  jus  sibi 
unius  columnx,  super  quam  tectum  projiceret  ex 
provolantibus  tabulatis.  Ergo  vocem  tabulata  hoc 
loco  superioribus  annectendam  censebat  Ghacon. 

*  Cum  Hierosolymam veregrinorum.  ex  Hege- 

sipp.,  lib.  I,  cap.  6.  Vid.  Joseph.,  rde  Beii.  Jud., 
cap.  2,  et  lib.  xiii  Antiq.,  cap.  15. 

^  Vbi  autem  cegrotantesy  etc.  Hieron.  iu  cp.  ad 
Oceaoum,  de  Fabiola.  Prima  (inquit)  omnium  voao- 
xo(jiirov  instituityin  quo  cegrotantes  colligeretdepla- 
tetSj  et  consumpta  languoribus  et  media  miseri- 
cord,  membra  foveret. 

*  Cap.  IV.  Quia  sancior.  compar...  prascellunt. 
£x  Hier.,  ia  Ep.  ad  Gaiat.,  cap.  1. 


*  sanguine  hostiae  nuncupatum ;  nihil  enim  sanctam 
apud  vetcres  dicebatur,990nisi  quodhostiae  sangui- 
ne  esset  consecratum,aut  conspersum.  Item  sanctum, 
quod  exstat  esse  sancilum.  Sancire  autem  est  con- 
tirmare,  et  irrogalione  poense  ab  injuria  defeadere, 
'  sic  et  leges  sanciae,  ct  muri  sancti  esse  dicuntur. 

3.  Propitialorium,  quasi  propitiationis  orato- 
rium ;  propitiatio  enim  placatio  esl. 

Oracula  dicta,  eo  quod  indc  responsa  redduntur, 
el  oraculo  ab  ore. 

4.  <^  Penetralia  secreta  sunt  oraculorum,  et  pene- 
tralia  dicta,  ab  co  quod  est  penitus,  hoc  est,  pene 

intus. 

^  Oratorium  orationi  tantum  est  coasecralum,  in 
quo  nemo  aliquid  agcre  debet,  nisi  ad  quod  est  lac- 
p  tum,  unde  nomen  accepit. 

5.  Monasterium,  unius  monacbi  habitatio.  Monos 
namque  apud  Graecos  solus,  sterium^  statio,  id  est 
solitarii  habitatio. 

6.  Cwnobium  ex  Graeco,  et  Latino  videtur  esse 
compositum.  Est  enim  habitaculum  plurimorum  in 
commune  viventium  ;  xotvbv  euim  Graece  communc 
dicitur. 

7.  Templi  nomen  gcnerale,  pro  locis  enim  qui- 
huscumque  magiiis  anliqui  tcmpla  dicebant.  Et  tem- 
pla  dicla,  quaisitecta  ampla.  '  Sedetlocus  designa- 
tus  ad  Orientcm  a  contemplationc  templum  diceba- 
lur.  Gujus  partes  qualuor  erant,  antica  ad  Ortum, 
postica  ad  Occasum,  sinistra  ad  Septentrionem, 
dcxira  ad    Meridiem  spectans.J  Unde  et   quando 

p  tcmplum  construebant,  Orientem  spectabant  JEqui- 
nociialem,  991  ita  ut  lineae  ab  Ortu  ad  OccidenU^m 
rnissae,  ficrenl  partes  coeli  dexlra,atquc  sinistra  aequa- 
les,  ut  qui  consuleret,  ac  deprecaretur,  rcctum  aspi- 
ceretOrienlem.  • 

8.  Fana  dicta  a  Faunis,  quibus  templaerrorgen- 
tilium  construebat,  unde  consulentes  daemonum  res- 
ponsa  audirent. 

9.  *  Delubra  veleres  dicebant  templa  fontes  ha- 
bcntia,  quibus  anie  ingressum  diluebantur,  et  appel- 
lantur  delubra  a  diluendo.  Ipsa  nunc  sunt  aedes  cum 

'  Sic.  leges  mnctce  et  muri.  Sic  Gothici  libri,recte; 
cap.  1.  D.  dcRer.  divisione  :  Sanctas  quoque  resve- 
luti  muri,  et  portas,  et  in  c.  Sanctum  eodem  tit.M 
municipiis  quoquemurosessesanctos^Sabinum  recte 
responaisse  Cassius  refert.  El  Zonar.  tom.  ii,  aiyxTa 
Q  Y^cp  7cap3c  T(o(jLa(ci(  xhi  TsfyT}. 

»  Penetralia.  Serv.,  Mn.  vi :  Penetralia  secreta 
templorum. 

^  Oratorium.,.  accepit.  Ex  Aug.,  ep.  109,  ad  Mo- 
nach. 

'  Sed  et  locus  designatusad  Orientem.  Sicomncs 
libri.  Designatus  augurio,  vel  ad  augurium  legebat 
Ghacon.  F esins:  Tesca  loca  augurio  designata.Varro, 
lib.  \i:In  terrisdictum  templum  locus  auguni,aut 
auspicii  causa  quibusdam  verbis  finitus,  etc.  Vid* 
Serv.,  Eclo^.  viii,  ctLiv.  i  de  Niirriaelnauguratione. 

j  Unde  et quando  Templum  construeb.EjiYiiTVLs . 
lib.  IV.  cap.  5. 

^  Delubraveteres  dic.  Serv.,  ^En.  ii :  Alii  dicunS 
delubrum  csse  locum  ante  Tcmplum,  ubi  aqua 
currit,adilue7ido  etlib  iv.Delubrumdictum^  prop^ 
ter  lacumy  in  quo  manus  abluuntur» 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XV. 


64« 


foatibus,  ia  quibus  fideles  regencrati  purifi-  /| 
et  bene  quodam  praesagio  delubra  sunt  ap« 
;  Sttut  enim  in  ablulionem  pecc&torum. 
Fons  autem  in  delubris  locus  regeneratorum 
|uo  septem  gradus  in  Spiritus  sancli  mysterio 
tnr,   tres   in  dcscensu,  et  tres  in  asccnsu. 
[18  vero  is  cst,  qui  et  ^  quarlus,  similis  Filio 
s :  exstingucns  fornacem  ignis,  slabilimenlum 
f  fundamentum  aquae,  in  quo  omnis  plcnitudo 
llis  habitat  corporalilcr. 
I  ii . Basiliae  prius  vocabantur  regum  habita- 
inde  et  nomcn  habent;  nam  PsaiXcu;  rex,  et 
m  regise  habitationcs.  Nunc  autcm  idco  divini 
basilicce  nominantur,  quia  ibi  Regi  omnium 
iltus,  et  sacrificia  offeruntur. 


3.  ACrarium  vocatum,  quia  prius  aes  signatum  ibi 
recondebatur.  Hoi;  enim  olim  in  usu  erat  auro  ar- 
gentoque  nondum  signalo,  ex  quorum  metallis  , 
quamvis  postea  facta  fuisset  pecunia,  nomen  tamen 
cerarii  permansit  ab  eo  metallo  unde  pecunia  initlum 
sumpsit. 

4.  Armarium  \ocus  est  ubi  quarumcunque  artium 
instrumenta  ponuutur.  Armamentarium  vero  ubi 
tanlum  tela  armorum.  Uude  Juvenalis  : 

Quidquid  babent  telorum  armamentaria  coeli. 
Dicta  autem  utraque  ab  armis,  id  est,  bracbiis  qui- 
bus  excrcentur. 

1994L  $,  Bibliotheca  est  locus  ubi  reponuntur  libri, 
|l(6Xoc  enim  Oraece  liberj  Oijxii  repositorium  didtur. 

6.  Promptuarium  dictum,  eo  quod  inde  necessaria 


Martyrium  locus  mariyrum  Graeca  dcrivationc,  g  victui  promuntur^  id  cst  proferuntur. 


d  in  memoriam  marlyris  sit  coostructum,  vel 
epulcra  sanctorum  ibi  sint  martyrum. 
Aram  quidem  vocatam  dixcrunt,  quod  ibi  in- 
victimae  ardeant.  «  Alii  aras  dicunt  a  preca- 
18,  id  est,  quas  Grapci  ip^i  vocant,  unde 
ibprecatio  xxvd^a  dicitur.  Alii  volunt  ab 
ne  araSj  sed  male. 

Altare  aulem  ab  altitudine  constat  essc  nomi- 
quasi  alta  ara. 

Pulpitum^  quod  in  eo  lector,  vel  psalmista 
i  in  publico  conspici  a  populo  possit,  quo  libe- 
idlatur. 

Tribunal,  eo  quod  indc  a  saccrdote  iribuan- 
veepta  vivendi.  Est  cnim  locus  in   sublimi 


7.  Cellarium,  quod  in  eo  colligantur  ministcria 
mcnsarum,  vel  quae  necessaria  victui  supcrsunt. 

ff  Inter  promptuarium  autem  et  cellarium  hoc  in- 
lercst;  quod  cellarium  est  paucorum  dierum,  prom- 
pluarium  vero  temporis  longi. 

8.  Apotheca  autem,  vel  horrea,  a  Graeco,  verbum 
ex  vcrbo,  repcsiioria  vel  reeonditoria  dici  possuDt, 
eo  quod  in  iis  homincs  elaboratas  fruges  reponunt. 
^  Unde  et  enthecam  Graeco  sermone  repositam  rei 
copiosam  substantiam  appcllamus. 

CAPUT  VI. 
De  operariis. 
1.  Ergasterium  >  locus  est,  ubi  opus  aliquod  fil. 
Grseco  enim  sermone  erga  opera  sterion  statio,  id 


Qtus,    unde  universi  cxaudire  possint.  Aiias  Q  est,  operaria  statio. 


al  a  tribubus  denominatum,  qnod  ad  illum 

convocentur. 

B  17.  ^  Analogium  dictum,  quod  scrmo  inde 
ictar;  nam  X^fo?  Grjcre  sermo  diciiur,  quod  et 
altius  situm  cst. 

CAPUT  V. 
De  repositoriis. 
Userarium  «  proprie  esl  locus  templi,  in  quo 
reponuntur,  sicut  donarium  cst  in  quo  colto* 

oblata,  sicut  leciistemia  dicuntur,  ubi  ho- 
sedere  consueverunt ;  ab  inferendis  igitur  et 
BUdiBsacris^  sacrarium  nuncupalur. 
Donaria  vero,  exy  quod  ibi  dona  reponantur,  quae 
plia  offerri  cousueverunt. 

m$  autem  in  delub,..  corporaliter.  Omnia  re-  D  donaria  currus. 


2.  Ergastula  quoque  et  ipsa  Grseco  vocabulo  nun- 
cupautur,  ubi  dcputantur  noxii  ad  aliquod  opus  fa- 
cicndum,  ut  solent  gladiatores  1B^&  et  exsules,  qui 
marmora  secant,  et  tamen  vinculorum  custodiis  alli- 
gati  sunt. 

3.  Gyiueceum  Giaece  dictum,  eo  quod  ibi  conven- 
tus  feminarum  ad  opus  lanificii  exercendum  conve- 
niat.  Mulier  enim  Graece  fiv^  nuncupatur. 

4.  Pistrinum,  quasi  pilistrinumf  quia  pilo  antea 
tundebant  granimi.  i  Unde  et  apud  veleres  nou  mo^ 
litoresy  sed  pistores  dicti  suutt  qua4  pinsores,  ^  a 
pinsendis  granis  frumenti»  molae  enim  nondum  usus 
erat,  sed  granum  pilo  pinsebant.  Unde  Virgilius  : 

Nunc  torrete  igni  fruges,  nunc  frangite  saxo. 


nr  lib.  Offic.  ii,  cap.  24. 
tartus  similis  Filio  hominis.  Tcrtull..  lib.  iv 
Marcionem  :  Hic  erit  visus  Babylonio  Regi  in 
«  cum  martyribus  suis  quartus,  tanquam  Fi- 
nninis.  El  rursus  :  Prospice  igitur^  et  tu  cum 
Usbylonio  fornacem  ejus  ardentem,  et  invenies 
mguam  Filium  hominis  :  Ut  suspicari  liceat, 
locum  e  Tcrtull.  libro  aliquo,  qui  non  cxstet, 
ptum. 

liaras  dicunt  a  precat.^  Scrvius,  Mn.  ii,  ad  il- 
Neouidquam  altaria  ctrcum. 
tatogium.  In  regula  ^ancti  Bcnediiti,  cap.  9  : 
analogium  legantur  tres  lectiones. 
P.  V.  —  Sacrarium...  consueverunt.  Verba 
,  ExL.  XII  ad  illud  :  Et  diri  sacraria  ditis. 
maria.  Ex  eod.,  Georg.  iii,  ad  illud  :...  AUa  ad 


9  Inter  promptuar...  longe.  Ex  eodem,  iEn.  i,  ad... 
cura  penum  struere. 

^  Unde  enthecam.  Utuntur  hac  voce  sflepe  Scripto- 
rcs  ccclesiastici.  Cassian.,lib.  de  Instit.monach.,  cap. 
4:  Cumqw  totamenthecam  casnobiisuamesse  cremt 
substantiam.  Gclas.,  xii  quaest.,  2  cap. :  Vobisenim 
si  quis  forte  sub  annua  remanebit  expensa,  electo 
idoneo  ab  utraque  parte  custode  credatur  enthecis. 

>  Cap.VI.  Ergastula...  ubideputanturnoxii.  Vid. 
Lips.,  Elecl.  cap.  15. 

]  Vnde  et  apud  veteres,..  saxo.  E  Serv.,  iEn.  i,  ad 
illud...  Et  torrere. 

^  A  pinsendis  ^ranis.  A  findendis  aranis.  Goltb. 
omnes.  El  mox  /indebant  pro  pinseSant,  sed  Ser- 
vium  et  Editionem  veterem  sumus  secuti. 


S47 


S.  ISIDORI  HISPALBNSI8  EPISCOPI 


M$ 


.    5.  Clivanui  a  clivo  dictus,  ab  eo  quod  in  erectione  j| 
sit  collecius.  ^  Clivum  enim  ascensum  dicimus,  sive 
flexuosum. 

6.  ^  Furnus  per  dcrivationem  a  farre  diclus,  quo- 
niam  panis  ex  eo  factus  ibi  coquitur. 

7.  Torcular  dictum,  eo  quod  ibi  uvae  calcentur, 
atquc  extortae  exprimantur. 

8.  c  Forus  est  locus,  ubi  uva  calcatur,  dictus  quod 
ibi  feratur  uva,  vel  propter  quod  ibi  pedibus  feriatur. 
Unde  ct  calcatorium  dicilur,  sed  hoc  nomen  multa 
significat.  Prima  species  fori  locus  est  in  civiLate  ad 
exercondas  nundinas  relictus  ;  secunda,  ubi  magi- 
stralus  judicare  solet  ;  tertia,  quam  supra  diximus, 
quam  calcatorium  996  nominamus ;  quarta,  spatia 
plana  in  navibus.  De  quibus  Virgilius :  Laxatque  fo- 
ros,  Lacus  dictus,  quia  ibi  decurrit  frugum  liquor.  D 

CAPUT  VU. 
De  aditibus. 

1.  Aditus  ^  ab  adeundo  dictus,  per  quem  ingre- 
dimur  et  admittimur. 

2.  *  Vestibulum  est,  vel  aditus  domus  privatae,  vel 
spatium  adjacens  aedibuspublicls.  Ei  vestibulum  dic" 
tum,  eo  quod  vestiuntur  fores,  aut  quod  aditnm 
tecto  vestiaty  aut  a  stando. 

3.  Por/tctt5,quod  transilus  sit  magis  quam  ubi  stan- 
dum  sit,  quasi  porta^ei  porticus,  eo  quod  sit  aperta. 

4.  '  Janua  a  Jano  quodam  appellatur,  cui  gentilcs 
omoem  introitum,  vel  eiitum  sacraverunt.  Unde 
'  Lucanus  : 

Ferrea  belligeri  compescat  limina  Jaui. 
Est  autcm  primus  domus  ingressus,  ^  caetera  intra  Q 
januam  ostia  vocantur  generaliter.  ^  Oztium  est,  per 
quod  ab  aliquo  arcemur  ingressu,  ab  obstando  di- 
ctum,  sive  ostium^  quia  ostendit  aliquid  intus.  Alii 
aiunt  ostium  appellari  quia  hostem  moratur.  Ibi 


enim  nos  adversariis  objicimns,  hinc  et  Ostia  7V6m- 
na,  997  quia  hostibus  sunt  opposita.Fom  et  VaUfm 
claustra  sunt ;  j  sed  fores  dicuntur  quae  foraSf  valvae 
quae  inlus  revolvuntur^  et  duplices  complicabilcsqoe 
sunt.  Sed  generaliler  usus  vocabula  ista  cormpit. 

5.  Claustra^  ab  eo  quod  claudantur  dicta. 

6.  ^  Fenestrce  sunt  quibus  pars  exlerior  angusta, 
et  interior  diffusa  esl,  quales  in  horreis  videmos, 
dictae,  eo  quod  lucem  fenerent.  Lux  enim  Graece 
9(5;  dicitur,  vel  quia  per  eas  intus  positus  homo  fo- 
ras  videt.  Alii  fenestram  putant  diclam  eo  quod  do- 
mui  lucem  ministrat,  compositum  nomen  ex  Graeco 
Latinoque  sermone,  9&C  enim  Grsece  lux  est. 

7.'  Cardoesi  locus  inquo  ostium  vertitur  et  sem- 
per  movclur,  dictus  aTcb  t^c  xapSCac,  quod  quasi  cor 
hominem  totum,iia  ille  cuncus  januamregat,ac  mo- 
veat.  Unde  et  proverbialc  esl  :  In  cardine  rem  esse. 

8.  Limina  osliorum  dicia,  eo  qnod  transversa  sint, 
ut  limes ;  et  per  ea  sicut  in  agro,  aut  introeatur,  aut 
foras  eatur. 

9.  ™  PosteSy  et  Antx^  quasi  post^  et  ante.  Et  Antm^ 
quia  ante  stant,  vel  quia  antea  ad  eas  aceedimus, 
priusquam  domum  ingrediamur.  Postes,  eo  quod  posi 
ostium  stent. 

99»  CAPUT  Vm. 
De  partibus  asdificiorum. 

1.  Fundamentum  diclum,  quod  fundus  sit  domui. 
Idem  et  "  casmentum  a  ccedendo  dictum,  quod  crasso 
lapidc  surgat. 

2.  Paries  nuncupatus,  quia  semperduo  sunt  pares, 
vel  a  fronte,  vel  a  laiere.  Sive  enim  tetragonum, 
sive  hexagonum  sit,  qui  se  conspiciunt,  cx  pari  erunt. 
Aliter  enim  structura  facta  deformis  est. 

Z.Parietinas  dicimus,quasi  parietum  mimu.Sunt 
enim  parietes  sianles  sine  tcclo,  sine  habitantibus. 


*■  Clivum  enim  ascensum  dicim,  Festus  :  Clivia 
auspicia  dicehant,(fuce  aliquid  fieri  prohibebantfOm- 
nia  nafnque  difficiUa  clivia  vocabant,  wnde  et  clivi 
loca  ardua. 

^  Fumus  afarre.  kfurvoy  Porphyr. 

^  Forus  est  locus^  ubi  uva.  Viciorinus  in  fine  lib. 
de  Orlliograph.  :  Forus  autem  status,  tam  in  foro, 
quam  in  navijei  /orcti/art.CoIumell.,  lib.  xii,cap.  18: 
Tum  lacus  vinarii,  et  torcularia^  et  fora,  omniaque 
vasa,  si  vicinumest  mare,  aqua  marina.  sin  minus, 
dulci  eluenda  sunt.  De  reliquis  fori  significationibus. 
Vid.  Fesl. 

*  Cap.  VII.  Aditus  ab  adeund.  Serv.,  fin.  vi, 
ad  illud  :  Quod  lati  dicunt  aditus.  —  Cum  ab  aliauo 
arcemur  ingressu^  id  ostium  diciiur  ab  obstando  ; 
cum  ingredimur,  aditus  ab  adeundo* 

"  Vestibulum.  Serv.,  iEn*  vi,  ad  :...  Vestibulum 
ante  ipsum.  Vestibulum  (inquii),  ut  Varro  dicit^ety^ 
mologiw  non  habet  proprietatem,  sed  fit  pro  captu 
ingenii.  Nam  vestibulum^  ut  supra  diximus^dictum 
ab  €o,quodjanuam  vcstiat./l^ttdtcun/  a  Vosta  dictum 
per  imminutionem.  Nam  Vestas  limen  est  consecra- 
tum*  Alii  dicunt  ab  eo  quod  nullus  illic  stet.  In  /t- 
fittn^  ^im  solus  est  transitus^  quomodo  vesanus  di" 
citur  non  sanus.sic  vestibulum.quasi  non  stabulum. 

'  A  Jano  cui  Gentiles  omnem  introit.  Ipse,  apud 
Ovid.,  lib.  1  Fast. : 

Praesideo  foribus  coeli  cum  milibus  horis. 
Et  redit  officio  Juppiter  ipse  meo. 


K  Vnde  Lucanus.  Lib.  i. 

^  Cmtera  intra  januam.  Serv.,  i£n.  i,  ad  illud : Fo- 
ribus  cardo  stridebat  ahenis :  Janua  (inquit)  estpri- 
mus  domus  ingressus,  dicta,  quia  Jano  consecratum 
est  omne  principium.  Castera  intra  januam  ostia 
vocantur  generaiiter,  sive  valvm  sint,  sive  fores, 
quamvis  usus  ista  corruperit. 

^  Ostium....ab  obstanao.  E  Serv..  i£n.  yi,  ad  illud, 
Quo  lati  ducunt  adit. 

i  Sed  fores  dicuntur.  Serv.,  iEn.  i  loco  citaU).  Fo- 
res  (inquit)  proprie  dicuntur,  qua;  foras  aperiuntur, 
sicut  apua  veteres  fuit.  Valvce  autem  sunt,  ut  dicit 
U  Varro  quas  revolvuntur,  et  se  velant, 

^  Fenestrce.  EServ.,  Georg.  iv,  ad  illud  : 
Qualuor  a  ventis  obliqua  luce  fenestras. 
Sed  Servius  non  fenestras  tantum,  sed  obliqua  lucs 
fenestras^  interpretatus  est,  quod  non  advertit  Isido- 
rus,  qui  commentaria  Servii  sine  Virgilii  versibus, 
ut  saepe  diximus,  iegebai. 

*  Cardo  Serv.,  JEn.  i,  loco  cit.  :  Cardo  dictus, 
quasi  cor  januaSt  quo  movetur>>.  Ei  eodem  lib.,  ad 
iliud  :...Haud  tanto  cessabit  cardine.  Ut  sit/inqmi, 
de  proverbio  tracium  :  Res  in  cardine  est. 

°*  Postes^  et  Ant(K.  Feslus:  Anies  sunt  extremior^ 
dinis  vinearum,unde  etiam  nomen  trahunt  anta!,quar 
sunt  latera  ostiorum.  Vid.  Serv.,  Georg.  11. :  ad  illud: 
Jam  canil  extremos  effoelus  vinitor  antes. 

^  Cap.  VIII.  Casmenium...  quod  crasso  lap.  Sic 
omnes  libri  Quod  casso  lap,  Msuim. 


149 


ETYHOLOGIARUM  Llfi.  XV. 


4.  AnguluSy  quod  duos  parictes  in  unum  con. 
jangat. 

*  Culmina  dicla  sunl  quia  apud  antiqaos  lecta 
culmo  tegebanlur,  ul  nunc  nistica.  Hinc  tecti  summitas 
culmen  dicitur. 

5.  Camerce  sunt  volumina  introrsum  respicienlia, 
appellatse  a  curvo,  x^fxntjXov  enim  Graece  curvum 
est. 

6.  ^  Laquearia  sunt,  qu%  cameram  sublegunt,  et 
ornant,  quse  et  lacuniara  dicuntur.  ^  Principaliter  au- 
lem  lacus  dicilur,  ut  Lucilius  :  resuUant  cedesque,  la- 
cusque.  Cujns  diminulio  lacunar  facit,  ut  Horaiius  : 

Neque  aureum 

Mea  renidel  in  domo  lacunar. 
Iflde  fit  alia  diminuiio  lacunariumj  et  per  avT^ort^^ov 
laquearium. 

7.  Absida  Graeco  sermone,  Latine  intcrpretatur  /u- 
cida,  60  qaod  9^9  lumine  accepto  per  arcum  resplen- 
deat.  Sed  ulrum  absidam  an  absidem  dicere  debea- 
mus,  hoc  verbi  genus  ambiguum  quidam  doclorum 
exisiimaot. 

8.  ^  Testudo  est  camera  templi  obliqua.  Nam  in 
modum  testudinis  veteres  templorum  tecta  facicbant, 
qose  ideo  sic  ficbant,  ul  ccbU  imaginem  redderet, 
quod  constat  esse  convexum.  Alii  testudinem  volunt 
esse  locum  in  partem   atrii  adversum  vcnientibus. 

9.  Arcus  dicti,  quod  sint  arcta  conclusione  cur- 
vati,  •  ipsi  et  fornices. 

10  '  Pavimenta  originem  apud  Grsecos  habcnt 
elaborata  arte  picturse  (liihostrota  parvulis  crustis, 
ac  tesseliis  tinctis  in  varios  980  colores).  s  Vocata 
autem  pavimenta  co  quod  paviantur,  id  est,  caedan- 
tur.  Unde  et  pavor,  quia  ca^dit  cor, 

ii.  Ostracus  esi  pavimentum  teslaceum,  eo  quod 
fractis  teslis  calce  admista  ferialur.  Testam  enim 
Graeci  l&oxpoxov  dicunt. 

12.  Compluvium  dictum,  quia  aquae  parlcs,  qua) 
circa  sunt  ea  conveniant. 

Tessellw  sunt,  e  quibus  domicilia  slernuntur,  a 
Tesseris  nomiuala,  id  est,  quadratii  lapillis  per  di- 
minulionem. 

*  Culmina,  E  Serv.,  Eclog.  i. 

^  Laquearia  sunt.  Repetitur  totus  hic  locus;  au- 
ctior  etiam  aliquanto  quam  bic,  in  optimis  libris  le- 
gitur,  intra  lib.  xix  cap.  42. 

«  Principaliter  autem laquearium.   Verba 

sunt  Servii  ad  vers.  Pendent  lychni  laquearibus  aw- 
reis.  JEn.  i. 

^  Testudo  est  camera...  couvexum.  Scrv.,  M\u 
I.  ai  vers.  Mediaque  testudine  Templi 

•  Ipsi  et  fornices.  Idem,  Mn.  vi,  ad  illud,  Atquead- 
verso  fornice  portas.  Fornice  (inquii)  arcu.  Cicero  : 
Yidit  ad  ipsum  fornicem  Fabianum. 

'  Pavimenta  originem...  colores.  Plin.,  lib.  xxxvi, 
c.  2b.Pavimentaoriginemapud  Gra^coshabentela- 
borataarte  pictura;  ratione,  donec  lithostrotaexpu- 
lere  eam.  Celeberrimus  fuit  in  hoc  genere  SosuSy 
qui  Pergami  stravit,  quam  vocant  Amrotonascon, 
guoniam  purgamenta  cosnce  in  pavimentOy  quceque 
everri  solent^  veluti  relicta  fecerat  parvis  e  testu^ 
lis  tinctis  in  varios  colores. 

s  Vocata  autem  pavim.,,  quod  paviantury  id  esty 
cced.  Videtur  respicere  ad  Virgilii  verba,  corda  pavor 


13.  Bases  fullurae  sunt  columnarum,  quae  a  funda- 
mento  consurgunt,  et  superpositse  fabricse  sustinent 
pondus.  ^  Bases  autem  nomen  petrae  est  fortissimse 
Syro  sermone. 

14.  '  ColumnoB  pro  longitudine,  et  rotunditate 
vocntse,  in  quibus  totius  fahricse  pondus  erigitur. 
Antiqua  ralio  columnarum  crat  altitudinis,  J  tertia 
pars  latitudinis  (delubri).Genera  rotundarum  qua- 
tuor  :  Doricae,  lonicse,  Tuscanicn,  GoriDthcee,  men- 
8ura  crassiludinift,  et  altitudinis  inter  se  diataiites. 
Quintum  genusest  earum^quae  vocantur  Attie»,  qua- 
ternis  an<;ulis  ^  aut  amplius,  paribus  latertim  inter- 
vallis. 

45.  *  Capitella  dicta,  quod  sint  columnarum  eapt' 
tUf  sicut  super  collum  capttt. 
n      Epistylia  sunt,   quae  super    capitella  columna- 
rum  ponuntur,  ct  est  Graecum,  id  est,  super  missa. 

Tegulo!,  qnod  tegant  sedes,  et  imbrices,  quod  ac- 
cipiant  imbres. 

\  6.  LatereSy  et  latercuti,  quod  lali  formentur,  cir- 
cumactis  undique  quator  tabulis. 

Canalis^  ab  eo  quod  cava  sit  in  inodum  cannw. 

931  ^  Sane  canalem  mclius  gcnere  feminino, 
quam  masculino,  proferimus. 

17.  Pistulas  aquarum  sunt  dictae,  quodaquas  fun- 
danl,  et  mitlant.  Nam  ot^XXeiv  Grsece  mittere  est. 
Formae  earum  pro  magniiudine  aquae  et  capacitatis, 
modo  fiunt. 

CAPUT   IX. 

^  De  munitionibus. 

1.  Munitumf  vel  munimentum  dictum,  quiamoiiu 
est  faclum. 

Cors  vocata,  vel  quod  coaretet  cuncta,  quae  in- 
torius  sunt,  id  est,  concludat :  vcl  quod  coerceat 
objectu  suo  extraneos,  et  adire  problbeat. 

2.  Vallum  est,  quoJ  mole  terrae  erigitnr,  ut  cus- 
todia  prsetendatur  :  dictum  autem  vallum  a  vallis. 
^  Nam  valli  fusles  sunt,  quibus  vallum  munitur.  Et 
valli  dicli,  quod  iigantur  et  vellantur.  Intervalla  sfMi- 
tia  sunt  intercapita  vallorum,  id  est,  stipitum,  quibus, 

pulsanSf  Mn.  v,  Vid.  sup.,  lib.  x,  in  voce  Patiens. 
Repelitur  totus  hic  locus  inf.  lib.  xix.  10. 

^  Bases  autem  nomen  petrasest  f.  Forte  Basaltes^ 
aut  Basanites,  Nam  Plin.,  lib.  xxxvi,  cap.  l.Invenit 
eadem  /Eoyptus  in  ^thiojpia,  quem  vocant  Basaltem 
Q  ferrei  coloriSy  atque  duritia:..  Quem  locum  sumens 
Isidorus,  lib.  xiv,  cap.  5,  Basanitem  scribit,  non  Ba- 
saltem.  Plinius  quoque  eodem  lib.,  cap  28.  Medici 
(inquii)  admortariapraetulere  Basanitem^  hic  enim 
lapis  nihil  ex  sese  remittit. 

'  Columnas.  Ead.  inf.,  lib.  xix,  cap.  10. 

^  Tertia  pars  altitudinis,  Adde  templiy  vel  delu' 
bri  ex  Vitruv.,  lib.  iv.  cap  7,  et  Piin.,  lib.xxxvi,  cap. 
23. 

^  Aut  amplius.  Haud  quidem  Plinio  auctore.  Prop- 
terca  dcleri  has  \oc68  volebat  Ghacon. 

*  Capitella.  Ulitur  hac  vocc  divus  Augusl.,  et  aiii. 

^  Sane  canalem  melius  genere  femin,  Verba 
sunt  Scrvii,  Georg.iii,  quse  etiam  repctuntur  inf.,  lib. 
XIX.  cap.  10.  Vid.  Non.Marcell. 

"  Cap  IX.  Nam  valU  f.  s.  q.  v,  m.  Verba  Sf  rvii 
sunt  ad  vers.  Perro  quis  scindere  vaUum.    K:!.  ix. 


551 


S.  IsmORI  HISPALEN  SIS  EPISCOPI 


551 


vallufn  Bi,  unde  et  cetera  qaoqae  5;)a^ia  dicantur,  a  /|  enim  non  vidcris  monumentum,  illud  estquod  scrip- 


stipitibus  scilicet, 

3.  ^Agger  esi  cujuslibetrei  acervatio,  uude  fossae, 
aut  valles  possunt  repleri  ab  aggregando.  ^  Agger 
proprie  dicitur  lerra  aggesta^  quae  vallo  facto  pro- 
pius  ponitur.  Sed  abusive  ct  muros,  et  munimenta 
oinnia  aggerem  dicimus. 

4.  Maceriag  sunt  parieieslongi,  °  quibusvineae  alia- 
que  clauduntur.  Longum  enim  Grseci  (jiocxpbv  dicunt. 

1989  5.  ^  Formatum,  sive  formatium  in  Africa, 
vel  Hispania  parietes  de  terra  appellant,  quoniam  in 
forma  circumdatis  duabus  utrinque  tabulis  inferciun- 
tur  verius  quam  struuntur.  ALvis  durant  incorrupli, 
ventis,  ignibus,  omoi  oemeoto  fortiores. 

6.  Sa^pes  munimcnta  satarum  suni,  unde  et  appel- 
lata^. 

•  Cauke  munimenta  ovium,  vel  scpimenta  ovi- 
lium.  Est  autem  Grsecum  nomen,  °  detracta.  Nam 
GrsDci  auXa;  vocant  animalium  receptacula. 

CAPUTX. 

De  tentoriis^ 

1.  Tabemacula  tentoria  sunt  militum,  quibus  in 
itincre  solis  ardores  tempestatesque  imbrium,  frigo- 
risque  injurias  vitanl.  Dicta  autcm  tabernacula,  quod 
cortinae  distenlse  funibus,  tabulis  interstanlibus  ap- 
penderentur,  quae  tentoria  sustinerent. 

2.  Tentorium  vocatum  quod  tendatur  funibus 
alque  palis.  Uode  et  hodie  prastendere  dicitur. 

3.  Papiliones  vocantur  a  similitudine  parvuli  ani- 
malis  volantis,  quod    maiime  abundat  florentibus 


tum  est :  Excidii  tanquam  mortuus  a  corde.  Cam 
autem  videris,  monet  mentem,  et  ad  memoriam  te  re- 
ducit,  ut  mortuum  recorderis.  Monumenta  itaque 
et  mcmoriae  pro  mentis  admonitione  dictae. 

2.  Tumulus  dictus,  quasi  tumens  tellus, 
Sarcophagus  Grspcum   nomen  est,    eo   quod  ibi 

corpora  absumantur,  a3cpS  eiiim  Graece  caro,  ^iysiv 
comedere  dicilur. 

3.  Mausoleea  sunt  sepulcra,  seu  monumenta  regum, 
a  Mausolaso  rege  Cariae  dicta.  Nam  eo  defuncto '  uxor 
ejus  mirae  magnitudinis  et  pulchriiudinis  sepul- 
crum  exstruxit  in  tantum,  ut  usque  hodie  omnia  mo- 
numenla  pretiosa  ex  nomine  ejus  Mau^oUea  nuncu- 
pentur. 

B  934  4.  i  Pyramis  gcnus  sepulcrorum  quadratum, 
et  fasligialum  ultra  omnem  excelsitatem  quae  fieri 
manu  possil,  unde  et  mensuram  umbrarum  egressae 
nuUam  habere  umbram  dicuntur.  ^  Tali  autem  aedi- 
ficio  surgunt,  ut  a  lato  incipiant,  et  in  angustum  fi- 
niantur,  sicut  ignis.  Uup  enim  dicitur  iffnis,  Uas 
JBgyptus  habet.  ^  Apud  majores  enim  potentes,  aut 
sub  montibus,  aut  in  domibus  sepeliebantur.  Inde 
tractum  est,  ut  super  cadavera,  aut  pyramides  fierent, 
aut  ingentes  columnae  collocarentur. 

CAPUT  XII. 
De  cedi^ciis  rusticis, 
1.  Casa  e>t  a^resta  habilaculum  palis  atque  vir- 
guliis  arundinibusque  conlextum,  ^  quibus  possint 
homines  lueri  a  vi  frigoris,  vel   caloris,  injuria. 


malvis.  Hae  sunt  aviculae  quae  lumine  accenso  con-  C     2.  Tugurium  casula  est,  quam  faciunt  sibi  custo- 


veniunt,  et  circa  volitanies  ab  igne  proximo  interire 
coguntur. 

1988  CAPUT  XI. 
D^  sepulcris. 
1.  Sepulcrum  a  sepulto  dictum.  '  Prius  autem 
quisque  in  domo  sua  sepeliebatur.  f  Posiea  vetilum 
est  legibus,  ne  fetore  ipso  corpora  vivenlium  con- 
tacta  inficerentur,  ^  Monumentum  ideo  nuncupalur, 
eo  qaod  mentem  moneat  ad  defuncti  memoriam.  Cum 

*  Agger  est,  Ejusdem  ad  vers.  Fossas  aggere  com- 
plent.  Mu,  IX. 

^  Agger  prop...  dicimus.  Ejusdem,  ^n.  x.  ad. 
vers.  Aggeribus  murorum, 

®  Quibus  vineas  aliqum  clauduntur,  Idem,  Georg. 
\\,  ad  vers.  Jamcanit  extremos  effetus  vinitor.  An- 
tes  (inq.uit)  alii  extremos  vinearum  ordines  acci- 
piunt,  dlii  macerias^  quibus  vineta  clauduntur, 

^  Formatum,  sive  formatium,  £  lib.  xxxv,  cap. 
14.  Plinii,  qui  emendaadus  est  ex  hocloco  Isidori.  Re- 
tinemus  nos  hodic  nomen,  nam  formatium  Hispani 
Hormigon  dicimus. 

*  CaulcB,  eic.  E  Servio,  Mn.  ix,  ad  iilud  vers. 
Cum  fremit  ad  caulas, 

'  Cap.  XI.  Prius  quisque  in  dom,  s,  s,  Vcrba 
8unt  Serv.,  ad  vers.  Sedibus  hunc  refert  ante  suis, 
&n,  VI. 

8  Postea  vetitum  est  legibus,  Idem,  iEn.xi,  ad  il- 
iud :  Urbique  remittunt.Ante,  inquii^homines  in  civi' 
tate  sepeliebanturj  quodposteayDuillioconsule.sena' 
tus  vrohibuit^et  legecavtt  ne^uis  in  Vrbesepeliretur, 

^  aionumentum,  Ex  eodem  in  extremo  lib.  xu. 


des  vinearum  ad  tegimen  sui,  quasi  tegurium^  sive 
proptcr  ardorem  solis  et  radios  declinandos,  sive  ut 
inde,  vel  homines,  vel  bestiolas,  quae  insidiari,  so- 
lenl  natis  frugibu3,abigant.  °  Hanc  rustici  capannam 
vocant,  quod  unum  tantum  capiat. 

985  3.  ^  Tesqua  quidam  putant  esse  tuguria, 
p  quidam  loca  praerupta  et  aspera. 

4.  ^  Magalia  aedificia  Numidarum  agrestium  oblon- 
gd,  incurvis  laleribus  lecta,  quasi  navium  carinae 

'  Uxor  ejuSy  etc.  Locus  expressus  ex  Hieronym., 
lib.  I,  ad\ers.  Jovin. 

j  Pyramis,  E.  Solin.,  cap  35.  al.,  45.  Non  ergo 
Isidoro  obesse  debent  qua  de  umbris  dicaniur. 

^  Tali  autem  cedif.  Vid.  Amm.  Marcell.,  lib.  xxii. 
D  ^  Apud  majores  enim  potent.  Servius,  iEn.  xi,ad 
lUud  :  Fuit  ingens  monte  sub  alto  ;  Apud  majores 
(inquit)  nobiles,  aut  sub  montibus,  aut  in  domi- 
bus  sepeliebatur,  Unde  natum  est  ut  super  cada" 
vera,  aut  Pyramides  fierent  aut  ingentes  locarentur 
columnas, 

^  Cap  XII.  Quibus  possint  homines  tueri.  — 
Tueri^  dixil  passive,  ut  Yilru^ius  et  alii. 

"  Hanc  rustici  capannam,  Ila,  bodie  Itali,et  nostri 
cabana, 

°  Tesqua  quidam  pufant  esse  tuguria,  Sic  omnes 
libri  Sabinum  verbum  ait  essc  Acron. 

^  Quidam  locapra^rupta^eic.  Gioss^r.,  tesqua,  sive 
tesca^  xaTdb((>7}(xvoi  xa\  ^ay  (ai  xa\  ?py]jxoi  x6noi, 

<«  Magalia  a^dif.  Num.y  etc.  Verba  sunt  Sallustii 
in  Jugurth.  de  mapalib,  quae  idem  sunt,  quod  maga- 
lia,  ut  ait  Servius. 


s 


3=SC 


«MWH 


M*MMb 


«mnM 


553 


ETTMOLOGIARUH  LIB.  XT. 


554 


siDt,  sive  rotunda  in  modum  fnrnorum.  Et  *  M<igalia  m      9.Compascuus  ager  dictus,qui  a  divisoribus  ngro- 
dicta,  quasi  magaria,  qma  Magar  ?mici  fiovam  vil-  ^  rum  relictus  esl  ad  pasccndum  communiter  vicinis. 

10.  AUuvius  ager  est,  quem  paulalim  fluvius  in 
agrum  reddit. 

11.  s  Arcifinim  ager  dictus  est,  quiacertis  linea- 
rum  mensuris  non  continclur,  sedarcentur  fines  ejus 
objectu  fluminum,  montium,  arborum,  unde  et  in  iis 
agris  nihil  subsecivorum  intervcnit. 

i2,^  Novalis  ager esi^  primum  proscissus,  sive  qui 
altemisannis  989  vacat^not/ancfarumsibivirium  cau- 
sa.  Novalia  enim  semel  cum  f  ructu  erant  et  semel  vacua. 

13.  Squalidus  ager,  quasi  excolidus^  eo  quod  jam 
acultura  exierit^sicut  exconsul,  quod  a  consulatudis- 
cesserit. 

14.  ^  Uliginosus  ager  est  semper  uvidus.  Nam  hu- 


lam  dicunt,  una  littera  conamutata  /  pro  r,  magaria, 
tuguria.  ' 

CAPUT  XIH. 
De  agris. 

1.  ^  Ager  Laline  appellari  dicitur,  eo  quodin  eo 
a^ator  aliquid.  Alii  agrum  ex  Graeco  nominari  mani- 
festius  credunt.  Unde  etvillaGraece  choragros  dicitur. 

2.  Villa  a  vallo,  id  est,  aggere  terrse  nuncupata, 
quod  pro  limite  constitui  solet. 

3.  ^  Possessiones  sunt  agri  late  patentes  publici, 
privatique,  quos  initio  non  mancipatione,  sed  quis- 
que,  ut  potuit,  occupavit,  atque  possedit,  unde  et 
nuncupati. 


!9804.  ^  Fundus  dictus,  quod  eo  fundatur^  vcl  n  midus  dicitur,qui  aliquando  siccatur.  Vligo  enimhu- 


o 

stabiliatur  patrimonium.  Fundus  autem  et  urbanum 

aedificium  et  rusticum  intelligendum  est. 

5.  Pradium^  quod  ex  omnibus  patrifamilias  maxi- 
me  praevidetur,  id  est,  apparet,  quasi  pra^vidium^ 
vel  quod  antiqui  agros,  quos  bello  ceperant,  ut  prse- 
dae  nomine  habebant. 

6.  *  Omnis  autem  ager,  ut  Yarro  docet,  quadrifa* 
riam  dividitur.  Aut  enim  an;u5estager,idest,satio- 
nalis;  aut  consituSf  id  est,  aptus  arboribus  ;  aut 
pascuus,  qui  herbis  tantum  et  animalibus  vacat , 
aut  floreuSy  in  quo  sunt  horti  apibus  congruentes  ct 
floribus.  Quod  eliam  Virgilius  in  iv  lib.  Georg.  secu- 
tus  est. 

7.  Piura  veteres  incultos  agros  dicebant,  id  est, 
sylvas  etpascua,  agrum  vero  qui  colebatur.Nam  ni5  m, 
est,  quo  mel,  quo  lac,  quo  pecus  haberi  potest.  Unde 
et  rusticus  nominatur :  hsec  agrestium  prima  et  oiiosa 
felicitas. 

8. '  Seges  ager  est  in  quo  seritur,  unde  el  Virgi- 
lius: 

Illa  seges  demum  votis  respondet  avari 
Agricolae. 

»  Et  magalia  dicta, q, magaria, etc. E  Serv., iEn. i. 
ad  illud :  Miratur...magalia  quondam» Novam  addidit 
Isidorus,  foitasse  linguae  Punicse  magis  sciens. 

b  Cap.  Xni.  Ager  Latine,  etc.  Ita  Varro,  lib.  vi. 
Sed  reprehcndilur  a  Quintiliano. 

**  Posscssiones,  etc.  Omnia  c  Fest.  in  Possessiones. 

^Fundusdictus.  Serv.,  Georg.  ii :  Fundus  dictusah 
eo  quodsit  rerum  omnium  fundamentum. 

•  Omnis  «(/^r.Serv.,  in  princip.  Georg.,  ex  Varron.  n 

'  Seges  est.  Servius  ibidem.  ■* 

^  Arcifinius  ager,  clc.  Frontinus  dc  agrorum  quc- 
litatc.  Agerestarcifinius,  qui  nulla  mensura  contine- 
lur  i  fijiitur  secundumantiquamohservationemflu^ 
minibus^  fossis^  moniibus^  viis,  arboribus^  antemissis 
aquarum  dfvor/m,  elc.Ergo  pro  socaunde^  viarum 
fortasse  legcndum  hoc  loco. 

I*  Novalis  ager.  Verba  sunt  Scrvii,  Georg.  i. 

»  Uliginosus.  Ejusdem  2id  iWud  :  Dulcique  uligine 
lceta.  Georg.  i. 

j  Inde  et  subsecivi...ei  iiem  subseciva.yidend.  Si- 
culus  Flacc.  et  Frontinus  cap.de  Qualitale  agrorum; 
quod  vero  ailinel  ad  centurice  nomen,mcliusomnino 
VarrOjCjuia  centum  jugeribus  dictam  aic,  quam  Flac- 
cus,qui  a  centum  hominibus;  utriusque  verba  appo- 
nemus,  sed  Varronis  ita  uti  emendatasuntaChacone: 

Pathol.  LXXXII. 


mor  terrse  naturalis  est,  ab  ea  nunquam  recedens. 

15.  Subseciva  sunt  proprie,  quae  de  materia  prse- 
cidenssutor,  quasi  supervacua  abjicit.iJnde  et  sub- 
secivi  agri,  quos  in  perlica  divisos  recusant,  quasi 
stcrilcs,  vel  palustres.  Ilem  subseciva  quae  in  divisura 
agri  non  efficiuut  centuriam,  id  est,  jugeracc. 

16.  .4readicitur  tabularum  a^qualitas.  Dicta  autem 
area  aplanitie,  989  atque  aequalitate,unde  et  ara, 
Alibi  aream  vocatam  dicunt,  quod  pro  triturandis  fru- 
gibus  eradatur,  vel  quod  non  triturentur  in  ea,  uisi 
ainda. 

17.  ^  Pratu7n  esi  cujusfceni  copiaarmentatuentur, 
cui  vcleres  Romani  nomen  indidcrunt  ab  eo  quod 
protinus  sit  paralum,  nec  magnum  laborem  culturse 
dcsideret.  Prata  autem  sunt,  quae  secari  possunt. 

18.  ^  Paludes  dictae  a  Pale  pastorali  dea,  quodpa- 
leamj  id  esl,  pabula  nutriat  jumentorum. 

CAPUT  XIV. 
De  finibusagrorum. 
\ .  Fines  ^  dicti,  eo  quod  agri  funiculis  sunt  divisi. 
Mensurarum  enim  lineae  in  terrarum  partitione  ten- 
duntur,  ut  dimensionis  aequitas  teneatur. 

Sylvis  igiturcum  /iomant  (inquit)  agrum  exhostecap- 
tumvictoripopulo  perbinajugerapartitisunt,  cente" 
nis  hominibusducentajugeradederunt.etexhocfac' 
tocenturiajusteappellata.  Varr.  i  de  Re  Rust.,  c.  10: 
Jugeriparsminimadiciturscrupulum^  id  est,  deceni 
pedes  in  longitudinemj  et  latituainem  auadratum.  Ab 
hocprincipio  mensoresnonnunquam  aicunt.in  subse- 
civum  esse  unciam  agri,  aut  sextantemj  aut  quid 
aliudf  cum  adjugerum  perveneruntjd  habet  scru' 
pula  ccLXXViii  quantum  as  antiquus  noster  antebel- 
lum  Punicum  pendebat.  Binajugeraj  quce  a  Romulo 
primum  divisadicebantur  viriiim  quod  hceredemse- 
querentur,  hasrediumappellarunt^  hcecposteaacm- 
TUM  centuria  dicia.Ae  nequid  in  ratione  vocis  requiras. 
Idem,  lib.  v,de  Ling.  Lalm. :  Centuria  primo  a  cen- 
TUM  JOGERiBus  dictaypostdupHcata  retinuH  nomcn, 
ut  tribus  multiplicaix  idem  tenent  nomen.  Fesius 
guoque  :  Centuria  in  agris  ducenajugera  significat. 
Vid.  Not.  ad  Varr.  a  Fulv.  Ursin.  editas. 

^  Pratum..,  ab  eo  quod  sit  protinus  parat.  Iia 
Varro  :  Prata  dicia  ab  eo  quoa  sine  opere  parata. 

*  Paludes  dictce  a  Pale.  Varr.:  Palus  paululum 
aquce  in  altitudinem,  et  palam  latius  diffuso!. 

"»  Cap.  XIV.  Fines  dtciieoq.  a.  funiculis.  Dixi- 
mus  ssepe  de  hoc  gcnere  notationum. 

18 


555 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


556 


2.  *  Limites  appellali  antiquo  verbo   transversi.  H  sus  pedes  quinqup,perticapassu8duos,idest,  decem 
Nam  Iransversa  omnia  anliqui  lima  diccbant,  a  quo      pcdes. 


el  limina  osliorum  per  quse  foras,  ct  intro  itur  :  el 
limitesy  quod  pcr  eos  foras  in  agros  eatur.  939  Hinc 
et  limus  vocabulum  accepil,  cingulum,  quo  servi 
publici  cingebantur  obliqna  purpura. 

3.  Termini  dicti,  quod  lerne  mensuras  distinguunt, 
atquc  declarant.  His  enim  tcstimonia  finium  intelli- 
guntur,  el  ^  agrorum  intentio,  el  certamen  auferlur. 

4.  Limites  maximi  in  agris  suntduo-.cardo.etde- 
cumanus.  Cardo  ^  quia  Seplenirio  direclus  a  cardine 
coeli  est,  nani  sir.e  dubio  coelum  verlitur  in  Septen- 
trionali  orbe.  Dccumanus  est,  qui  ab  Orienle  in  Oc- 
cidenlem  per  iransversum  dirigitup,  qui  pro  eo  quod 
formam  X  faciai,  decumanus  est  appellatus.  Ager 
enim  bis  divisus  figuram  denarii  numeri  efficit* 

5.  ^Arca  ab  arcendo  vocata.  Fines  enimagricus- 
lodil,  eosque  adirc  prohibet. 

Trt/infumdictum,  eoquod  triumpossessionum  fines 
astringit.  Hinc  et  Quadri/inium,  quod  quatuor,  Rcli- 
qui  limites  angustiores,  et  inter  se  distant  imparibus 
intcrvallis,  et  nominibus  designatis. 

CAPUT  XV. 
De  mensuris  agrorum. 

1.  Mensura  ^esi  quidquid  pondere,  oapacilate, 
longitudinCy  altitudine,  animoque  finitur.  Majores 
itaque '  orbem  in  partes,  paries  in  provincias,  pro- 
\  incias  in  regiones ,  regiones  in  loca,  loca  in  lerri- 
loria,  territoria  in  agros,  agros  in  centurias,  cenlu- 
rias  in  jugera,  jugera  in  1^4kO  climata,  deinde  cli- 


3.  Pertica  autem  a  portando  dicta^quasi  porliea. 
Omnes  enim  praK^edeotes  mensurae  in  corpore  suQt, 
ut  palmus,  pes,  passus,  et  reliqua,  sola  pertica  por- 
tatur.  Est  enim  decem  pedum,ad  instar  calami  io 
Ezecbiele  templum  mensurantis. 

4.  Actus  minimus  est,  latitudine  pedum  quataor, 
longitudine  centumviginti. 

Climata  quoque  undique  versum  babent  pedes 
sexaginta. 

Actus  quadratus  undique  finitur  pedibus  centum 
viginti.^Hunc  Baetici  Arapennem  dicunt,  ab  arando 
sciliceL 

941  5.  Actus  duplicatus  jugerum  facit,  ab  eo 
B  quod  e%ijunctum,  jugeri  nomen  accepit. 

Jugerum  autem  constat  longitudine  pedum  dacen- 
torum  quadraginta,  latitudinc  centum  vigiuti. 

Actum  provinciae  Baeticas  rustici  >  Agnam  vocant. 

6.  Porcam  iidem  Bsetici  triginla  pedum  latitadine, 
cenlum  octoginlalongitudinedefiniunl.  Sedporcaest, 
quod  in  arando  exstat.  Quod  defossum  est  lira.  Galli 
candetum  appellant  in  areis  urbanis  spatium  centam 
pedum,  quasi  centetum.  ^  In  agrestibus  autem  pe- 
dum  CL  quadratorum  candetum  vocaat.  Porro  stadia- 
lisager  habet  passus  cxxv,  id  est,  pedesDcxxv,  cu- 
jus  mensura  octies  computala  milliarium  facit,quod 
constal  quinque  millibus  pedum. 

7.  Ccntuna  autem  ager  cst  ducentorum  jugerum 
qui  apud  antiquos  a  ccntum  jugeribus  vocabatur ;  sed 


matainactus,  perticas,  pa88us,gradus,  cubitos,pedes,  (  posiea  duplicataesl,  uoaienque  pristinum  retinuit.Io 
palmos,  uncias  et  digitos  diviserunt :  tanta  enim  fuit 
eorum  solertia. 

2.  K  Digitus  est  pars  minima  agrestium  meosura- 
rum.  Inde^  uncia  habens  digitum,  et  trienlem.  >  Pal- 
mus  autem  quatuor  habet  digitos,  pes  sedecim,  pas- 


*  Limites  appellati  a,  v,  transversi,  Hyginus  de  Li- 
niitibus  constituend.  Limites  appellaii  a  limo,  id  est, 
antiauo  verbo  transversi,  Nam  et  limum  dictumy  eo 
quoapurpuram  transver sam  habet,  liem  limiua  os- 
tiorum,  Serv.,  ^n.  xii,  ad  illud  :  Velati  limo  (sic 
etiam  legiteo  loco  Servius)  et  verbena  tempora  vinc^ 
ti :  Limus  vestis  est  aua  ab  umbilico  usque  ad  pe^ 
des  teauntur  pudenaa  poparum.  Hcec  autemves" 
tis  habet  in  extremo  sui  purpuram  /tmam,  id  esty 
flexuosam.  Undeet  namenaccepit.Nam  limumyObli^ 
quum  dicimMS, 

^  Et  agr,  intentio,  Sic  vers.  cc.  IntentiOy  productio. 

^  Quia  Septentrio,  Ita  Salmant.  vetustissimus. 

"^Arca,,.  Trifinium,  Vid.  Hygin.  de  Limitibus 
agror.  Et  Sicul.  Fiacc.  de  Condit.  agr.  Glossar.  /Ir- 
CCBy  axpa  xTT)^dcT(i>v. 

•Cap.XV.  Mensura.,,  fini  tur,  Verba  sunt  Boe- 
thii  in  Geometricis  cap.  1. 

'  Orbem  inpartes.  Goth.  cc.  Inpariibus,  utapud 
Boethium. 

8  Digitus  est  pars  min,  agr.  mens.  Ex  Frontino. 

^lndeuncia  habens  digitum,et  /rien/m. liaemen- 
davit  Chacon  optime,  cum  in  omnibus  libris  esset, 
uncia  habens  digitos  tres.  Fronlinus  lib.  i,  dc  Aqiiae 
duciibus.  Esty  inquit,  digitusy  utconvenity  sexta  deci- 
ma  parspedis,  uncia  duodecimayei  paulo  post :  uncia* 
erqo  moaulus  habet  diametridigilum  unum,  ettrien- 
tem  digiti» 


numero  enim  ccnturise  multiplicatae  suot,  nomen  mu- 
tare  non  potuerunt. 

CAPUT  XVI. 
De  itineribus. 
1.  Mensuras  viarum*^  nos  milliaria  dicimus.  Grsci 

'^Palmus  autem  quatuordig.  Non  videtur  hicloeas 
inleger,  nam  proposuit  omnes,  quae  in  hominis  cor- 
pore  repcriunlur,  mensuras  :  palmos,  pedes,  cubitos 
i^radus,  passus,  nequetamen  omr.es  explieat.  Expleri 
naec  ita  possent .  Palmus  autem  quatuor  digitos  ha- 
bet ,  pes  sexdecim,  cubitus  sesquipedem ,  gradus  duos 
pedesy  et  semipedem.passus  pedesquinque. 

i  Actus  minimuSy  etc.  Quse  restant  omnia,  usque 
adfinem  capitis,  e  Columeliae  sunt  lib.  v,  cap.  1. 

^  Hunc  Bostici  Arapennem.  Sic  fortasse  legitlsi- 

A  dorus,  qui  ab  arando  nomen  deducit;  sed  apud  Co- 

•  lumellam,  etiam  in  manuscripiis  libris,  Arepennem; 

in  io^ibusGothicis,lib.  viii,  cap.  4,  1.  25,  ei  lib.iu, 

I.  :Si  inter  Aripennem  Glossarium  vero,  Arpendia^ 

izki^^oL,  Arvipendium^  oxotvo;  YEb)(JisTpix6;. 

*  Agnam-vocant,  Acnuam  se  repcrisse  in  vcteribus 
Columella)  ct  Varronis  libris  tcstatur  Victorius  aJ 
Varr.,  lib.  i  de  Re  rust  ,cap.  10,  ct  Colum  ,  lib.  v. 
cap.  i  Acnam  uirobiquc  etiain  in  vet.  God.  Irgit 
Chacon.  g,  in  c  ipx^^'^^*  mutato,  quare  agnam  ci 
Cod.  Golh.  retincrc  visum  est. 

*"  In  agrestibus  a,  p.  cl  quadratorum  candetum 
vocant,  Columella  :  In  agrestibus  autem  pedum  cl. 
quod  aratores  cadetum  nominant,  Sed  candetum  ba- 
bont  Isidoriani  omnes  Codiccs. 

°  Cap.  XVI.  Ao5  milliaria,  Galli  leucas,  elc. 
Ilicron.^  iu  Joel.iiirAVc  mirum,  si  unaquoique  gens 
certa  viarumspatia  suis  appelletnominibus^cumet 


557 


ETYM0L06IARUH  UB.  XV. 


558 


stadia.  Galli  leucas,  ^l^  iEgyptii  schamos.  Pers»  i      Qualis  saepe  via»  deprensus  in  aggere  serpens. 


varasangas, Snni  aulem  proprio  qnaKiue  spatio. 

2.  Uilliarium  mille  passibus  terminatur,  etdictum 
fnHliariumy  quasi  m///e  adium^  habcns  pedam  quin- 
que  millia. 

3.  Leuca  finilur  passibus  mille  quingentis. 
Stadium  octava  pars  milliarii  est  constans  pas- 

sibus  Gxxv.  Hoc  primam  Herculcm  slatuisse  dicunl , 
eamque  eo  spatio  deienninasse,  quod  ipse  sub  uno 
spiritu  confecisset,  ac  proinde  stadium  appellasse 
quod  in  fine  respirassel,  simulque  stetisset. 

4.  Via  est  qua  potesl  irc  vehiculum,  et  via  dicta 
a  *  vehiculorum  incursu.  ^  Nam  duos  actas  capit 


8. '  Her  vel  itus  est  via  qua  iri  ab  homine  quaqua 
versum  potest. 

Iter  autem  et  itiner  diversam  significalionem 
habent.  Iter  enim  locus  esl  transita  facilis,  unde  ap- 
pellamus  el  itum.  Itiner  autem  est  itus  longae  viae, 
ei  ipse  labor  ambulandi,  ut  quo  velis  pervenias. 

9.  '  Semita  itineris  dimidium  est,  a  semi  iiu 
dicta.  Semita  autem  bominum  est,  callis  ferarum  et 
pecodam. 

10.  ^  Callis  est  iler  pecudum  inter  montes  an- 
guslum  et  tritum,  a  callo  podum  vocatum,  sivc  callo 
pecudum  pncduratum. 


...  i  •    i^         ^^                Tramxtes  sunt   transvcrsa  m  agris  itmcra,  sive 

propter  eunlium  et  venientmm  vehiculorum  occur-  n     ^     •     j-  .•       j   ^           .,."** 

^   ^  D  recta  via,  dicti  quod  transmtttant. 
sum. 


5.  ^  Omnis  autem  via,  aut  publica  est,  aut  privata. 
Poblica  est  quse  in  solo  publico  est,  qua  iter  actas 
populo  patet.  Haec  aui  ad  mare,  aut  ad  oppida  perti- 
net.  Privala  est^quae  vicino  muoicipio  dataest. 

6.  Strata  dicta,  quasi  vulgi  pcdibus  trita.  Lucre- 
tius: 

Strataqae  jam  vulgi  pedibus  detrita  viarum. 
Ipaa  est  el  delapidata,  id  est,  lapidibus  sirata.  Primi 
aatem  Pceni  dicuntur  lapidibus  vias  stravisse,  !94S 
postea  Romani  eas  pcr  omnem  pene  orbem  dispo- 
saerunt  propter  rectitudincm  ilinerum,  et  ne  plcbs 
essrt  otiosa. 

7.  <^  Agger  est  media  stratae  eminentia  coaggeraiis 


M.  Divortia  sunt  flexus  viarum,  hoe  est,  vise  in 
diversa  tendentes.  *  Eadem  diverticula  sant,  hoc  est, 
diversae  ac  divisse  viee,  ItH  sive  scmitse  trans- 
versse,  quae  snnt  a  latere  vise^ 

12.  Bivium^  quia  duplei  est  via. 

i  Compitay  quia  plurcs  in  ea  competunt  vise 
quasi  triviae,  quatrivise. 

^  Ambitus  inter  vicinorum  aedificia  locuSy  duo- 
rum  pcdum  et  semipedis,  ad  circumcundi  facaltatem 
rdictus,  et  ab  ambulando  dictus. 

13.  Orbita  vestigium  carri,  ab  orbe  rotse  dicta. 
Porro  actus  quo  pecus  agi  solet. 
Clivosum,  iter  flexuosum. 


J  Vestigia  suut  pedum  signa  primis  plantis  ex- 
lapidibus  strata,  ab  aggere,  id  est,  coacervatioje  pressa,  vocata  quod  iis  via)  pia^currentium  investi- 
dicta,  *  quam  historici  viam  militarem  dicunt,  ut  :      gentur,  id  est,  cognoscantur. 


Latini  millepassus  vocent^  et  GaUi  leucas,  et  Persm 
farasangas,  et  restes  universa  Germania,  atque 
in  sinqulis  nominibus  diversa  mensura  sit,  Et  pau!o 
post  JSgyptii  o/^oivou;. 

*  A  vehiculor  incursu,  Impulsu  Com|lut.  Goth. 
>>  Nam  duos  actus  capit,  Duo,  ad  vehicula  rcfe- 

rendum.  Servius,  iEn.  iv,  ad  illud  :  Convectant  calle 
anausto :  Via  est^  actus  dimidium  qua  potest  ire 
vehiculum,  Nam  actus  duo  carpenta  capit  propter 
euntium  et  venientium  vehiculorum  occursum. 

c  Omnis  autem  via,  aut  pub.  Ex  Ulp.,  c.  Prcetor. 
§  via,  d.  Nequidin  loco  publico. 

^  Agger  est  media.y  E  Serv.,  JExi.  v,  ad  illud  : 
Qualis  scBD.  vicc. 

*  Quamnistorici  viam  militarem  dicunt.  Ex  eod., 
^n.  iLii,  ad  illud:  Vidit  ab  adverso  venientes. 

'  Iter  est  via.  Vid  c.  1.  d.  de  Ser\it  rusiic. 
prsed. 

«  Semita  iiineris  dimid.  Servius  ,  Mn.  iv ,  ad 
illud  :  Convectant  calle  angusto :  Semita  est  semis 
via,  unde  et  semita  dicta;  ct  Varro,  lib.  iv:  Qua  ibant, 
ab  itu  iter  appellarunt;  qua  anguste  semita,  ut 
semi  iter  dictum. 


^  (#a//i^.Serv.,ibid. :  Callissemita,est  tenuiorcath 
pecudum    prosdura  ta . 

>  Eadem  diverticula...  latere  vias.  Serv.,  -ffin.,  ix, 
ad  illud :  Objiciunt  alii  sese  ad  divortia  :  Diverti» 
cula  sunt  semitce  transversa^,  quas  sunt  al  atere  vioe 
militaris.  Malc  ergo  libri  ommes,  alterce  vice. 

j  Compita.  Idem,  Georg.  ii,  ad :  Pagos  ei  compita 
circum :  Id  estyVer  quadriviay  quce  compita  appellan" 
tur  ab  eo  quoamultcB  vice  in  unam  confluant. 

^  Ambitus  i.  v.  m.  l.  Fesii  sunl  verba.  Varro,  lib. 
lY  :  Ambiius  circumitus  ab  eoque  xii  tdbularum  m- 
terpretes  ambitum  parietes  circumitum  esse  descri^ 
bunt.  Putoauiem  Icgem  hisveibis  fuisse conceptam. 
Ambitus  parietis  sestertius  pcs  esto.  Volusius  Metianus, 
D  lib.  de  Ponderibns  :  Lex  etiam  (inquil)  xii  tabul. 
argumento  est,  in  qua  duo  pedes,  et  semis  sester- 
tius  pes  vocatur. 

1  restigia:  Serv.,  ^n.  xi,  ad  illud:  Vestigia plan- 
tis  institerat :  Signa  pedum  primis  plantis  expres- 
serat ;  nam  ha*c  sunt  vesiiaia  imagines  pedum.  Hlud 
hutemprimis  nonadvertil  Isidorus  Viri^ilii  esse,  non 
Servii.  Delevisset  plane,  niuil  cnim  adverbi  interprc- 
tationem. 


L18ER  DECIMUS  SEXTUS. 

DE  LAPIDIBUS  ET  METALLIS. 

A      9.  Snlphur  vocalum,    quia  ignc  accenditur  :  Ur 
^€5  CAPUT  PRIBIUM.  ^^^-^^  jgj^l^  ^g^   j^j^^  yjg  ^j^g  [^  j^q^jg  fervenlibus 

De  pulveribus,  et  glebis  terroe,  senlilur,  nec  alia  res  facilius  accenditur.  Nascilur  in 


1.  Pulm  ^  dictus,  quod  vi  venti  pellatur.  ToUitur 
enim  ejus  flatu,  nec  resistit,  nec  stare  novit,  sicut 
ait  Propheta:  Tanquampulvis^  quem  projicit  ventusa 
facie  terrcB. 

2.  ^  Limus  vocatuSy  quod  lenis  sit. 
Casnum  e&t  vorago  luti. 

Cinis  ex  iocendio  dicitur ;  ab  eo  enim  fit. 
Favilla^  quod  pcr  ignem  effecta  sit.  Nam  ^coc  ignis 
est. 

3.  Gleba,  quod  glovus  sil.  Pulvcris  enim  coUcclione 
compingilur,  ct  ia  uno  glomere  adunatur.  Terra  au- 
tem  ligata,  gleba  est  soluta,  pulvis. 


i.  iMbinay  eo  quod  ambulantibus  lapsum  inferat,  B  ctorum  convivis  offudit. 


insulis  JSoliis  ioter  Siciliam  et  Iialiam,  quas  ardere 
dicunt.Invenituretin  aliislocisefifossum.j  Hujus  19417 
genera  quatuor.  Vivum  quod  foditur,  translucetque  ct 
viret,  quo  solo  ex  omnibus  generibus  medici  utuntur, 
Allerum  quod  appellant  glcbam,  usibus  tantum  ful- 
lonum  familiare.  Terlium  liquor  est,  usas  ejus  ad 
lanas  suffiendas,  quia  candorcm,  mollitiemque  prae- 
stat.  Quarlum  ad  elychnia  conficienda  maxime  ap- 
tum.  Sulphuris  tanta  vis  cst,  ut  morbos  comitiales 
deprehendat  nidore  suo  impositus  ignibus.  Anaxilaus 
calicem  vini,  prunaque  subdita  circumferens  exar- 
descentis  repercussu  pallorem  dirum,  velut  defiin- 


dicta  per  deriCationem  a  labe. 

Lutum  vocatum  quidam  per  antiphrasiu  putant, 
quod  non  sit  mundum,  nam  omne  lotum  mundum  esL 

5.  Yolutabra  appellata,  quod  ibi  apri  volutentur, 
^  Uligo  sordes  ^4L6  limi,  vel  aquae  sunt. 
Sabulum  Icvissimum  terrse  genus. 

6.  ^  Argilla  ab  Argis  vocata,  apud  quos  primum 
ex  ca  vasa  confecta  sunt. 

Creta  ab  insula  Creta  ubi  melior  est. 

•  Creta  cimolia  candida  est,  a  Cimcea  Italise  in- 
sula  dicta,  quarum  altera  vestimenlorum  preliosos 
colores  emollit,  et  constristatos  sulphure  quodam  ni- 
tore  exhilarat,  altera  gemmis  nitorem  prsestat. 

Cretaargmtaria,  et  ipsa  candida  appellata,  eo  quod 
nitorem  argento  reddat. 

7. '  Terra  Samta  a  Samo  insuia  dicta,  candida, 
ei  levis,  et  linguae  glutinosa,  medicamentia  et  vas* 
culis  necessaria. 

8.  K  Pulvis  Puteolanus  iu  Puteolanis  Italise  colli- 
gitur  collibus,  opponilurque  ad  susUnenda  maria, 
fluetusque  frangendos.  Nam  mersus  aqut»  protinus  la- 
pis  fit,  undisque  quotidie  fortior  effectas  in  saxum 
mutatur,  ^  sicut  argilla  igne  in  lapidem  vertitur. 


CAPUT  II. 
De  glebis  ex  aqua, 

i .  Bitumen  ^  in  Judsese  lacu  Aapballite  emergit, 
cujus  glebas  supernalantes  nautse  scaphis  appropia- 
quantes  coliigunt.  ^  In  Syria  autem  limus  cst  passlm 
a  terra  exsestuans.  Spissantur  autan  utraque,  et 
deusitate  coeunt,  et  utraque  ^  Graeci  laadaa^ oXtov 
appelhnt.  °  Natura  ejus  ardens,  et  igni  cognata,  et 
^  nequaquam  ferro  rumpilur,  nisi  solis  maliebribus 
inquinamentis,  utilis  ad  compages  navium^ 

2.i4/umenvocatum  a  /umtne,quod  lumen  coloribus 

C  praestat  tinguendis.  Est  autcm  p  salsugo  terrse,  effici- 

turque  hyemeex  aqua,  !94S  et  limo,  etaestivis  soli- 

bus  maluratur.  Hujus  species  duae  sunt,  liquidam  et 

spissum. 

3.  Sal  quidem  diclum  putant,  quod  in  igne  exsi- 
liat.  ^  Fugit  enim  ignem,  dum  sit  igneus,  sed  naturam 
scquitur,  quia  ignis  et  aqua  semper  inter  se  inimica 
suut.  Alii  sal  a  salo^  et  sole  vocatum  cxistimant 
'  nam  ex  aquis  maris  sponte  gignilur,  spuma  in  extrc- 
mis  litloribus,  vel  scopulis  dcrclicta,  et  solc  decocia. 
Sunt  et  lacus,  et  flumina,  et  puiei,  e  quibus  hauri- 


*  Cap.  I.  Pulvis,,,  quod  v.  v,  pellatur,  AL  pul- 
setur.  Sed  videndum,  quid  voluerit  Plinius,  cum  lib. 
xxxv,cap.i3,  dixit:  Quis  namque  satis  meretur  pes- 
simam  {terrce)  partem,  ideoque  pulverem  appefla-  n 
tum.  " 

^Limus  vocatusy  quodlevis  sit  Mirum  fugisse  Isido- 
nim  verba  TeriuIIiani  in  lib.  dc  Anima :  Quid  aliud 
limuSf  quam  liquor  opimus  f  Illud  vero  magis  mirum, 
cum  tam  mulla  hujusmodi  apud  gravissimos  aucto- 
res  leganlur,  quosdam,  qui  sibi  vidcniur  cati,  in  so- 
lum  Isidorum  ssevirc. 

*"  Utigo.  Vid.  praeced.  lib.,  cap.  13. 

•*  Argilla  ab  Argis.  Hesych.  et  Suid.,5pfiXAov,i7iv 
)uuxr|V,  xa\  xaOapiv  interprctaniur. 

*  Creta  cimolia.  Ex  Plin.,  lib.  xxxv,cap  47.  \h\. 
Slrab.  lib.  x. 

'  Terra  Samia.  Ex  codem  lib.,  cap.  16,  et  cap.  22. 
^  Pulvis  Puteolan.  Ex  eod.  cap.  13. 
^  Sicut  argilla  ignein  lap.  vert.  Rcspexitad  llis- 
loriaiH  do  Dibulade  Sicycnio  apud  Piiii. 
^  Ur  enim  ignis  est.^lia  Uier.  in  Qua^st  iu  Gen. 


c.  11.  Ur  Cliasdem,  id  est,inigne   Chaldceorum. 

j  Hujus  genera  quatuor.  £  Plin.,  lib.  xxxv,  cap.  15. 
Ex  quo  qusedam  sanl  a  nobis  restituta. 

^  Cap.  II.  Bitumen  in  Juda^a.  Locus  ex  Hegesipp. 
lib.  IV,  cap.  18. 

1  In  Syria  autem  limus  est.  Plinius :  Et  bitumims 
vicina  natura  est,  alibi  Hmus,  alibi  terra ;  Umuse 
Judasce  lacu,  ut  diximus  emer^enSf  terra  in  Syria 
circa  Sidonem  oppidum  mantimum.  Spissantur 
utraque,  et  in  densitatem  coeunt. 

™  GrasciPissasphalton,\e\  Asphaltopissam;ui(i\i\r 
dem  legilur  apud^LXX.  Exod.  ii,  in  manusc.  Vatic: 
Ka\  xaxexpwev  oOxbv  ia^aXxoTcfaoip. 

"  Natura  ejus  ardens,  e.  i.  c.  Haec  non  de  bitumi- 
ne,  sed  de  naphlha  Plinius,  et  fortasse  aliena  sunt. 

<*  Etnequaquamferrorump,  Hegesipp.  Ha^reresibi 
fertur  bitumen,  ut  ferro  haudquaquam,  vel  aliqua 
prceacuta  metalli  specie  recidatur,  ctc. 

p  Est  autem  salsugo  terra^..  Plin.,  xxxv,  cap.  15. 

1  Fugit  en.  ignem.  Ex  cod.,  lib.  xxxi,  cap.  9. 

'  Nam  ex  aq.  mar  .  Ex  cap.  7. 


Ui 


S.  ISIDORI  HISPiLENSIS  EP.  ETYMOLOGIARUM  LIB.  XVI. 


562 


lur.  DehiDC  Id  saliDis  iDgcslus  solc  sicoatur,  scJ  cl 
flumiDa,  densantur  iD  salem,  amDC  reliquo  sub  gclu 
flueDte.  Alibi  quoque  detractis  areois  coUigilur, 
crescens  cum  luna  Doctibus  :  naro  io  CyreDsea  am- 
moniacus  sub  arcnis  invenilur.  ^  SuDt  et  mooles  na- 
iTvi  salis,  ia  quibus  ferro  caedilur,  ut  lapis  rcuas- 
ceas,taDt8e  alicubi  duriiia^,  ul  rouroe  domosque  n  as- 
sis  salis  faciant,  sicul  in  Arabia. 

i.  la  aalura  quoquc  salis  differeoliae  sunt.  Nam 
alibi  suavis,  alibi  salsissimus ;  commuDC  sal  ia  igne 
crepitat.  Tragasaeum  nec  crepitat  igae  dcc  exsilit. 
AgrigcDtiDum  Siciliae  flammse  patieas  io  aqua  cxsilit, 
ia  igae  fluit  contra  aaturam. 

5.  Suat  et  colorumdifferenlia}.  Mempbilicus  rufus 
C3t,  ia  partc  quaJam  Sicilia}  ^  purpurcus,  ubi  ^tua 
mODs  est.  Item  in  eadcm  Sici.ia  in  Pachyno  &deo 
•pleDdidus  ct  lucidus,  ut  imagioes  reddat.  In  Gappa- 
liocia  crocinus  effoditur. 

6.  Salis  oatura  nccessaria  cst  ad  omnem  cscam. 
Pulmeutis  enim  saporcm  dat,  cxcitat  avidilatem, 

ct  appetitum  in  omaibus  cibis  facit.  Ex  eo  quippe 
omois  victus  dclcctatio  et  suroma  hilaritas.  Hiac 
ct  salus  Dorocu  acccpisse  pulalur.  ^  Nihil  eniro 
ulilius  salc  ct  sole.  Dcnique  cornca  videmus  corpora 
naulicorum.  Quin  ctiam  pecudcs,  armenta  et  jumenla 
sale  maiime  provocaalur  ad  pastum,  ^  multo  lar- 
giores  lacte,  mulloque  gratiorcs  casei  dote.  Corpora 
etiam  1B4L9  sal  astriagit,  siccat  et  alligat.  Defuacta 
etiam  a  putresceadi  labc  viadicat,  ut  durent. 

7.  ^Nitrum  a  loco  suaipsit  vocabulum.  Nascitur 
euim  ia  oppido,  vel  regiooe  iEgypti  Nitria,  ex  quo 
ct  mediciose  tiuDt ,  et  sordes  corporum  vcstiumque 
lavaotur.  Hujus  aatura  noa  mullum  a  sale  distat. 
Habet  eaim  virtutem  salis,  et  similiter  oriiur  ca- 
Desceatibus  siccilate  liltoribus. 

8.  Aphronitrum  Graece,  Latiae  spuma  aitri  cst,  Me 

quo  qnidam  ait : 

Rusticus  es,  uescis  quid  Grseco  Domine  dicar. 
Spuma  vocor  oitri  Graecus  es  aphroaitrum. 

Colligilur  autem  io  Asia,in  speluncisdistillans,  dehinc 

*  Sunt  et  montes  nativi.  Ex  coJcm  cap.  Sustuli- 
mu8  hinc  vocem  majus,  quse  sola  ex  iatcgra  PJuii 
senlentia  de  vectigalibus  ,  vel  rcroaoscrat,  vcl  irrep- 
serat.. 

**  Purpureus.  Solio.,  cap.  de  Sicii.  :  Purpureum 
salem  Atna  mittit. 
®  Hihil  e.  utilius,  etc.  Ex  cap.  9. 

*  MuUolary.  L  multoque  grat.  Excap.  7,  Virgil., 
Georg.  III : 

Hinc  et  amant  fluvios,  magisetmagisubera  tenduni: 
Et  salis  occullum  rcferunt  iu  lacie  saporem. 

*  Nitrum.  E  cap.  10  Sozomeo.,  lib.  vi  Eccles. 
Hist.  cap.  30,  de  Scythi  regione  iEgypti  :  Istum  lo- 
cum  appellant  Nitriam^propterea  quod  estpagus  fini- 
timuSy  inquo  nitrum  colligunt.  Memiait  quoque  Ni- 
triffiCassiao.,  collal.  6,cap.  1,elHieron.,Prov.  xxv. 

'  Dequo  quidam.  Marlial.,  apud  qucm  :  Dicor  ct 
aphr. 

»  Olim  in  Hispania  e  put.  Ex  Plin.,  lib.  xxxiv, 
<*ap.  42. 

*  In  similitudinemviirei  acini.  Ex  eod. 

*  Tantam  autem  vim.  Vcrba  sunt  Plinii,  ibid. 

J  Cap.  III.  Lapis  mobilis  est.  Iia  procul  dubio 


A  siccatursole.  Optimum  putatur,  si  minime  fuerilpon- 
dcrosum,  ct  maxiroe  friabilc,  colore  pene  purpureo. 
9.  Chalcaiitum  dictum,  quia  Chalcitidis  est  thy- 
mum,  id  cst,  flos,  unde  et  apud  Lalinos  airis  flos 
appellatur.  Fil  aulem  nunc  roultis  ia  regioaibus ; 
B  olim  io  Hispaoiae  puteis,  vel  stagnis  id  genus  aqnae 
habentibus,  quam  decoqucbaot,  et  in  piscioas  ligaeas 
fundcbant,  appendeotcs  super  cas  rcstes,  lapillis  ex- 
tentas,  quibus  limus  ia  similitudioem  ^  vilrei  acia 
adhoerebat,  sicque  ejectum  siccabatur  diebus  xxx. 

1950  10.  Fit  autem  ouoc  alibi  io  spcluncis,  quod 
liquide  collcctum,  dehinc  diffusum  io  quosdam  bo- 
tros  solidalur  :  fit  et  in  scrobibus  cavatis,  quarum 
dc  laleiibusdecideolcsgutta?  coalcscunt  ;  fit  et  salis 
modo  ex  flagraatissimo  sole.  Adco  autcm  coaslri- 

B  ctae  virtutis  est,  ut  ia  leonum  ct  ursorum  ora  spar- 
sum  *  laolam  vim  habeal  ad  striagcodum,  ut  ooo 
valcaot  mordere. 

CAPUT  III. 
De  lapidibus  vulgaribus. 

1 .  Lapis  a  tcrra  taoquam  densior,  etiaai  vulgo  dis- 
ccraitur.  Lapis  autero  dictus,  qaod  laidat  pedem. 
j  Lapis  mobilis  est,  ct  sparsus. 

Saaa  haereut  et  a  moatibus  exciduotur. 
Petra  Graecum  esl. 

Silex  est  durus  lapis,  eo  quod  exsiliat  igais,  ab 
co  dictus. 

2.  ^  Scopulus  a  saxo  emineaii,quasi  a  speculando 
dictus,  sivc  a  tegumealo  aavium  oli^o  xou  oxlTreiv. 

Spelasa  Graece,  *  spelunca  Latioe.  Est  autem  ru- 
C  pis  cavata. 

3.  "*  Crepido  extremitas  saxi  abrupti,  uude  ci  cre^ 
pido  vocata,  quod  sil  abrupti  saxi  altitudo. 

Cautes  aspcra  saxa  iu  mari,  dictae  n.  cavendo, 
quasi  cauta:. 

Murices  pctrae  ia  littore»  °  similes  murlcibus  vi- 
vis  acntissimae,  et  oavibus  perniciosae. 

1951  4.  ^  Echo  saxum  est  quod,  humanae  vocis 
sonum  captins,  eiiam  verba  loqueotium  imitatur. 
Echo  P  aulcm  Graece,  L^itiDC  imago  vocatur,  eo  quoG 

legeodum,  repugaaatibus  omoibus  libris.ooa  mollts; 
sequitur  eoim  Saxa  hasrent. 

p  Scopulus  a  saxo  enim,  etc.  Verba  suat  Servii, 
JEn.  I,  ad  illutl  :  Scopuloque  infixit  acuto. 

^  Spelunca  Latine,  est  autem  rupis  cav.  Idem,ad 
n  illud  :  Sub  rupe  cavata  :  Periphrasis  est{\nqmi) spe- 
^  lunco'. 

"*  Crepido...  quod  sit  abruptisaxi  altitudo.  Verba 
suDt  Servii,  ^o.  x,  ad  illud  :  Forte  ratis  celsi  con- 
juncta  crepidine.  Qna3  praeterea  scquuntur  io  Edilis, 
non  Isidori  sunt,  sed  ejus  qui  plura  quam  oporteret, 
e  Servio  descripsit. 

"  Similis  muricibus  vivis.  Scrv.,iEo.  v,  ad  vers.  : 
Acuto  inurice  remi :  Murex  saxi  acumen  eminens 
per  tranquillitatem.  Et  Nonius. 

°  Echo  saxum  ^5^Fil  quidem  in  saxis  saepius  ccho, 
scd  saxum  ipsam  dictam  aollcm. 

P  Echo  autem  Grxce,  Latine  imago.  Non  quod 
r^fja  Graeca  vox,  Latine  sit  iraago,  si  verbum  vcrbo 
rcddas,  se<l  quia  Latini  imaginem  vocis  appellant, 
quam  Grneri  vocant  ^x^.  Virg.,  Georg.  iii  : 

Aut  ubi  concavapulsu 
Saxa  sooaat,  vocisque  offcosa  resultat  imago. 


563 


S.  ISIDORl  HISPALBNSIS  EPISCOPI 


564 


ad  vocemrcspondensalieniefQciturimago  scrmoois,  H  solet  ignis    accendi.   Usus  ejus  slrucluris  fabricae 


licet  hoc  quidem,  et  locorum  natura  eveniat,  ac  ple- 
rumque  convallium. 

5.  *  Calculus  est  lapillus  terrae  admislus,  rolun- 
dus,  atque  durissimus,  et  ^  omni  puritate  lenissi- 
mus.  Diclus  autem  calculus,  quod  sine  molestia  bre- 
vitale  sui  calcetur;  *^cui  conlrarius  esl  scrupus,  \\- 
pillus  minulus,  ct  asper,  qui  si  inciderit  in  calcia- 
menlum,  nocet,  et  molestia  estanimo;  unde  eianimi 
molestiam  dicimus  scru;>u/um,  hinc  eiscrupea  saxa, 
id  cst,  aspcra. 

6.  *  Cos  nomen  acccpii,  quod  fcrrum  ad  incidcn- 
dum  acuat;  cotis  enim  Giaeco  sermone  incisio  nomi- 
natur.  Ex  *  his  aliae  aquariae  sunt,  alia3  o!co  indigcnt 
ia  acuendo,  scd  oleum  Icncm,  aqua}  acicm  accrri- 
mam  rcddunt. 

7.  '  Pumex  vocalur,  co  quod  spumje  dcnsitate 
Concretus  fiat,  et  cst  aridus,  candorc  parvus,  tant;im- 
que  naluram  rcfrigerandi  habens,  ut  in  vasc  missus, 
musta  fervere  desinanl. 

8.  K  Rudos  arlifices  app  llanl,  lapidcs  contusos,  el 
calci  admistos,  1959  quos  in  pavimcntis  facicndis 
superfundunt,  undeel  rudera  dicuntur. 

9.  Gypsum  cognalum  calci  cst,  ct  esl  Gra?cum 
nomen ;  plura  ejus  ftcnnra.  ^  O.nnium  autem  opti- 
mum  lapis  spccularis.  Esl  cnim  signis  a^diticiorum, 
et  coronis  gratissimus. 

10.  ^  Calx  viva  dicla,  quia  dum  sit  lactu  frigida, 
intus  occultum  continct  ignem.  Unde  ct  perfusa  aqua 
slatim  latcns  ignis  crumpit.  Natura  ejus  mirum  ali- 


necessarius.  J  Nam  lapis  lapidi  non  poiest  adhae- 
rere  forlius,  nisi  calce  conjunclus.  ^  Calx  e  lapide 
albo,  et  duro  melior  structurae,  nx  moUi,  utilis 
tcetoriis. 

ii.  *  Arena  Bbariditate  dicta,  non  2Lb  adhasreyido 
in  fabricis,  ut  volftit  quidam.  "  llujus  probatio,  si 
manu  impressa  stridat,  aut  si  in  vestem  candidam 
sparsa,  nihil  sordis  relinquat. 

953  CAPUT  IV. 
De  lapidibus  insignioribus, 

i.  Magnes  "  lapis  Indicus  ab  inventore  vocatus. 
Fuit  aut.m  in  India  ita  primum  repertus  :  clavis 
crcpidarum,  baculique  cuspidi  haerens,  cum  armenta 
g  idem  Magnes  pascerct,  postca  el  passim  inventus. 
Est  autem  colore  fcrrugineus,  sed  probatur  cum  ferro 
adjunclus  ejus  fccerit  raptum.  ®  Nam  adeo  appre- 
hendil  ferrum,  ut  catcnam  faciat  annulorum.  Unde 
et  eumvulgus  fcrrum,Nivum  appellat. — 2.  Liqubrem 
quoquo  vilri,  ut  ferrum,  trahere  credilur,  cujus 
tanla  vis  cst  (p  ut  reicri  beatissifnus  Augustinus) 
quod  quidam  cumdem  magnetem  lapidem  tcnaerit 
sub  vase  argenico,  ferrumque  super  argentum  po- 
sueril,  deindc  sublermovente  manu  cum  lapide  fcr- 
rum  cursim  desuper  movebatur.  ^  Unde  factum  est, 
ut  in  quodam  1954  templo  simulacrum  ex  ferro  pch- 
dere  in  aere  viderelur,  '  EU  quippe  alius  in  JElhio- 
pia  magnes,  qui  ferrum  omne  abigit,  respuitque. 

*  Omnis  autem  magnes  tanto  mclior  est,  quanlo 


qiiid  facit.  Poslquam  enim  arserit,  aquis  incendiiur,  C  magis  caeruleus. 

quibus  solet  ignis  exsiingui ;  oleo  exslinguilur,  quo         3.  ^  Gagates  lapis  primum  inventus  est  in  Cilicia, 


lloratius : . 

Redderct  laudes  tibi  Valicani  montis  imago. 
Et  alibi  : 

Cujus  recinit  jocosa  nomen  imago. 

Ergo  non  recie  quidam  elxuv  edidere. 

*  Calculus  est.  Serv.,  ad  vers. :  Dumosis  calculus 
arvis^  Georg.  u  :  —  Calculus  est  lapis  brevis  terrx 
admistus.  Dictus  calculus,  quod  sine  molestia  sui 
brevitate  calcetur. 

^  Et  omni  vuritate  lenissimus,  F.  Et  omni  parte 
lasvissimus,  Idem,  inf.,  lib.  xviii,  cap.  62  :  Calculi 
vocati^  quod  leves  sint,  et  rotundi. 

«  Cui  contrarius  scrupuL  Vid.  Serv.,  ad  :  Scru- 
pea  tuta  lacu^  JSn.  vi. 

*  Co8,  Vid.  sup. 

*  Exhis  aliceaq,,  etc.  Ex  Plin.^  lib.  xxxvi,  cap.  2. 
'  Pumex,  Ex  eod.,  cap.  2i. 

^Rudos.  Ead.,  lib.  xix,  cap.  iO.  Vid.  Vitruv.,  lib. 
Tii,  cap.  i,  et  Pallad.,  lib.  i,  cap.  6. 

^  Omnium  autem  opt.  lap.  specuL  E  Plio.,  lib. 
XXXIX,  cap.  24. 

^  CaLc  viva,  Haec  et  quae  restant  omnia  repeluntur 
lib.  IX,  cap.  10. 

j  Nam  lapis  lapidi  nonpotest  adhcerere  conjunc- 
tus,  Ex  Aug.;  iib.  V,  de  Civit.,  cap.  27. 

^  Calx  e  lapide  albo,  Plin.,  lib.  xxxvi,  cip.  23  ; 
Pallad.,  lib.  i,  cap.  10;  Vitruv.,  lib.  ii,  cap.  5. 

*  Arena  ab  arid.  Serv.,  Mn,  i,  ad  vers. :  Potiun" 
tur  Troes  arena  ;  —  Qu^pri^ur,  inquit,  habeatne  hoc 
nomcn  aspirationem,  et  Vano  sic  definit :  Si  ab  ari- 
ditate  dicitur,  non  habet ;  si  ab  hasrendo,  ut  in  fabri^ 
cis  videmuit  habet;  melior  tamen  est  superior  ety^ 
mclogia,  Contra  Charisius :  Harena  dicitur^  quod  hcB" 


reat;  et  arena,quod  areattgratius  tamen  cum  aspi- 
ratione  sonat. 

"»  Hujusvrobatio,  si  manu  romp.  EPall.,  I.i,c.iO. 

»  Cap.  IV.  Magnes  lapis  Indicus.  Plin.,  lib.xxxvi, 
cap.  i^iMaanes  apvellatus  est  ab  inventore,  ut  auctor 
est  Nicanaer^  in  Idarepertu^,  etc.  Quae  lectio  si  vera 
est,  et  vox  Indicus  expungcnda  erit,  et  Ida,  non 
India,  deinde  sciibcre  oportebit.  Scd  quoniam  illa 
de  maf^nete  Nicandri  carmina  non  exstant,et  varietas 
eliam  m  PUnii  Codicibas  esl,  ul  Uermolaus  adverlit, 
nihil  mutandum  duximus  :  non  quin  Ida  magis  pro- 
bemus  (nam  et  fabulse  pastorali  aptior  est  Ida)^  sed 
quia  India  legisse  Isidorum  apud  Plioium  credimus. 
Quod  vera  Serapion  Arabs,  et  Marbodaeus  poeta 
Gatlus  Indicum  lapidem  magnetcm  vocent,  naud 
magni  refert.  Lucretio  etiam,  quam  Nicandro  de 
Eiymologia  magis  assenlior  ita  scribenti  : 
Magneta  vocant  patrio  de  nomine  Graii ; 
Magoetum;  quia  sil  patriis  in  finibus  ortus. 

"  Nam  adeo  apprehendit  ferrum,  ut  catenam,  Ex 
Aug.xxi,deCivit.,  cap.4,etPlin.,Iib.xxxiY,cap.  14. 

p  Ut  refert  beatiss.  Aug.  Ibid. 

1  Undefactum  est,  ut  in  templo  ^.Idem,  cap.  6,ct 
Rufhn.,  Eccles.  Hist.  Iib.  xi,  et  Plin.  ibid.,  el  Suid, 
in  MiyvT)?. 

'  Estquippealiusin^thiop.Ex  Plin.  xxxvi,c.  i6. 

'  Omnis  autem  magnes,  Ex  Dioscor.,  I.  v,c.  i48. 

'  Gagates.,.  in  Ciiicia.  Diosc,  lib.  v,  cap.  146  : 
rEvvdtTai  hi  h  KiXu((Z  xaxa  Tiva  noiajiou  siapuaiv  ei; 
OiXaaaav  lxx£0[j.£vou.  'Earl  ^l  ;:Xr,7(ov  ttj?  XEYOtJiivrj; 
-Xayfou  n6XEo;.  KaXcriai  ^l  6  t6;io;,  5^  6  TcoTajjLb; 
Td^a;.  Piinius  tamen  Iib.  xxxvi,  cap.  i9.  Gagatcs 
lapis  nomen  habet  loci,  et  amnis  Gagis  Lycia^. 


665 


fiTYMOLOGIARDM  LIB.  XVI. 


566 


Gagatis  fluminis  fluore  rejcctus.  Unde  et  nominalus, 
licet  in  Britannia  sit  plurimus.  Est  autem  *•  niger, 
planus,  lenis,  ct  ardens  igni  admotus.  ^  Fictilia  cx 
00  scripta  non  deleniur,  incensus  serpenles  fu^t, 
daemoniacos  prodit,  virginitatem  dcprehcndit :  niirum 
quia  accendilur  aqua,  oleo  restinguitur. 

i.  ^  Asbestos  Arcadiae  lapis,  ferrei  coloris,  ab  igne 
nomen  sorlitus,  eo  quod  accensus  semel  nunquam 
exstinguilur.  De  quo  lapide  mechanicum  aliquid  ars 
humani  molita  est,  quod  gentiles  capti  sacrilcgio 
mirarentur.  Denique  in  templo  quodam  fuisse  VC' 
neris  fanum  (dicunl),  ibique  candelabrum,  et  in  eo 
lucernam  sub  dio  sic  ardenlcm,  ut  eam  nulla  tem- 
pestas,  nullus  imber  cxslingueret. 

5.  ^  Pyrites  Persicus  lapis,  fnlvus,  aeris  simulans 
qualitatem,  cujus  plurimus  ignis  :  siquidem  facile 
SiCintillas  cmitlit;  hic  lcnentis  manum,95&  si  vehe- 
menlius  prcmatur,  adurit,  propler  quod  ab  igne  no- 
m'*^  accepit.  •  Kst  alius  pyrites  vulgaris,  quem  vivum 
lapidcm  appellant,  qui  fcrro,  vel  lapidc  percussus 
seintillas  cmillit,  quai  excipiunlur  sulphure,  vel 
aridis  fungis,  vcl  foliis,  et  dicto  cclerius  praebet 
ignem.  Hauc  vulgus  focarem  petram  vocat. 

6.  '  Selenites  Latine  lunaris  interpretaiur,  coquod 
interiorcm  cjus  candorem  cum  luna  cresccrc,  alque 
deficere  aiunt.  Gignilur  in  Pcrsidc. 

7.  '  Dionysias  lapis  fuscus,  et  rubcntibus  notis 
sparsus.  Vocatur  aulem  ita,  quia  si  aquae  mistus 
conlcratur,  vinum  flagrat,  et  quod  in  illo  ardorc 
mirum  est,  ebrietali  resistit. 

8.  ^  Thracius  niger,  et  sonorus,  nascilur  in  flu- 
roioe,  cujus  nomen  est  Ponlus  in  Equitia. 

9.  ^  Phrygius  lapis,  cx  loco  traxit  vocabulum. 
Nasciturenim  in  Phrygia,  colore  pallidus,  mediocri- 
ter  gravis.  Esi  autem  glcba  pumicosa.  Uritur  antea, 
vino  perfusus,  flatusque  follibus  donec  rubescat,  ac 


Jl  rursus  dulci  vino  exslinguilur,  trinis  vicibus,  tingen- 
dis  tantum  veslibus  utilis. 

iO.  i  Syrius  lapis  a  Sym,  ubi  repcritur,appella- 
tur;hic  intcger  fluctuari  iraditur,  comminutus  mergi. 

I950  11.  >^  Arabicus  similis  csl  cbori  sine  ulla 
macula.  Hic  defricatus  ad  cotem,  succum  dimiltit 
crocosimilem. 

12.  '  Judaicus  lapis  albus  est,  atquc  in  schemate 
g^andis  scriiluris  sub  inviccm  modulatus,  quas 
Grieci  7pa{jL[jia;  appellanl. 

13.  »  Samius  a  Samo  insula,  ubi  rcpcritur,  voca- 
tus  et  est  gravis,'et  candidus,  poliendo  utilis. 

14.  "  Memphitis  vocatus  a  loco  yEgypti,  ct  cst 
gemmantis  naturse.  Hic  tritus,  atque  in  iis,  qua? 
urcnda,  et  secanda  sunl  cx  acclo  illitus,  iia  ob^tu- 

B  pcscere  facit  corpus,  ut  non  senliat  crucialum. 

15.  •  Sarcophagus  lapis  diclus,  eo  quod  corpora 
defunctorum  condila  in  co  infra  quadr?ginta  dies 
absumuutur,  aipE  enim  Graece  caro  dicitur,  ^dqfsiv 
comedere,  p  Nascitur  autem  in  Troade,  fissilique  vcna 
scinditur.  Sunt  et  ejusdem  gcneris  ia  Oriente  saxa, 
quse  etiam  viventibus  alligata  crodunt  corpora. 

^57  16.  Hoematites  appellatus,  eo  quod  cotere- 
solutus,  in  colorem  veoiat  sanguinis.  Est  autem  ad- 
modum  lividus.  Est  et  ferrugineus.  Nascitur  in  uliima 
^gypto,  Babylonia  et  Hispania. 

17.  '  AndrodamascoXoTQ  niger,  pondcre,  et  duritia 
insignis,  unde  et  nomen  traxit,  praecipuus  reperitur 
in  Africa.  Trahere  autem  in  se  argentum,  vel  aesdi- 
citur,  quique  attritus,  ut  Haemathites  in  colorcm  rc- 

C  digitur  sanguinis. 

18.  *  Schistos  inveniiur  in  ultima  Hispania,  croco 
siniilis,  cum  levi  fulgorc,  facile  friabilis. 

19.  *  Amiantos  oppellatus  a  veteribus,  eo  quod  " 
si  cx  ipsovcstis  fuerit  contexta  contra  igncra  resislat, 
et  igni  imposita  non  ardeat,  sed  splendore  accepto 


»  yiger  planus,  nXaxtJjSr^;  videtur  lcgisse  Plinius 
apud  Dioscoridem,  nunc  tcXoxcki^t];  (stc)legitur,  id  est, 
cro&taceus. 

**  Fictilia,  etc.  Ex  Plin.,  ibid. 

^  Asbestos.  Ex  Aug.  lib.  xxi,  cap.  5  et  6. 

**  J^priles.  Ex  eod.,  cap.  5. 

•  Estet  aliv^s  pyrites  vulgar,  Ex  Pl.  xxxvi,  c.  16. 

'  Selenites.  £x  Au^ust.,  ibid. 

s  Dionysios.  Ead.  luf.  cap.  11 ;  ex  Solin.  cap.  50; 
el  Plin.  XXXVII,  cap.  9. 

*•  Thracius.,,  in  Equitia.  Sic  omnes  libri  sed 
Scythia  credo  lcgf^ndum  :  ita  namqtie  de  eo  Diosco- 
rides,  lib.  v  :  rewdtTai  ^h  Iv  XxuOia  h  Tcoxa^xo) 
Aefopi^vM  n6vTb).  Nam  quod  Equilia  i:i7:66oto(  sit,  de 
qua  Strab.,  lib.  xi,  non  satis  placot. 

^  Phrygius  lapis.  Ex  Plin.,  xxxvi,  cajy.  19. 

j  Syrtus  lapis,  EPlin.xwvi,  c.  17.Scd  quod  apud 
rum  e  Scyro  insula  vulgo  legitur,  advertciidum,  Syro 
qooque  in  manuscripl.  Piinianis  Codicibus  reperiri. 

^  Arabicus  similis  est  ebori  sin.  ulL  mac.  K  Dios- 
corid.,  lib.  v,149.  Sed  vcrbasumptasuni  e  PIin.,qui 
lib.  xxxvi,  cap.  21  :  Arabus  (inquit)  lapis  ebori  si- 
milis.  Et  cap.  20,  de  Haimatile  :  Tertium  genus 
Arabici  facitjSimili  duritie  vixreddentis  succum  ad 
cotemaquariamaliquando  croco  similem.El  posterior 
haec  pars  addita  cx  mar^ine  videbatur  Chiconi,  tam 
boc  loco,  quam  sequenti  capite. 


»  Judaicus  lapis.  Dioscoridos,  lib.  y,  cap.  155  : 
'0  hl  loM^oCixo;  m8o;  YEvvaTai  jxlv  2v  t^  'IouBa{a  toj 
oviJjjiaTt  PaXavoetBrJ;,  Xeuxbs,  eSpuOjio;  UOM^i,  ?a)^wv 
xou  Ypa{jL(jLa5  irapaXXijXou;  w;  irrb  Tdpvou,  Verba  autem 
Isidori  e  vetcri  illius  interpretesunt,  apudquem  pro 
5m/)/wm,  «crip/M/wlegebatChacon,sicenim7pifAp.a; 

interpretabantur  antiqui,  quod  vero  modulatis  idem 
vertit  w;  %izh  t6vou  legisse  videlur. 
" Samtus.ExPlin. XXXVI, c. 21,  etDioscorid.c.  173. 

D»  Memphitis,  Ex  Plin.,  lib.  xxxvi,  cap.  7.  et 
Diosc.  cap.  158. 

o  Sarcophagus.  Plin.,  xxxvi,  cap.  17. 

p  Nascitur  autem  in  Troad.  Ex  Plin.,  ibid.  Quae 
autem  post  vocem  corpora  io  plerisque  omnibus  li- 
bris  sequuntur,  mitiores  autem  servandis  corpori- 
bus,  nec  absumeiidis,  rcctc  cxpunxit  Yulcanius,  snnl 
namque  Plinii  verba  non  jam  de  sarcophago,  sed  dc 
chernite  loquentis. 

^  Hcematites.  Ex  eodem  cap.  20,  et  Dioscorid.  Vi- 
dend.  etiam  Gcorg.  Agricol.,  lib.  v,  de  Natura  fossi- 

lium. 

'  Androdamas.  Ex  Plin.,  xxxvi,  cap.  20. 

»  Schistos.  B  Dioscorid.,  lib.  v,  cap.  145. 

'  Amiantos,  Ex  eod.,  cap.  156. 

"  Si  vestis  e.r  eo  fuerit  contexta.  AI  contacta  :  sed 
contexta  legcndum  cx  Dioscorid.,  lib.  v,  cap.  93. 


567 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  EPTSCOPI 


M8 


•     30.  ^  Thyites  nascitur  in  ^Elhiopia  vclut  viridis, 
sod  lacteus,  cum  resolvitur  remordens  vehcmenter. 
Z\,  ®  Coranus  albus  est ,  duriorque  Pario. 

32.  p  Moloiius  veluti  viridis,  el  grandis  invenitur 
in  iEgyplo. 

33.  ^  Tusculanus  a  loco  ItiUae  dictus,  dissilire  igiie 
tradit'ir. 

34.  '  Sabinus  fuscus,  additooleo,  etiam  luccrc  fer- 
tur.  *  Esl  ct  qnidam  viridis  lapsis  vehementer  igni 
resislens. 

33.  Siphinius  moHis,  el  candidus,  excalefactus  oleo 
nigrcscii,  alqne  durcscit. 

36.  *  Lipides,  qaoque  medicinalium  mortariorum 
ct  [)igincntorum  960  usibus  apti.  Ephesius  praeci- 
puus,  ct  indc  Chalazius, 


nitescat,  ct  est  scissi  aluminis  similis,  vcncficiis  re- 
sistens  omnibus,  spccialiler  magorum. 
20.*05/rac/^e5similiscsltestaelaminosussci8sibilis. 

^  Gallactites  colore  cinereus,  gustu  suivis,  scd 
ideo  sic  vocUus,  quod  quidam  de  se  lacteum  altritus 

dimiltat. 

21.  '  Obsidius  lapis  niger,  translucidus,  ct  viiri 
babens  similitudincm.  Ponitur  in  speculis  parietum 
propler  imaginum  umbras  959  reddcndas.  Gcmmas 
mulli  ex  co  faciunt,  nascitur  in  India,  et  in  Samnio 
Italise. 

*  Mitridax  lapis  Euphratis,  sole  rcpcrcussus  co- 
loribus  micat  variis. 

22.  •  jEthitas  lapides  repcriuntur  in  uidis  aquila- 
rum;  aiiint  binos  ioveniri,  marcm  el  foeminam,  nec 
siuciisparcreaquilas.  Horummasculus,durus,similis  d      Thebaicus  quoque,  et  basanites  lapides  nihil  cx 
gallae,  subrutilus  :  feaiineus  vero  pusillus,  ac  mollis.      scsc  reniitt'  nlcs. 


'  Aliigati  partus  celeritatem  faciunt,  etiam  aliquid 
vulvse  cxciduut,  nisi  cito  parturienlibus  aufcrantur. 

2Z.ii  Phengites  Cappadociae  lapis,  duritia  marmoris 
cmdidus,  atque  transluceus,  ex  quo  quodam  tcm- 
plum  constructum  esl  a  quodam  lege  foribus  aurois 
quibus  clausis  claritas  intus  diurna  erat. 

24.  ^  Chernites  cboris  similis,in  quoDarium  con- 
ditum  crunt,  Parioque  similis  candor,  ct  durilia, 
minus  tamco  pondcrosus,  qui  porus  vocatur. 

25. '  Ostracites  vocalus,  quoil  similitudinem  teslsc 
habeat  usus  ejus  est  pro  pumicc. 

26.  ^  Melitites  lapis  dictus,  co  q^ioJ  mellcumt  et 
dulcem  succum  cmittat. 


37.  Specularis  lapis  vocalus  est,  quoJ  vilri  more 
transluccat,  repcrtus  primum  in  Hispania  citeriore, 
et  circa  Sigobricam  urbcm.  Invenitur  enim  sub 
tcrra,  ct  cffossus  exciditur,  atque  Onditurin  quamli- 
bct  tcnues  crustas. 

CAPUT  V. 

De  marmoribus. 
1.  Post  lapidum  «  gcnora  veniamus  ad  marmora. 
Nam  inter  lapides  et  marmora  differentia  est.  Nam 
marmora  dicuntur  cximii  lapides,  qui  maculis  et  co- 
loribus  commendantur.  Marmor  scrmo  Grsecus  est  a 
viriditate  vocatus,  et  quamvis  postca,  et  alii  colores 
inveniantur  nomen  tamcn  pristinum  a  viriditate  re- 


27.  ^  Smyris  lapis  asper,  et  indomitus,  ct  omnia  Q  tinuerunt. 


aticrens,  cx  quo  gcmmse  lcruntur. 

1959  28. '  Chrysites  colore  similis  ochrse  inveni- 
tur  in  iEgypto. 

29.  "^  Hammites  siniilis  nitro,  sed  darior,  gigni- 
tur  in  JSgypto  et  Arabia. 

•  Ostracites  s,  e,  t.  l.  s.  Verba  sunt  Dioscorides, 
lib.  Y,  cap.  156  : 'OffrpaxCTr);  8(xot6;  lottv  ^otpdbuo,  ffXa- 
xc&87)(,  xai  EiS<jy  t<rco(.  Quod  autem  paulo  posl  de  ostra- 
cite  a[git  ex  Pliaio,  mirum  ni  mendoso  Dioscorides 
Codice  usus  Batrachites  hoc  loco  lcgil;  qui  au- 
tcm  Bostrychitem  hic  legi  volunt,  nugas  agunt. 

^  Gallactites,  E.  Dioscorid.,  cap.  50. 

•  Obsidius.  E.  Plin.  xxxvi,  cap.  26. 

•  Mitridax,  E  Solin.,  cap  50.  Idem  a  Plinio  mitrax 
dicitur  lib.  xxxvii,  cap.  10.  Collocatur  aulem  ab  Isi- 
doro  inf.  cap.  10,  inter  gemmas. 

•  ^tliites,  Ex  Piin.,  xxxvi,  cip.  21. 

'  Alligati  partus  celeritatem.  Plinii  verba  referc- 
mas,8i  quis  haecjorleex  illo  sarciat ;  ca  suni  ijEthifcB 
gravidis  adalligati  mulieribus  vel  quedrupedibus  t» 
pelliculis  sacrificatorum  animalium,  continefU  pa- 
rtus;  non  nisi  parturiant,  removendi^  alioquivul' 
vas  excidunt.  Sed  nisi  parturientibus  auferantur, 
omnino  non  pariunt.  Nos  Golh.  Codicum  scripiuram 
roprsesentavimus. 

•  Phengites.  Ex  eod.,  cap  22. 

»»  Chernites.  Ex  eod.,  cap.  17.  Vid.  Theoph.,  lib. 
de  Lapidibus. 
'  Ostracitcs.  Ex  eod.,  cap.  \9. 
^  Melitites.  Ex  ood.,  cap.  19,  el  Diosc,  cip.  151. 
^Smyris....  gcmmm  teruntur.  Timduntur  Goth. 
'  Chrysitescolore similisochra^.  Il.il-genduinctiani 


2.  ^  Marmorum  colores,  ct  genera  innnmerabilia 
sant.  Non  tamcn  omnia  e  rupibus  exciduntar,  scd 
mulia  sub  terra  sparsa  sunt,  et  pretiosissimi  generis  : 
sicut  Lacedsemonium  viride, cunclis hilanus,  repertum 
prius  apud  Laccdsemones,  unde  et  vocabolum  traxil. 

apud  Plin.,  xxxvii,  cap.  10.  Porro  ochrae  Atticaemc- 
minit  Dioscoride^,  lib.  v,  cap.  62. 

"»  Hammites.  Ex  eod.  Plin.,  lib.  xxvii,  cap.  10. 

"  Thyites  gigniturin  jEthiop.  Praeclarehaoclocum 
rcstituit  Chacon  ex  Diosc.  Ub.  v.  cap.  154;  cujus 
verba  apposuisse  sufficiet  :  A(tto{  6  xaXo6(iEvoc  ftuCrr,; 

Cwv,  Iv  hi  T«  dh»(eo6ai  'YaXaxT(i>ST]:  ^ aiv6(Uvo;,  ivaBdbt- 
vu>v  o^oBpoj;.  Gothicorum  autem  librorum  scriptura 
haec  esl :  Vi  gianitur  in  ^th. 

^Coranus  albus  est.duriorquePario.VUWb.xixM, 

ncap.  18  :  E  diverso  albos  Coranos.durioresquePario. 

Ita  namquelegendum  Plinii  locum,  et  meliores  Godi- 

ces  ostendunt,  et  haec  Isidori  verba  salis  confirmant. 

p  Molotius.  Ita  vet.  Cod.  Sed  Morochthxus  puio 
scribendum  ex  Diosc. 

'  Tuscuhnus.  E  Plin.  xxxvi,  cap.  18. 

'  Sabinus.  Ex  Plin.,  ibid.  Ncquoesl  cur  correclor 
quisquam  Gabinuni  hicproSabiuocTacitosuhstituat 
propter  sequentia  verba,  qujo  sumpta  quoque  sunt  e 
Pliiiio,nequedeGabino,  autetiam  Sabinolapidedicta. 

^  Estetquidamvirid.  lap.  Ex  eod.  cap.  22. 

*  Lapidesquoquemedicinal,  mortarior.  Eplies.  Cha- 

iaxius Thebaicus...  Basanites...  Specularis.  Oai- 

nia  ex  eod.  cap.  carptim  sumpla. 

«  Cap.  V.  Post  lapidum  coL  Ex  Plinii  hb.  xxxvi, 
a  cap.  5  usque  ad  8. 

"  Marmorum  colores,  et  gen.  Ex  cap.  7. 


«M 


^ 


m^m^ 


ft69 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XVI. 


570 


3.  Ophites  serpentium  maculis  simile  est,  nude  et 
vocabulum  sumpsit  ;  duo  ejus  genera,  molle  candi- 
dum,  nigrum  durum. 

4.  Augustceum.Qi  Tiberium  in  -figypto  Augusti^  ct 
Tiberii  primum  piincipatu  reperta  sunt.  Differenlia 
eorum  esl  ab  ophite,  cum  illud,  ut  priediximus,  sor- 
pcntium  maculis  sit  similc.  Hsec  maculas  diverso 
modo  colligunt;  nam  AugustceummMvm  csi  cri$pum 
in  vertices,  Tiberium  sparsa,  noa  convoluta  canitie. 

I901  5.  Porphyrites  ex  -figypto  esl,  rubens  can- 
didis  interveiiieatibus  punctis.  Nominis  ejus  causa, 
quod  rubeat,  ut  purpura. 

6.  *  Basaltes  fcrrei  coloris,  sive  duritiie.  Unde  et 
nomen  ei  datum  est,  inventus  in  .^Egypio  et  ^thiopia. 

7.  ^  Alabastrites  lapis  candidus,  intcrsiinctus  variis 
coloribus,  exquo  evangelici  illius  unguenli  vasculum 
fuit.  Cavant  enim  hunc  ad  vasa  unguentaria,  quo- 
niam  optime  servare  iacorrupta  dieitur.  Nascilur 
circa  Thfbas  JEgyptias  et  Damascum  Syriae  caeieris 
candidior,  probalissimus  vero  in  India. 

S.^ParttMcandoris  eximii,  Lychnites  cognomento  : 
bic  apud  Paron  insulam  nascitur,  unde  et  Parius 
nuncupatus.  ^  Lygdinus  mngnitudine  quae  lances  cra- 
terasquc  non  excedat,  unguenlis  et  ipse  aptus. 

9.  •  Coraliticus  in  Asia  rcpertus,  mensura  non  ul- 
tra  cubitos  binos,  candore  proximo  cbori  quadam 
amilitudine.  E  diverso  niger  Alabandicus  tcrraesuae 
nomine  nuncupatus,  purpune  aspectu  similis.  Iste  in 
Oricnte  igni  liquatur,  alque  ad  usum  vitri  funditur. 

iO. '  Thebaicus  interstincius  aureis  guttis  invenitur 
in  parte  Africae  I909  iEgypto  ascripta,  coiiculis  ad 
terenda  collyria  quadam  utilitate  naturali  conveniens. 

ii.  Syenites  circa  Syenem,  vel  Thebas  nascitur; 
trabcs  ex  eo  fecerc  reges. 

12.  Marmora  autem,  quae  in  ofticiais  sunt,  rupi- 
bus  gignuntur,  «  ex  quibus  Thasius  diversis  coloris 
macutis  distinctus  est,  cujus  primum  usum  insulae 
Cyclades  dederunt. 

13.  ^  Lesbius  lividior  est  paulo  hoc,  sed  et  ipse 
diversi  coloris  maculas  habcns. 

14.  CorinthoiUSy  Ammoniacaeguttae  similis  cum  va- 

*  basaltes,  Basantes  Jibri  omnes;  sed  Basaltes 
apud  Piin.,  cujus  sunt  hsec  vcrba.  De  basanitc  su- 
periori  capite  egit. 

*  Alabastrites,  E  cap.  8. 

*  Parius  c.  e,  Lychnites  cognom.  E  cap.  5. 

'  Lygdinus,  E  cap.  8.  Nec  male  hunc  locum  a  no- 
bis  restitutum  pulamus.  Similitudo  vocum  Lychnit  et 
lygdin  suspeciam  utramque  rcddiderat.  Ita  alterutra 
tantum  in  Isidorianis  libris  remanserat,  cum  ambai 
sint  necessariae. 

*  Coraliticus,  Ex  eod.  cap. 

'  Thebaic,  Ex  eod.  Vocem  Afrtcai  addimus  pror- 
Bus  necessariam. 

^  Ex  guibus  Thasius,  Hanc  Icctioncm  vetcrcs  quo- 
quc  libri  confirniant,  nam  in  plerisque  Itasius,  in 
aliis  aperte  legilur  Thasius,  Vid.  Plin.,  cap.  6,  qui 
locus  medicina  quoquc  eget. 

^  Lesbius  livid.  paul,  Philostratus,  in  lib.  de  Vitis 
Sopbist.,  de  Lesbio  Japide  :  Katri^ii;  (inquit)  6  X(6o;, 
xa\  (lAa;. 

*  Numidicum..,  adcotem  succ.  dimitt.  croc,  Ex- 
paogebat  haec  Ghacon,  item  ut  capite  superiori. 


m  rictatediversorumcolorum,Coriniho  primum  repertus: 
cx  eo  columnae  ingentes,  liminaque  fmnt,  ac  trnbes. 

15.  Carystium  viride,  optimum  nomen  ab  aspectu 
habens,  eo  quod  gratum  sit  iis  qui  gemmas  scul- 
punt;  ejus  enim  viridiias  reficit  oculos. 

16.  *  Numidicum  marmor  Numidia  miltit,  ad  co- 
tem  succum  dimitiit,  !903  croco  similem,  uode  et 
nomen  accepit,  i  non  crusti^,  scd  in  massam  et  limi- 
num  usum  aptum. 

17.  ^  LucuUceum  marmor  nascitur  in  Cbio  insula, 
cui  Lucullus  con^ul  nomen  dedit,  qni  delectatus  illo 
primum  Roinam  invexit,  solumquc  pene  hoc  marmor 
ab  amatorc  nomen  accepit. 

18.  1  Est  et  Lunensis.,. 

Tephria  appellatur  a  colore  ciMcris,  cujus  lapidis 
B  alligatio  contra  serpentcs  laudatur. 

19.  "  Ebur  a  barro^  id  est,  elephante  dictum. 
Iloralius  : 

Quid  tibi  vis,  mulicr,  nigris  dignissima  barris? 

CAPUT  VI. 
De  gemmis. 

1.  Post  marmorum  genera  gommae  sequuntur, 
quae  multum  auro  decorem  tribuunt  venustate  colo- 
rum.  ^  Primordia  earum  a  rupe  Caucasi.  Fabula 
ferunt  Prometheum  primum  fragmentum  saxi  ejus 
inclusisse  ferro,  ac  digito  circumdedisse  iisque  coe- 
pissc  annulum  alque  g^mmas. 

2.  Genera  gemmarum  innumerabilia  essc  tradun- 
tur,  e  quibus  I904  nos  ca  tantum  quae  principalici 
sunt,  sive  notissima,  annotabimus. 

r  3.  Gemma^  vocatae,  quod  instar  gmni  transluceant. 
4.  Pretiosi  lapidesideo  diciisunt,  quia  carc  valent, 
sive  ut  a  vilibus  discerni  possint,  scu  quod  rari  sint. 
^Omnccnim  qucd  rarumcst,  mngnum  ctprctiosum 
vocatur,  sicut  et  in  Samuelis  volumine  legitur :  Et 
sermo  Domini  pretiosus  erat  in  Israel^  hocest^rarus. 

CAPUT  VII. 

De  viridioribus  gemmis. 

1.  Omnium  p  gemmarum  virentium  Smaragdus 

principatum  habet,  q  cui  vstcrcs  tcrtiam  post  mar- 

garitas  et  uniones  tribuunt  dignilatem.  Smaragdus  a 

j  Non  crustis  (tantum),  sed  in  massam,  ei  lim. 
usum  apt.  Vox  tantum^  quae  desiderabatur  ex  PJi- 
nio,  ineptam  sentcntiam  reddebat,  aptatum  etiam 
quam  aptum  malim. 

^  Lucul...  nasciiur  in  Chio  insula.  In  Nili  insula, 
0  Plinius. 

I  Est  et  Lunensis...  Lacuna  est  in  melioribus  lib. 
dcindc  Thephria  divcrsum  genus  marmoris. 

■»  Ebur  a  barro.  E  Scrv.  iEn.  i,  vers.  Quale  ma- 
nus  addunt  ebori  decus. 

"  Cap.  VI.  Primord.  ear.  a  rup.  Caucas.  Ex 
praefatione  Plinii,  in  lib.  xxxvii. 

° Omneenimquod rar.,etc. Ex Hieronym.  in Is.  xiii . 

pCap.  VH.  Omnium  gemmar,  Plcraquo  cx  I-lin., 

XXXVII. 

q  Cui  veteres  tertiam  tribuunt  dignitatem.  Quin 
verba  illa,  quae  in  omnib.  libris  lcgunlur  post  mar- 
garitas  et  uniones  aliena  sint,  nemo  dubitabit,  qui 
quartum  et  quintum  caput  Pliuii  inspexerit,  undc  haec 
suat;  quid  autem  illum  quisquis  fuil,  in  errorem 
impulerit,  haud  obscurum  est.  Legerat  videlicet  cap. 
35  lib.  IX,  apud  Plinium,  h^  verba  ;  Principium 


571 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPI 


578 


nimia  viridllale  vocalur.  Omne  enim  *  satis  viridc 
amarum  dicitur.  ^  Nullis  cnim  gcmmis,  vcl  herbis 
major  quam  huic  austerilas  est.  Nam  hcrbas  vircn- 
tes  frondesque  exsupcrat,  inficiens  circa  sc  vitiililatc 
repercussum  aercm.  Scalpeniibus  quoquc  gcmmas 
nullagratior  oculorum  rcfiictio  cst.  Cujus  corjus  si 
extenlum  I905  fucril,  sicul  specuhim,  iia  imagiucs 
reddit.  Quippe  Nero  Caesnr  {^ladialonim  pugnas  in 
smaragdo  speciabat.  Gtncra  ojus  rluodccim,  scd 
nobiJiorcs  5cy//a'c2,  qui  iu  Scylhica  genlc  rcpcriunlur. 
Secundum  locum  lcnent  Baciriani,  ^  Coliiguntur 
enim  in  commissuris  saxorum  flaole  Aquilouc,  lunc 
enim  tellure  dcopcrta  intermieant,  quia  iis  vcntis 
arense  maxime  movenlur.  Tcrtium  JEgypUi  habcnt. 
Reiiqui  in  metallis  serariis  invcniunlur,  scd  viliosi. 
Nam  aut  sere,  aut  plumbo,  aut  capiIIameniis,vol  salis 
simiies  Dotas  habent. 

2.  Smaragdi  autcm  mero  el  viridi  proficiunl  olco, 
^  quamvis  natura  imbuantur. 

3.  Chalchosmaragdus  dicta,  quod  viriJis  sit,  cl 
turbida  aeris  venis.  Ilsec  in  iGgypto,  vel  Cvpro  iusula 
nascitur. 

4.  Prasius  pro  viridanti  colore  dictua,  sed  vilis. 
Cujus  alterum  gonus  ^  sanguineis  punciis  obhorret. 
Tertiam  distioctum  virgulis  tribus  candidis. 

5.  Berillus  in  India  gignitur,  gentis  suse  liogua 
nomen  habens,  viriditaie  similis  smaragdo,  scd  cum 
pallore.  Politur  autem  ab  ludis  in  sexangulas  for- 
mas,  ut  hebetudo  coloris  repercussu  angulorum  ex- 
citetur.  Aliter  politus  non  habet  fulgorem.  Genera 
ejus  novem. 

6.  Chrysoberyllus  diclus,  eo  quod  pallida  cjus  vi- 
riditas  iu  aureum  colorem  resplendeat,  et  hunc  In- 
dia  mittit. 

7. '  Chrysoprasius  Indicus  est,  colore  porri  suc- 
eum  referens,  aureis  MM  intervenientibus  guttis, 
unde  et  nomen  accepit,  ^  quem  quidaui  beryllorum 
generi  dicaverunt. 

8.  laspis  de  Graeco  io  Latinum  viridis  gemma  in- 

cultnenque  omnium  rerum  preiii  margaritce  tenent, 
In  quibus  uniones  numerantur,  locum  undc  hseclsi- 
dorus  hausit,  ille  non  considerarat ;  ita  enim  Piinius, 
cap.  4 :  Maximum  in  reb,  humanis^  non  solum  inier 
gemmas^  pretium  habet  Adamas ;  et  in  fine  :  Proxi- 
mum  apud  nos  Indicis  Arabicisgue  margaritis  pre- 
tium  est,  et  initio,  cap.  5  :  Tertia  auctoritas  Sma- 
ragdis  perhibetur, 

^  Satis  viride  amarum,  Ita  Gothici  libri;  al., 
Smaragdum, 

^  Nullis  enim gemmis.vel  herbis  major  quam  huic 
austeritas,  Gemmis,  vel  herbisy  abest  ab  omnibus 
Romanis  libris.  Porro  sumi  a  coloribus  et  saporibus 
mutuo  nomina  satis  conslat,  et  Plin.,  lib.  xxxiii, 
cap.  6,  in  floridos  et  austcros  colorcs  riividit,  nos 
qaoque  nostrum  amarillo  ab  amaro,  non  alia  ra- 
tionc,  duximus. 

*  Colliguntur  enim  in  commissuris  saxorum.  In 
commissuras  Icgas  oportet,  si  Plinium  dcfensum  vis, 
qui  ex  Theophrasti  lib.  de  Lapidibus  haec  vertit,  At(S 
xa\  eic  xii  XiOox6XXY)Ta  /j^ttvTai.  Quid  autem  XiOoxoTAr^Ta 
sint,  non  est  obscurum.  Sed  commissuris  legii  planc 
Solinus,  qui :  Alii  (inquit)  minusnobiles  in  commis- 
suris  saxorum^  vel  in  metallis  wrarii^  apparent. 


H  terpretalur.  *•  las  quippe  viride,  pina  gemma  dici- 
tur.  Est  autem  smaragdo  subsimiiis,  sed  crassi  colo- 
ris.  Species  ejus  xvii. 

I  Yolunt  autcm  quidam  laspidem  gemmam,  et 
gratiae,  et  tutelae  esse  gcstantibus,  quod  credere  non 
flJci,  scd  superstilionis  est. 

9.  Topax,ion  cx  virenli  genere  esl,  omnique  co- 
lore  resplcndens,  inventa  primum  in  Arabiic  insula, 
in  qua  Troglodylse  praeiones  fame,  et  tempes-late 
fessi,  cum  hcrbarum  radiccs  effoderent,  eruerunt. 
Quae  insula  posl  ea  quaesila,  nebulis  cooperta,  tan- 
dem  a  naviganiibus  inventa  est.  Sed  ob  hoc  locus,  el 
gcmma  nomcn  cx  causa  acccpit.  Nam  xonf^itv^  Tro 
glodytarum  lingua  significationem  habet  quaercndi. 
Est  autcm  amplissima  gemmarum,  cadem  sola  uobi- 
B  lium  limam  sentit.  Genera  ejus  duo. 

10  J  Callaica  colore  viridis,  scd  pallcns,  et  ui- 
mis  crassa,  I^  nihil  jucundius  !50T  aurum  dccct,  i 
unde  et  appellala.  Nascilur  in  India,  vcl  °*  Gcrma- 
nia,  in  rupibus  gelidis,  oculi  modo  exluberans. 

il.  »  Malochites  spissius  virens,  ct  crassius  quam 
smaragdus,  a  coloro  malvffi  nomen  accopil,  in  rcd- 
dcndis  laudata  signis.  Nascitur  in  Arabia. 

12.  ®  Heliotropium  viridi  colore  el  nubilo,  stcllis 
puniceis  supersparsa  cum  sanguineis  venis.  Causa 
nomiuis  de  cffcclu  lapidis  est.  Nam  dejecla  in  la- 
bris  acneis  radios  solis  Qiulat  sauguineo  repercussu. 
Extra  aquam  autem  speculi  modo  solcm  acciplt,  de- 
prehenditque  defectus  ejus,  subeuntem  lunam  osten- 
dens.  Magorum  impudenliae  manifestissimum  in  hoc 

C  quoque  exemplum  est,  quod  admista  herba  Helio- 
tropio  quibusdam  addilis  precationibus ,  gerentem 
coospici  negcnl.  Gignilur  in  Cypro  et  Africa,  sed 
mclior  in  ^Ethiopia. 

13.  P  Sagda  gemma  prasini  coloris  apud  Chnl- 
dseos.  Cujus  tauta  vis  est,  ut  pcrmeantes  naves  e 
profundo  pctat,  el  cariuis  ita  tcnaciter  adhaercal, 
ut  nisi  abrasa  parte  ligni,  vix  scparetur. 

14.  ^  Myrrhites  dici^  cst,  quod  in  co  myrrhai  co- 

^  Quamvis  natura  imbuantur,  Verba  sunt  Solin., 
cap.  25.  Eadem  apertius  Plin.  :  Quinon  omnino  vi- 
rides  nascuntur,  vino  et  oleo  meliores  fiunt,  Est 
itaque  imbui  tti /^ctApud  Hor.  : 

Quo  semel  est  imbuta  receos  scrvabit  odorem. 

Testa  diu. 

DEt  Virgilius  : 
Illius  aram 
Saepe  tener  nostris  ab  ovilibus  imbuet  agnus. 

*  Sanguineis  punctis  obhorret,  Ex  Plin.,  cap.  8. 

f   Chrysoprasius,  Ex  eod.  cao. 

R   Quemquidam  beryllor,  g.  d.  Ex  cap.  5. 

h  las  quippe  viride,  pina  gemma  dicitur,  Haec 
Vulcanius  non  habuit;  nobis  relinuisse  salis  est. 
Scio::(vav  Graecisesse  gemmam.  Dc  /a^  quaerendum. 

I    Volunt  autem  quidam,  Vid.  Plin.,  cap.  9. 

j    Callaica.  Callais.  Plin.  et  Solin. 

I^  Nihil  jucundius  aurum  decet,  E  Solin.  33. 

I    Vnde  et  appellata,  QuiaxaXbv  pulchrum. 

™  Germania.  Jta  Soliu.  Carmania,  Plinius. 

"   Malochites,  Ex  Plin..  cap.  8,  et  Solin.,  cap.  35. 

*>  Heliotrop.  Ex  cap.  10. 

p  Sagda,  Ex  cod.  cap.,  etSoUu.  50. 

<i  Myrrhites,  Ex  Solin.  cap.  40  el  Plin.,  ibid. 


BTYMQL06IARUM  LI3.  XVI. 


574 


Co.Tipressus  autem  usque  ad  calorcm,  nardi  m  fundcrc  juxla  Eridanum  amncm,  el  electrum  appel 
lavitalem.  *  Aroraalites  reperilur  in  Arabia,  "  Jalum,  ^  quoniam  sol  vocl 


uiavitatem 

ypto  myrrhsB  coloris,  ci  odori.s,  unde  et  nomen 


ocilatus  sit  elector^  ut  plu- 
rimi  poetse  dixerunt.  Conslat  aulem  eum  non  csse 
succum  populi ,  sed  pinsc  arboris  •  Nam  acccnsus 
ledae  nidore  fragrat.  —  7.  Nascitur  autcm  in  iusuiis 
Occani  Septcntrionalis,  sicut  ^umnii,  dcnsaturquc  ut 
cryslallum  *  rigore,  vel  tepore.  Ex  ca  fiunt  decoris 
graiia  agrestium  fcminarum  monilia,  vocari  auicm  a 
quibuidam  harpaga,  eo  quod  altriiu  (Jigiiorum,  ac-' 
ccpta  caloris  anima,  folia,  paleasquc,  et  vcslium 
fimbrias  rapiat,  sicut  magnes  fenura.  "»  Quocunquc 
autcm  modo  libcal,  tinguitur.  Nnm  anchusse  radicc 
conchylioque  inficitur. 
970  8.  "  Lincurius  vocatus,  quod  fiat  ex  uriuti 


1 15.  ^  MelicMoros,  bicolor  cx  una  parte  vi- 
'X  altera  melli  similis. 

'  Choaspites  a  flumine  Peroarum  dicta  cst  cx 
ulgoris  aurei. 

CAPUT  VIII. 

De  rubris  gemmis, 
oralUum  ^  gignitur  in  mari,  forma  ramosum, 
viride,  et  maximc  rubcns  ;  •  vcnipcjuscandi- 
I  aqua  et  molles,  detractie  confcblim  durantur 

Sicunt,  tacluque  protinus  Iipidcscunt.  Itaque      i       •  t.    .•     .  .  ^      .     ,. 

ri,  evellique  retibus  solet,  aui  acri  ferra-      hncts  Y^su^iemvore  mdurata  Est  autem,  sicut  ct 

pnecidi,qua  de  causa  corallium  vocitatur.  B '"^'^"'*'"' ^"^^*'»  ^^^'•f /^^^^^ 
un  autem  apud  nos  margaritum  Inilicum  pre- 


CAPDT  IX. 


esl, tantum  apud  Indoscorallium.^Huncmagi 
tbo8  resistere  affirraant,  si  creditur. 
Sardius  dicia.  co  quod  primum  rcperta  sit  a 
IB ;  haec  rubrum  habet  colorem  marmoribus 
is,  sed  inter  gemmas  vilissima.  Goncra  cjus 
e. 

OHyx  appellata,  quod  habct  in  sc  perraistum 
Bm  in  similitudinem  nnguis  huraini.  Graici 
Dguem  tfvo^a  dicunl.  Hanc  ludia,  vcl  Arabia 
dislant  auiem  inviccm  :  nam  indica  igniculos 
IbiB  cingentibus  ronis  ;  Arabica  autem  nigra 
D  candidis  zonis  ;  genera  cjus  quinquc. 
9  4.  Sardonyx  ex  duorum  noniinura  socictale 


De  purpureis. 

1.  Inler  purpureas  gemmas  principatum  Amethy- 
stus  InJicus  tcnct.  °  Amethystus  purpureus  et  per- 
misto  violaceo  colore,  et  quasi  rosas  nitore,  leniter 
quasJam  flammulas  fundens.  Alterum  ejus  geousde- 
sccnditadHyacinthos.  Causam  nominisejus  affcrunt, 
quia  sit  quidam  in  purpura  illius  non  ex  toto  igncum, 
scd  vioi  colorcin  habcns.  Esl  autom  scalpturis  facilis, 
genera  ejus  quinque. 

2.  Saphirus  cxruKus  est  cum  purpura,  habens 
pulveres  aureos  sparsos,  apud  Medos  opiimu^,  nus- 
quam  tameu  perlucidus. 

3.  P  Hyacinthus  cx  norainis  sui  ilore  vocatur.  Hic 


sst.  Est  enim  cx  onychis  candore  Sardo.  Con-  Cin  iEthiopia  in\cnitur,  cajrulcum  colorcm  habens. 


em  Iribus  coloribus,  subterius  nigro,  medio 
i,  superius  miueo.  Haec  sola  in  signando  nihil 
rellit.  Reperitur  autem  apud  Indos  ct  Ara- 
tecta  torrcntibus.  Gencra  ejus  quinque. 
Jwmatites  ruT)ore  san<^uineus,  ac  propterca 
Ites  vocalur,  atjia  quippe  sanguiscsl.  Gignitur 
opia  quidem  principalts,  scd  ct  in  Arabia,  et 
»  inveiiitur.  Dc  qua  proraiilunt  magi  quiJ- 
i  coarguendas  barbarorum  insidias. 
kiecinus,  qucra  appellant  Graeci  electrumy 
reique  coloris,  fertur  arboris  succus  esse,  et 
%ccinum  appcllari.  Electrum  autem  vocari  fa- 
trfnmentatio  dedit.  Namque  Phaetonte  ful- 
etQ  interempto,  sorores  ejus  luctu  mutatas  in 


Oplimus  qui  ncc  rarus  csi,  ncc  donsitatc  obiusus, 
sed  exutroque  tcmpcramento  luccpurpuraque  reful- 
gens.  Hic  autem  non  rulilat  scqualitcr,  sereno  cnini 
perspicuus  cst  atque  gratus,  nubilo  coram  ocuiis 
cvancscil  atque  marccscit,  in  os  missus  frigidus  est, 
in  scalpturis  durissimus,  nec  tamen  invitus  nam  ada- 
mante  scribitur,  et  signatur. 

i.  Ifyacinthizon  Indicus  est  Hyacinthum  prope  re- 
ferens.  ^  Quidam  autem  eorura  crystallis  similes,  ca- 
pillamentis  intercurrentibus  obscurantur,  ex  quo 
eiiam  vitio  nomen  illorum  est. 

1971  5.  Amethystizon  appellatur,  quia  ejus  extre- 
mus  ignicttlus,  in  Amelhysti  violara  cxit. 

6.  r  Chelidonia  ex  hirundiuura  colore  vocata,  et 


populos,  lacrymis  ^/ec/rum  omnibus  annis  D  duorum  estgenerum,  quarumuoa  exalterapartc  pur 


matites  rep.  Ex  eod.  Plin.  cap. 

iehoros.  Ex  cap.  11. 

iupites,  Ex  cap.  10. 

».   VlII.  Corallium,..  vocitatur,    Curalium 

oapud  Plinium,  ut  ctiara  apud  Theop.  Sunt 

iec  ex  lib.  xxxii,  cap.  2. 

<r  ejus  candidce.  Sic  velcres  libri,  al.  Baccas, 

ic  ma^i /u/mtm^as.  Rcpetunlur  haeccap.  14; 

xxviii,  cap.   10.  Gorgonia  nihil  aliud  est, 

uraiium,  nominis  causa,  quod  in  duritiam 

mutatur,  emollit  maria  fulminibus^  et  Ty- 

etistere  afhrmant, 

Uas  dict.  Ex  xxxvii,  cap.  7. 

fX.  Ex  cap.  16. 


*  Hamatites,  Ex  cap.  10. 

j  Sucdnus.  Ex  cap.  2. 

^  Quoniam  sol  vocitatus  sit  ElectorMomerns  IX.  Z. 
Q;  utb;  Upii\LOio  Hipt;  xxt3(  ncpYd(AOU  axpr); 
Te^^^eai  7W(i.^a(vci)v,  fi)aT*  ^XixTcap,  i^E^ijxet. 

»  Rigore,  vel  tepore.  Plinius,  tepore  autumnali. 
Eodero  modo  legcndum  apud  Solinum,  non  tempore 
autumnali  contendit  Hermolaus  Barbarus. 

™  Quocunque  autem  modo  libeat  tingitur,  elc.  Ex 
cap.  3. 

°  Lyncurius.  £x  cap.  2,  et  Solin.,  cap  8. 

^  Cap.  iX.  Amethystus.  Ex  Plin.,  xxxvii,  cap.  4. 

P  Hyacinthus  Sohn.,  cap.  53. 

^  Quidam  autemeorum.  Ex  cap.  53. 

'  Chelidania.  Ex  Piio.,  cap.  10. 


876 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


576 


pnrea  para,  et  altera  purpurca  nigris  intcrvenienti-  (|  ferutil  ma^i  signa    tranquillitalis  vel    tempestatis. 


bu8  roaculis. 

7  ■  Cyanea  Scythiae  gcmma ,  caeruleo  coruscans 
nilore,  pura  interdum,  et  punclulis  intcrniicantibus 
auratis  pulviscalis  varians. 

8.  Wiodites  rosei  esl,  et  ex  co  nomen  accepit. 

CAPUT  X. 

De  candidis. 

!.  Margarita^  **  prima  can'iiJarum  geflimarum, 
quam  inde  margaritaii  aiunt  voc:itam ,  quod  in 
conchulis  maris  hoc  gcnus  lapidum  invciualur. 
Inest  enim  in  carnc  cochlca}  calculus  natus,  sicut  in 
ccrcbro  piscis  lapillus.  Gignitur  autcm  dc  ca*lesli 
rore,  queni  certo  anni  tempore  cochleae  hiuriunl. 


Exquibus  margaritis  quaedam  unionrs  vocantur :  ap-  ^     •      gjg.yjjj 


9.  Belioculus  albicans  pupillam  cingit  aigram  djc- 
dio  aureo  fulgore  lucenlem.  Haec  propter  speciem 
Asbvriorum  rej^i  Belo  dicali,  unde  et  appellata. 

973  10.  Epimelas  dicitur,  cum  in  candida  gem- 
ma  supcrne  niy/icai  color,  unde  et  nomen  habet. 

\  \ .  Exhebenus  speciosa  et  candida,  qua  aurificcs 
aurum  poliunl. 

CAPUT  XI. 
l)e  nigris, 

1.  Achates  *^  rcperta  primum  in  Silicia  juxta  flu- 
men  ejusdem  nominis,  post-a  •  plurimis  in  terris. 
E^t  autcm  nigra,  habcns  in  mcdio  circulos  nigros, 
ct  albos  junclos,  et  varialos,  similis  haematili.  Magi 
suffitu  earum,  si  credilur,  tempestates  avertunt,  flu- 


tum  nomen  habcntes,  quod  lantum  unus,  nunqunm 
duo,  veJ  plures  simul  reperianlur.  Mcliores  aulcm 
candidse  margaritae  quam  quae  flavescant.  IUas  enim 
aut  juvenlus  aut  matutini  roris  conceplio  reddit  can- 
didas,  has  sencctus  vel  vespertinus  aergignitobscuras. 

2.  P^(f^ro5,secunda  posl  margarilam  candidarum 
gcmmarum,  de  qua  quo^riturin  quo  colore  numerari 
debeat,  toties  jaciati  per  alienas  pulchriludincs  no- 
minis,  adeo  ul  dccoris  prserogaliva  vocabulo  facta  sit. 

3.  Asterites  candida  est,  inclusam  luccm  contincns, 
veluti  stcllam  1t71B  iiitus  ambulantem,  redditque  Kolis 
candicantis  radios,  unde  et  nomen  invcnit. 

4.  Galactites  h  ctea  est,  quee  attrita  reddil  succum 

album  ad  lactis  saporcm,  fominis  nutrienlibu<(  illi- 

gala  fecundat  ubera.  Infantium  quoque  collo  suspensa  ^         .  c     .  • 

r«i:. «     r  c   .  .       I-  .  C  speciem  rufi  crmis. 

salivam  facere  fertur,  m  ore  autcm  hquescere,   et  ^   '^-    „  .  , 

memoriam  adimere.  Mitlunt  eam  Nilus,  et  Achelous  '*  iricnms  ca 

amnes.  Sunt  qui  smaragdum  albis  venis  circumliga- 
tum  galacliten  vocant. 

5.  Chalazias  grandinis  et  candorem  praefert  et  fi- 
guram,  duritie  quoque  invicta,  ut  adamas ;  eliam  in 
igne  positae  manet  suum  frigus. 

6.  Solis  gemma  candida  est,  traxitque  nomen,  quod 
ad  speciem  solis  in  orbem  fulgentes  spar^'it  radios. 

7.  Selenites  traasluct  candido melleoquc  fulgore, 
coniinens  lunae  imaginem,  quam  juxta  cursum  astri 
ipsius  perhibent  in  dies  singulos  minui,  atque  augeri. 
*  Nascitur  in  Pcrsidc. 

8.  Cynasdia  invonitur  in  cerebro  piscis  «jus- 
dem  nominis ,  candida  et  oblonga.    Prsesagire  iis 


2.  Apsyctos  nigra,  etponderosa,  distincta  veois  ru- 
bentibus.  Haec  excalefacta  igniseptem  dicbus  calorcm 
lonel. 

3.  ^  JEgyptilla  nigra  est  radice,  caerulca  facie ,  cx 
iEjjypto  ubi  invcnitur  vocata. 

9714.  Medca  nigra  cst,  a  Medea  illa  fabulosa  iu- 
vcnli.  K  Ilabet  venas  acrii  coloris,  sudorem  reddil 
croci,  suporcm  viui. 

5.  Veientana  Italica  gomma  eai  a  Veiis  reperta,  ni- 
^ra  tacic,  albis  iutcrmicantibus  notis. 

Barontis  nigra  cst  cum  sanguineis  et  albis  notis. 

6.  Mesomelas  nigra,  vcna  quemlibct  colorem  tc- 
cante  per  medium. 

Veneris  crinis^  nigerrimi  niloris,  continens  in  S3 

1. 

Africa  nigia  cbt,  sed  trcs  succos 
reddit ,  a  radlce  uigrum,  medio  sanguiaeum,  ^  e 
summo  ochraa. 

8.  ^  Dionysias  nigra  mistis  rubentibas  notis,  ex 
nqua  trita  vinum  fla;[rat,  et  odoresuo  ebrietati  rLsis- 
tcre  pulalur. 

Pyrites  nigra  quidom,  sed  altrilu  digitos  adu- 
ril. 

CAPUT  XIL 

De  variis» 

i.  Panchrus  varius  cx  omnibus  penc  colorlbus 
constans,  unde  ct  nominatur. 

j  Orca  barbari  nominis  cx  fulvo  et  nigro,  viridique 
ol  candido  est. 


*  Cyanea,  Ex  Solin.,  cap.  20,  ct  Plin.,  cap.  9. 

**  Cap.  X.  Margarita.  Ex  Plinio,  lib.  ix,  cap. 
35,  et  lib.  xxxvii,  cap.  9, 10,  H,  el  Solin.,  cap.  oo. 

^  Nascitur  in  Perside.  Plin.  vero  cap.  iO.  Nasci- 
qwc  puiatur  in  Arabia. 

**  Cap.  XI.  Achates.  Ex  Piin.,  xxxvii,  cap  iO, 
li,  et  Solin.,  cap.  50. 

•  Plurimis  in  locis.  Quajn  multa  Isidoro  accesse- 
rinl  cx  posteris  vel  pra^posieris  polius  auctoribus  hic 
locus  satis  ostcndil.  Cam  enim  ea  quae  in  onmibus  li- 
biis  post  haec  vcrba  soquuntur  :  Est  autem  nigra^ 
habens  in  medio  circulos  nigros  et  albos^  junctos  et 
variatos simiiis hamatiti, nequc  apud  Pliniuni, neque 
«npud  Solinum  n  periremus,  ncque  achaii  plane  cou- 
venircnt,  incidit  Itindem  Chacon  in  voiores  quasdam 
glossas  non  admo  lum  sane  bellas,  ^  ^uibus  ila  crat : 


Achates,  dicit  Isidorus  ctymolog.  x\i,gemma  est  re- 
perta  primum  in  Sicilia  juxta  /lumen  ejusdem  no- 
minis^  postea  plurimis  in  ierris.  EtPappiasaddit, 
nuod  habet  in  medio  circulos  nigroset  albosjunctos, 
ct  variatos.  Et  Hugutio  dicit  quod  reddit  homines 
tjratiosos. 

f  .Egyptilla  nig,  rad.  cwruL  fac.  Plin.  :  .EgyptH' 
lumlachus  intelUgit  per  albam  sarda  nigraque  vena 
transeuntCy  vulgus  autem  in  nigra  radice  coeruleam 
fdcit,   Cousidcrandum  uter  ex  nltera  rostituendus. 

B  Habet  venas  aerii  color,  /Erei  Goth.  omnes; 
aurei  legilur  apud  Plin. 

^  E  summo  ochra^,  Al.,  summo  cereum.  AI.,  sum- 
mo  croccum. 

'  Dionysias.E\  Solin.,  50. 

'  Cap.  XII.  Orca,  Orca^  vel  Olca  Gothici  libri. 


677 


ETTM0L06IARUM  LIB.  XVI. 


578 


2.  Ift7ny</a;r,  solepercussa,  coloribusmical  variis.  a      3.  '  Hic  autcm  dissidet  cum  magnete  lai>ido  in 


Gignitur  in  Perside. 

!97&  Droselytus  varius,  nominis  causa,  quia  si  ad 
igacm  applicetur,  velul  sudorem  miliit. 

3.  Opalus  dislinctus  diversarum  colore  gcmmarum. 
Est  enim  in  eo  carbuncuU  tenaior  ignis,  amelhysti 
fulgens  purpura,  smaragdi  nitens  viriditas,  et  cuncla 
paritersubqnadam  varietale  lucentia.  *  Nomcnhabct 
ex  patria.  Solam  eoim  eum  parlurit  India. 

4.  Ponticce  a  Ponto  dicnntur,  genere  diverso  *> 
nunc  auratis  gullis  micanles,  aliae  habcales  stellas, 
aliae  longis  colorum  duclibus  liacatse, 

5.  Hexecontalithus  in  parva  magnitudine  muliico- 
lor,  unde  et  hoc  nomen  sibi  adoptavit.  Tam  diver- 
sis  eoim  notis  sparsus  cst,  ut  sexaginla  gemmarum 


tanlum,  uljuxla  posilus  ferrum  non  patiatur  abs- 
trahi,  migncli  autem  si  admotus,  magncs  1977 
coraprchenderit,  rapiat  alquc  auferal.  Fertur  quoque 
in  clectri  similitudine  venena  deprehenderc,  metus 
vanos  expellere,  maleficis  resislere  artibus.  Genera 
cjus  sex. 

4.  Chalazias  grandinum,  et  candorem,  et  figuram 
adaraantinse  duritiae.  Eliam  in  igne  positse  manet 
suum  frigus. 

h.Cerauniorum  duo  genera  sunt : '  Uoum  quod  Ger- 
mania  mittit  crystalli  similem,  splendet  tamen  esm- 
leo  ;  el  si  sub  divo  positus  fuerit,  fulgorem  rapit  si- 
derum.  ^  Ceraunium  alterum  Hispania  in  Lusitanis 
littoribus  gignit,  cui  color  e  pyropo  rubenti,  et  qua- 


C(^ore8  in  parvo  ejus  orbiculo  dcprehcndaatur.  Nas-  n  lilas  ut  ignis.  Hsec  adversus  vim  fulgurum  opitulari 

•4.-_  _...*_.__  :_.  t  :l.___. I  »i^___i_  I..A ^  ^^_i.._     _:   ___j: _     tv^    •  »  /^  •  • 


citar  autem  io  Libya  apud  Troglodytas. 

6.  Murrina  apud  Parthos  gignitur,  sed  prsecipua 
in  *  Germania,  humorem  sub  terra  pulant  calore 
dcnsatum  ^  unde  et  nomen  sumpsit.  Varictas  ejus  in 
porpuram  candoremque  ct  ignem  cum  quodam  colo- 
rom  repercussu,  qualis  in  coelesli  arcu  speclantur. 
Cojus  contraria  causa  crystallum  facit  gchi  vehe- 
mcntiore  concreto. 

It7«  GAPUT  Xm. 
De  crystallis. 

1.  Crystallus  resplcndens,  et  aquosus  colorelradi- 
iur,  *  quod  nix  sit  glacie  durata  per  annos.  Uadc 
et  nomcnei  Grseci  dcdcrunt.  Gignilur  autem  ia  Asia 
et  Cypro,  maxime   in   septentrionum  Alpibus,  ubi 


fcrlur,  si  credimus.  Dicla  autem  Ccraunia,  quoniam 
alibi  non  inveniuntur  quam  in  loco  fulminis  ictui 
proximo.  Graece  enim  fulmen  x^pouvo;  dicitur. 

6.  ^  Iris  apud  Acabiam  in  mari  Rubro  nascitur 
coloris  crystallini,  sexangulata,  dicta  ex  argumento 
Iris.  Nam  sub  lecto  percussa  sole  species  et  colores 
arcus  coelestis  j  in  proximos  parieles  emittit. 

7.  Astrios  ex  ludia  esl,  cryslallo  propinqua,  in  cujus 
centro  stella  lucet  fulgore  lonue  plenae,  sumpsit  autem 
nomen  qnodi^astris  opposita,fuigorem  rapit  ac  regerit. 

8.  ^  Alectria^  quasi  alectoria.  lu  ventriculis  eoim 
gallinaceis  iaveaitor,  crystaliioa  specie,  magoiladiae 
fabie.  Hac  in  certaminibus  invictos  fieri  magi  volont, 
si  credimus. 


nec  aestate  sol  fervenlissiraus  invenilur.  Ideo   ipsa  f»     ^*    97S   Enhydros    ab   aqua  vocata.   Exsudat 

_..  j_«  A  j*.*  ji'.i  •  ^     _  •  _„   ___  ;._         «I.  •  ^         «•• 


nudatur,  ct  annosa  durilia  reddit  hanc  speciem 
quae  crystallus  dicitur.  Uic  oppositus  radiis  solis 
adeo  rapil  flammam,  ut  aridis  fungis,  vcl  foliis  ig- 
oem  prad^t.  Usus  ejus  eliam  ad  pocula  desiinatur. 
Nihil  aotem  aliud  quam  frigidum  pali  polcst. 

2.  Adamas  Indicus  iapis  parvus,  et  indecorus,  for- 
rogineum  habens  colorcm,  el  splendorcm  crystalli. 
Nonquam  aulera  ullra  magnitudioem  noclei  avellani 
repertus.  Hinc  nulli  cedit  maleriae,  nc  ferro  quidem, 
|sec  igni,  ncc  unquam  incalcscil,  unde  et  nomcn 
iotcrpretalione  Graica  indomita  vis  accepil.  Scd  dum 
sit  invictusferri,  ignisquc  contcmptor,  hircino  rumpi- 
^rjsanguino  recenli  el  cahdo  maceralus,  sicque  multis 
ictibusferri  pcrfrin^ilur.  Cujns  fragmentis  scalplorcs 
pro  gemmis  insigniendis  pcrforandisqueulunlur. 

■  Nomen  habet  ex  patria.  Adjecta  ha»c  pulamus. 

^  Nunc  auraiis.  Atris,  Plin. 

^  /n  Germania.  Carmania,  Plin. 

'^  Uiide  ct  nomen  sumpsit.  Ha^cquoquc  alieoa  paL> 
bniChacon. 

•  Cap.  Xlll.  Quod  sit  nix  glacie  durata.  Ila  Plin., 
cap.  2,  et  Augiist.,  in  ps.  cxlvh.  Sulinus  vcro,  cap. 
26  :  Putant  (iiiquit)<;f^at:*^w  coire^  et  in  crystallum 
corporari.sed  frustra  ;  nam  si  ita  foret ,neque  Ala^ 
bafida  Asi(e,  neque  Cyprus  insula  hanc  materiam 
procrearetj  quibus  regionibus  incitatissimus  calor 
est,  8ed  nobtrum  non  esi  has  liles  componere. 

'  llic  autem  dissidet  cum  magn,  E  Solin.,  cap.  de 
india. 

»  Unum  quod Germania mittiU  A'., Comama. Vid. 


enim  aquam,  ita  ut  clausam  in  ea  putes  fontaneam 
scalurigiuem. 

CAPUT  XIV. 
De  ignitis. 

1.  Omnium  ^  ardentium  gemm.irura  principatum 
carbunculus  habet.  Carbuncului  autem  dietus,qood 
sil  ignitus,  ut  carbo,  c^jus  fulgor  oec  noctc  vin- 
citur.  Lucet  enim  in  tenebris,  adco  ut  flammaa  ad 
oculos  vibret.  Genera  ejus  xii ;  sed  praestaotiorcs, 
qui  vidcntur  fulgere,  ct  velut  i|;nem  oftuudere.  Car- 
bunculuB  autem  Graece  avOpo{  dicitur.  Gignitor  in 
Libya  apud  Troglodytas. 

2.  Anthracites  vocatus,  quod  sit  et  ipse  coloris 
ignci,  ut  carbuncu.us ;  sed  candida  vena  prsecinclus, 

II  CUJU.S  proprium  est,  quod,  jactatus  io  igoem,  velut 

Piin.,  lib.  xxxvi,  c.  9,  et  Sol.,  cap.  33,  deScaodina- 
via.  Utrum  horum  secutus  sit  Isidorus,  oon  liquet. 

^  Ceraunium  alterum  Hisp,  Solin.,  cap.  de  Hisp. : 
Lusitanum  littuspollet  gemmaceraunio  plurimum, 
quod  etiam  Indicis  proeferunt;  hujus  color  est  e  py- 
ropo,  qualitas  igni  probatur,  quem  si  sine  detrtmen- 
to  sui  perferatf  adversus  vim  fulgurum  creditur 
opitulari,  £x  quo  loco  quidani  icgebat  nuaUtas  vide- 
tur  igni,  ut  videri  sil  quod  Solinus  dixit,  probari. 

i  Iris.  Ha^c  partini  e  Solino,  partimc  Plin.  Quodin 
Arabia  ct  sexangulato,  e  Solino  ;  rcliqua  ex  Plinio. 

j  In  proximos  parietes  immittit. ^endose  iibri  om- 
nes  immittatur.  Pliuius,  ejaculatur, 

^  Alectria.  Ex  Plin.,  xxxvii,  cap,  10. 

»  Cap.  XIV.  Omnium.  Kx  Plia.,  xxxvii,  ci  Folio, 


»79 


S.  ISmORI  HISPALINSIS  EPISCOPI 


MO 


intermortuus  exstinguilur,  at  conlra  aquis  perfusus 
exardcscit. 

3.  Sandasirus  nascilur  in  India  loco  ejusdem  no  • 
minis.  Specics  ejus,  quod  veluti  in  translucido  igne 
intus  fulgent  aureae  gutlae.  Constat  autem  inlcr  om- 
nes  *  quantum  numero  slillarum  accedit,  tanlum  el 
prclio  accedere. 

4.  *»  Lychnites  ex  eodem  genere  ardentium  est, 
appcllata  a  lucernarum  flagrantia.  Gignitur  in  muUis 
locis,  sed  probatissima  apud  Indos.  Quidam  eam  rc- 
missiorem  carbunculum  esse  dixerunt.  Hujus  duplex 
facies  :  una  qose  purpura  radiat ;  altera  quse  cocci 
rubore.  It79  A  sole  exca1efacta,aut  digitorum  attritu 
paleas  et  chartarum  fila  ad  se  rapere  dicitur.  Scal- 
piuris  resistit,  ac  si  quando  scalpta  fuerit,  dum  signa 


CAPUT  XV. 
De  aureis. 

1.  Sunt  qusedam  gcmmanim  genera  cx  specie  me- 
lallorum,  vel  lapidum  cognominaia. 

2.  ^  Ckrysopis  aurum  tantum  videtur  esse. 

^  Chrysotythus  auro  similis  est  cnm  Diarini  no- 
loris  simililudine,  hunc  ^Eihiopia  gignit. 

3.  Chryselectrus  similis  auro,  sed  in  colorem  ele- 
ctri  vergens,  maluiino  tanium  aspectu  jucundus,  ra- 
pacissimus  ignium,  et  si  juxta  fuerit  celerrime  ar- 
descens. 

4.  ^  Chrysolampis  ex  auro  el  igne  vocata.  Aurea 
est  enim  die,  el  noctu  ignea  :  hanc  iEthiopia  gignit. 

5.  ^  Amtnochrysus  arenis  auro  intermiatls,  nunc 
bractearum,  nunc  pulveris  habet  qnadrulas.  Gignitur 


imprimit,  quasi  quodam  animali  morsu  partem  ccrae  g  in  Perside. 


retentat.  Genera  ejus  quatuor. 

5.  Carchedonia  hoc  quod  et  Lychniles  facere  dici- 
tur,  quanquam  multo  vilior  praedictis.  Nascitur  apud 
Nasamonas  imbre,  ut  ferunt,  divino.  Invenitur  ad 
repercussum  lunse  plense.  Omnia  autem  genera  scal- 
pturae  resistunt. 

6.  Alabandina  dicta  ab  Alabanda  Asiae  regionc, 
cujus  color  ad  carchedoniam  vadit,  sed  rarus. 

7.  Dracontites  ex  cerebro  draconis  eruitur,  quae 
nisi  viventi  abscissa  fuerit,  non  ^  ingemmescit ;  unde 
et  eam  magi  dormientibus  draconibus  amputint. 
Audaces  enim  viri  explorant  draconum  specus,  et 
spargunlibi  gramina  medicata  ad  incilandum  draco- 
num  soporem,  atquc  ita  somno  sopitis  capita  dcse- 


6.  Leucochrysus  colore  aureo,  iQtervenicnte  ean- 
dida  vena. 

!rai  '  Melichrysus  dicta,  quod  vcluti  per  au- 
rum  sincerum  mel,  sic  hsec  gemma  transluccat. 

1 ,  Chrysocolla  gigniturin  India^ubi  formicaeeruant 
aurum.  Est  autem  auro  similis,  et  habet  naluram 
magnetis,  ^  nisi  quod  augere  aurum  traditur,undeet 
nuncupatur. 

^  Argyrites  similis  argento,  habens  stigmata 
aurea. 

8.  Androdamas  argcnti  nilorem  habet,  et  pene 
adamas,  ^  quadrata  sempcr  tesseris.  Magi  putant 
nomen  impositum  ab  eo  quod  animorum  impetus  vel 
iracundias  domare  et  refrcnare  dicalur,  si  credimus. 


cant,  et  gemmas  detrahunt.  Sunt  autem  candore  C  Gignitur  in  mari  Rubro. 


translccido.  Usu  earum  Orientis  reges  praecipue  glo- 
riantur. 

8.  ^  Chrysoprasus  JSthiopicus  est,  qucm  lapidem 
lux  celat,  prodit  obscuriias.  Nocte  enim  igneus  est, 
die  aureus. 

9.  *  Phlogites  ex  Persida  est,  ostentans  intra  se 
quasi  flammas  sestuantas,  quae  non  exeant. 

ItSO  10.  '  Syrtites  vocala^  quoniam  in  littore 
Syrtium  inventa  primum  cst  in  parte  Lucaniae.  Co- 
lor  ejns  croceus,  intus  stellas  contiuens  elangnidas, 
sub  nubilo  renitentcs. 

11.  Ilormesion  inter  gralissimasaspiciiur,  etigneo 
colore  radians  auro  portante  sccum  in  extremitati- 
bus  candidam  lucem. 

*  Quantum  numero  stillarum.  Stellarum  apud  Plin* 
^  Lychnites.  E  Solin.,  cap.  65. 

^  mn  ingemmescit,  Sic  vel.  Cod.  Plinius,  gem' 
mescit. 

^  Chrysoiorasus.  In  Solini  manuscript.  exemplar., 
eap.  de  iStniop.,  sic  legitur  :  IJhi  hyacinthus^  ibi  et 
chrysoprasus  apparet^ifuem  lapidem  tux celat^pro' 
dunt  tenebrce ;  hoec  entm  in  eo  diversitas,  ut  nocte 
igneus  sit,  diepallidus,  Quae  omnia  chrysolaropi  tri- 
buunt  Plin.  et  lsidoru8,cap.  seq.^et  Solini  edita  excm- 
plaria.  Ergo  deleri  hsec  tuto  potcrant. 

*  PA%i7^5.Ita  dicitur  a  Solino,  a  Piinio  phlegontis. 
'  Syrtites,  Ex  Plin.,  c.  10,  aut  potius  ex  Sol.,c.8. 
ff  Cap.  XV.  Chrysopis.  Sic  etiam  dicitur  ab  aliis. 

Chrysophis  a  Plinio. 
^  Chrysolithus  cum  marini  coloris  similitudine. 


9.  Calcites  aerei  coloris  est. 

Chalcophonos  nigra  est,  sed  lapidi  illisa  aeris  tin- 
nilum  rcddit. 

10.  Balanita^  duo  sunt  genera  :  subvirides  et  Co- 
rinthii  aeris  similitudine,  niediam  secante  flammca 
vcna. 

11.  °  Sideritis  a  conlemplatione  ferri  nihil  disso- 
nat ;  vcrum  maleficus,  quoquo  inferatur,  discordias 
excitat. 

12.  Idceus  dactyluSy  ex  insula  Creta,est  ferrei  co- 
loris;  causa  nominis  ejus,  quia  pollicem  homanum 
exprimit. 

13.  JEthiopicus  ferrei  coloris  cst,qui  dum  teritur, 
nigrum  succum  emitlit. 

Non  dubito  quin  ad  Hicronym.  Isidorus  respexerit; 
ille  cnim,  Daniel.  x  :  Pro  chrysolitho  (inquil),  qui 
unus  est  ex  xii  lapidibus  qui  ponuntur  in  logioponti- 
ficiSy  LXX  Interpretes  mare  appellaverunt. 

'  Chrysolampts.  Al.,  Chrysolampsis. 

i    Ammochrysus,  Ex  Solin. 

^  Melichrysts.  Plin.  cap.  9  :  Sunt  et  melichrysit 
veluti  per  aurum  sincero  melle  translucente. 

*  Nisi  quod  augere  aurum  traditur.-Agere  aurum 
legebat  A.  Covarruvias,  ul  agere  sit  quod  Plinius 
dixit  traherCy  vel  jungere. 

^  Argyrites  habens  stigmata.  Stcmmata  Gothici. 
"  Quaaratasempertesseris.  Plin.y  quadratasemper 
tesselis  similis. 

•  Siderttis.  E  Solin.  Plinius  quoque,  cap.  10  :  Si- 
deritis  ferro  similisy  litigio  illata  discordias  facit. 


581 


ETTMOLOGIAKUM  LIB.  XVI. 


m 


14.  ^Zmilaces  in  Euphratis  alveo  legilur  Procone-  ||     Scd  ct  corallium  lempestaii  et  grandini  resistere 
810  marmori  similis,   medio   Itft^  colorc  glatico,      fertur. 


Ycluli  oculi  pupilla  internitens. 

Arabica  ex  palria  dicla,  aspeclu  cburnea  est. 

45.  Hephcestistes  speculi  naiuram  liabet,  in  red- 
deodis  imaginibus,  quanquam  rutilet;  expcrimenlum 
cjussi  ferventi  aquae  addita  stalim  rcfrigeret,  aut  si 
soli  opposita  aridam  materiam  accendat.  Naseitur  in 

Coryco. 

16.  Ostracites  lapidosus,  colore  testaceo,  durior. 
Allera  achati  similis,  nisi  quod  achates  polilura  pin- 
guescit,  Duriori  tanta  inest  vis,  ut  aliae  gemmae  scal- 
pantur  fragmentis  ejus. 

17.  **  Clossopetra  similis  esl  linguse  huinanaj,  unde 
cl  nomen   sumpsit.  Fertur  autem,  doficicnie  lun.i,  e 


26.  **  Pontica  est  gemma  quaedam  livore  perlucida, 
habens  slellas  rnbeas,  interdum  ct  aureas.  i  Dicunt 
per  eam  interrogari  dsemones,  et  fugari, 

27.  i  In  quibusdam  gemmarum  generibus  veras 
a  falsis  discernere  magna  difficultas  est,  quippe  com 
invcnlum  sit  ex  vero  gencre  alterius  in  alia  falsa 
transduccrc,  ut  sardonices,  ^  quae  ternis  glutinantur 
g(MTiii)is,  ita  ut  deprehcndi  non  possint.  Fingunt 
cnim  eas  ex  diverso  genere,  nigro,  candido  minio- 
quc  colorc.  Nam  et  pro  htpidepretiosissimo  smaragdo 
quidam  vilrum  arle  inficiunt,  et  fallit  oculos  subdole 
qusedam  falsa  viriditas,  quoadusque  non  est  qui  pro- 
bct  simulatum  et  arguat;  sic  et  alia  alio  atque  alio 


ccelo  cadere,   cui    noii    modicim    magi     iribuunt  g  ^S€modo.NequeestsinefraudeulI:i  vilamorlalium. 

2S.  Omnes  autem  non  translucidas  gemmas  ccecas 
appcllant,  eo  quod  densitate  sua  obscurentur. 

CAPUT  XVL 

De  vitro. 

i.    Yilrum  >   dictum,   quod   visui    perspicuitate 

transluceat.  In  aliis  enim  metallis  quidquid  intrinse- 

cus  continctur    abscondilur;   in    vitro   vero  qui- 

libet   liquor,  vel   species,  qualis   est  interius,  talis 

extcrius  declaratur,  et  quodammodo   clausus   patet. 

Cujus  origo  hsec  fuit.  Li  parte  Syrise,  quse  Phoenioe 

vocalur,  finitima  Judseae,  circa  radiccm  montis  Gar- 

meli,  palus  cst  ex  qua  nascitur  Belus  amnis,  quin- 

que  millium  passuum  spatio  in  mare  flueos  juxta 

Ptolemaidem,  ™  cujus  arense  de  torrentc  fluctu  sor- 

C  dibus  eluuntur. 

2.  Hlc  fama  est,  appulsa  nave  mercatorum  ni- 
tri,  cum  sparsim  per  littus  epulas  pararent,  nec 
esscnt  pro  attollendis  vasis  lapides,  glebas  nitri 
cx  nave  subdidisse,  quibus  accensis,  pcrmista  arena 
littoris,  transluccntes  ^  novi  liquoris  fluxissc  rivos, 
et  hanc  fuisse  originem  vitri. 

3.  Mox,  ut  est  ingeniosa  solertia,  non  fuit  con- 
tcnta  solo  nitro,  ^  sed  ct  aliis  misluria  hanc  ar- 
tem  studuit.  Levibus  enim  aridisque  ligois  coqui- 
lur,  adjecto  cyprio  ac  nitro,  continuisque  forna- 
cibus,  ut  aes  liquatur,  massaeque  fiunt»  Postea 
ex  massis  rursus  funditur  in  officinis,  et  aliud  flatu 
tiguratur,  aliud  torno  teritur,  aliud  argenti  modo 
ca?Iatur.  Tinguilur  ctiam  multis  modis,  ita  ul  hya- 

D  ciuthos,  sapphirosque,  et  virides  imitetur  etonychrs, 
vcl   aliarum    gcmmarum   colores;   neque    esi    alia 


potestatem.  Nam  ex  eo  luuares  molus  excitari 
putant. 

iS.Sunt  et  qusedam  gemmarum  gencra  cognomi- 
naia  ab  animalibus. 

Echites  vipereas  maculas  exprimit. 

Carcinias  marini  cancri  coloris  est. 

19.  Scorpitis  scorpionem  ct  colorectoffigierefert. 
Myrmicites  formicaj  reptantis  effigiem  imititur. 
Taos  pavoni  est  similis. 
Uieracites  accipitris  coloris. 
^  JEtites  aquilae. 
jEgopthalmos  caprino  oculo  similis. 

20.  <^  Lycopthalmus  quatuor  colorum,  ex  rulilo 
sanguinea,  in  medio  nigrum  candido  cingit,  ut  lupo- 
rum  oculus. 

Meconites  papaver  exprimit. 

2i.  Suol  et  qusedam  gemmae  quibus  genliles  in 
superstitionibus  quibusdam  utuntur. 

22.  Liparia  suffita  omnes  besiias  evocari  tra- 
dont. 

II^S3°  Ananchitide  in  hydromauiia  daemonum 
imagines  evocari  dicunt. 

5^noct7ide  umbras  inferorum  evocatas  tencri  aiunt. 

23. '  Chenolites  oculus  est  Indica^  tcstudiiiis,  va- 
rius,  et  purpureus.  Per  hunc  magi  impositum  lin- 
guee  futura  praenunliari  fingunt. 

24.  ff  Brontia  a  capite  tcstudinum  cum  tonitruis 
cadere  putatur,  et  restinguere  fulminis  ictus. 

25.  Hyamia  lapis  in  oculis  HyaiMiae  bestiae  inveni- 
tar,  qui  si  sub  lingua  hominis  subditus  fuerit,  futura 
cum  praecinere  dicunt. 

^  Zmilaces.  Ex  Plinio  etSoIin. 

^  Clossopet.  Diversa  ab  his  tradit  Plinius.  Verum 
1ia?c  c  Sohno  suut. 

'  Mtites  aquilas.  Plinius  :  JEtites  a  colore  aquilce 
candicante  cauda, 

^  Licophtaimus.  Ex  Plin.,  cap,  W. 

*"  Ananchitide.  Plin.  :  Ananchitide  hydromantia 
dicunt  evocari  imagines  deorum. 

'  Chenolites.  De  Chelonia  hsec  prodit  Plinius. 

s  hrontia.  Piinius,  cap.  10 :  Brontia  capitibus  tes- 
iudinum  simtlis,  etcum  tonituris  cadenSjUt  putant 
fulmine  icta  restinguit.  Idem  voluit  Isidorus. 

^  Pontica,..stiUas aureas.Stellas  aureas, SoVinu&\ 
Stellas  atras,  Plin. 


'  Dicunt  per  eas  interrogand.  c  et  fug.  Haec  unde 
sint,  non  constat. 

j  In  quibusdam  gemmarum  gener.  veras  a  falsis 
disc.  Ex  Plin.,  cap.  12. 

•^  Qua:  ternis  glutinantur  gemmis.Ex  Plin.,ibid. 

>  Cap.  XVI.  Vitrum.  Vid.  Plin.,  1.  xxxvi,c.  26. 

"» Cujus  arencede  torrente  fluctusordibuseluuntur. 
Apcrta  sententia.  Hoc  est  cujus  arcnas  torrens 
fluctus  sordibus  eluil.  Nec  est  cur  in  ea  iogeniosi 
videamur,  quamvis  paulo  aliter  eadem  enuntiaverit 
Plinius. 

"  Novi  liquoris.  Al.,  Nobilis  liquoris, 

^  Sed  et  aliis  misturis  hanc  art,  stud.  Asscnlior 
Ghaconi,  qui  adulierina  ista  censebat. 


583 


S.  ISIDOBI  HISPALENSIS  BPISGOPI 


6S4 


aspeculis  aptior  materia,  vel  piclurae  accummodatior.  J|  quod  repercusso  aere  plus  fulgeat.  Uode  et  Yirgilius : 


4.  Maximus  lamcn  honor  in  candido  vilro,  proximo- 
que  9H&  incrystalli  similitudine.Undeetadpolan- 
dum  argenti  melalla  eiauri  pepulit  vitrum.Olim  ficbal 
et  in  Italia ;  et  per  Galiias  ct  Hispaniam  arena  alba 
molli^sima  pila  molaque  lercbatur.  Dehinc  misce- 
batur  tribus  parlibus  nitri  pondcrc,  vel  mensura,  ac 
liquata  in  alias  fornaces  transfandebatur,  quse  massa 
vocabatur  ammonitrum,  atque  bsec  recocta  fiebat 
vitrum  purum  et  candidum. 

5.  Iq  genere  vitri  et  obsidianus  lapis  annumeratur. 
Est  autem  urens  interdum,  et  niger  aliquando,  et 
iranslucidus  crassiore  visu,  et  speculis  parietum  pro 
imagine  umbras  reddente :  gemmas  ex  eo  multi  fa- 
ciunt.  Hunc  lapidem  et  lodia  et  in  Iialia,  et  ad 
Oceanum  in  Hispania  nasci  tradunt. 

6.  ^  Ferunt  autcm  sub  Tiberio  Csesare  quem- 
dam  artificem  excogitasse  vitri  temperamentum, 
ut  flcxibile  csset,  et  ductilc,  qui  dum  admissus 
fuisset  ad  Caesarem,  porrexit  phialam  Csesari,  quam 
ille  indignatus  in  pavimcntum  projecit.  Artifex  autem 
sustulit  pbialam  de  pavimcnto,  quaB  complicaverat 
se  tanquam  vas  seneum ; '  dcinde  marculum  de  sinu 
protulit,  et  pbialam  correxit.  Hoc  facto,  Caesar  dixit 
artifici :  Nunquid  alius  scit  hanc  condituram  vitro- 
rum  ?  Postquam  ille  jurans  negavit  alterum  hoc  scire, 
jussit  illum  Csesar  dccollari,  ne  dum  hoc  coguitum 
tieret,  aurum  pro  luto  haberetur,et  omnium  metal- 
lorum  pretia  abstraherentur.  Et  re  vera,  quia  si  vasa 
vitrea  non  frangerentur,meliora  essent,  quam  aurum 
et  argentom. 

CAPUT  XVH. 
De  metallis, 
1.  Metallum  dictum  Graece  Mi  tou  {letoXXav  quod 
natura  ejus  ea  sit,  ut  ubi  una  vena  apparuerit,  ibi 
spes  sil  altcrius  inquirendi.  Septem  autem  sunt 
genera  mctallorum  :  aurum,  argentum,  ses,  ele- 
ctrum,  stagDum,  plumbum,  et  quod  domat  omnia, 
ferrum. 

^HS  CAPUT  XVIII. 
De  auro, 
i.  Aurum  ^  ab  aura  dictum,  id  cst,  a  splendore, 

•  Speculis  aptior.  Plioius,  sequacior. 

^  ferunt  autem sub  Tib.  Vid.  Plin.  et  Dio. ,  lib.  Lvn. 
'  Deinde  marculum,  Al.  martulum. 

•  Cap.XVIU.  Aurum  ab  aura.E  Serv.,^o.  vi  ad 
illud:  Discolor  und  auri.  Inde  tamen  habent  con- 
slanter  Golh.  in  versu  Maronis. 

•  Hinc  et  aurarii  dictiy  q.  f.  $p.  r.  Verba  sunl  Scr- 
vii  ibidem.  nisi  quod  apud  illum  auraii  et  favor  legi- 
tur,  scd  idem  Servios^codcm  Iib.,ad  illud:  Gaudens 
popularibus  auris,  Aur is  {inqmi)  favoribus,  undeet 
aurarii  dicuntur  fautores. 

f  Obryzum  aurum  dictum  quodobrad.  De  hoc  no- 
taiionum  genere  scmcl  monuisse  fuit  satis.  Scd  occa- 
sioncm  fortasse  sumpsit  ex  vcrbis  Hieron.  ad  Jer.  x : 
Septem  (inquit)  nomtnibus  apud  Hebrasos  appella- 
tur  aurum .  Quorum  unum  opnaz  dicitur,  quod  nos  di- 
cere  possumus  obryzum^  ut  ^plcndeat  in  supcrficie 
idolorum.  Et  in  cpist.  ad  Principiam  :  Ophir  genus 
auri  a  loco  Indisd,  vel  a  colore^  nomine  indito. 

9  Grced  xi^^6v.  Ut  de  hac  scriptura  minus  dubiiari 


Discolor  inde  auri  pcr  ramos  aura  refnlsit, 
hoc  cst,  splcndor  auri.  Naturale  enim  est  utmetal- 
lorum  splendor  plus  fulgeat  luce  alia  repercussus. 
«  Hinc  et  aurarii  dicli,  quorum  fulgor  splendidos 
rcddit. 

2. '  Obnjzum  aurum  dictum,  quod  obradiet  splen- 
dore;  est  enim  coloris  optimi,  quod  Hebraei  ophax, 
8  Graeci  xiffbv  vocant, 

3.  ^Bractea  diciiur  tenuissimalamina,  aicb  tou  Pp&- 

X^eiv,  quod  est  ^x^""*»  ^^  ^^^»  *  crepitando. 

4.  Pecunia  prius  dc  pecudibusei  proprietatemha* 
bcbat  et  nomen.  ^  Dc  corio  enim  pecudum  nummi 
incidcbantur  et  signahantur.  Postea  a  Satumo  9S7 
a;rcus  nummus  inventus;  ipse  enim  signari  nummos 

B  et  inscribi  constiiuit;  proptcrea  et  aerarium  Saturno  a 
gentilibus  consecratum  cst.  Alii,  utsuperiuspf(;umam 
a  pecudi^usappellaverunt,  sicut  &  juvando  jumenta 
dicta  sunt.  i  Omne  enim  patrimonium  apud  anliquos 
peculium  diccb^iur  ^pecudibusM  quibus  eorum  con- 
stabat  universa  substantia,  unde  et  pecuarius  vocaba- 
tur,  qui  erat  divcs,  ^  modo  vero  pecuniosus. 

5.  Anliquissimi,  nondum  auro  argentoque  invento, 
sere  utebantur.  Nam  prius  aerea  pecunia  in  usu  fuiti 
post  argentea,  dcinde  aurea  subsecnta,  sed  ab  ea  qua 
coepit  nomcn  rciinuit.  Unde  et  asrarium  dictnm,  quia 
prius  ces  tantum  in  usu  fuit,  et  ipsum  solum  recon« 
debatur,  auro  argcntoque  nondum  sigoato,  ex  quo- 
rum  metallis,  quamvis  postca  fuisset  facta  pecunia, 
nomen  lamen  wrarii  permansit  ab  eo  mateilo  unde 

C  initium  sumpsit. 

6.  Thesaurus  juxta  Grsccam  proprietatem  inh  tijc 
6iae(i>;  a  positione^  hoc  est,  a  reposito^  nominatur. 
Nom  6;oi;  positio  dicitur,  ct  est  nomen  exGraecoLa- 
tinoquc  scrmonc  composilum.  Nam  6f;  Grseci  repo- 
situm  dicunt,  Latini  aurum^  quod  junctum  sonat 
reposiium  aurum, 

Auraria  nomen  habet  ab  auro. 

7.  *  Tributa  vero,  eo  quod  anlea  per  tribus  singu- 
las  exigebantur,  sicut  nunc  per  singula  territoria. 
^  Sic  autem  in  tres  partes  divisum  fuisse  Romanum 
populiun    constat,   ut    qui    prseeranl    in    singulis 

Sossit.  Ciaron  Latinis  litteris  Fcriptum  cst  in  Goth. 
vet.  colleg.  ct  in  Sili^n.  Est  autem  xt^^ov, /ti/tmm. 
1%  ^  Bractea...  dbcoTcu  p^i[x£a6ai,  quce  est,  6vo{iLaToico(a 
^  crepitandi;  x  inh  tou  Ppaoaeiv  quod  est  ^/eiv.  Ne  de 
hac  quidcm  Icctiono,  quantumvis  in  Codicibus  defor- 
niata  dubitarc  hcct. 

» De  coria  enimpecud.  n.  t.  Cas>iod.,  lib.vii  Variar. 
Pec un ia  en im  a  pecudis  tergo  nom inata. Gallis  aucto- 
ribus,  sine  aliquo  adhuc  signo,  admetalla  translata 
est.  Vid.  Siiid.,  in  'Aoadpia. 

j  Omne  e  patrimon.  ap.  antiq.  E  Serv.,  cclog.  I, 
ad  iilud  .  Neccura  peculi. 

^  Modo  vero  pecuniosos  Hicron.,  Ecclcsiast. :  PoT' 
ro  Tullius  pecuniosos  primitus  dictos  refert.quiplu' 
ra  habuisse  peculia,  ia  est,  pecora  designantur^  ita 
namque  antiquitas  appellabant :  paulatim  aulem 
per  abusionem  nomen  ad  aliud  devolutum  est. 

*  Tributa.  Ita  Varro,  lib.  iv. 

"»  Sic  autem  nominarunt.  Vcrba  Servii,  JEn.  v, 
ad  illud :  Tres  equitum  numero  turmas^  ctc. 


H 


i* 


Mp 


mm 


£TYMOLOGIARUM  LIB.  XVL  586 

trihuni  diccreniur.  Unde  eliam   sumptus  A  Invciiitur  specialiler  in  melallis,  sive  in  argentariis 


bant  populi  tribuia  nominaverunt. 
otigalia  sunt  Iributa,  a  vehendo  dicta. 
idium  a  stijte  pendenda  nominatum.Anliqui 
ipendere  pecuniam  solili  crant  magis  quam 
ire. 

u  appellata  est  quia  monet,  ne  qua  fraus  in 
vel  pondere  fiat. 

9.iyamimaestso1idus  aureus,  vel  argenleus, 
08,  qui  ideo  nomisma  dicitur  *•  quia  notni- 
incipum  cffiniisquc  signabatur.  Primus  num- 
ipoc  nuncupabalur,  quia  quam  plurimura  cx 
perculiebatur. 

Nummi  autem  a  Numa  Romanomm  rege 
mt,  qui  eos  primum  apud  Latinos  imaginibus 
el  titulo  nominis  sui  prdBScripsit. 
blle$  dicunlur  a  sacculo  quo  conduntur,  a 
te  id  quod  continetur  appcllatum. 
BOmismatc  tria  quserunUir :  metallum,  figara 
is.  Si  ex  iis  aliquid  dcfucrit,  nomisma  non 

'ria  autcm  sunt  gcnera  argenti,  et  auri,  ct 
signatum,  factum,  infectum.  Signatum  cst 
Qnmmis  est ;  factum  est,  quod  in  vasis  et  si- 
fcctum,  quod  in  massis,  ^  quod  ct  grave  di- 

est,  massa.  In  notitiam  autem  formarum 
ita  \enerunt.  <*Dum  enim  quacunqiie  cx  causa 

silvse  cxcoqucrcnt  lcrram,  cxcalcfactis  venis 
)B  <  cujuscunque  stricturae.  199914.  Sivc  igi- 
lud  fuerat,>sive  aurum^cum  in  loca  terrse  de- 


fomacibus  guttamm  concretionc  tectis  inhaerens; 
sa)pc  etiam  et  in  slercore  vctustissimo  cloacarum, 
vel  putcomm  limo.  Fit  etiam  et  ex  minio  imposito 
conchulae  fcrresPi  patinca  testca  suporposita;  tum 
circumlito  vasculo  circumdantur  carbones,  sicque 
argentnm  vivum  ex  minio  distillat  :  'sine  hoc  ncque 
argentum,  neque  a;s  inaurari  potest. 

3.  Tantffi  autem  virtutis  est,  ut  si  supcr  sextarium 
argenti  vivi  ccntenarium  saxum  supcrponas,  oneri 
statim  resistat.  Sin  vero  auri  scrupulum,  lcvitatcm 
ejus  raptim  sinu  recipit,  exquo  intelligitur,  non  pon- 
dus,  sed  naturam  esse  cui  cedit.  Servatur  autem  me- 
lius  in  vitreis  vasculis,  nam  cseteras  materias  perfo- 
rat.  ^  Potui  autem  datum,  interficit  ponderis  causa. 
g  4. Argenli  purgamcnta  XiOdpYupoc,  quam nos  spnmam 
argenli  appellamus.  Fit  enim  ex  argento  et  plumbo. 

1B90  CAPUT  XX. 
De  cere, 

i.  jEs  B,  splendore  aeris  vocalum,  sicut  aurum  et 
argentum.  <  Apud  antiquos  autem  prius  aeris  quam 
ferri  cognitus  usus.  iSre  quippe  prius  proscindebant 
terram,  sere  certamina  belli  gerebant,  eratqne  in 
preiio  magis  ses ;  aurum  vero  ct  argentum  propter 
inulilitatem  rejicicbantur.  Nunc  versa  vice  jacet  ses, 
aurum  in  summum  cessit  honorem;  sic  volvenda 
aetas  commntat  tempora  rerum.  Et  quodfuit  in  pretio, 
fit  nullo  denique  honore.  ^  Usus  seris  postea  transiit 
in  simuiacris,  in  vasis,  in  sedificiorum  structuris,  ma- 
xime  et  ad  perpetuitatem  monimentorum  etiam  pu- 


1  decurrerct,  sumpsitBguram,  in  quam  illud,  £  blicse  in  eis  constitutiones  scriptae  sunt. 


Qcns  rivus,  vcl  excipiens  lacuna  formaverat. 
reram  splcndore  capli  homincs,  cum  ligalis 
Qt  massas,  vi<lerunl  In  cis  tcrrae  ve^tigia  fi- 
lincquc  excogitavcrnnlUqncfactasad  omncm 
posse  deduci. 

CAPUT  XIX. 
De  argento. 
entum  non  longc  aGr?eca  appellatione  distat. 
dilli  apYU{iov  vocant.  '  Ciii  mirum  in  modum 
st,  ut,  dum  candidum  Ht,  iniprcssum  corpori 
gras  reddat. 

^entum  vivum  diclum,  quod  cxcidat  malerias 
S  injicilur  :  hoc  el  liquidum,  quia  percurrit. 

I  nominibus  princip,  Repetuntur  haec  inf., 

imi  autem  a  Nutna.  Ex  Epiphan.,  lib.  dc 
mSf  idem  rcfcrl  Suid.  in  voce  *Aoapia,  cx 
lo. 

i  et  grave  dicitur  id  est  massa,  Mn,  vi,  ad 
jregium  formajuvetieni,  elc. 
k  enim  quacunque  ex  causa  ardent  silvw, 
ae  ad  nnem  cap.  Totus  locus  adumbralus  ex 
ib.  v  :  Quidquidjd  est,  quacumque ex causa 
\$  ardor  horribHi  son.,  etc, 
licwnque  stricturcF.  Sic.  Virg.,.En.  vii,  Stri- 
kalybum  dixit.  Est  autcm  slriclura,  utait  eo 
fius,  tctra  fcrri  in  massamcoacta. 
.  XIX.    Cui  mirum  in  modum  illud  inesf, 
i  meminerc  Piinius  et  Auguslinus,  lib.  xxi 
,  cap.  7. 
hoc  neque  argentum^  7ieque,  Yitruvius,  lib. 

Patrol.  LXXXII. 


2.  ^  Cyprtum  ass  in  Cypro  insula  prius  repertum, 
unde  et  vocatum  :  factum  ex  lapide  eroso ,  quam 
Cadmiam  vocant,  et  est  ductile ;  huic  si  addatur  plum- 
bum,  colore  purpureo  fit. 

3.  *  Aurichalcum  diclum,  quod  etsplendorem  au- 
ri  et  duritiam  seris  possideat.  Est  autem  nomen  com- 
positum  ex  lingua  Latina  et  Gra^ca.  jEs  enim  ser- 
mone  Graecorum  x<^oc  vocatur.  "*  Fit  autem  ex  aere 
ct  igne  multo,  ac  mcdicaminibus  perducitur  ad  aa- 
reum  colorem. 

4.  Corinthium  est  commistio  omnium  melallomm, 
quod  casus  primum  miscuil  Corintho,  cum  caperctur 
incensa.  °Nam  dum  hanc  civilatem  Annibal  cepis- 

Dvii,  cap.  8.  ... 

^  Potui  autem  datum  interf.  p.  c.  E  Dioscorid. 

•  Cap.  XX.  Apud  antiquos  autem  prior  a^s. 
Lucretius,  lib.  v  : 

Et  prior  aeris  erat  quam  fcrri  cogmtus  usus. 
Ex  quo  suut  omnia  usque  ad  :  Nullo  deniquehonore. 
Reliqua  hujus  capilis  c  Plinii  lib.  in. 

j  Usus  (eris.  E  Plin.,  cap.  3  ct  seaq..  usque  ad 
9,  e  quo  extremo  sunt  pleraque  hujus  loci  verba. 

k  Cyprium  a;s.  Ex  cap.  2,  4,  iO. 

*  Aurichalcum,  quod  eisplendorem  aur,  etdur-  asr. 
poss.  YerbasuntScrvii, -^n.xii,  ad  illud  :  Ipse  de^ 
ninc  auro,  Deetymolog.  vid.  Fesl. 

™  Fit  autem  ex  a?.re,  ctc.  Quaercndus  hujus  medica- 
minis  auctor,  neque  enim  hsec  ex  Plin. 

"  Nam  dum  hanc  civitatem  Annibal,  Mvijjiovixbv 
iuji^vr^a,  Non  cnim  Corinthum  Annibal,  sed  C. 
Mummius  consul  cepit,  ann.  ab  Urb.  cond.  608. 

19 


987 


S.  ISIDORI  HISPilLBNSIS  EMSGOPI 


set,  omnes  Htatuas  sercas,  991  et  aureas,  et  argen-  /| 
teas  in  unum  rogum  congessit,  et  eas  incendit.  Ita  ex 
hac  commislione  fabri  sustulerunt,  ct  fecerunt  pa- 
ropsides.  Sic  Corinlhia  nata  sunt  ex  omnibus  in 
unum,  nec  boc,  nec  illud.  Unde  et  usque  in  hodier- 
num  diem,  sive  ex  ipso,  sive  ex  imitatione  ejus,  ces 
Corinthium,  vel  Corinthia  vasa  dicuntur.  Hujus  iria 
geuera  :  unum  candidum,  ad  argenti  nilorem  acce- 
dens;  alterum,  in  quod  ipsius  auri  fulva  natura  esl; 
tertium,  in  quo  aequalis  cunctorum  temperics. 

5.  *•  Coronarium  ex  ductili  aere  tenuatur  in  laminas, 
taurorumque  fellc  tinctum  speciem  auri  in  coronis 
hislrionum  praebet,  unde  et  appellatum. 

6.  Pyropum  igneus  color  vocavil.  Namque  in  sin- 
gnlas  uncias  aeris,  addilis  auri  scrupulis  senis,  prae- 


CAPUT    XXI. 
De  ferro, 

i.  Ferrum  dictum,  quod  farra,  id  esl,  semina 
frngum,  tcrrae  condat.  Idem  et  chalybs  a  Chalybe 
flnminc,  ubi  ferrum  optima  acie  temperatur.  *  Unde 
et  abusive  dicilur  chalybs  ipsa  materies,  ut :  Vulni/i' 
cusque  chalybs, 

2.  s  Ferri  usus  post  alia  mctalla  repertus  est.  Cu- 
jus  poslea  versa  in  opprobrium  species.  Nam  unde 
prius  tellus  tractabatur,  indc  993  modo  cruor  effun- 
ditnr.  NuUum  autem  corpus  tam  densis  inler  se  co- 
haerenlibus  et  implicilis  elementis  quamferrum;  unde 
inest  illi  duritia  cum  frigorc.  ^  Ferri  autem  metal- 
lum  pene  ubique  rcperitur,  scd  ex  omnibus  generi- 
bus  palma  Serico  ferro  datur.  Scres  enim  hoc  cum 


tenui  bractea  ignescit,  flammasque  imitatur,  unde  et  g  veslibus  suis  pellibusque  miitunt.  Secunda  Partbi- 


pyropum  dicitur. 

7.  Regulare  a^s  dicitur,  quod  ab  aliis  ductile  appel- 
lalur.  quale  omne  Cyprium  est. 

S.  Ductile  autem  dicitur,  eo  quod  malleo  produ- 
catur^  sicut  contra  fusile,  quod  tantum  funditur. 
Hoc  et  caldarium,  quod  tanlum  funditur.  Nam  mal- 
leis  fragile  est.  Siquidcm  omne  ses,  dillgcntius  pur- 
gatis  igne  vitiis  excoctisque,  rcgulare  efficitur. 

9.  Cdmpanum  quoque  inter  gencra  seris  vocatur  a 
C%mpania  provincia,  quse  est  in  Italiae  partibus,  utcn- 
fiilibus  et  vasis  omnibus  probatissimum. 

10.  ^  iEs  omne  frigore  magno  melius  funditur. 
®  JEs  rubiginem  celerius  trahit,  nisi  oleo  perungalur ; 
servari  autem  id  optime  in  liquida  pice  tradunt. 


co,  neque  alia  genera  ferri  ex  mera  acie  temperan- 
tur.  ^  Caeteris  enim  admiscctur  mollior  complexus. 

3.  Diffcrentia  fcrri  plurima  juxla  terrae  genus. 
Nam  aliud  molle,  plumboque  vicinum,  rotarum  et 
clavorum  usibus  aptum ;  aliud  fragiie,  et  aerosum, 

j  cullurae  terrae  conveniens;  aliud  brevitate  sola. 
placet,  clavisque  caligariis;  aliud  rubiginem  celerius 
scntit.  Stricturas  vocanturhaeomnes,quodnoninaiii8 
meta1Iis,a^  stringendo  apte  vocabulo  imposito.  Aqua- 
rum  verro  summa  differentia  est  quibus  femuB  can- 
dens  immergitur,  quo  utilius  fiat, '  sicut  Biibiii  ia 
Hispania  et  Tirasone,  Comi  in  Italia. 

4.  In  acuendo  fcrro  ^  olco  deleclatior  tit  acies, 
unde  et  tenuiora  ferramcnla  oleo  restingui  mos  est, 


9919  11.  Inter  omnia  metaila  aes  vocalissimum  est,  C  ne  aqua  in  fragilitatem  durentur.  °  A  ferro  sanguis 


et  maximae  potestatis;  ideo  et  oenea  limina,  undeet 
Virgilius  :  Foribus  cardo  stridebat  ahenis,  Purga- 
menta  aeris  cadmia^  et  chalcitis.  Cadmia  aerugo  aeris, 
chalciti^  aeris  flos. 

12.  Cadmia  gigniturin  metallorum  aeris  alque  ar- 
genti  fornacibus,  insidente  nidore.  Namque  ut  ipse 
lapis  ex  quo  fit  aes  cadmia  vocatur,  sic  rursus  in  for- 
nacibus  existit,  et  nominis  sui  originem  rccipit. 

13.  jEris  flos  fit,  seu  gignitur,  conflationibus,  reso- 
luto  atque  reliqualo  aere,  superfusa  frigida.  Repentina 
enim  densatione,tanquam  de  spulo,  reparatur  flos. 

14.  *^  JEruginem  aes  quoque  creat.  Nam  laminae 
sereae  super  vas  aceti  asperrimi  sarmentis  superpo- 
sitae,  *  atque  ita  distillantibus,  quod  ex  eo  cecidit 
in  ipsum  acetum,  teritur  et  cribratur. 

*  Coronarium  Regulare...,  Pyropum.,,,  Campa- 
num.  B  cap.  8. 

*»  ^s  omne  frigore  mel.  E  cap.  9. 

'  jEs  rubiginem  celerius  trahit.  Pliniu*  :  jEra  ex- 
tersa  rubiginem  celerius  trahunt  quam  neglecta, 
nisi  oleo  perungantur,  etc.  Ergo  deesse  liic  videtur 
aiiquid. 

*  ^ruginem  quoque  creat,  Nam  lamince  cereas. 
Hoc  de  cerussa  Plin.,  cap.  18. 

^Atque  ita  distillantibus.  AI.,  distillantes. 

'  Cap.  XXI.  Unde  et  abusive,  etc.  E  Serv., 
Gcorg.,  I,  ad  illud  :  At  chalybes  nudi  ferrum. 

9  Ferri  usus  post  alia  metall.  rep.  Lucrelius : 
Inde  minutatim  processit  fcrrcus  ensis, 
Yersaque  in  opprobrium  species  cst  falcis  ahenae. 


bumanus  sesc  ulciscitur.  Contactum  namque  celerios 
mbiginem  trahit.  Cum  fcrro  magnes  lapis  concordiam 
habet.  Sola  enim  haec  materia  vim  ab  hoc  lapide  ac- 
cipit,  retinetque  longo  tempore.  Ex  eodem  lapide 
architeclus  quidam  Alexandriae  templum  concame- 
ravit,  ut  in  eo  simulacrum  ferro  in  aere  pendere  vi- 
deretur.  •  Ferrum  accensum  igni,  nisi  duretur  icti- 
bus,  corrumpitur.  Rubens  uon  csi  habile  ad  tunden- 
dum,  ncque  antequam  albescere  incipiat.  Aceto,  vel 
alumine  illitum  ferrum  fit  aeris  similc. 

5.  994  Purgamenta  fcrri  rubigo  et  scoria. 

RuJ)igo  est  vilium  rodens  fcrrum  ipsum,  vel  sc- 
getes,  quasi  rodigo  mulata  una  littera  :  haec  et  aerugo 
ab  erodendo.Nam  aerugovitiumest  ferrl ^  Sih  erod^ndo 
D  dicta,  non  ab  aeramento. 

^  Ferri  autemmetall.  ubique  rep.  E  Plin.  xxxiv, 
cap.  14,  a  quo  sunl  fore  quae  restant.     - 

'  Casteris  enim  admiscetur  mollior  complexus. 
Sic  etiam  inlerpungendus  locus  Piinii. 

j  Culturce  terrxconveniens.  Haec  ulrum  Plinio  Isi- 
dorus,  an  Isidoro  alius  adjeccrit,  non  dixerim. 

^  Astringendo  apte  vocabulo  impostto.  Sic  omncs 
libri.  Ab  stringenda  acie  v.  imp.^  Plinius.  Uter  ex 
altero  reslilucndus,  alii  vidcrint.  Mihi  Isidorianomin 
Cod.  leclio  non  displicet.  Serv.,  ^n.  viii  :  Strictura 
est  terra  ferri  in  massam  coacta.  Niliil  de  acie. 

*  Sicut  Bilb.  Aliquid  decsse  videtur.  Vid.  Plin. 

"  Oleo  delectatior. Sicomncs  I./)^/ica/jorapudPIin. 

"  /1  ferro  sanguis  hum.  s.  u.  Vcrba  sunl  Plinii. 

**  Ferrum  accensum.  Ex  cap.  15. 


RmKHXXHARIJK  UB.  XTI. 

6.  »  Scoria  vero  purgameDta  el  sordcs  sunl,  qnse  ■  co  temperanlur.  Cerussa  qaoque  ex  eo,  sieiit  el  ez 
igne  excoquuntur.  Et  dicia  scoria,  quia  de  ferro  ex-      plumbo,  conficitur. 


cntitur. 

7.  ^  Rubigine  aulcm  caret  ferrum,  si  cerussa  et 
gypso  et  Hquida  pice  perungitur.  Iiem  rubigo  ferra- 
menta  non  vitiat,  si  eadem  medulla  cervina  vel  ce- 
rossa  mista  rosaceo  ungatur. 

CAPUT  XXII. 
De  plumbo. 

i.Plumbum  dictum,  quod  cx  eo  primum  pilis  fac- 
tis  maris  aliitudo  lentaia  est.  ^  Hujus  vero  gencra 
duo  8unt,nt^nim  et  candidum;sed  meliascandidum, 
quod  prius  in  insulis  Atlantici  maris  inventam  est. 
Siquidem  et  in  Lusitania,  et  in  Gallecia  gignitur 
summa  terra  arenosa,  et  coloris  nigri,  et  ponderis 


CAPUT  XXIV. 
De  electro. 
i.  £/^^/r«m  vocatum,  quod  ad  radinm  solis  clarias 
aaro  argentoqne  itOS  reluceat.  »  Sol  enim  a  poetis 
elector  vocatur.  *»  Defaecatius  est  enim  hoc  metallum 
omnibus  metallis.  2.  *  Hujus  Iriagenera.  Unum,  qaod 
ex  pini  arboribusfluit,  quod  5iu;dntimdicitur;  alterum 
melallum,  quod  nkluraliter  invenitur,  el  in  pretio 
habetur;  tertium,  quod  fit  de  tribus  partibus  aari 
et  argentinna.  Quas  partes,  etiam  si  natarale  solvas» 
invenies.  Unde  nihil  interest  natam  sit,  an  factum ; 
utrumque  enim  ejusdem  nature  est.  3.  i  Electruro, 
quod  estnaturaie,  ejusmodi  natnraeest,  at  in  convivio. 


gravis  :  inlerveniunt  et  minuti  calculi.  maxime  tor-  g  et  ad  lumina  darius  cunctis  metallis  fulgeat,  et  ve- 


rentibus  siccatis,  lavant  eas  arenas,  et  quod  subsidit, 
coqaunt  in  fomacibus.  Inveniuntur  et  in  aurariis 
metallis  aqua  missa  calculi  nigri  et  graves,  et  dum 
aanim  eolligitur  cum  eo  remanent,  postca  separaii 
coDflaDtur,  et  in  plumbum  album  rcsolvuntur.  lode 
et  eadem  gravitas  plumbi  quae  auri. 

2.  Nigrum  plumbum  circa  Cantabriam  abundat, 
CDJus  origo  duplcx  esl.  Aut  cnim  solum  ex  sua  vena 
prodit,  aut  cum  1995  argento  nascitur,mistisque  vc- 
nis  conflatur.  Hujus  primus  in  fornacibus  liquor  stan- 
num  est;  sccundus,  argentum;quod  remanet  superad- 
dita  vena,  rursusquc  conflata,  fit  nigrum  plumbum. 

3.  ^  ladia  nequc  plumbum  nequc  aes  habet,  gem- 


Bcnum  prodat.  Nam  si  eo  infundas  veneaam,  stri- 
dorem  edit,  ct  colores  varios  io  modam  arcas  coe- 
kstis  emittit. 

CAPUT  XXV. 

De  ponderibus. 

1 .  Ponderum  ^  ac  mensurarum  juvat  cognoacere 
modum.  Nam  omnia  corporalia,  ^  sicut  scriptum 
cst,  a  summis  usque  ad  ima,  in  mensura,  et  Domero, 
et  pondere  disposita  sunt,  atque  formata.  ^  CaDCtis 
enim  corporeis  rebus  pondus  natara  dedit.  Saam 
quoque  regit  omnia  pondus. 

^ray  2.  Primus  &ioyse8,qai  omnes  anteccdit  genti- 
lium  philosophos  tcmpore,  nobis  et  mensuras,  et  nu- 
mcros,  ct  pondus,  diversis  in  Scripturse  suae  locis  nar- 


mis  tantum  et  margaritis  hsec  permutat.  Nigro  plumbo 

ad  fistulas  laminasque  utimur.  Laboriosius  in  His-  r  ravit.  °  Primus  Phidon  Argivus  ponderum  ratipnem 

pania  et  Gallia  eruitur  plumbum.  N.m  in  Britannia      in  Graecia  constituit,  et  licct  alii  antiquiorcs  exstite- 


plumbum 
summo  torrae  corio. 

CAPUT  XXIII. 
De  stanno. 

1.  Stanni  *  etyniologia  anc^^^upnicov,  id  est,  sepa^ 
ranSf  et  secemens.  Mista  enim  et  aduUerata  inter  £e 
per  igncm  mctalia  dissociat,  ct  ab  auro  et  argcnto 
les  plumbumquc  secernit;  alia  quoque  metalla  ab 
igae  defendit,  ct  cum  sil  natura  seris  ferrique  duris- 
sima,  si  absquc  stanno  fuerii,  uritur  et  crematur. 

2.  '  StannunLillitum  sereis  vasis  saporcm  facit  gra- 
tiorem,  etcompcscit  virus  a^ruginis.  Specula  etiamex 

*  Scoria.  Ex  Hicronym.,  in  Ezcch.  xxii, 
^  Rubigine  autem  car.  f.  Ex  Plin.,  ibid. 

•  Cap.  XX!I.  Ilujus  genera  sunt  nig.  E  Plin. 
34,  cap.  16. 

*  India  neaue  plumbum.  E  cap.  i7. 

•  Cap.  XXIII.  Stanni  etymologia...  crematur. 
Totus  locus  concinnalus  cx  vcrbis  Hieronymi  in  Za- 
char.  IV,  cx  quibus,  qusead  clymologiamattinctretu- 
Itsse  sufBcict.  Lapis  (inquii),  id  est,  massa.qui  apud 

Hebrceos  S^lin  scribitur^  id  est,  stanneus,  ItujxoXo- 
-YetTat  iicoycopfl^wv,  id  est,  separans  et  secemens,  ut 
guamodo  stannum  mista  et  adulterata^  elc. 

'  Stannum  illitum.,,  conficitur.  £x  PIin.,xxxiv, 
cap.  17. 

«^  Cap.  XXIV.  Sol  enim  a  poeiis  elector.  E  Pli- 
nio,  xxxvii,  c.  2. 

^  Defascatius  est  enim  hoc  metall.  E  Scrv.,Georg. 
III,  ad  illud  :  Purior  electro. 

i  Hujus  tria  genera.  Ex  eod.,  ^n.  vii,  ad  carmen  : 


rint,  sed  iste  hac  arte  experientior  fuit. 

3.  Pondus  dictum,  co  quod  in  statera  libratum 
pendeat,  hxnccipensum.  Abusiveautcm  ponduslibra 
una  est.  Unde  eliam  dipondium  dictum,  quasi  duo 
pondera,  quod  nomen  adliuc  in  asu  reliactur. 

4.  Trutina  est  gemina  ponderum  lances  sequali 
examine  pendens,  facta  propler  talenta  ^  et  6en- 
tenaria  appendenda,  sicut  momentana  pro  parvamo- 
dicaque  pccunia.  Hsec  et  moneta  vocata.  Eadem 
01  statera  nomen  cx  numero  habens,  quod  duabus 
lancibus  ct  uno  inmedio  slylolibrata  aequaliter^to^ 

Quod  fieri,  Et  Servii  verba  examinanda  aliis  relin- 
quimus. 

J  Electrum^ quodestnaturale^ etc.Ex Plin.,xxxiii, 
cap.  4. 

^  Cap.  XXV.  Ponderum  ac  mensurarum  juvat. 
Rhcmm.  Palemon  : 

Pondcra  Paeoniis  vetcrum  mcmorata  libellis. 
Nosse  juvat. 
^  Sicut  scriptum  est,  Sapient.  xi. 
«"  Cunctis  corporeis  rebus  vond.  Palemon  : 

Pondus  rcDus  natura  locavit 
Corporeis,  clcmcnta  suum  regit  omnia  pondus. 
»  Primus  Phidon.  Ex  Euseb.,  Chron.  Siraoo  quo- 
qne  a  Phidonc  signari  coeptum  argcntum  ex  Ephoro 

refert. 

®  Etcentenaria  pondera.  Utunlur  hac  vocc Vitruv., 
lib.  VII,  cap.  8  : Sisuper  idlapidis  centenarii  pondut 
imponatur;  et  Plin.,  lib.  vii,  cap.  20 :  Fusius  Salvius 
duo  centenaria  pondera  pedibus,  totidem  manibus 


891 


S.  ISIDORI HISPALENSIS  BPISCOPI 


m 


5.  *  Examen  est  filum  medium,  quo  trulinae  s(a-  J|  tio  vero  unum  nomisma  nnus  argenteus  eral.  Hoc 


tcra  regitur,  et  lances  sequantur.  Unde  et  in  lanceis 
amentum  dicitnr. 

6.  ^  Campana  a  regione  Italise  nomen  acccpii,  ubi 
primum  ejus  usus  repertus  est.  Hsec  duas  lances  non 
habet;  sed  virga  est  signala  libris  ct  unciis,  et  vago 
pondere  mensurata. 

Ii99  7.  Unicuique  autem  ponderi  certus  est  mo- 
dus,  nominibus  propriis  designatus. 

8.  *  Chalcus  minima  pars  ponderis,  quarta  pars 
oboli  est,  constans  lenlis  geminis  granis.  Appellatur 
autem  chalcuSf  quod  sit  parvulus,  sicut  et  lapis  calcu- 

U8,  qui  adeo  minimus  est  utsine  molestia  suicalcetur. 

9.  Siliqua  vigesima  quarta  pars  solidi  est,  ab  ar- 
boris  semine  vocabulum  tenens. 


enim  ab  Assyriis  coepit.  Dicunt  enim  Judaei  quod 
Abraham  in  terram  Chanaan  primus  hanc  advexit 
formam.  Solidus  apud  Lalinos  alio  nomine  ^  Sextula 
dicilur,  quod  iis  sex  uncia  compleaiur.  Hunc,  ut 
diximus,  ^  vulgus  aureum  solidum  yocbI,  cujus  (er- 
tiam  parlem  ideo  dixerunt  tremisscm,  eo  quod  soli- 
dum  faciat  ier  missus, 

15.  '  Sextula  bis  assumpta  duellam  facit,  ter  po- 
sita  staterem  reddit. 

i6.  Stater  autem  medietas  unciae  est,  appen- 
dens  aureos  tres,  unde  ct  vocatur  stater^  quod 
tribus  solidis  stet,  Hic  ct  semiuncia^  quia  semis  ha- 
bet  de  uncia.  Hic  est  semissist  quia  ponderis  semis 
est,  quasi  semis  assis. 


iO.  Ceratum  obofi  pars  media  est  siliquam  habens  B      1*7.  Quadrantem  Hebrsei  j  similiter  codrantem  vo- 


unam,  et  semis.  Hunc  latinitas  semiobolum  vocat.  Ce- 
ratum  autem  Grsece,  Latine  cornuum,  interpretatur. 
il.  Obolas  siliquis  tribus  appenditur,  habens  ce- 
ratia  duo,  chalcos  quatuor.  Fiebatenim  olim  exa^re 
ad  instar  sagittse.  Unde  et  nomen  a  Gr»cis  accepit, 
hoc  esl,  sagitta. 

42.  ^Scripulus  sex  siliquarum  ponderc  constat.  Hic 
apudGrsecos  grammayoGmiur.Scripulus  autem  dictus 

perdiminutionem  alapillo  brevi,qui  scrupusyoctLtar. 

43.  *  Drachma  octava  pars  unciae  est,  et  denarii, 
pondus  argenti  ^999  tribus  conslans  scripulis,  id 
est,  XVIII  siliquis.  Denarius  autem  a  dando  diclus, 
quia  pro  decem  nummis  imputatur. 

44.  Solidus  nuncupatur,  quia  nihil  illi  deesse  vi- 


canl,  et  ^  voca(ur  quadransj  quod  uncise  quartam 
partem  appendal. 

48.  *  Sicely  qui  Latino  sermone  siclus  corrupte 
appellatur,  Hebrseum  SOO  nomen  est,  habens  apnd 
eos  unciae  pondus.  ^  Apud  Laiinos  autem  ct  Grsecos 
quarta  parsunciaeesl,  et  staterismedietas,  drachmasap- 
pendensduas.  Undecumin  lilterisdivinislegiturnc/tt<, 
uucia  est;  cum  vero  in  gcntilium^quartaparsunciseest. 

49.  Uncia  dicta  quod  universitatem  minorum  pon- 
dcrum  sua  unilatc  vinciat,  id  est,  complectator. 
°  Constat  aulem  drachmis  viii,  id  cst,  scripults 
XXIV.  Quod  proinde  legitimum  pondus  habetur,  quia 
numcrus  scripulorum  cjus  horas  diei  uoctisque  me- 
titur,  vcl  quia  libram  efticit  duodecies  comimtatus. 


detur.  Solidum  enim  veteres  integrum  dicebant  et  C  20.  Libra  xu  uuciis  perficitur,  et  inde  habetur 
totum,  Ipse  quoque  nomisma  vocatur,  pro  eo  quod  pcrfecti  ponderis  genus,  quia  tot  constat  unciis  quot 
nomimbus  principum  effigiisque  signetur. '  Ab  ini-      mensibus  annns.  Dicta   autem    libray  quod  sit  /t- 


et  ducenariaduo  humeris  contra  scalas  ferebat,  Ex- 
stant  Romse  ccntenarii  hujusmodi  lapides  multi  c 
duri&sima  silice,  nonnuUi  etiam  antiquissimis  litte- 
ris  inscripii.  Id  centumpondium  vocat  de  Re  rust., 
cap.  \^,h\syeTbis:Centumpondiumincertumunum, 
et  pondera  certa,  nisi  incretumet  creta  cum  Chacone 
mavis  le^cre,  ut  incretum  sit  cx  Pesto  indivisum. 

*  Examen  est  fiLum,  E  Serv.,  JEn.  xii :  Jupiter 
ipse  duas  asquato  examine. 

^  Campana.  Eadem  apud  nos  Romana  dicitur. 

«  Chalcus  minima  parsponderis.  Octavaparsoboli 
Potluci,  lib.  ix^et  Cleopatra  in  fragmento  quod  cx- 
slat;  decima,  Plinio,  lib.  xxi,  cap.  ultim.  Diodoro 
apud  Suidam  sexla;  Dioscoridi  lenia;  ut  fuisse  ap- 
pareat  diversi  ponderis  chalcos. 

^  Scripulus,  Sic  meliores  libri ;  scripulum,  scriptu- 
lum^  et  scribulum  legitur  in  aliorum  auctorum  vclu- 
stissimis  cod.,  ut  a  scribcndo  ducla  vox  videatur  ad 
similitudinem  Grseci  nominis  7pdE[i[xa. 

*  Drachma,,,  tribus  constans  scripulis.  Fannius  : 

In  scripulistribusdrachmam,  quopondcrcdoctis 
Argenii  facilis  signatur  nummus  Athcnis. 
'  Ab  initio  vero  formam,  Ex  Epiphan.,  lib.  de 
Pond.  et  Mens. 
9Sextula.,.  quod  his  sex  u,  c,  Fannius  : 

Sextula  quse  fertur.  nam  sex  his  uncia  constat. 

^  Vulgus  aureum  solidum,  Nonsoluro  vulgus,  sed 

Apuleius  ctiam,  iib.  x  :  Centumque  solidos  aureos 

offerens  pretium, 

'  Sextula  bis  assumpta  duellam.  Fannius  : 

Sextula  cum  dupla  esi,  veteres  dixcre  duellam. 


j  Quadrantem  similiterHebra^i codrantem, lUqnU 

dcm  velle  videtur  Hieronymus  in  nominibus  Hebraic, 

cx  Matth.;  sed  Hieronymus  ssepe,  quod  scit  nescit 

in  eo  hbro,  ut  etiam  Isidorus  in  hoc.  Nam  Grsecaset 

Latinas  voces  quasi  Hebraeae  essent  interprclatus  est. 

k  Et  vocata  quadranSyQUod  uncice  quari.p,  Epipb., 

lib.  de  Pond.et  Mens.  :  Siclus^qui  et  quaaransaiei^ 

tur,quartamrsest  unciw.dimidium  stateris  habens 

drachmas  auas,  Sed  deccptus  csl  in  Lalina  voce  Gne- 

cus  homo,  Iddorumque  ibidcm  labi  fccit.  Non  enim 

quadrans  uncise,  sed  assis  esl  quarta  pars.  Ncque  eo 

confuffere  potcst  Isidorus  ul  dicat  asses  unciales  fa- 

clos.  Nam  Piinio  teste  semunciales  facti,  deinceps  ia 

A  co  siatu  manseruni,  ul  eliam  in  iis  qui  nunc  infinito 

*  numcro  exstant  videmus. 

*  SiceL,,  uncice  pondus,  Verba  quidem  sunt  Hic- 
rcnymi  in  Qusest.  in  Genes.,  cap.  23.  Vcrum  praeter 
Joscphum  (qui  lib.  iii  Antiq.,  cap.  9,  tradit  siclum 
pendere  quatuor  drnchmas  Atticas,  hoc  est,  semun- 
ciam)  ipse  Hieronymus,  sui  oblilus,  in  Ezechiel.  iv  : 
Siclus  (inquil),trf  est^stater,  quatuor  drachmas  ha- 
betydrachmas  autem  octo  Latinam  unciam  faciunt. 
Hoc  Isidorum  non  vidisse  mirum  est. 
>^  Apud  Latinos  autcm  et  Grcecos.  Ex  Epiphanio. 
"  Constatautem  drachmts  viii...  mcnsibus  annus. 
Fannius : 
Uncia  fit  drachmis  bis  quatuor,  unde  putandum 
Grammata  dicta,  quod  1ih3c  viginti  quattuor  in  se 
Uncia  habct,  toi  enim  formis  vox  noslra  notatur, 
Horis  quot  nmndus  pcragii  noctemque  diemque 
Unciaque  in  libra  pars  est,  quse  mensis  in  anno. 


593 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XYI. 


«94 


berih  el  cuocta  iotra  se  ponJcra  praedicta  concludat.  J|     Oxybaphus  fit,  si  v  drachmae  adduntur  ad  x. 


21.  Mna  in  ponderibus  cenlum  drachmis  appen- 
dituTy  et  est  nomen  Graecum,  ^  quae  sunt  siliquae  S 
DccG,  tremisses  ccxxv,  solidi  lxxv,  stateres  xxv. 

22.  ^  Talentum  autem  summum  esse  pondus  perhi- 
betur  in  Gnncis  30I  nam  nibil  est  chalco  minus, 
nihil  talcnto  majus.<=  Cujus  varium  apud  diversas  gen- 
^68  pondus  habctur.  Apud  Romanos  enim  talentum  est 
Lxxii  librarum,  sicut  Plautus  ostecdit,  qui  ait  duo 
talenla  esse  gxliv  libras.  Est  auiem  triplex,  id  est, 
minus,  mcdium,snmmum.  Minus  l,  ^  medium  lxxii 
libris,  •  summum  cxx  constat. 

23.  Centenariiim  numeri  nomea  est,  eo  quod  ccn- 
tum  librarum  ponderis  sit.  Quod  pondus  propler  per- 
fectioncm    centcnarii  numeri  Romani  inslilueruut. 

»0'^   CAPUTXXVI. 
De  mensuris. 

1.  Mensura  cstrcs  aliqua  modo  suo,  vcl  tcmpore 
circumscripta.  Haecaul  corporis  est,aut  lemporis. Gor- 
poris  est,  ut  hominum,  lignorum,  elcolumnarumlon- 
gitudo,  et  brcvitas.  Scd  ct  solem  isium  propriam  sui 
orbis  habere  mcnsuram,quod  geometrici  perscrutari 
audent.Temporis,uthorarum,dicrumclannorum.fUn- 
de  ct  mctiripedcshorarumdicimusjhocest,  mcnsurarc. 

2.  Proprie  autem  mensura  vocata,  quod  ca  fruges 
m?tiuntur,  atque  frumcntum  ,  id  esl,  humida  ct 
sicca,  ut  modius,  artabo,  urnaelamphora. 

3.  Mensurarum  pars  minima  cochlear^  quod  est 
dimidia  pars  drachmae,  appcndcns  siliquas  novem, 
quod  triplicatum  chonculam  facit. 

Choncula  drachma  una,  et  dimidia  adimplctur. 

4.  Cyathi  pondus  decem  drachmis  appcnditur , 
'  qui  etiam  a  quibusdam  cuatus  dicitur. 

^  Quod  sint  siliqum,  etc.  Itn  plerique  Goth.,  ut  la- 
mcn  a  quibusdam  absit  haec  summa. 

^Talentum  summum  esse  pond.perh.ldom  in  Ta- 
lento. 

Quod  summum  dociis  pcrhihclur  pondus  Alhcnis  ; 

Nam  niliil  his  obolove  minus,  majusve  talcnto. 

*  Cujus  varium  apud  diversas  gentesSarsiuf^^JEn. 
V.  ad  illud  :  Argenti^  aurique  talenta.  Talentum  (in- 
quit)  secundum  varias  gentes,  varium  pondus  est  , 
sed  apud  Romnnos  talentum  est  lxx  lihrcp,  sicnt 
Plauius  ostendit  in  Mostellariay^iui  ait  duo  talenta 
esse-ciLh  libras.  Scd  recte  meo  judicio  Chacon : «  Si  ta- 
lentum,  ait,  scx  millia  drachmarum  continct,  ut 
Fannius  afKrmal,  libravero  drachmasxcvi,  crfieilur 
profecto  ut  talentum  libras  Romanns  lxh  tanlum 
appendat,  non  lxx,  ut  apud  Servium  lcgitur,  nrquc 
Plauti  locMs  aliud  suadet.  «  Quare  cum  I-^idori  Codi- 
ces  Lxii  lihroi  ct  gxliv  libras  conaianter  habcant, 
dubito  quin  i.xii  et  c\xiv  dc  doctissimi  viri  scnteiitia 
hoc  loco  legcndum  sit,  atque  ita  Servium  scripsissc, 
cum  eodcm  cxistimamus  ut  pro  lx  et  xx,  librario- 
rum  vilio,  lxx  el  xl  irrepscrint. 

•^  iVerf/MmLXXii.  Scribo  lxii. 

*  Summum  cxx.  De  quo  Viiruvius  loquitur,  lib.  x, 
c.  21,  cum  ait :  Hahetitem  pondus  talentum  quatnor 
milliumquodfitquadringentaoctogintamiUiapondo. 

'  Cap  XXVI.  Unde  et  metiri  pedes  horar.  Vide 
Pallad.  in  fine  singulor.,  mensium. 

«  Qui  etiam  quibusdam  cuaius.  Al.,  casalus  ;al.f 
caulacus  ,*  al.,  causat us.Cmium  quidein  Arabes  hanc 
mensurani  vocant.  Sed  non  placet  Chacon,  qui  cua- 


5.  ^  Acetabulum  quarta  pars  heminse  est,  xn 
drachmas  appendens. 

MM 1  Co^tt/ahcminaesthabens  cyalhos  sex ;  qu» 
idiciro  cotula  vocatur,  quia  Graeco  sermone  cote 
infiisio  dicitur^  et  i  hemina  sextarii  in  duo  sequa  in- 
ciditur,  et  cotulam  facit. 

Hemina  aulcm  appcndit  libram  unam,  quae  gemi- 
nala  sextarium  facit. 

6.  Sextarius  duarum  librarum  est,  qui  bis  as- 
sumptus  nominalur  bilibris:  assumptus  quater,  fit 
Graeco  nomine  chasnix;  ^  quinquies  eomplicatus  qui- 
narem,  sive  gomor  facit.  Adjice  sextum,  congium 
reddit.  30i  ^  Nam  congius  sex  melitur  sextariiF, 
a  ^  quo,  et  sextario  nomcn  dederunt. 

B  '^*  Congius  autem  a  congiendo,  id  est  per  augmen- 
tum  crescendo  vocalur.  Unde  postea  pecunia  bene- 
ficii  gratia  dari  ccepta  congiarium  appellatum  cst, 
Unusquisque  enim  sui  temporis  imperator  favorem 
populi  captansadjiciebat,ut  largiorvideretur  indonis. 

8.  ^  Congiarium  autem  specialiter  mensnra  est 
liquidorum,  cujus  et  rcm  simul  et  nomen  a  Romanis 
impositum  invenimus. 

9.  Metreta  est  mensura  liquidorum.  Haec  a  meu' 
sura  accepit  nomen,  (jtitpov  enim  m^«uram  dicunt 
Graeci,  el  inde  appellata  metreta  :  Iicet  et  uroa,  et 
amphora,  el  reliqua  hujusmodi  nomina  mensurarum 
sint,  tamen  ista  hoc  nomen  a  denarii  numeri  perfe- 
ctione  accepit. 

Metrum  ad  omnem    mensuram  pcrtinet ,  '(Urpov 

C  enim  Grsece,  Latine  mensura  dicitur.  Nam  et  cya- 

thus  niensura  est,  et  amphora  inensura  est,  et  quid- 

quid  plus  minusvecapit,  mensura  est.  Sed  ideo  hoc 

tum  probat,  scd  ex  niargine  ha)C  ascita  extstimat ; 
Rabanum  nihil  moror. 

^  Acetabulum.y  w  drachmas  append.  Ita  Plinius 
hidoriani  libri  :  xii  drach.  app.  Error  ex  similitu- 

dioe  notarumxl^et  r\.  Rbemn.,de  cyato  : 

Bisquinque  huncfaciunt  drachmae,  si  appendere  tentes, 
Oxybaphus  fiet,  si  quinque  addantur  ad  illas. 
"^ Coigla...  habens  cyatJws  sex.BYiemn.  ; 
At  cotyle  cyathos  bis  tcrnos  una  receptat. 
i  Et  hemina  sextarii.  Idem. 
At  colylas,  quas  siplacet,  dixisse  licebit 
Heminas,  recipit  geminas  sextarius  anus  : 
Qui  quaier  assumptus  fit  Graio  nomine  choenix. 
I  ElCpiphan.  Cotyladimidium  sextarii  est,  appellata 
^  est  Cotylaab  eo  quodsextarius  in  duaspartes  secetur. 
^  Quinquiescomplicatusquinaremy  sivegomar  fa^ 
cit.  Cam  paulo  post  Gomor  aicalur  esse  modiorum  xv, 
modius  vero  sextarios  xvi,  aut  secuodum  Isidorum, 
iioccapile,  xxiicontincat,quomodo  sibilsidoraB  co«- 
stct  non  video.  Sed  abfuisse  his  libris  sumroara   raa- 
num  scimus,  et  aliena  illis  infinita  prope  accessisse, 
tcrtio  quoque  verbo  cernimus. 

1  Nam  congius  sex  metitur  sextariis.  Sic  infr. :  eo 
qucdquinquemodiismetiaturj  passive  dixit  etJuris- 
consult.,  cap.  35,  g  penult.,  d.  de  Contrah.  empt.,  et 
cap.  36  d.  locati. 

""  /1  quo  et  sextarii  nomen  ded.  Rhcmn.  : 
A  quo  sextarii  nomcn  fecisse  priorcs 
Crediderini. 
"  Congiariumautemsvec.  Ex  Epiph.,  apud  quem 
mendose  iegitur  apud  Hebrasos. 


S.  ISnOORI  HISPALENSIS  fiPISCOPI 


^w 


nomen  Bpecialiter  sibi  ammpsit,  quod  sit  mensura  l  eo  quod  quinque  modiis  metiatur,  qui  est  dimidias 


perfecti  numeri,  id  est,  denarii. 

iO.  *  Modius  dictus  ah  eo  quod  sit  suo  modo  per- 
fectus.  Est  autem  mensura  librarum  xliv,  id  est, 
sextariorum  xxii.  Cujus  numeri  causa  inde  tracta  est, 
eo  quodi  n  principio  Deus  xxii  opera  fecerit.  Nam 
prima  die  septcm  opera  fecit,  id  est,  matcriam  in  * 
formem,  aagelos^  luccm,  coelos  superiorcs,  terram, 
aquam  atque  aerem.  HW^  Secunda  diefirmamentum 
aolum.  Tertia  die  quatuor  :  maria,  scmina,  sationes^ 
alque  plantaria.  Quarla  die  tria  :  solem,  et  lunam, 
el  stellas  :  quiota  die  tria  :  pisces,  et  reptilia  aqua- 
ram,  et  volatilia.  Sexla  die  quatuor  :  bestias,  pecu- 
deSt  reptilia  terrae,  et  hominem.  Et  facta  sunt  omnia 
XXII  genera  in  diebus  sex.  Et  xxii  generaiiones  snnt 


numerns  a  perfecto  denario. 

16.  Artaba  mensura  est  apud  iEgyptios  sextario- 
ram  lxxii  :  compositus  numenis,  propter  lxxii 
gentes,  vel  linguas,  quae  orbem  impleverunt. 

17.  Gomor  xv  modiorum  odus  appendit. 

Corus  XXX  modiis  impletur.  Hic  ex  Hehraico  ser- 
mone  descendit,  qui  vocatur  cora  a  similiiudine  col' 
lis.  Cora  enim  Hebraice  colles  appellantur.  Coacer- 
vati  enim  modil  xxx  iastar  coUis  videnlur,  ct  onus 
cameli  efficiunt. 

307  CAPUT  XXVn. 
De  signis. 
i.  Ponderis  ^  signa  plerisque  ignoti  sunt,  et  inde 
errorem  legentibus  faciunt.  Quapropter  formas  eo« 


ab  Adam  usque  ad  Jacob,  excujus  semine  nasciiur  0  rum  et  characteres,  ut  a  veteribus  signatasunt,  sub- 
omnts  gens  Israel.  Et  xxii  libri  Veteris  Testamenli      jiciamus. 


usque  ad  Esther.  Et  xxii  litterarumsuntelemenla, 
qaibus  constat  divinte  legis  doctrina.  His  igitur 
exemplis  modius  xxii  sextariorum  a  Moyse,  secun- 
dum  sacree  legis  mensuram  effectus  est.  Et  quamvis 
diversse  gentes  huic  mensurae  pondusi  vel  adjiciant 
ignoranter,  vel  delrahant,  apud  Hebrseos  constitu- 
tione  divina  tali  ratione  servaiur.  Modius  enim  a 
modo  dictus.  Hinc  et  modica,  id  est^  moderata.  Mo" 
dicis  enim  modius  nomen  imposuit.  ^mmodica  pro 
parvis  abusive,  non  proprie,  dicimus. 

ii.  ^  Satum  genus  est  mensurae  juxia  morem 
pruvincise  Palestinae  unum  et  dimidium  modium  ca- 
piens.  ®  Cujus  nomen  ex  Hebraeo  sermone  tractam 


2.  Z  litlera  significat  dimidium  obolum. 

—  Yirgula  sequalitcr  jaccns,  et  porrecta  simplici- 
ter,  significat  obolum, 
=  Geminata  virgula,  duo  oboli  suni. 
T.  Latinum  significat  obolos  tres. 
F  Latinum  significat  obolos  quatuor. 
E  Latinum  demoostrat  obolos  quinque. 

3.  Oboli  vero  scx  propterea  characterem  non  ha- 
bcnt,  quod  in  ana  drachma  sex  veniant,  qaod  est 
pondus  deoarii  argentei. 

H  littera  significat  siliquas  viii,  id  est,  tremissem. 
N  Latiuum  significat  nomisma  Graecum,  id  esl,  lo- 
lidum. 


est.  Satum  enim  apud  eos  nominatur  sumptio,  sive  Q     IB.Iota  adjuncta  bcta  significat  dimidium  soUdum 


levatio,  eo  quod  qui  metitur  eamdem  mensuram  su- 
Dtat  ac  levet.  Est  et  aliud  satum  mensura  sextario- 
rum  XXII  capax,  quasi  modius. 

i2.  Bathus  vocatur  Hebraica  lingua  ab  olaria 
mola,  qaae  bath  apud  eos,  vel  batha  nominatur,  ca- 
piensqainquagintasextarios,  quaemcnsura  uoa  mola: 
vice  proteritur. 

i3.  Amphora  vocata,  quod  hinc  et  inde  levetur. 
lisec  Grsece  MNIa  figura  sui  dicta  dicitur,  quod  ejus 
ansse  geminatse  videantur  aures  imitari.  Rccipil 
autem  vini,  vel  aquae  pedem  quadralum,  frumcnti 
vero  modios  italicos  tres. 

Cadus  Graeca  amphora  est  conlinens  urnas  tres. 

i4.  Vma  mensura  est,  quam  quidam  quartarium 


4.  <  Yirgulse  duse  ex  uno  angulo  a  Iseva  in  dex- 
tram  se  dividentcs  signiGcant  drachmam^  quam  etiain 
holcen  appellant. 

N  r.  iV  Latinum  adjunctum  gamma  Graeco  si- 
significat  semiunciam, 

To  "J^  •  Gamma  autem  Grsecae  iitterae  o  Laiinum 

in  fine  adjunctum  significat  unciam. 

J^  Lambda  graecum  pcr  medium  sui,  i  Latino 
adjecto,  significat  libram. 

5.  Ku  Kappa  Gnecum  circa  fiocm  comuum  ad- 
juncto  u  Graeco  significet  cyaihum. 

dOS  K^.  Si  0  Latinum  habuerit  adjunctum  hemi- 
nam  dcmonstral,  quam  Graeci  cotylen  vocant. 


dicunt.  Proprie  autem  urna  vas  est  quod  pro  con-  Q     ^e»  X^  Graecum  si  acceperit  juncium   e  Latinum 
dendis  defunctorum  cineribus  adhiberi  solet,  de  quo      significat  sexiaritim. 


poela : 

Goelo  tegiiur,  qai  non  habet  umam. 

i5.  Medimna  estmensuraqainqaemodiorum.  Me- 
dimna  autem  Latina  lingua  vocatur,  id  est,  dimidia, 

*  Modius....  servatur,  Omm*a  ex  Epiphan. 
^ScUum  genusestmens.,.capiens,Ex  Hieronym. 

in  Matth.  xiii. 

«  Cujus  nomen  ex  Heb.,  etc.  Haec  et  quae  restant 
Qsque  ad  finem  cap.  ex  Epiphanio  sunt,  in  quibus 
si  quid  vitii  est,  id  nos  non  praestamu«,  scd  Isiiiorum 
satis  tectum  tanto  aadore  ducimus. 

*  Cap.  XXVU.   Ponderis  signa...   ut  aveterib. 


^-'  X  ^  ^^^  Latinum  adjunctum  indicat  acetabu* 
lum,  quod  Graeci  oxybaphon  vocant. 

j\|V^  Graecum,  supcrposito  n  Latino  ,  8i;;nificat 
mnain. 

Fannius  : 

Haec  de  mensuris,  quarum  si  signa  requiris, 

Ex  ipsis  veterum  potcris  cognoscere  chartis. 
Vid.  Galen.  Dioscorid.,  Paul. 

•  Gammas  autem.  Non  displicel  nota  Ncapoliiani 
Codicis. 

^  Si  0  Latinum.  Paulus,  non   o,  scd  u  adjungit. 


597 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XVL 


591 


•  JT  Laiintim  in   fine  habcns  lambda  Graecum  A      *>  X®  Graecum  in  dextro  brachlo  supcriori  o  lit- 
significat  talentum,  tera  conjuncta,  chmnix  est. 


*  TLatinum  in  fine  lamhd,  hab.  Hujus  not»  figura 
et  definiiio  facit  ut  unciae  notam  quae  est  in  Neapol. 
God.  magis  probemus. 


b  X»  Grasc.  Seu  potius  Xv  Graecum.   Sic  cnim 
choeni\  notari  solct. 


LIBER  DECIMUS  SEPTIMUS. 

DE  IIEBUS  RUSTIGIS. 


CAPUT  PRIMDM. 

De  auctorihus  rerum  rusticarum, 
i.  Rerum  «  ruslicarum  scribendi  solertiam  apud 
Graecos  primus  Hesiodus  Bceotius  humanis  studiis 
contulit;  dcinde  Democritus^  ^  Mago  quoque  Cartha- 
ginensis  in  xxviii  voluminibus  sludium  agricolatio- 
nis  conscripsil.  Apud  Romanos  autem  de  agricul- 
tura  primiis  Cato  iastiluit,  quam  deinde  Marcus  Te^ 
rentius  expolivit,  mox  Virgilius  laude  carminum  ex- 
tolit.  c  Nec  minus  studium  habuerunl  pustmodum 
Comelius  Celsus,  et  <*  Julius  Atticus,  •  jEmilianus, 
*  sive  8G9  Columella  iosignii  orator,  qui  tolum  cor-- 
pus  ejusdem  disciplioae  complcxus  est. 

2.  '  Primum  ad  aratrum  boves  junxisse  ferunt 
quemdam  privatum  homiaem  et  fulminatum,  nomine 
Homogirum.  ^  Quidam  autem  Osirim  dicunl  csse  artis 
hujus  inventorcm.  Quidam  Triptolemum.  ^  El  hic 
qnaestio  est  quomodo  prima  Ceres  ferro  in  Grsecia 
vertcre  terrani  insliluil ;  sed  fcrro  qualicunque,  non 
specialiter  vomere,  aut  aratro. 

3.Stercorandiagrirationem  primusinduxit  i  quidam 
nomine  Stercuiius,  in  Italia.  ^  Cujus  ara  a  Pico  dedi- 
cata  esi.  Hic  plura  instrumenta  agriculturae  reperit, 
primusque  agros  fimavit.  Eumdem  quidam  Satur' 
num  pulaveruot,  ul  majorem  illi  nobilitatem  facerent 


bore  quaeruntur,  ab  incolendo  vocata.  Divitise  enim. 
anliquorum  io  iis  duobus  erant,  bene  pascere  et  bene 
arare.  i  Cultura  agri,  cinis,  aratio,  iotermissio,  in-* 
censio  stipularum,  stercoratio»  occatio,  mncatio. 

2.  Cinis  est  incendium,  »  per  quod  ager  inutilem 
humorem  exsudat. 

Aratio  dicta,  quia  de  a^re  prius  terrae  cuhuram 
exercebant,  antequam  ferri  fuisset  usus  repertus. 
°  Duplcx  est  autem  aratio  :  vernalis  et  autumnalis. 

Intermissio  est  qua  alternis  annis  vacuus  ager  vi- 
res  recipit. 

3.  Stercoratio  est  laetaminis  aspersio.  Stercus  au* 
D  tem  vocatum  vel  quia  sternitur  in  agris,  vel  quia 

extergi  oporteal  quidquid  sordium  in  civitate  redun- 
dat,  sive,quod  verius  est,  a  Sterce, qm  et  Stercutui 
dictus.  Idem  et  fimus  est,  qui  per  agros  jacitur.  ^  Et 
dictus  fimus  quod  fiat  muSt  id  est,  stercu^,  quod 
vulgo  lcetamen  vocatur,  eo  quod  suo  nutrimenlo  lasta 
faciat  germina,  reddatqoe  pinguia  arva  et  fecunda. 

4.  Occatio  est  cum  rustici,  satione  facta,  bubus  di- 
missis,  Hll  P  graodes  glebas  csedunt,  ac  ligonibns 
frangunt;  et  dicta  occatio,  quasi  ohcxcatio^  quod 
operiat.  Occare  igitur  est  operire  terra  semina,  vites, 
vel  arborcs. 

5.  Runcatio  est  a  terra  herbas  evellere.  Nam  rus 


hoc   nomine,  quo  splcodide  sonaret,  et  dignitatem  C  terra  est. 

titoli  compararet.  Sulcus a  sole  vocatus,  quod  proscissus  solem  capiat, 

8tO  CAPUT  II.  Veruactum  dicitur,  quasi  vere  actum^  id  est, v^rno 

De  cultura  agrorum.  aratum, 

1.  Cultura  esi  qua  frumenta  vel  vina  magno  la-         Pro<m5U)estaratioprima,cumadhucduruse8tager« 


*  Cap.  I.  Rerum  rusticarum,,.  complexus  est, 
Hsc  fere  ca  Columell.,  lib.  i,  cap.  i. 

**  Mago  quoque  Carthaginens,  in  xxviii.  Ila  Varr., 
lib.  I  de  Re  rusl.,  cap.  1. 

^  Nec  minusstudium  habuer,  Columell. :  Nec  mi- 
norem  laudem  meruerunt. 

'^  Julius  Atticus.  Quide  vitibus  tanturo  scripsil.  Dc 
quo  Plin.,  in  India,  iib.  xv  el  xvii. 

*  jEmilianus,  Pailadius  Rutilius  Taurus  ^milia- 
nus,  vir  iliuslris.  n 

'  Sive  Columella,  Disjunclionem  pro  conjunctionc 
more  suo  posuit. 

^  Primum  ad  arair.  b,  junxisse  fer,  Ex  Augu.-t., 
xviu  de  Civit.,  cap.  6. 

*»  Quidamautem  Osirim.q,  Tript, E Serv., Georg. i : 
Unci<jue  puer  monstrator  aratri. 

*  kt  hic  qmestio  est.  Ex  eodem  ad  illud  :  Prima 
Ceres  ferr, 

j  Quidam  nomine  Stercuiius,  Ex  Lact,  lib.  i,  cap. 
20.  Idem  Sterces^  et  Stercutus  vocalur  apudAug., 
xviii  de  Civit.  cip,  15.  Stcrculics  apud  Macrob.  lib.  i 
Saturn. 

^  Cujus  ara  a  Pico,  Macrobius,  a  Jano,  Pici  patre. 


*  Cap.  II.  Cultura  agri,  cin,,  ar,^  interm. 
Scrv.,  ad  Georg.  initium  :  Pingues  autemefficit  ter" 
ras  rinis^  intermissio  arandi,incensio  stipularumt 
stercoratio,  unde  etiam  lcetas  ait,  Nam  fimus  qui 
per  agros  jacitur  vulqo  lastamen  vocatur, 

^  Per  quod  ager  inutilem  hum.  exsud,  Yirg.  : 
Atque  exsudat  inutilis  humor, 

"  Duplex  autem  est  aratio,  E  Serv.,  ad  vcrs.  Vere 
novo,  Georg.  i. 

<»  Et  dictus  fimus,  quod  f,  mus,  id  est,  stercus. 
Mus  terram  inlerprelalus  esl  supra,  lib.  ii,  cap.  3. 
Scd  hsec  alicna  puUbai  Chacon,  et  recle;  nam  et 
vcrba  Servii,  quae  retulimus,  ab  Isidoro  fideliter  des- 
cripta  credo,  ei  fimi  etymologise  Rabanus  non  me- 
minit,  diciiur  eiiam  hodie  ab  Italis  stercus  lastame. 

p  Grandes  glebas.  Festus  :  Occare  et  occatorem 
Verrius  putat  dictum  ab  occcedendo,  quod  cmdat 
grandes  globos  terrce,  cum  Cicero  yenustissime 
dicat  ab  occcecando  fruges  satas,  Ubi  glebas,  non 
globoSj  est  hoc  loco  legendum,  sed  priori  etymologia 
usus  est  Varro,  lib.  i  de  Re  rust.,  cap.  31  :  Vineas 
novellas  fodere,  aut  arare,  et  postea  occare^  id  estj 
comminuere,  ne  sit  gleha.  GIoss.,  oceat^  PwXoKoiau 


899 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


m 


6.  Satio  dicta,  qut&i  seminis  actiOt  vel  quasi  sato- 
rum  actio,  Serere  autcm  vocatum,  quia  hoc  coelo 
sereno  faciendum  est,  non  pcr  imbrcs.  Hinc  est  et 
illud  Virgilianum  :  Nudus  ara^  sere  nudus,  Messis  a 
metendo,  id  est,  recidendo^  dicta. 

7.  Seges  autcm  de  semine  dicta,  quod  jacimus, 
sive  a  sectione. 

CAPUT  ni. 

De  frumentis. 
4.  Prima  »  Ceres  coepit  uli  fnigibus  in  Graecia,  et 
haberc  segctcs,  translatis  aliundc  seminibus.  Hujus 
meminit  bvidius  dicens  : 

Prima  Ccres  udco  glebam  dimovit  aratro; 
Prima  dedit  fruges,  alimentaque  miiia  terris. 

2.  ^  Frumenta  sunt  propric  qute  arislas  habcnt; 
*  Fruges  autem  reliqua.  Frumenta  autcm,  vcl  fruges, 
a  frumendoy  hoc  cst,  8t^  a  vescendo^  diclae.  p  Nam 
^  frumen  dicitur  summa  pars  gulae. 

3.  PrimiiicB  proprie  sunt  quse  de  frugibus  prae- 
cerpuntur. 

4.  Triticum,  vd  a  tritura  dictum,  quod  purissi- 
mum  horreo  condatur,  vel  quia  granum  ejus  com- 
molitur  ct  teritur. 

5.  Far  dicitur,  eo  quod  initio  frangeretur- 

*  Apud  antiquos  enim  molarum  usus  nondum  erat, 
Rcd  frumentum  in  pila  missum  frangebant,  ct  Iioc 
erat  genus  molendi. 

6.  '  Adoreum  trilici  genus,  ^  quod  idcm  vulgo 
semen  dicitur.  Ador  quondam  appellatum  ab  edendo^ 
quia  primo  eo  usi  sunt  homines,  sive  quia  in  sacri- 
ficio  ipsius  generis  panis  ad  aras  offerebatur.  Unde 
adorea  sacrificia  dicuntur. 

7.  SUigo  genns  trilici  a  selecto  dictum.  Naro  in 
pane  spedes  ejus  prsecipua  est. 

8.  Trimestre  triticum  ideo  nuncupatum,  quia  sa- 
tum  post  tres  menses  colligiiur;  ^  nam  ubi  proptcr 
aquam,  aliamve  causam,  matura  satio  omissa  est, 
praesidium  ab  hoc  petilur. 

»  Cap.  III.  Prima  Ceres  cospit  uti  frugihus  in 
Grascia.y  Aug.,  xviii  dc  Civit.,  cap.  6  :  Hegnante 
autem  Argo,  suis  uti  ccepit  frugibus  Grascia ,  et 
hahere  segetes  in  agricultura  delatis  aliunde  se- 
minibus. 

b  Frumenta  sunt  prop.  q.  arist.  hab.  E.  Serv., 
Georg.  I,  ad  ver8.St7t^ua  quass.  legumen. 

«  Fruges  autem  reliaua.  At  Serv.,  Mn.  i,  ad  vcrs. 
Frugesque  recept.  —  Errant  {inqmi)  qui  discernunt 
frumenta  a  frugihus. 

^  Nam  frumen  dicitur  summa  pars  gulas.  Servius 
ulrobiquc. 

*  Apud  antiq...  molendi.  E  Serv.,  iEn.  ii,  ad 
illud  :  Et  torrere. 

'  Adoreum  tritici  genus.  Festus  :  Ador  farris 
genuSy  edor  quondam  appellatum,  ab  edendo ;  vel 
quod  aduratur,  ut  fiat  tostum,  unde  in  sacrificio 
mola  salsa  efficitur. 

'  Quod  idem  vulgo  semen  dicitur.  Plinius.  de  Zt^a, 
lib.  XVIII,  cap.  8  :  Est  et  hoic  Italice  in  Campania 
maximeque  semen  appellatur. 

h  Nam  ubipropteraquce^  aliamvecawi.  E.  Colu- 
mell,  iib.  II,  cap.  6. 

*  Alica  Gracum  nomcn  csl.  LnXinum  \mii\i  Frstu:, : 
Alica  (inquit)  dicitur,  quod  alit  corpus.  Cliarisius 


A     6-  ^  Alica,  Gra^cum  nomen  est. 

i  Alicasirum  similc  cst  alicae,  i^ondere  H  bonitate 
praecipuum. 

10.  313  //or^eum  diclum,  quod  praecseteris  gene* 
ribus  frumcnti  aridum  antc  fial,  vcl  quod  spica  cjus  or^ 
diueshabcat  ^  Horum  tria  gcnera.  Primum  hexaticum 
vocatur,  eo  quod  spica  ejus  sex  ordines  habeat,  quod 
quidam  cantherinum  appellant,  quoniam  animalia 
melius  quam  triiicum  pascit,  et  hominos  salubrius 
quam  malum  triticum.  Alterum  distichon,  co  quod 
duos  ordincs  liabcl  hoc  plcriquc  galaticum  vo- 
cant.  Tcrtium  trimestre,  quia  dum  cogit  nccessilas, 
vcrno  seminatur,  et  cclcritcr  colligitur. 

11.  *  Scandula,  a  divisione  vocata.  Duplcx  cnim 
cst,  scanditurque^  id  est,  dividitur. 

n      12.  "*  Centcnum  appellatum,  co  quod  in  plerisque 
locis  jactus  seminis  ejus  in  incremenium  frugis  ren- 
tesimum  rcnascatur. 
Hinc  ct  millium  a  mullitudine  fructus  vocatum. 

13.  Panicium  dictum,  quod  multis  in  regionibusex 
co  panis  vice  homines  sustcnlentur,  quasi  panificium 

Pistum  a  pasto. 

Sesamum^  Gra^cum  nomen  est. 

14.  Farrago  dicta  tifarre.  Estenim  herba  hordea- 
cea  adhuc  viridis,  necdum  granis  ad  maturitatem 
turgentihus. 

15.  °  Spicam  de  maturis  frugibus  abusive  dicimas. 
Nam  proprie  spica  cst  cum  per  culmi  folliculum, 
id  est,  oxtrcmum  tumorcm  aristse,  adhuc  tcnues  ia 
modum  spiculi  emincnt. 

r     16.  <>  Arista  appcllaia,  quod  prius  ips  aarescat. 

p  Culmus  est  ipse  colamus  spicae,  qui  a  radicibus 
nascitur.  Et  dictus  culmusy  quasi  calamus. 

17.  FoUiculus  cst  theca  frumenti,  in  qua  granum 
servaiur  interius.  314  ^  Hsec  supcr  spicam  vallo 
instructa,  munimea,  pra^tendit,  nc  avium  minorum, 
morsibus  spica  suis  fruclibus  cxuatur,  aut  vcstigiis 
prolcratur. 

vero,  lib.  i :  Alicam  sine  aspiratione  dictam  Verrius 
tradityCt  sic  multi  dixerunt;  Lucilius,  xv :  yemo  est 
halicarius  posterior  te.cum  aspiratione  dixit»  Ergo 
sub  judic^  lis  cst. 

J  Alicastrum  simile  est  alicas.  Columell.,  ibid.  : 
Semen  trimcstre,  quod  dicitur  alicastrumy  idque 
pondere  ct  bonitate  cst  vra?cipuum. 

k  Uorum  tria  gener.  Ex  eod.,  cap.  9,  nisi  quod  ad 
D  luo  gcnera  spocies  omncs  horciei  relulit. 

*  Scandula.  AI.,  scandatia.  F.,  scandia.  Sic  cnim 
apud  nos  appcllatur. 

"*C(Jw/enwm.QuodaPlinioscrfl/tfdiciturl.xviii,c.l6. 

"  Spicam  de  mat...  eminent.  E  Serv..  Georg.  ii, 
al  illud  :  Spicca  jam  campis.  eic. 

**  Arista  appel.  Ex  co«l.,  JE(i.  vii,  ad  illud  :  Cursu 
besisset  arista.^. 

»'  Culmus.  Idcm,  Georg.  i,  ad  vers,  Culmumque 
lcv.  stipulasquc:  Cntmus  dicitnr  ipse  calamus,  sti- 
putai  vcro  fotia  qum  amtnuni  culmum. 

i\  Ihr  super  spicam,  etc.  Ambros.,  lib.  Hcxam. 
II!.  cap.  8  :  Tum  supcr  ipsam  spicamvattum  strui- 
trr,  ut  quasi  quadam  in  arccpnetendat,  neavium 
inhiorum  morsibusspirasuis  exuatur  fruciibus,aut 
iL\<iigiis  protcratur.  Expressil  aulcm  Ambros.  lo- 
cum  Ctcer.  ex  lib.  de  Senect. 


601 


ETTM0L06IARUM  LIB.  XVII. 


60i 


18.  »  StipulfB  sunt  folia,  seu  vaginae,  quibuscul- 
mus  ambilur,  alque  fulcitur,  ne  pondere  frugis  cur- 
vetur,  quse  ambiunt  culmum.  Et  dicta  stipulat  quasi 
usta^  et  quasi  ustipula.  Stipula  dicta  ab  usto; 
collecta  enim  messe  uritur  propter  cuUuram  agri. 
Item  stipula,  vel  quia  pars  ejus  uritur,  pars  inter- 
dum  pro  palea  praeciditur. 

19.  Palea  a  quibusdam  vocari  dicitur,  qnod  pala 
venlilciur,  ut  frumenta  purgenlur.  Gentiles  autem 
paleam  a  quadam  Pale  frugum  inventrice  nomina- 
verunt,  quam  Cererem  csse  volunt.  Dequa  Virgilius. 
Te  quoque,  magna  Pales,  et  le  mcmorandc,  canemus. 
Item  aiii  a  pahulo  nuncupatam  dicunt  paleam,  quod 
ea  primum  sola  in  pascendisanimalibus  praebebatur. 
^  Cujus  natura  ex  contrario  tantum  cst  frigida,  ut 
obrutas  nives  fluere  non  sinat;  adeo  calida,  ut  ma- 
lurescere  poma  compellat. 

CAPUT  IV. 
De  leguminibus. 

1.  Legumina  «  a  legendo  dicta,  quasi  electa.  Ve- 
teres  enim  meliora  quseque  legebant,  ^  sive  quod 
manu  legantur,  neque  sectionem  requirant. 

2.  Leguminnm  plurima  genera,  ex  quibus  faba, 
lenticula,  pisum,  faselus,  cicer,  lupinus  gratiora  in 
usum  hominum  videntur. 

3.  Faba  Grsoca  etymologia  a  vescendo  vocabulum 
sumpsit,  81  £^  quasi  faga^  fi^stv  enim  Grsece  come- 
dere  dicitur. «  Primum  cnim  homines  hoc  legumine 
usi  sunt.  Hujus  species  dua;,  quarum  altera  commu- 
uis,  altera  ifigyplia. 

4.  Faba  fresa  dicta,  eo  quod  eam  homincs  fren- 
dant,  id  est,  frangant,  ct  molcndo  comminuant. 

5.  Lens  vocata,  quod  humida  et  lenta  est,  ^  vel 
quod  adhaeret  humi. 


A  6.  i^  Faselus  autem,  et  cicer  Graeca  nomina  sunt, 
^  sed  faselus  vile  genus  lcguminis,  quia  omne  quod 
abundit  vile  est,  hoc  autem  semen  abundanter  inve- 
nilur. 

7.  i  Lupinus  Grsecum  et  ipsum  nomen  est.  De  quo 
Virgilius  :  Tristisque  lupini,  quia  vuUum  gustantis 
amaritudine  contristat ;  unde  eos  prse  amaritudine, 
nec  vermis,  nec  ullum  animai  comedit. 

8.  Medica,  vicia,  ervum,  pabulorum  optima  sunt. 

9.  Medica  dicta,  quia  Medis  translata  cstin  Gra?- 
ciam,  tcmporcJ  quo  cam  Xcrxes  rex  Pcrsarum  in- 
vasit. 

^  Ilaec  semcl  scritur ,  et  decem  annis  permanct, 
ita  ut  quater  vcl  sexics  possit  pcr  annum  recidi. 

10.  ^  Vicia  dicta,  quod  vix  ad  trlplicem  perveniat 
D  fruclum,816  cum  alia  lcgumina  proventum  habeant 

fertilem.  Unde  et  Virgilius  :  Aut  tenues  fetus  vicim. 

11.  Pisa,  quod  ea  pensabatur  aliquid  auri  minu- 
tum.  ™  Nam  pis  aurum  dicitur. 

12.  Ervum  a  Gneco  trahit  vocabulum.  Hoc  enim 
illi  opeScv  dicunt,  quod  dum  sit  quibusdam  pecortbus 
infestum,  "  tauros  tamcn  pingues  cfficit. 

CAPUT  V. 
De  vitibus, 

1.  Vitis  plantationem  Noe  primus  instituit  rudi 
adhuc  saeculo.  Apud  Grsecos  autem  inventorem  vitis 
Liberum  appellant.  Unde  et  eum  gentiles  post  mor- 
tem  deum  esse  voluerunt. 

2.  ^  Vitis  dicta,  quod  vim  habeat  citius  radicandi. 
Alii  putant  vites  dictas,  quod  invicem  se  vittis  in- 

C  nectanl,  vicinisque  arboribus  reptando  religentur. 
p  Est  enim  carum  natura  ilexilis,quia,  quasi  brachiis 
quibusdam,    quidquid    comprchcr.derint  stringunt. 

3.  4  Labrusca  est  vilis  agrcstis ,  quae  in  terrae 


■  Stipulas  sunt  folia,  E  Serv.  et  Ambros.,  ibid. 

^  Cujusnatura  ex  contrar.  tantum  est  frigid,,  ctc. 
Aug.,  lib.  XXI  dc  Civit.,  cap.  7  :  De  paka  sic  frigen- 
te,  ut  fluescere  nivem  non  sinat;  sic  calente,  ut 
maturescere  poma  compeilat. 

*  Cap.  IV.  Legumina  a  legendo,.,  veteres  enim 
meliora  qtueq,  leg,  Serv.,  Georg.  i,  ad  iUud  :  Maxi^ 
ma  quasque  manu  legeret :  Hinc,  inquii,  quidam 
volunt  dictum  legumen. 

^  Sive  quod  m,  leg.  n,  s,r,  Ex  eod.,  ad  vers.  Si» 
liqua  quassante  legumen,  Varro.  lib.  i,  de  Rerust., 
cap.  23,  de  cicero  :  Hoc  enim  quoque  legumen,  ut 
ccetera  quas  velluntur  e  terra,  non  subsecantur^ 
qum  quod  ita  leguntur,  legumina  dicta, 

«  Primum  e.  homin,  hoc  Ug,  usi  sunt,  Plin.,  Ub« 
VIII,  cap.  12  :  Sequitur  natura  leguminum,  inter 
quce  maximus  honor  fabas,  quippe  ex  qua  tenta^ 
tus  sit  etiam  pants, 

'  Vel  quod  adha^et  humi.  Al.,  Humida.,.  Alii 
leniem,  quasi  lenem  diciam  volunt,  ex  verbis  Pli- 
niii  :  Invenio  apud  auctores  cequanimitatem  /ieri 
vescentibus  ea, 

s  Sed  faselus  et  cicer  Grcec,  Cur  cicer  Graecum 
nomen  dixerit,  quaerendum. 

^  Sed  faselus  vile  genus.  Vilemque  faselum  dixit 
Virg.  Reliqua  Serv.,  ibidem, 

^  Lupinus,  Grcecum  et  ipsum,  'Atco  t^;  Xdjcrfi  dictus 
lupinus,  eoque  ciiam  videtur  respexisse  Virgiiius. 

1  Quo  eam  Xerxes  rex  Pers,  Serv.,  Georg.  i,  ad  il- 
lud :  Tunc  te  quoquct  medica,  putres  accipiunt  sulci : 


Hcec  autem  herba  aMedistranslata  estinGrmciam^ 

?uo  tempore  eam  invaserunt,  Plin.jlib.  xviii,  cap. 
6:A  Meais  advecta  per  bella  Persarumjquas  Darius 
intulit,  Scd  cur  Xerxcm  pro  Dario  substitucrit  Isi- 
dorus,  id  anxic  pcrvestigandum  non  putavimus. 

k  Hasc  semel seritur.,,  recidi.Ex  Colum.,1.  ii,c.ll. 

*  Vicia  dicta,  Servius,  ad  verba  Virgilii  ab  [sidoro 
citaia:  itftre  tenubs  ait.  Nam  vicia  vixad  triplicem 
pervenit  fructum.cum  alii  leg,  p.  h.  felicissimum  et 
fertilem,  Ex  his  verbis  Isidorus  notationem  qualem- 
cunquc  confecil.  Sed  placet  Varronis  nobis  etymolo- 
^ia,  lib.  i,  cap.  31  :  Vicia  dicta  a  vinciendo^  quod 
H  item  capreolos  habet,  ut  vitis^  quibuscum  sursum 
y  vorsum  serpit  ad  scapum  lupini,  aliumve  quem^  ut 
hcereaty  id  solet  vincire, 

«"  Nam  pisaurum  dicitur,  ¥.:Nam  indePisaurum 
dicitur,  Serv.,  ^n.  vi,  ad  iliud.  Aspice  Torq.et  re- 
ferentem  :  —  iVamPwaurttm  (inquit)  dicitur  quod 
illic  aurum  pensatum  est,  Sed  rejiciebat  haec  Cha- 
con,  ut  aduUerina. 

«  Tauros  tamen  pingues  eff,  Virg.,  eclog.  3  : 

Ehcn  !quam  piuguimacer  est  mihitaurus  in  ervo  1 

»  Cap.  V.  Vitis  d.  q,  vim  habeat  citius  radican^ 
di.  A  vita  scilicct,  vel  vi. 

p  Est  enimearum  naturaflex,.,  strihg.  Ambros., 
Ilcxam.  cap.  12,  de  Vite  :  Deind^  quia  natura  flexi- 
bilis  (sive,  ut  est  in  veteri  lihro,  fluxilis)  et  caduca 
est,  quasi  brachiis  quibusdam^  ita  claviculis  quid» 
quid  comprehenderit,  stringit, 

«  Labrusca...  terrce,  EServ.,  eclog.  5. 


603 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


«04 


roar^nibas  nasdlar.  Uode  et  labrusca  dicta  a  labris  /|  ^t  ^  sine  lapsu  periculomm  frnctus  suos  suBliaeani 


et  exlremitatibus  terrse. 

4.  *  Codex  dictus;  quasi  caudeas,  Sic  cuim  et  vete* 
rcs  clodum  pro  claudo  dicebant. 
5. 31 7  Sarmentum  a  serendo,qiiasiserimentum, 
^  Malleolus  est  novellus  palmes  innatus  prioris 
anni  flagello,  cognominatusque  ob  similitudinem  rei: 
quod  in  ea  parte  quse  deciditur  ex  veteri  sarmento 
prominens,  utrinque  mallci  speciem  prsebet. 

6.  ^  Spadones  sunt  surculi  fruge  circnles,  ex  ipsa 
appcllatione,  quod  sint  inbabiles  fruclui,  ei  stcrili- 
tate  afTecii. 

7.  ^  Sagittam  ruslici  vocant  novissimam  partem  sur- 
culi,  sive  qaia  longius  recessit  a  malre,  el  quasi  pro- 
sility  seu  quia  acuminis  tcnuitalc  teli  spcciem  praefert. 


ac  sese  vaga  proceritate  diffundant. 

12.  ^Corymbi  sunt  annuli  qui  proxima  quaeque  U- 
ganl,  et  comprehendunt,  ne  longius  laxati  palmitea 
venlorum  flalibus  dissipentur. 

13.  Uvas  dictse,  quod  intrinsecus  homore  snnt  ple- 
nic,  m  succique  ct  pingucdinis.  °  Nam  humidum  est 
quod  exterius  humorem  habet,  uvidum  quod  interius. 

14  Acina,., 

Botrus,.. 

<"  Racemusesi  botrionis  pars,  etbotrioGrsecum  est. 

15.  ^Suhurbance  uvae  quaedam  dicuntur,  quiafru- 
clus  earum  ad  cscam  velut  pomum  in  urbibus  vcn- 
ditur.  Commendat  enim  eas  et  species  et  saporis  ju* 
cunditas  ,  ex  quibus  sunt  prsecoquae,  duracinae,  pur- 


8.  *  Summitates  vilium  et  fruticum /Ia^e//a  nuncu-  B  purcse,  dactyli,  Rhodiae,  Lybicae,  ceraunise,  stepha* 


pantur,  eo  quod  (latu  agitentur. 

9.  '  Palmes  vitis  materia  mollis,  qui  per  novclla 
brachia  emiasus  fructum  affcrt.  Nam  ideo  rustici 
partem  vitis  palmitem  dicunt.  Palmes  enim  deriva- 
tivum  nomcn  est,  quod  nomen  paragogum  dicitur, 
quod  a  palma  derivetur.  Palma  enim  habct  nomcn 
'  prototypum,  quod  dicitur  principalc,  ab  eo  quod 
ex  se  derivatum  faciat. 

10.  ^  Pampinus  est  folium,  cujus  subsidio  vitis  a 
frigore,  vel  ardore  defenditur,  itque  adversus  om- 
nem  injuriammunitur.  Qui  ideo  alicubi  intercisus  est, 
utet  solemadmaturitatem  fructusadmittat,  etumbram 
faclat.  El  dictus  pampinus,  quod  de  palmite  pendeat, 

11.^  Capreo/tdicti,quodcapiantarbores,  suntenim 


nitae,  tripedania?,  unciarise ,  cidonitse.  Durabiles  au- 
tcm  per  totam  hiemem  Yeouculae  ct  Numisianse. 

46.  ^  Prmcoquoi  vocatae,  quod  cilo  maturescant, 
ct  ante  omnes  sole  coquantur.  Has  '  lageos  dicant, 
quod  currant  ad  maturiiatem  velociter,  ut  lepus. 

319  17.  Purpurcae,  a  colore  dicuntur. 

*  Dactyli,  a  longituriine. 

Rhodiae,  et  Lybicae,  a  regionibus  nuncupalae  sunt, 

Ccraunia^  vero,  quod  rubcant,  velut  ignis. 

^  Slophanila^,  a  rolundilale. 

Unciari(i\  a  magnitu<Iine. 

18.  Gencra  autem  uvarum  quae  vino  deservioot 
plurima.  Ex  quibus  ^  aminea  rlicta,  quasi  sineniinio 
id   cst,   sine  ruborc.   Album  eoim  vinum   rcddit* 


cincinniy31S  sive  uncinoli,  quibus  se  innectere  vi-  C  qnx  cum  sii  uoius  nominis,  non  unam  speciem  red- 
tes  et  suspendere  solent  arboribus^  quo  adminicuio  dii.  AmiocH^  duae  geminae,  ab  co  diciae  quod  dupli- 
freti  palmitesi  ventosac  turbinescontemnere  queant      ces  uvas  roiltant. 


•  Codex  d,  q,caudex,  Serv.,Georg.  2\Quin  etcau- 
dicibus  sectis :  CAUDiciBiJsposuit  pro  coDiGiBUs,Jtcu^ 
GAULBif  vro  GOLEif ,  SAURiGEif  pro  soRiGE  dicimus, 

^  Mdlleolus,,,  prasbeat,  E  CoIumeII.',lib.  iii,cap.  6. 
«  Spadones.  Ex  codem  lib.,  cap.  10. 
^  Sagittam,,,  prcefert,  E  cap.  il, 

•  Summitates  vitium,  Ila  berv.,  Georg.  ii,  ad 
Neve  flagellasumma  pete.  Et  Varro,  lib.  i,  cap.  31« 

'  Palmes,  etc.  Qtiod  nomen  mipd^u>-fov  dicitur, 
Gharisias,  lib,  \i\:Suntqu(Bdam  verba^  qu(B  not^^ya 
appellantur,  qua:  a  primitivi  verbi  declinatione  et 
mutationem  et  adjectionem  capiunt, 

«  Prototypum.quod  diciturprincipale.  Idem,Iib.i, 
cap.  de  Analogia:  iVbmma  quasdam  sunt  principaliat 
ouai  Plinius  secundus,  eodem  libro,  faciendi  appel- 
lat,  ut  AQUA ;  ex  quibus  possessiva  nascuntur^  qua: 

PATIBNDI  VOCat,  Ut  AQUALIS. 

*»  Pampinus  est  foliumj  etc.  Ex  Ambros.,  lib.  iu 
Hcxam.,  cap.  12. 

•  Capreoliquod  capiant  arbores,  Varr.  lib.  i,cap. 
bi:  Ex  altera  parte  caprea  dicta,  quod paritcapreo- 
lum,  Isest  coticulus  viteu8,intortuStUt  cincinus  ;is 
enim  vites  utteneat,  serpitad  locum  capiendum,  Ex 
quo  a  capiendocapreolusdictus,  Veriustamencapreo- 
lum  a  nobis  propter  teneritudinem  diclum.  ita  uti  a 
Graecis  (169x01,  id  est,  vituli,  dicuntur  rami  no?clIi. 

j  Ventosac turbinescontemnere. Itaomnino legen- 
dum  ex  veteribus  libb.  Respexitque  ad  Virgilii  verba, 
Georg.  11,  f  jusmodi  de  re  : 

Viribus  eniii  ijuarum,  et  contemncrc  ventos 

Assuescant. 


•i  Et  sine  lapsu  periculor.  —  Lapsu  periculorum 
libb.  omnes ;  pediculorum  quidam  reponunl,  quod 
pediculiet  frucium  et  foiiorum  dicantur.  QuibusPli- 
nius  repugnal  lib.  xv,  cap.  28  :  Dependent  (inquit) 
alia  pediculis  ut  pira,  aiia  racemis  ut  uvas,  et  pal- 
ma,  alia  et  pediculis,  et  racemis  ut  ederce,  sambuci. 
Quid  si  lapsu  periculorum,  dixit  Isidorus  (ut  Catullos 
casus  alios  periculor,)  ?  sine  lapsus  periculo  volebat 
Chacon. 

^Corymbi  sunt  annuli.  Ilem  inf.,  cap.  9  .Corym- 
bis,  quos  annubsvocamus^  nisi  forlecorj^nnt  legen- 
dum.  Hesych.  :  KopujAva  x69(i.o;  xU  YuvatxtrGc  nsptx^a- 
X^Xio;.  Nam  quod  masculino  gencrc  enuniiavit  Isido* 

Orus,  haud  magni  referre  arbilror. 
""Succiqueetpinguedinis.kl^succiquepinguedine, 

"  Nam  humidum  esi,  quod  cxirins,  E.  S.«  ecI.10« 

**  Racemus  est  botrioms  pars,  Ex  eod.,  Georg.  u, 
ad  illud :  Et  turpesavibus  prcedamfert  uva  racemos. 

p  Suburbanx  uvoe.  E.  Columell.,  lib.  111,  cap.  2. 
Vid.  etiam  Pliu.,  lib.  xiv,  cap.  3. 

^  Proecoqu(B.  Serv.  :  Prascia?,  quasi  prmcoqum^ 
guod  ante  alias  sole  coquantur. 

'  Lageos.  Serv.,  ad  Tenuisque  lageos  :  Lageos  est 
qucB  Latine  leporaria  dicitur, 

•  Dactyli.  Dactqlides, 

^  StephanitiE.  Idcm  :  Et  coronatio  naiurce  lusu 
stephanitcs  acinos  foliis  intercnrsantibus. 

^  Aminea  ^.  sine  minio.  E.  Serv.,  ad  illud  :  Sunt 
et  Aminea^  vit.,  Georg.  ii,ubimulta  Picrius  de  voco 
et  de  vini  genere. 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XVU. 


606 


*  Aminea  lanata^  quia  plas  omnibus  lanescit  la- 
Bagiae. 

Bubeliana  dieta,  qaia  ejus  m^teria  rubet, 

19.  Fascinia  minuti  acini  et  durse  catis  avas  habct, 
^DdlHlitale  amineam  sequiiur,  fecunditate  praecedit. 
Qaam  proinde  fceciniam  vocat,  quod  plus  quam  csete- 
re  ftBcis  afferat. 

20. '  Apianas  vinum  dulce  faciunt,  quasi  nisi  cito 
legas,  pluviis,  et  ventis,  et  maxime  apibus  infcslan- 
tar,  quarum  deprsedatione  Apiana?  cognominatse  sunt. 

899  21 .  Balanitce  a  magnitudinc  nomen  sampse  - 
mnt,  PdEXovov  enim  Graeci  glandem  vocant. 

82«  Biturica  a  regione  nomen  sortita  est,  turbines 
el  pluvias,  etcalorcs  fortissime  sustinens,  nec  in  ma- 
en  terra  deBcieas,  hujus  meriti  et  basilisca  est. 

S3.  ^  Argitis  Graecula  vitis,  generis  albi,  fortilis. 

Vitula  materiam  et  brevcm,  et  latum  folium  mit- 
tens,  cujus  fructum  nisi  primo  tempore  colligas,  aut 
ad  lerram  decidet,  aut  humore  putrescet. 

24.  •  Inerticula  nigra  est,  quam  Graeci  amethyston 
TOeant,  boni  vini,  et  lenis,  a  quo  etiam  nomen  traxit, 
qvod  iners  ia  tentandisnervis  habeatur,  quamvisgu- 
stni  non  sit  hebes. 

25. '  Mareoticcn  a  regione  ^gypti  Mareotis  dictae, 
unde  prias  venerunt;  suntenimet  albse  et  nigrae. 

26.  s  UelvoUe^  quas  quidam  varias  appeliant,  nequc 
pnrpurese,  891  neque  nigra} ;  ab  helvo  colore  ita 
dietfle,  sabalbi  tamen  musli.  Hclvum  enim  estnigrum 
candidumque  colore.  Nam  hclvum,  nec  album,  nec 
nigrum  est. 

27.  ^  Terlius  locus  vitium  quie  sola  fccunditate 
eommendantur,  abundanlia  copiosa,  multumque  vini 
flaens. 

20.  *  Vitiscionta  uvas  grandes  magis  quam  multas 
habet ;  nomen  autem  inde  hoc^sumens,  quod  multum 
Tini  flaat. 

1  Syriaca^  vel  quiade  S^rta  allata,  vd  quianigra  est. 
29.  Multa  autem  genera  vitium  sunt,  quse  tamen 
rantatione  loci  et  qualitatem  et  nomen  amittunt. 

*  Aminea  lanata.  Ita  dicitur  aColumellaet  Plinio. 
^  ^  Nobilitate  amineam  sequitur.  Hsec  demomenta- 

nis  Columella,  quas  tamen  cum  rubellianis  et  foece- 
nis  ipse  et  Plin.  coniungunt. 

'  Apianw,  etc.  E  Columell. 

^  Argiiis.,.Visula  materiambrevem.ECo\\ime\h, 
e  auo  visulam  suum  in  locum  restituimus,  quse  hic  n 
nulla  erat.  Nisi  si  quis  vulgatam  leciionem  secutus  ^ 
voftam  pro  visula  malit  legere,  ut  haec  omnia  de  ar- 

Sile  dicttntur ;  sed  accidisse  hic  credo  quod  in  iner» 
eula,  quae  statim  sequitur,  quod  cum  sive  in  Isido- 
ro,  sive  apud  Columeliam,  vox  materiis  inargite  prae- 
eederct^in  visula  materiambrevem  seaueretur,  Iibra- 
rii  sequentia  verba  describerent,  quse  dc  argite  inter- 

Kmda  fuerant,  cum  nomine  ipso  visulae  oniitterent 
oe  sic  fortasse  locus  integer  legendus  :  Ar^tis 
Grofcula  vitis  generis  albi^  fertilis  vastis  matenis  et 
uvis  exuberat.  Visula:  brevem  materiam  et  latum 
foUum^  etc. 

*  Inerttcula,, ,  ,hebes ,  £x  Columell.,  ibid.,  e  quo 
amethyston  reposuimus  invitis  omnibus  libris.  Nam 
vocem  amaracion,  quae  hic  vulgo  legitur,  ex  helvioa- 
eeie  uvis,  dequibus  agitstatim  Columella,  huc  com- 
pnliam,  aiebat  Ghacon. 


Jl     30.  Vitibus  intcr  csetera  magis  ista  convcniunt, 
oblaqucatio,  putatio,  propaginatiOf  fossio. 

31.  ^  Oblaqueare  est  circa  codicem  terram  ape- 
rire,  et  velut  lacus  efficere.  Hoc  aliqui  exeodicare 
appellant. 

32.  Putare  cst  virgam  ex  vite  supervacaam  rese- 
care,  cujus  flagellis  luxuriat.  Putare  enim  dicitur 
purgare,  id  est,  amputare, 

33.  Traducere,  transducere,  Propaginarb  vero 
flagellum  vitis  terrse  submersum  sternere,  et  quasi 
porro  pangere.  Hic  ^  propagines  8JW  a  propagare, 
id  est,  protenderCf  dicuntur. 

Fodere  vero  est  foveam  facere,  quasi  fovere 

CAPUT  VI. 
De  arboribus. 
B  i.  Arborum  nomen,  sive  hcrbarum,  ab  arvis  in- 
flexum  creditur,  eo  quod  terris,  fixis  radicibus,  ad- 
haerent.  Utraque  autem  ideo  sibi  pene  similia  sunt, 
quia  ex  uno  altenim  gignitur.  Nam  dum  sementem 
in  terram  jeccris,  herba  prius  oritur,  dehinc  confota 
surgit  in  arborcm,  et  infra  parvum  tempas,  quam 
herbam  videraB,  arbustum  suspicis. 

2.  Arbustum  arbor  novella,  et  tenera,  in  qua  in- 
sertio  fieri  potest,  et  dicta  arbusta,  quasi  arbcris 
hasta,  Alii  ™  arbustum  locuro^  in  quo  arbores  sunt, 
voluot  accipere,  sicut  salicium.  Sic  et  virectum,  ubi 
virgulse,  et  virentes. 

3.  Arbor  autem  et  fructifera,  et  sterilis ;  arbos  au- 
tem  non  nisi  fruclifera.  Genere  autem  fcminino  ar- 
bores  dicimus,  poma  vero  neutro. 

C      4.  Frutex  brevis  est  appellatus,  qnod  terram  fronde 
tegat,  cujus  plurale  nomen  fruteta;  arbor  alta  est. 

5.  Silva  vero  spissum  nemus,  et  breve.  ^  Silva 
dicla,  quasi  xilva,  quod  ibi  ligna  csedantnr.  Nam 
Grseci  &jXov  lignum  dicunt.  Multa  cnim  Lalina  noroina 
Grsecam  plerumque  etynnologiam  recipiunt. 

6.  Nemus  a  numinibus  nuncupatum,  quia  pagani 
ibi  idola  constiluebant.  898  Sunt  enim  nemora 
arborcs  majores,  umbrosse  frondibus. 


'  Marcoticas.  E  Serv.,ad  vors.  Suntet  Mareotides 
alba:,  Georg.  ii. 

f  HelvolcB.  —  Helvenacas  vocat  Plinius,  nos  vulgo 
hebenes. 

»»  Tertiuslocus,..  fluens.  Huicterlio  locolocushic 
nullus  est.  Itaque  expungendum  ccnseo. 

'  Vitiscionia,  etc.  Viliscioniie  nomen  ignotum.  Do 
spionia  Columella  :  At  spionia  dapsilis  musto  et 
ampliludine  magis  uvarum  quam  numero  ferttlis, 

j  Sijriaca.  Plio.  :  Est  et  nigra  aminasa,  cui  Sy- 
riacas  nomen  imponunt. 

*  Oblaqueare...appeUant.  Ex  Pallad.,  lib.  ii, cap.  1 . 
Vidco  aolaqueare  apud  Auctores  de  Re  rust.  passim 
seribi.  Sed  cur  Golh.  libror.  scriptura  displiceat,  in 
quibus  omnibus  oblaqueare,  si  oblaqueare  est  lacus 
circum  faceref 

*  Propagines  a  propagare,  id  est  protend.  Serv., 
Mn.  IV,  ad  illud  :  Genus  alto  a  sanguine  Teucri : 
—  Proderet,  modo  (inquit)  protenderet,  id  est  pro- 
pagaret. 

»  Cap.  VI.  Arbustum  locum...  salictum.  Verba 

sunt  Servii,  eclog.  3. 

"  Silva  dicta,  p.  xilva.  F.,  «yto,  dictaautem  silva 
M  T^c  OXdc.  s.  pro  aspiratioae  snccedente. 


607 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


60S 


7.  Luctis  est  dcnsilas  arborum  solo  lucem  dclra-  •  arboris  nascilur,  et  quasi  inuiile  ab  agricolis  ampu- 

,Ma     tmrynn.    ani ^rkUt^aci     AA    niini\     nrtn  liiAfint      fiivA  fl  ^   tnhir.    F.f  htno  Hir.him  fif r/vfi//ff/m    niiia  ay  nirnn.  Lnlli. 


hens,  tropo  antipbrasi,  eo  quod  non  laceat,  sive  a 
luce,  quod  ia  eo  lucebant  funalia,  vel  cerci,  propler 
nemorum  tcncbras. 

8.  Salttis  esl  densitas  arborum  alta,  vocata  boc  no- 
miuc,  eo  quod  exiliat  in  allum,  et  in  sublime  con- 
surgat. 

9.  *  Aviaria  secreta  nemora  dicta,  quod  ca  aves 
frequentant. 

10.  *»  Recidiva  arboram  sunt  qua\  aliis  seclis,  rc 
puliulant.  Alii  recidiva  a  cadendo  dicunl,  quia  post 
casum  nascuntur.  Alii  a  recidendo,  et  repuUulanJo 
dixerunt ;  ergo  recidivum,  ubi  mors,  aut  casus. 

11.«  Insitio  dicitur,  cum  fisso  trunco  surculus  fc- 
cundae  arboris  sterili  inseritur  ;  aut  oculorum  impo- 


talur.  Et  binc  diclum  virguUumt  quia  ex  virga  lolli^ 
tur.  Virga,\e\  a  virtute  dicitur,  quod  viminsemul- 
tam  habcat,  vel  a  viriditate^  vcl  quia  pacis  indidum 
est,  quod  vim  rcgat.  Unde  hacutuntur  magi  ad  pla- 
candos  intcr  se  sorpenles,  ^  ct  idcirco  in  ea  hos  sus- 
tinenl  il!igaios.  Hac  etiam  philosophi,  et  i  reges,  ae 
magistri,  etnunlii,  et  legaliutuntjr. 

19.  "^  Flagella  dicuntur,  ut  praediximus,  summffi 
arborum  partes,  ab  eo  quod  crcbros  yentorum  susti- 
ncnt  flatus. 

20.  ^  Cymas  vocatas  (dicunt)  quasi  comas, 
Folia  Graecc  ^uXXa  dicuutur,  inde  est  ad  nos  ho<^ 

nomeu  per  derivationcm  translatum. 

21 .  Flores  nominati  (luod  cilo  detiuant  de  arbori- 


sitiOf  cum,  inciso  corlice,  libro  alienae  arboris  gcr    q  bus,  quasi  fluures,  quod  cito  solvantur.Inhisduplex 


men  immiltitur. 

12.  «^  Planta^  sunt  de  arboribus;  Plantaria  vcro 
quse  ex  seminibus  nala  sunt  cum  radicibus,  et  a 
terra  propria  transfcruntur. 

13.  Cespites  frutices  sunt,  quasi  cuspitesy  vel 
quasi  circa  pedes. 

FrondeSy  quod   ferant  virgulta,  vcl  umbras,  sunt 
autem  causa  umbrarum. 
Oculi  nodi  sunt,  ex  quibus  frondes  excunt. 
.  14.  Aae^M;  appellatur,  quod  quasi  radm  quibusdam 
fixa  tcrris,  in  profunda  dimergitur. 

•  Nam  physici  dicunt  parem  esse  allitudinem  ra- 
dicum  et  arborum.  Alii  radicem  a  similitudine  ra- 
diorum  dictam  putant,  vel  quia  si  eradatur,  non  re- 
pnllulat. 

15.  Truncus  est  statura  arboris  insistcns  radici. 

'  Corticem  vetercs  corucem  vocabant.  Dictus  au- 
tem  cortex,  quod  corio  lignum  tcgat. 

8^4L  16.  K  Liber  est  corticis  pars  interior,  dictus 
a  liberato  cortice,  id  est,  ablato.  Est  enim  me  iium 
quoddam  inter  lignum  et  corticem. 

17.  Rami  sunt  qui  de  trunco  manant,  sicut  a  ra- 
musculis  csetera. 

Surculi  a  prfficisionc  serrce  nuncupati. 

18.^  F^tr^u/umeslquod  deradice  pullulat ;  ramu5 
qui  de  ipso  robore  arboris ;  virga^  quae  de  ramis. 
Proprie  autcm  virgultum  appcllatur,  quodad  radiccm 

^  Aviaria.  E.  Scrv.,  Georg.  2,  ad  illud  :  Rubent 
aviaria  baccis. 

^  Recidiva,  E  duob.  Servii  locis,  JEn.  iv,  ad... 
Recidtva  tnanu ;  ct  JEa.  x,  ad  illud  :  Dum  Latium 
Teucri. 

•  Insitio  d.  cum  fisso  trunco...  immittitur.  Ex 
eod.,  Georg.  ii,  ad  illud  :  Arbutus  horrida.  Ubi 
fisso,  non  in  fixo^  ex  hoc  loco  ct  Maouscript.  Scrvii 
lib.,  Icgendum  est. 

d  PUintm...  Plantaria...  transfer.  Ex  eod..  ibid. 

<*  Nam  physici  dicunt,  elc.  Ex  eod.,  Mn.  iv. 

'  Corticem  veteres  corucem.  —  Corium  lubentcr, 
lcgerini  ex  vesiigiis,  quanlumvis  lubricis,  Tarraco- 
ncns.  Codicis :  Truncus  est  statura  arboris  insistens 
radice,  veteres  quorum  voce  vocabatur. 

8  Liber.  E  Scrv.,  cclog.  10. 

**  VirguUuniy  quiaex  virga.  AI.,  quiahmc  virga. 

•  Et  idcirco  in  ea  hos  sustinent  illigaios.  Ut  m 
Mercurii  c^duceo  \idomus. 


Q 

gratia  :  coloris  et  odoris.  Austro  enimflores  solvun- 

tur,  Zephiro  tiunt. 

22.  Germen  dicimus  surculum  praegnantem,  a  ge- 
rettdo;  unde  et  germinatio. 

23.  Fructus  nomen  accepit  "  a  frumine^  id  est 
eminenle  gutturis  parte,  qua  vescimur.  Inde  et  fruges. 
Fructus  autem  p:oprie  dicuntur  agrorum,  et  arbo- 
rum,  quibus  utique  utimur.  In  animalibusvero  abu- 
sivc  ct  translative  vocaraus  fructum. 

24.  Poma  di-.ta  ab  opimo^  id  cst,  a  copiae  ubertate. 
Matura  395  dicuntur,  quia  apta  sunt  ad  manden" 
dum;  sic  ct  immatura^  quia  priusquam  matnra  fiant, 
dura  sunt  ad  mandcndum. 

25.  Ligna  dicta,  quia  inccnsa  converiuntur  io  lur 
r  men.  "  Undc  ct  lychnum  dicilur,  quod  lumendet. 

26.  liastula  a  toUendo  nuucupata,  quasi  abstu-- 
la.  ^  Fomes  est  haslula  quae  ab  arboribus  exca- 
titur  recisionc,  aut  hastulse  ambustse,  aut  ligna  ca- 
vaia,  a  fungis  nomine  acccpto,  quod  ita  capiat  ignem 
Dc  quo  Yirgilius  :  Rapuitque  in  fomite  flammam. 

27.  p  Torris  lignum  adustum,  quem  vulgus  <t- 
tionem  appcllat,  extractum  cx  foco,  semiustum  el 
exstinctum. 

28.  ^  Quisquili(etSii^\i\'eB  immistsesurculisel  foliis 
aridis.  Sunt  autem  purgamenta  terrarum. 

Caries  putredo  lignorum ;  dicta  hoc  nomine,  qaod 
evcniat  lignis  virtute  careulibus. 

J  Reges  ac  magistri.  Magistri  vel  puerorum,  vel 
magistraius ;  sic  namque  alibi  Isidorus  usurpat. 
D     ^  Flagella  dicuntur.  E  Scrv.,  ubi  sup.,  cap,  B. 

*  Cymas...  q,  comas.  Item  inf..  cap.  i9^cymatqua» 
si  coma. 

™  A  fruminet  t.  eminent.  g.  p*E  Sci*v.,  iEn.  i,  ad 
vers.  Frugesque  reccptas. 

"  Unde  et  lucinium.  F.,  lychnuSy  vel  eUychnium. 

^  Fomes  est  hastula.  Diciiur  a  nobis  hodie  vulgo 
asiiila.  Sed  Festus  :  Fomites  sunt  hastula?  exarbih- 
ribus  dum  ca^duntur  excussce.  Opilius  adustasjam 
vites  vocari  existimat  fomites» 

P  Torris  lignum  adu.^tum.  Hicronym.,  in  Zacbar. 
III  :  Curquasi  torremquemvulgo  titionem  vocant^ 
Jcsum  conaris  obruere,qui  deUahylonica  captivitate 
quasi  semiustus  evasitf 

^  QuisquiUtJe.  Fcstus  :  Quisquiluv^  putant  dici^ 
quidquid  e.r  nrboribus  minutis  surculorum  cadit^ 
velut  quidquid  cadit. 


m 


ETYMOLOGIAAUM  LIB.  XVII. 


610 


3«e  CAPUT  VII. 

De  propriis  nominibus  arborum, 
4.  Palma  ^  dicta,  quia  manus  viclricis  ornalusest, 
vel  quod  oppansis  est  ramis,  in  modum  palmae  ho- 
minis.  Est  enim  arbor  iosigne  vicloriae,  proceroquc 
ac  decoro  virgullo,  diuturnisque  frondibus  vcslita, 
ct  folia  sua  sinc  ulta  successione  conscrvans.  Ilanc 
Gra}ci  Phcenicem  dicunt,  quod  diu  duret,  ^  ex  no- 
mine  avis  illius  Arabifp,  quae  multis  annis  vivcrc 
pcrhibetur.  Quae  du  n  in  mullis  locis  nascatur,  non 
in  omnibus  fruclus  perficit  maluritatem.  Frequcn- 
ter  autem  in  JBgyplo  et  Syria.  Fructus  autcm  ejus 
dactyli,  a  digitorum  similitudine  nuncupati  sunt, 
quorum  ciiam  et  nomlna  varianlur.  Nam  alii  appel- 
lanlur  palmulas  similes  myrobelani.  Alii  Thebaict, 


A  porao '  cydonilum  conficitur.  J  Fit  quoque  cx  ea  ct 
yinum,  quo  languentium  desideria  falluntur.  Nam 
specie,  et  gustu,  ct  odore  cujuslibet  vini  veteris  ima- 
ginem  repraesentat. 

5.  ^  Melimelum  a  dulcedine  appellatum,  quod 
fructus  ejus  incUis  saporem  habeat,  vel  quod  in 
mclle  servelur,  *  unde  el  quidam  : 

Si  tibi  Cecropio  saturata  Cydonia  melle 
Ponentur  dicas:  haec  melimela  placcnt. 

6.  Malum  Punicum  dicitur,  eo  quod  cx  Punica 
regione  sit  genus  ejus  II9S  translatum.  ■  Idem  et 
malogranatum  eo  "  quodinter  corticis  rotunditatem 
granorum  contincat  muliitudinem.  Arbor  autem  malo- 
granata  est  generis  feminini,  pomum  vero  generis 
neulri.  o  Flores  malorum  a  Graecis  appellati  sunt 


qui  el  Nicolai,  Alii  ^  nucales,  quos  Graeci  caryotas  g  xjtivoi;  p  Latini  caducum  vocant.  q  Agrestium  autem 


vocant. 

2.  Laurus  a  verbo  laudis  dicta.  Hac  enim  cum  lau- 
dibus  victorum  capila  coronabantur.  Apud  anliquos 
autem  laudea  nominabatur,  postea  d  littera  sublata, 
ct  subrogata  r,  dicla  est  laurusj  ut  in  auriculis,  quae 
initio  audiculx  diclae  sunt,  et  medidies,  qui  nunc 
wenrf/esdicitur.»  Hanc  arborem  GraeciBocjpvyiv  vocant, 
997  quod  nunquam  dcponat  viri'Utatcm,  indc  illa 
potius  viclores  coronantur. '  Sola  quoquc  arbor  haec 
vulgo  fulminari  minimc  creditur. 

3.  ^  Malum  a  Graecis  dicium,  quod  sit  fructus  cjus 
pomorum  omnium  rolundissimus.  Undc  el  haec  sunt 
vera  mala  quae  vchcmcnlcr  rotunda  sunt.  *»  Malum 
Matianum  a  loco  vocatum  undc  prius  advcctum  cst. 


malorum  flores  Graeci  paeXdbdrix  appellaveruot,  quo* 
rum  alii  albi,  alii  purpurei,  alii  rosei  repcriuntur, 
similcs  floribus  mali  Punici.  '  Negant  medici  mali 
Punici  cibo  corpora  noslra  nutriri ;  sed  eo  sic  opi- 
naniur  ulcndum,  ut  medicari  potius,  noo  alere,  vl- 
dcatur. 

7.  Malum  Persicum  cui  brcvis  admodum  vita  con- 
ccssa  est,  '  trium  gcnerum  esse  fcrtur :  Duracinum, 
Armcnicum,  et  Persicum.  Duracinum  nuncupatufy 
eo  quod  pomum  ejus  ingusin  acorem  referat.  Arme* 
niacum  dicitur,  quod  primum  genus  ab  Armenia  sit 
advectum.  Persicum  vocatnm,  *  quod  eam  arborem 
primus  in  i£gy[)lo  scvcrit  Perseus,  a  quo  se  oriundos 
Ptolemaei  ferebant.  Haec  in  Persidc  fructum  generat 


Nam  mullae  arbores  nominaexprovinciiset  civitati- Q  interfeclorium  ,    apud    nos    autcm   jucundum  ,  ao 
bus  de  quibus  allatae   sunl  acceperunt.   Virgilius 
amantibus  quid  ex  malo  qua^ri  solcat  ostendit. 

4.  Mala  Cydonia  nomen  sumpscrunt  ex  oppido, 
quod  csl  in  insula  Creta,  dc  qua  dicere  solent  Graeci 
urbium     Cretensium  malrcm   Cydoniam,  cx  cujus 


•  Cap.  VII.  Palma  dicta^  quia  man.  vict.  Am- 
bros.,  III  Hexam.,  cap.  13:  Lauruset  palmaadinsi- 
gne  victoricB ;  lauro  victorum  capita  coronantur, 
palma  manus  victricis  omatus  est. 

^  Ex  nomine  avis  illius.  Contra  Plinius,  Iib.  xiii, 
cap.  3.  Ex  arbore  nomcn  avi  inditum  putari  ait. 

*=  Qui  et  Nicolai.  A  Nicolao  Peripatelico,  cujus 
consuetudiue  delectabatur  Auguslus,  sed  causam  non 
uno  modo  referunt  Plinius,  Piutarchus,  Alhcnaeus  ei 
Suidas. 

*  Alii  nucalesj  quos  Grasci  caryotas,  Sic  Plin.  n 
Kapuixioas  vocal  Diosc,  lib.  i,  cap.  149.  B 

•Hanc  arborem  iaKf^ri^  ^-  ^«  ^-w.  d.  viriditatem. 
Hospexisse  quidam  putabat  ad  Hegesippum,  qni  Jib. 
111,  cap.  5,  prope  Antiochiam  lucum  csse  ait,  q;.i, 
quod  semper  vireat,  Daphne  sit  appellatus. 

\  Sola  quoque  hcBc  arbor  fulm.  l*lin.,  lib.  xiv,cap. 
ullim.  :  Fuhnine  sola  non  icitur, 

»  Malum  a  Grcecis  dictum.  Sicsup.,  lib.  xii,  cap, 
\  :  Melo,  quod  sit  rotundissimo  membro, 

^  Malum  Matianum  a  loco.  Aliter  Plin.,  lib.  xv, 
cap.  14.  Sed  idem  Piinius  Maiii  quoque  oppidi  me- 
minit  lib.  vi,  cap.  4. 

'  Cydonitum  conficitur,  Vid.  Pallad.,in  Octob. 

j  Fitquoaue  ex  ea  ymum.  DequoDiosc.,I.v,  c.28. 

^  Melimelum.  Plin.,  lib.  xv.  cap.  14  :  Musteaa 
celeritate  mitescendi,  quce  nunc  melimela  dicuntur 
a  sapore  melleo. 


suavem.  ^^  Horum  aliud  praecox,  aliud  vocatur  aesti- 
vum. 

8.  ^  Medica  arbor  cujus  nomcn  etiam  in  carmini- 
bis  Mantuanis  inclaruit,  asportata  primum  a  Medis, 
undc  et  vocabulum  sumpsil.  <  Hanc  Graeci  xs^p^fXTjXov, 

^  Unde  et  quidam,  Martial.,  lib.  xiii,  epig  24. 

m  Idem  et  malogranatum.  Plin.  xiii,  cap.  19: 
Aliqui  granatum  appellant. 

°  Quod  intra  corticis  rotundiiatem  granorum  con- 
tineat  mult,  Ex  Hieronvm.  Agg.,  ult. 

^  Flores  malorum  a  6rwc,  app.  jttSxivoi.  E  Diosco- 
rid.,  Iib.  I,  cap.  153. 

p  Latini  caducum,  Aurelian.,  lib.  v.  Tard.,  cap.  2: 
Mali  Punici  caduco,  quod  Latini  ampullacium  vo^ 
cant.  Sic  namque  legendum  oxistimo  apud  Aurelia- 
num  a  forma  ampuUae.  Nam  idem,  lib.  iv,  cap.  3,am- 
pullagium  vocari  scribit.  Ego  utrobiquc  ampuliacium 
cum  Chacone  malo.  Mallem  quoque  dixisset  Isidoros 
mali  Punici  caducum  ampullacium  a  Latinis  vocari* 

a  Agrestium  autemmalorum  flores  GrascibalauS" 
/mm,  etc.  E  Dioscorid.,  cap.  155,  7rsp\  PaXau9rf(ov, 
Balauslii  meminit  Plin.  xxvi,  cap.  3,  et  Arnob., 
lib.  VI.  Aivers.  gent, 

^  Negant  Medici.  Id  uno  vcrbo  complcxus  est 
Dioscorides  aTpo^ov  dicens. 

"  Trium  generum.  Pallad.,lib.  ult.,c.  6:  Genera 
eorum  hxc:  Duracina,  prascoqua,  Persica,  Armenica, 

»  Quod  eam  arborem  primus  in  jEgypto^  etc.  Vid. 
Plin.,  lib.  XV,  cap,  13. 

"  Horum  aliud  prcecox.  Quod  a  nobis  albercoquep 
voce  non  prorsus  immutata,  dicitur, 

"  Medica,  etc.  Verba  sunl  Solin.,  cap.  dc  Mtdia, 

^  Hanc  Grasci  ne^p^fiiiXov.  Ita  diciiur  a  Uio^c.^ 


611 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  EPISCOPI 


IIS 


Latmi  citriam  vocaDt,  quod  pomam  ejus  ac  foHa  ce-  a  pit,  et  id  aDgnstum  finit,  sicat  ignis.  Pyras  autem 
dri  odorem  rcferaol.  Malum  cjus  inimicum  veneDis,  arbor,  fructus  cjuspyrttw  est :  cujus  multae  species, 
et  8!99  hoc  est,  quod  idem  poeta  intclligi  voluit 
cum  tradat  ex  illa  fovcri  animam.  «  Haec  arbor  omni 
pene  tempore  plena  est   pdmis,  quae  in  ea  partim 


accrba,  partim  matura,  partim  adhuc  in  flore  sunt  po- 
sita,  qnod  in  cseleris  arboribus  rarum  cst. 

9.  Mella,  quam  GrsDci  loton  appellant,  ^  quse  vulgo 
propter  formam  et  colorem  faba  Syriaca  dicitur.  Ar- 
bor  cst  enim  magna,  fructum  fercns  comestibilom,  «ma- 
jorem  piperc,  guslu  suavem,unde  et  mella  vocaia  esl. 

10  Coccimela,  quam  Latini  ob  colorem  prunum  vo- 
cant,  alii^  amuliitudine  enixi  fnictus  nixam  appel- 
lant.  Gujus  generis  Damascena  melior,  a  Damasco 
oppido,  unde  prius  asporiata  est,  dicta  ;  cujus  solum 


ex  quibus  ^  Crustumia  sunl  pyra  ex  parte  mbeDlia, 
ab  oppido  Crustumio  nominaia. "  Poma  pyri  jumen-* 
lis  imposita,  vel  si  pauca,  vehementer  oneroaa  di- 
cunlur  essc. 

16.  "  Cerasus  a  Ceraso  urbe  Ponli  vocata.  Nam 
Lucullus,  cum  Gerasum  civitatem  Ponti  delesset» 
hoc  genus  pomi  inde  avexit,  et  a  civitate  Cerasum 
appellavil.  Arbor  autem  Gerasus,  pomum  cerasum 
dicilur.  Hoc  etiam  et  ante  LucuIIum  erat  io  Italia^ 
sed  durum,  undc  et  Comum  appellatum  est.  Est  au- 
tem  arbor  apta  hastilibus,  unde  et  Yirgiliua  :  Bona 
bello  comus, 

3dl  17.  Ficus  Latine  a  fecunditate  vocatur.Fera- 


'pomum  stomacho  mcderi  probatur,  nam  csetcra  no-  ■%  cior  enimcsiarboribuscseteris.Namterqualerqueper 


xia  perhibentur.  •  Hsec  solaarbor  gummi  glutinosum, 
et  compactivum  distillat,  '  quo  et  medici  ct  scripto- 
res  ulunlur. 

ii.  8  Elasomeli  n»scitur  in  Palmyra  Syrise  civitate, 
ex  eo  ita  appellata,  880  quod  ex  trunco  oleum  de- 
fluat  in  crassiiuiline  melis,  saporis  suavis. 

12.  b  Epimelis  sorbo  similis,  mediocris  arbor,  et 
flore  candidulo,  dicla,  quod  dulcedine  sit  ejus  fru- 
ctus,  et  acuto  sapore  commisius.  Heec  arbor  setaie 
durat  exigua. 

13.  *  Melopos  arbor  in  Africa  Punica  lingaa  vocata, 
ex  qua  profluit  lentus  succus,  quia  a  loco  Ammonia- 
cus  nominatur, 

14.  i  Mespilus  arbor  spinosa,  fructu  similis  malo- 


singulos  annos  generat  fructum,  atque  altero  matu- 
rescente,  alter  oborilur.  ^  Hinc  et  carica:  a  copia 
nominatse.  Ficus  i£gyptia  fccundior  fertur,  cajus  li- 
gnum  in  aquamissum  illico  mergitur,  et  cum  in  limo 
aliquandiu  jacuerit,  deinde  in  superflciem  sustol- 
litur,  vcrsa  vice  naturae,  quando  madefactam  de- 
buit  humoris  pondcre  residere.  Anlea  athletae  ficis 
aiebantur,  ^  priusquam  eos  Pythagoras  exercitator 
ad  carnis  usum,  qui  fortior  cibus  est,  transtalisset. 
A  scnibus  in  cibo  saepius  sumptae  ficus,  rugas  eorom 
fcruntur  distendcre.  Tauros  quoque  ferocissimos 
ad  ficiarborcmcolligatosrcpcnte  mansucscerc  dicant. 
48.  Caprificus  appellata,  co  quod  parietes  qaibus 
innascilur  carpit,  Rumpit  cnim,  ct  prodit  ex  laicri- 


rum,  scd  paulo  brcviore,  unde  et  appellata,  quod  a  bus  quibus  concepta  esl.  Alii  pulanl  caprificum  dic- 
pilulae  formam  habcant  ejus  poma.  tam  quod  ficus  arbor  cjus  remcdio  fecundetur. 

15.  >^  Pyrus  vocaia  videtur,  quod  in  ignis  speciem         19.  Morus  a  Grsecis  vocala,  quam  Latini  rubum 
deformata  esl,  nam  hoc  genus  pomi  ab  amplo  inei«     appcllant,  co  quod  '  fructus  cjus  velut  virgulti  ru- 


lib.  1,  cap.  167.  Quamvis  scio  suspectam  quibusdam 
hanc  vocem,  qui  xeTpi6[i7)Xov  malunt.  Illud  vero  scien- 
dum  a  Nicandri  intcrprele  vepdvdiiov  dici,  quod  a  no- 
bis  naranja. 

*  Hasc  arbor  omni  fer,..  posita,  E  Serv.,  Georg.ii. 

^  Quas  vuigo,,,  faba  Syriaca.  E  Serv.  Sed  lotos 
a  Plinio  faba  Graeca  ,  ab  Alhenseo  faba  iEgyptiaca 
vocalur.  Dc  Mdla  nihil  comperui. 

•^  Majorem  vipere,  lla  Dioscorides. 

^  Alii  a  multitudine  enixi  fruct.  nixam,  In  mar- 
gine  Codic.  Rom.  sancti  Pelri  hsec  addita  reperisse  se» 
aed  eadem  manu  aiebal  Chacon  :  Hanc  arborem  Ko" 
mani  vocant  prunum,  Hispani  nixum^  Vandali,  ei  n 
Gothi,  et  Suevij  et  Celtiberi  ceruleam.  Retinent  ho-  "* 
die  vestigia  hiyus  vocis  Lusitaoi  ei  Galleci,  qui  pruna 
omnia,  amexas,  sive  ameixas,  dicunt ;  et  apud  Aure- 
lian.,  lib.  iv  Tard.,  cap.  8  :  Pro  decoctione  nixarum^ 
aut  glycirrhizx,  Nixarum  ego  lcgerim ;  quod  autem 
myxa  pro  nixa  lcgendum  quidam  contendunt,exPauIo 
^gin.,  lib.  VII :  Mu^a  ^EvBpcu  xopTCo;  ivzx  (uxp^xEpcc 
{jiv  Tttv  xoxwi{i3/iXb>v,  ^uviaet  Bl  icapanXiioio;.  GonHrmat, 
quod  de  Galecisdiximus.  Nam  m  in  locumn  auteliam 
contra  in  multis  \ocibus  successisse,  passim  videmus. 

^Hascarbor  solagummi,  Ex  Diosc.,lib.  i,  cap.  175. 

'  Quoet  medici,  et  scriptores,  Plin.,  lib.xiii,  cap. 
1 1 :  Utilissimum  pictoribus  et  medicis^  sed  nihil  mulo. 

f  Elasomeli  suavis,  Yerba  suni  Diosc,  lib.  icap.  57. 
Sed.  de  oleo,  non  de  arbore.  Piinius,  iib.  xvi,  cap. 
7  :  Spontenascitur  in  Syrice  maritimis,  quod  elxo- 
meli  vocant,  manat  ex  arboribus  pingue,  crassius 


melle,  resinatenuius,sapore  dulce,Ei  lib.xxiii,cap. 
U:El(Bomeli,quod  in  Syria  ex  ipsis  oleis  manare  di' 
ximus;  et  arbor  fortasse  eodem  nominc  appellata  est. 

^  Epimelis.  Genus  mespili,  ut  ait  Diosc,  lib.  i, 
cap.  171.  Vid.  Macrob.,  lib.  iii,  cap.  19. 

*  Melosos,  Solin.,  cap.  40  :  Et  arbor  est  melops 
(AI.,  melopos)  ex  quaprofluit  lentus  humor,  quem 
ammoniacum  nominamus.  A  Plinio  metopiuni  di« 
citur ;  a  Diosc,  lib.  v,  cap.  98,  agasyllis. 

i  Mespila,,,  quod  pilulx,  Al.,  pirulce, 

k  Pyrus  q.  in  ign,  sp.  deformata,  Sic  Golh.  God.; 
alii.  formata, 

^  Crustumia  sunt  pyr,.,  nominata.  B  Scnr., 
Georg.  II. 

™  Poma  pyri  jument,  Ex  Plin.,  lib.  xxiu,  cap.7. 

°  Cerasus,,,  appellatum  est,  E  Serv.,  Georg.  n. 

®  Hinc  et  caricas  a  copia  nomen,  Est  Caria  ficaum 
fcrlilissima,  auctore  Straoone;  ^ed  haec  adjecta  crcdo 
ab  aliquo  cui  carica  sarcinam  significaret,  quod  His- 
pani  ex  ea  voce  carga^  Itali  carico  fecissent. 

p  Priusquam  eos  Pythagoras exercit,ExVX\n.fib. 
xxiii.  cap.  7.  Scd  hoc  Drornio  cuidam  iribuit  Pausa- 
nias  in  Heliac  posterioribus,  cui  Pytha;;oras  Rhe- 
ginus  fictor  statuam  fecit,  et  quidcm  id  a  Laerlio 
omissum,  qui  Pyihagorae  pugilis  mcminit,  valde  mi- 
ror,  ul  Plin.  deceptus  videri  possil. 

^  Tauros  quoque  ferocissimos,  Ita  Pluiharch.,  lib. 
XI,  ou{i7uoa(ttx.  Id  non  nisi  dc  caprifico  refert  Plinins. 

'  Fructus  ejus  velut  virgulti,  Ex  Cod.  Rom.,  sed 
arbusii,  quam  virgulti  mallcmus. 


(H3 


ETTMOLOGURmi  m.  xm 


614 


bent.  •  Est  enim  morus  silvestris  fmctus  afTereDs,  a  tum  homincs  primum  ad  yiclum  sibi  elegcrant,  unde 
quibus  in  doserlo  pastorum  fames  ac  penuria  confo-      pocta  : 


yelur.  ^  Hujus  folia  superjacta  scrpenli  feruntur  in- 
Cerimere  eum. 

SSn  20.  SycomoruSy  sicut  ei  morus  Grseca  nomina 
sunt.  Dicta  autem  sycomorus,  quod  sit  foliis  similis 
moro.  Hanc  Latini  celsam  appellant  ab  altitudine, 
quia  non  est  brevis,  ut  morus. 

Si.iVuxappellala,  quod  umbra  vel  stillicidium  fo- 
liorum  ejus  proximis  arboribus  noceaL  Hanc  alio  no- 
mincLatini  •  Juglandem  vocant,  quasi  Jovis  glandem. 
Fuit  enim  ha;c  arhor  consecrata  Jovi,  cujus  pomum 
tantam  vim  habel,  ut  missa  inter  suspectos  herba- 
rum  vel  fungorum  cibos,  quidquid  in  eis  virulentum 
est,  exsudet,  rapial  atque  exstinguat. 


Mortales  primi  ructabant  gutture  glandem. 
Prius  enim  quam  frumenti  usus  essct,  antiqui  ho- 
mines  glandevixerunL 

27.  ^  Suberies  arbor,  ex  qua  validissimas  cortex 
nalatorius  extrahilur.  Et  ideo  appeliata  suberies^  eo 
quod  fructus  ejus  sues  edunt ;  porcomm  enim  sunt 
alimenta,  non  homioum,  et  dicta  5tt^mM,^quasi 
subedies. 

28.  Fagus  ct  mculus  arbores  glandifere  ideo  vo- 
calse  creduntur,  quod  harum  fructibus  olim  homines 
vixeriuty  cibumque  sumpserint,  escamque  habaerint. 
Nam  a  assculus  ab  esca  dicta,  °  fagus  vero  a  Grfleco 
vocabulum  traxit ;  ^dbfeiv  enim  Graece  comedere  di- 


22.  ^  Nuces  autem  generaliter  dicuntur  omnia  tecta  d  cilur 
corio  duriori,  ut  pinese,  avellanse,  juglandcs,  casta- 
ueae,  amigdalae.  Hinc  et  nuclei  dicti,  quod  sint  duro 
eorio  tecti.  At  conlra  poma,  omnia  moIUa,  mala  dicta, 
aed  cum  adjectione  lerrarum  in  quibus  antea  nata 
sunt,  nt  Persica,  Punica,  Matiana,  Cydonia,  etc. 

23.  Amygdala  nomen  Grsecnm  est,  •  quse  Lalioe 
nux  longa  vocatur.^  Hancaliinucic/amvocant,  qua- 
si  minorem  nucem.  De  qua  Virgilius  :  Cum  se  nux 
plurima silvis  induetin  florem, Gunciis enim  arbori- 
bus  prior  se  flore  vcslit,  ct  ad  fercnda  poma  arbusta 
sequentia  praevenit. 

24. 9  Avellanag  ab  Avcllano  Campania^  oppido,  ubi 


29. «  Xyliglyconj  quam  Latini  corrupte  siliquam 
Yocant,  ideo  a  Grsecis  tale  nomen  accepit,  eo  quod  li- 
gni  ejus  fructus  dulcis,  ^Xov  quippe  dicunl  lignum 
^Xuxu  dulce.  P  H-ujus  arboris  pomo  snccusexpressus 
acatia  a  Graecis  dicitur. 

30.  ^  Pistacia,  quod  cortex  pomi  ejus  nardiputt* 
ci  odorem  rcferat. 

33A  31.  Finus  arbor  picea  ab  acumine  foliornm 
vocata.  '  Pinum  enim  antiqui  acutum  nominabant. 
Pinum  autem  aliampt/in,  aliam*Graeci  nimai^  vocant, 
quam  nos  piceam  dicimu<>,  eo  quod  desudet  picem. 
Nam  et  specie  sibi  differunt.  InGermaniseauleminsu- 


abundant,  cognominatse  sunl.  >>  Hae  a  Graecis  Ponticas  *  Ii<t  hujus  arboris  lacryma  clectrum  gignit.  Gutta  enim 

appellantur,  eo  quod  circa  Pan/icum  mare  abundent.      deflucns  rigorc  vel  teporc  in  solidilatem  durescil,  e 

25.  Castaneam  Latini  a  Graeco  appcllant  vocabulo.  P  gemmam  facit  de  qualitate  sua  nomen  accipiens,  id 

Hanc  enim  Graeci  xdlTravov  vocant,  propier  ^  quod      ^st,  succinumy  co  quo  succus  sit  arboris.  ^  Pinua 


fractus  ejns  gemini  in  modum  tcsticulorum  intra  fol- 
liculum  reconditi  sunt',  qui  dum  ejiciuntur,  838 
quasi  castrantur.  Haec  arbor,  )  simul  nt  cxcisa 
fuerit,  tanquam  silvam  ex  scse  cxpuUularc  consuevit. 
26.  llex  ab  electo  vocata.  Hujus  cnim  arboris  fruc- 

'  Est  enim  morus  silvestris  fructus  afferens,  Hie- 
ronym.,  Am.  vii,  ad  illud  :  Vellicans  sycomoros,  elc. 
Nobis  autemy  quia  solitudo  in  qua  morabatur  Amos 
nullam  hujuscemodi  gignit  arborem,  magis  videtur 
rubos  dicere,  qui  afferunt  mera,  ac  pastorum  famem 
et  penuriam  consolantur. 

^Hujus  folia  superjacta  scrip.  Verba  suot  Ambros., 
lib.  v  Hexam.,  cap.  8. 

•  Juglandem  vocant,  q.  Jovis  gland.  B  Serv., 
eclog.  8 


creditur  prodesse  cnnctis  quae  sub  ca  seruntur,  sicui 
nux  nocere  omnibus. 

32.Abies  dicta,  quod  prae  casteris  arboribus  longe 
eat,  et  in  cxcelsum  promineat.  ^  Cujus  natura  expers 
est  terrcni  humoris,  ac  proiiide    habiiis  atque  levia 

^  Suberies.  Legitur  haec  vox  apud  Fcst.  in  Stura. 

1  Quasi  subedies.  F.,  suedies. 

^  ASsculus  abesca.Serv.yRd..,  ^sculusimpnmiSf 
Georg.  II  :  ^sculus  arbor  est  glandifera,  quce  licet 
ab  esu  dicta  sit,  tamen  per  ae  scribitur.  Sicut  caila» 
tum,  licet  a  coelo  coelas  habeat  derivationem. 

^  Fagus.  Ex.  eod.,  eclog.  1. 

^  Xyliglycon.  Eamdcm  alii  vel  &iX6x£pac,  vel  xt- 
pdhriov  vocant. 

p  Hujusarboris  pomo  succ.  exp.  acatia,  De  acatia 


^Nuces autem generaliterdicunt,ESeTy,,ec]og.2,  D  I^iosc,  iib.  i,  cap.  424.  Sed  apud  illum  arbor  est» 


Quof  Latine  nux  long,  Serv.,  ad  illud  :  Cum  se 
nux  plurima  :  Plurima  (inquii),  id  est,  longa, 

^Hanc  alii  nuciclam.  AI.,  nucellam,nucedam,nU' 
culam, 

^Avellanas,  ab  AvelLano,  Camp.  opp...  cognom,  E 
Serv.,  Georg.  ii,  ad  illud  :  Planiis  et  durae  cory- 
li,  elc. 

^  Hasa  Grcecis  Pontic,  Sic  Marrob.,  lib  iii,  cap. 
48.  Sed  Athenaeus,  lib.  ii :  Castaneam  nucem  Ponti" 
cam  vocat. 

*  Quodfructus  ejus  gemin,,  eic,  Cum  Graecam  vo- 
rem  dixisset,  tulum  putavit  in  etymologia  ludcre. 
Nisi  haec  aliena  cssc  mavis.  Nam  Casloris,  id  est,  tibri 
meminisse  (quod  quidam  credidil)  ego  minime  puto. 
Simul  ut  excisa  fuer,  t,s,  e,  s.  exp.  c.  Yerba 
sunt  Ambrosii,  Hexam.  lib.  iii,  cap.  13. 


sive  spina  potius  instar  arboris,  e  cujus  siliquis  suc- 
cus  exprimilur.  Et  apud  Plinium  nihil  commune  sili- 
quis  cum  acatia.  Ergo  deesse  hic  credo  aliquid. 

q  Pistacia,  Vid.  Dioscorid.,  lib.  i,  cap.  478,  et 
Plin.,  XXV,  cap.  22. 

'  Pinum  enim  antiqui  acutum  nom,ldem,fSup.j 
lib.  X,  cap.  4.  et  lib.  xix,  cap.  49. 

*  Grwci  Tciuxr^v.  Ex  Ambros.,  Hexam.  iii,  cap.  3. 

<  Pinus  creditur  prodesse  cunet,,e\c,  Ex  Pallad. 
inNovcmb.  Vid.  Theoph.,  lib.  iii,de  Caus.  Plaut., 
cap.  45,  cumPlinius  contra  existimasse  videalur  lib. 
XVII,  cap.  12. 

u  Cujus  natura  expers  est  terreni  humoris,  Vi- 
truv.,  lib.  II.  cap.  9  :  Abies  plurimum  liabensaeris, 
et  ignis,  minimumque  humoris,  et  tcrrenis  leviori- 
busnaturoe  partibus  comparata, non  est  pondcrosa. 


eiS  S.  ISIDORI  HISPALENSIS  KPISGOPI  616 

habctur.  De  qua  Virgilius  :  Etcasusabiesvisurama'  K  crepundiis  illigalnr,  ut  infantem  visu  nigra  noo  ter- 
rinos,  quia  cx  ca  iiaves  fiunt.  Ilanc  quidam  GaUicam      reanl. 


vocant  propter  candorem.  Est  autem  sine  nodo. 

33.  Cedrus ,  quam  Grseci  xi^pov  vocant  :  quasi 
•  jtaiojuvu?  8pub;  uypbv,  id  est,  arboris  humor  arden- 
tiSf  cujus  folia  ad  cypressi  similitudinemrespondent. 
Lignum  vero  jucundi  odoris  est,  et  diu  durans,  nec 
a  linea  unquam  exterminatur.De  qua  Persius:  Et  ce- 
dro  digna  locutus,  Scilicct  propter  durabilem  perpe- 
tuitalem.  *>Unde  et  inXemplis  propler  diulurailatem 
ex  lioc  ligno  lacunaria  fiunt.  ^  Hujus  ligni  resina  ce- 
drea  dicitur,  que  in  conservandis  libris  adeo  estuti- 
lis,  885  ut  perliti  ex  ea,  nec  tineas  patiantur^  nec 
tempore  consenescant.  Nascitur  in  Greta,  Africa,  at- 
qna  Syria. 


37.  PlatanuSf  a  latiiudine  foliorum  dicta,  vel  quod 
ipsa  arbor  patula  sit,  et  ampla.  Nam  izkixQ^  Graeci 
latum  vocant.  Expressit  hujus  arboris  Scriptura  et 
nomen,  et  formam,  dicens:  Quasiplatanusdilatata 
sum  juxta  aquamin plateis.  Est autem tecerrimis fo- 
liis^  ac  mollibus,  et  vitium  similis. 

38.  QuercuSy  sive  qnemus  dicta,  quod  easoUlierant 
dii  gentium  quaerentibus  prsecinere;  arbor  roultum 
annosa,  ™  sicut  legitur  de  quercu  Alambre,  sub  qua 
habitavit  Abraham,  quie  fertur  usque  ad  Constantis 
regis  imperium  per  multassecula  perdurasse.  ^  IIu- 
jus  fructus  galla  appellatur.  E  quibus  una  agrestis 
6{i9axiT7);  dicta,  parva  forma,  sed  firmo  corpore,  at- 


34.  ^  Cyparissus  Grsece  dicitur.quod  caput  ejus  a  B  quc  nodoso,  qua;  mcdicaminibus  et  in  caustis  adhi- 


rotunditate  in  acumen  erigitur,  unde  et  xcovcEtB^c  vo- 
catur,id  est,  altarotunditas.  Hincet  fruclus  ejusco- 
nus,  quia  rolucdilasejus  talis  est,ut  conum  imitetur. 
Unde  et  coniferse  cyparissi  dicuntur.  Hujus  lignum 
cedro  pene  proximam  habct  virtutem.  Templorum 
qnoque  trabibus  aptum,  impcnetrabili  soliditale 
cunquam  onericedit,  sed  ea  qua  in  principio  fuerit 
firmitate  perseveral.  *  Anliqui  cypressi  ramos  prope 
rogum  constiluerc  solebant,  ut  odorem  cadavcrum, 
dum  urerentur,  opprimerent  jucunditate  odorissui. 
35.  '  Juniperus  Grsece  dicta,  sive  quod  ab  amplo 
in  angustam  finiat,  ut  ignis  sive  quod  conceptum  diu 
teneatignem  ;  'adeo  utsi  prunaeex  ejus  cincre  fue- 
rint  opertse,  usquc  ad  annum  perveniant ;  Tcup  ecim 


bctur.  Altera  PdtXovo;  levis,  ac  lenis,  ac  nimium  per- 
forata,  •  lucernarum  tantum  usibus  necessaria. 

39.  Fraxinus  vocari  fertur,  quod  magis  in  asperis 
locis  montanisque  fragis  nascatur.  Hinc  per  deri- 
vationem  fraxinus,  sicut  a  monte  montanas*  De  quo 
Ovidius  :  Et  fraxinus  utilis  hastis, 

40.  P  Taxus  vcnenata  arbor  unde  et  toxica  venena 
exprimuntur.  £x  hac  arcus  Parthi  et  alise  gentes 
faciunt.  Unde  et  poeta :  Ityreos  taxi  torquenturin  ar- 
cuSt  q  Ityrcos  autcm  dicit  Parlhicos. 

837  41 .  Acer,  coloribus  impar. 
'  Hobur  autcm  gencralitcr  dicitur  ex  omni  ma- 
teria  quidquid  est  firmissimum. 
42.  Alnus  vocatur,  quod  alatur  amne,  Proxima 


apud  Grsecos  ignis  dicilur.  ^  Jupinerus  autcm  aha  C  enim  aquae  nascitur,  nec  facile  cxlra  undas  vivit.  Hinc 


parva,  alia  magoa  esi. 

36.  *  Ebenus  in  India  et  JSthiopia  nascitur,  quae 
csesa  durescit  in  lapidem.  Gujus  lignum  nigrum  est, 
el  cortex  levis,  ut  lauri,  sed  i  Indicum  maeulosum 
est  in  parvulis  distinctionibus  albis  acfulvis.  iEihio- 
picum  vero,quod  prsestaniius  accipitur,  io  nullo  est 
88G  maculatum,  scd  cst  nigrum^Ieve  et  corneum.^ 
Eslautem  Mareotica  palasinlndia.unde  ebenus  veniU 
^  Lucanus  :  Ebenus  jtfar^o^i^^inquit.  Ebenusautem 

•  Quasi  xaiofjL^vr,;  8pub<  h-^ph^^  clc  :  E  Scrv.,  ad 
vers.  Procumbunt  picecB^  ^n.vi,  cxquo  hsec  cedrise 
melius  aptareotur,  de  qua  slaiim. 

*»  Undein  templis  propter  diut,  Ex  Ambros.,  iii 
Hexam.,  cap.  13,  et  in  fin.  ps.  cxviii. 

Hujus  ligni  resina  cearea,  Vid.  Viiruv.,  lib.  ii, 


cap.  9. 

^  Cyparissus  Grcec,  dicitur,quod  cav. ejus,  Serv,, 
Mti,  iii,  ad  vers.  Aeria:  quercus:  —  Conus  dicitur 
fructus  cupressi,  et  ipsa  xwvoti^^;  est.  Nam  a  rotun^ 
ditaie  in  acumen  levatur. 

•  Antiqui cypressi  ramos.Ex  eod.,^n.  vi,ad  verg. 
Ferales  ante  cupressos, 

'  Juniperus  Grasce.  —  Janiperus  Latina  est  vox. 
Kam  Graece  apx£u6o(  dicitur. 

'  Adeo  ut  si  prunas  ejus,  ctc.  Ex  Hier.,  epist.  ad 
Fabiolam  126,  mansiune  46. 

^  Juniperus  autem  alia  parv, ,  etc.  Ita  Diosc. ,  lib.  i, 
cap.  104. 

^Ebenusin  Ind.  et  jEthiop,  E  Serv.,  ad  vers.  Sola 
India  nigrum  fert  ebenum,  Georg.  ii. 

j  Sed  Indicum  maculos...  fulvis  E  Dioscorid.,  lib.  i, 
cap.  130. 


et  tenera,  ct  mollis,  quia  in  humccto   loco  nutriinr. 

43.  Ulmus  nomcn  accepit,  quod  uliginosis  locis 
et   humidis  melius  proficit.   Nam  in  monlanis  et 

aspcris  uunus  Iseta  cst. 

44.  "  Larix,  cui  hoc  nomcn  a  Gastello  Laricino 

inditum  est,  ^  ex  qua  tabulae  tcgulis  affixse  flammam 
repellunt,  neque  ex  se  carbonem  ambusue  efficiunt. 

45.  Populus  dicta,  quod  ex  ejus  calce  multitudo 
nascatur.  Gujus  geu us  duplex  est.  Nam  altera  est 

^  Est  autem  Mareottca  palus  in  India.  Serv.,  ad 
vers.  Mareotid.  alb., Georg,  ii :  Mgyptice  (inquit)  Ifa- 
reotis  enim  Mgypti  pars  est;  et  ad  Solalndia  nigrum 
fertebenum  :  Atqui  in  ^gypto  nascitur^sed  Indiam^ 
omnem  plagam  ^thiopice  accepimus. 
8    ^  Lucanus.  Lib.  x. 

n»  Sicut  legitur  dequerc.  Mamb.  etc.  Hieron.,  in 
Loc,  Hebraic.  Quercus  Abraham,  quas  est  Mambre, 
usque  ad  Constantii  (kl.^Constantis)  regis  imperium 
monstrabatur,  et  mausoleum  ejus  in  pra^entiarum 
cernilur. 

"  Ilujus  fructus  galla.  E  Dioscorid.,Iib.  i,  cap.  187. 

^  Lucernarum  tantum  usibus  necessaria.  Ex  Plin., 
lib.  XVI,  cap.  7. 

p  Taxus  venenata  arb.  E  Serv.,  eclog.  9. 

•I  Ityreos  autem  dicit  Parthicos.  Vcrba  sunt  Servii 
eo  loco. 

'  hobur  autem  general.  Servius,  iEn  xii,  ad  vers. 
Inmedioque  focos :  — Robur,omne  lignum^cumsit, 
et  species. 

•  Larix  cui  hoc  cognom.  Ex  Vitruv.,  lib.  ii,  cap.  9. 

*  Ex  qua  tabulof  tegulis  afpx.  Ex  Pallad.;  in  No- 
vemb.,  tit.  15. 


617 


BTYMOLOGIilRUM  LIB.  XYIL 


M 


alba,  altera  nigra.  Alba  autem  populas  dicta,  quia  ||apicibus  apta.  Unde  et  Scriptura  :  Scribe  in  buzo 


folia  ejus  una  parte  sunt  alba,  ajtera  viridia.  Hsec 
ifptur  bicolor  habcns  quasi  noctis  ct  dici  notas,  quae 
tempora  or|u  solis  occasuque  constanl.  *  Generat 
etiam  resioam  circa  Eridanum  fluvium,  vel,  ut  alii 
memorant,  in  finibus  Syrise. 

46.  Tiliam  dicunt  vocatam,  eo  quod  uiilis  sit  ad 
usum  telorum  nitore  et  levitate  jaculandi.  Est  enim 
genus  maleriae  levissimse. 

47.  ^  Salix  dicta,  quod  celeritcr  saliat,  hoc  esl,  ve- 
lociter  crescat,  ^  arbor  lenta,  vilibus  habilis  vin* 
ciendis.  Cujus  seminis  hanc  dicunt  esse  naturam, 
A  ut  si  quis  illud  in  poculo  hauserit,  liberis  careat, 
*  sed  et  feminas  infecundas  efflcit. 

'  Populus  autem,  ct  salix,  et  tilia,  mollis  materiae 
Bont,  et  ad  sculpluram  aptae. 

48.  f  Vimen  vocatur,  eo  quod  vim  habeat  multam 
viroris.  ^  Natura  enim  3SS  ejus  talis  est,  ut  eliam 
si  arefacta  alluatur,  virescat ;  deinde  excisa,  aique 
ia  hamofixa,  radicibus  sese  ipsa  demergat. 

49.  Myricce^  quam  Latini  tamoricem  vocant,  ex 
amaritudine  nominata.  Gustus  cnim  ejus^nimis  ama- 
rus  est.  *  Haec  arbor  in  solitudine  et  saxosa  humo 
nascitur,  ex  qua  eliam  arbore  maleficis  arlibus 
(jLioi^Opa  id  est,  odia  concitari  dicuntur. 

50.  Myrtus  a  mari  dicta,  eo  quod  magis  liltorea 
arborsit.  Undcct  Virgilius  :  Littora  myrtelis  lcetis^ 
sima;  et :  Amantes  littora  myrtos,  Hinc  est,  quod  a 
Graecis  ppCvY)  dicilur.  i  Medicorum  aulem  libri  hanc 
arborem  aptam  scribuot  mulierum  neccssitatibus 
plurimis. 

61.  LentiscuSy  quod  cuspis  ipsiuslcnta  sit,  etmol- 
lis.  Nam  lenlum  dlcimus  quidquid  flexibile  cst,  unde 
et  lentumvimen,'ct  vit?s,  Virgilius:  Et  lentce  vites^ 
pro  flexibiles.  ^  Hujus  fructus  oleuni  desudat,  cor- 
tex  resinam,  qusc  mastix  appellatur,  cujus  plurima 
et  meliorj  in  Chio  insula  gignilur. 

52.  ^  Terebinthus  arbor  Grsecum  nomen,  gencrans 
resiuam  omnium  resinarum  prsestantiorem. 

53.  Buxus  Graecum  est  nomcn  a  Latinis  ex  partc 
cormplum,  icu^oc  cnim  appeilatur  apud  eos,  arbor 
semper  virens,  »  et  laevitate  materise  elementorum 

»  Generat  etiam  resinam,  —  Electrum  vocat 
Dioscorid.,  lib.  i,  cap.  114. 

*»  Salix  dicta,  E  Serv.,  eclog.  1. 

«  Arbor  lent.  vit,  hab,  v,  Ex  Ambros.,  lib.  Hexam. 
III,  cap.  13. 

<>  Vt  si  quis  illud  in  poculo  hauserit,  lib,  careat, 
Ex  Hieron.,  Isai.  v.  Vid.  Plin.,  xvi,  cap.  26. 

•  Sed  et  femin,  infec,  facit,  Ex  Diosc,  lib.  i,  cap. 
437.  At  Plinius  slerilitalis  medicamen  feminis  csseait. 

^  Populus  autemt  salix  et  til,  Ex  Vitruv.,  lib.  ii, 
cap.  9,  ct  Pallad.,  in  Novcmbri,  tii.  15. 

g  Vimen,,.  quodvim  habeat.lmoq^xtisivincimen. 

^  Naturaenim  ejastalisest,,,  demergat,  Ex  Hi- 
lario  in  ps.  cxxxvi. 

1  Ha!C  arbor...  odia  concitari,  Ex  Hieronym.,  Is. 
XVII.  Dicunlur  autcm  Iisec  dc  silvestri  myrica,  non 
de  saliva ;  nam  duo  sunl  genera.  Vid.  Plin., 
Theoph.,  Ambros. 

i  Medicorum  autem  libriy  elc'  E  Serv.,  Georg.  ii, 
ad  vers.  Solido,  Paph.  de  robore  myrtus, 

Patrol.  LXXXIL 


54.  "  Rhododendron  ,  quod  corrupta  vulgo  Loran- 
drum  vocalur,  quod  sit  folii  lauri  similibus,  flore 
ut  rosa.  Arbor  venenala  399  interficit  cnim  anima- 
lia,  et  medctur  scrpentium  vexaliones. 

55.  Herbitum  vocaverunt  pastores  ,  eo  quod  vice 
herbse  praebeatur  pecoribus,  ubi  desunt  pascua. 

56.  ^  Turbiscus  quod  de  uno  cespite  ojus  multa 
virgulla  surgant,  quasi  turbai 

Stipa  vocata  propter  quod  ex  eo  stipentur  tecta. 
Hinc  et  stipula  per  diminutionem. 

57.  Arundo  dicta,  quod  cito  arescat.  Hanc  vcteres 
cannam  vocavcrunt,  arundinem  vero  postea  Varro 
dixit.  Sane  scicndum,  quodLatinumcan;2ade  lingua 
Hebraea  sumptum  est.  Apud  cos  enim  calamus  can' 

B  na  dicilur. 

P  Cicuta  autem  est,  quod  est  inter  canaarum  no- 
dos,  4  dicta,  quod  laleat. 

58.  In  indicis  stagnis  nasci  arundines  calamique 
dicuntur,  ex  quorum  radicibus  expressum  suavissi- 
mum  succum  bibunt,  undc  et  Varro  ait : 

Indica  non  magnum  in  arbore  crcscit  arando. 

Illius  et  lentis  primitur  radicibas  humor. 

Dulcia  cui  neqaeant  succo  concidere  mella. 
59. '  Sambucus  moUis  el  pervia  arbor. 
Rhamnus  genusest  rubiHAOquam  vulgo  senticem 
ursinam  appcllant  asperum  i^imis,  et  spinosum. 

60.  *  Sentix  dicta  a  situ,  quod  esl  terra  incalta, 
in  quae  scntices  spinseque  nascuntur.  Majores  aolem 
noslri  omnem  arborem  spinosam  veprem  dicebant 
quod  vi  prendat. 

61.  Oleaster  dictus,  quod  sil  foliis  olivse  simllibus, 
sed  latioribus  :  arbor  inculta  ,  atque  silvestris  amara 
atque  infructuosa,  cui  insertus  olivae  ramus  vim  mu- 
tat  radicis,ei  vertit  eam  in  propriam  qualitatem.  ^  La- 
cryma  oleastri  arboris,  duplex  est.  Alia  enim  gummi 
simulat  sine  ullus  qualitalis  morsu,  alia  ammonici 
guttam   ex   stiliatione  collectam  ac  remordentem. 

62.  Oliva  Greece  IfXaio^  dicitur-ex  quo  in  Lati- 
nom  tractum  est  ul  oliva  dicatur.  ^  Olea  aatem  ipsa  ar- 
borestfructus  olivay  succuso/eum.Bst  autemarbor  pa- 
cis  insigne,cujus  fructusdivcrsis  nominibns  appellatur. 

^  Hujus  fructus...  gignitur.  Ex  Dioscorid.i  lib.  i, 
cap.  90  et  91. 
l^     '  Terebinthus,  Ex  eod.  cap.  seauenti. 
0     ^Et  lasvitate materias  Scnbe in  ouxcEx  Ambros.I. 
Hexam.iii,  c.  3.  Locusautem  Scripturaelsai.,  c.  xxx. 

^  Rhododendron,  Diosc.,  lib.  iv,cap,  8  :  Fferium 
aliquirododaphnem;  aKi  rhododendron  vocant.  Vid. 
Plin.,  lib.xvi,  cap.  2.  A  nobn  Adelfa  dicitur. 

«  Turbiscus.  Graeci  Thymelea, 

p  Cicuta  autem  est,.,nodos,  B.  Serv.,  eclog.  2. 

<i  Dictoquod  lateat,  Inf.,  cap.  9  :  Cicuta  provter 
quod  in  Thyrso  geniculato  nodos  habeat  occultoSf 
ut  canna,sicut  dicitur  fossa  cosca  qua;  occulta  est, 

'  Sambucus  Goth.  libri,  sabucus, 

•  Sentix  dicta  a  situ.  Lusit  verbis  Virgilii  ;  Per 
loca  senta  situ,  Mn.  vi. 

*  Lacryma  oleastri.Ex  Dioscorid. 

^  Olea  autem  ipsa  arb.  fruct,  oliv.,  etc.  E.  Serv. : 
Sed  truncis  oleas  melius,  Georg.  ii. 


20 


619 


S.  ISIDORI  HISPAI%)S!S  EPISCOPI 


63.  •  0rr^«te5,oliv»6r8Bcaelymologiaasimirilu- 
dine  testieulonim  vocalae,  quos  Gneci  Spyfzi^  vocant. 

s  64.  Radiol(Bt  pro  eo  quod  obloDgae  sunt  in  mo- 
dum  radiorum. 

Paphice  a  Papho  insula  dictae,  unde  prius  allatse 
sunt. 

65.  ®  Lycinias^  eo  quod  optimum  dent  lumen.  Nam 
X^vo^  lumen  est.  Unde  et  lychnum  nomcn  accepit. 
quia  aptum  esl  flammis  et  luminibus. 

66.  Pausia  quam  corrupte  rustici  pusiam  vocant 
viridi  oleo  est  suavi  apta.  ^  Et  dicta  pausia,  quod  pa- 
viatur,  id  est,  tundatury  unde  et  pavimentum, 

84 1  67.  Syria  dicta  proeo  quod  de  Syria  est  al- 
lata,  sive  quia  nigra  est. 

•  Crustumia  eadem  ct  volemis  dicta,eoquod  volam 
complet  magnitudine,  hoc  est,  mediam  manum, 
nnde  et  involare  dicimus.  Quidam  autem  volemum 
Gallica  lingua  honum  et  magnum  intelligunt. 

'  Colymbades  appellatae... 

68«  OleumsiUiem  ab  o/ea  nominatur.Nam,  utdixi- 
mus  K  olea  est  arbor,  unde  derivatum  fit  oleum. 
^  Scd  quod  ex  albis  fuerit  olivis  expressum  vocatur 
Hispanum,B,  Gra^cis  ^[i^axicv  appellatum.Quod  autem 
ex  fulvis  et  nondum  mitibus  fuerit  expressum,t;t'rt(f<; 
appellatur.  Quod  vcro  ex  nimium  maturis,  commune 
dicitur.  Ex  iis  ad  usnm  vitae  primum  est  Hispanum 
secundum  viride,  tertium  commune. 

69.  *i4mtircaolei  pars  aquosa,ab  emer^^mifo  dicta, 
idest,  quod  ab  oleo  seemergat,  etfaex  ejussit.  Haoc 
Graeci  amorgen  vocant  ex  Latina  lingua  trahentes  vo- 
cabulum. 

84^  70.  Gumen  Graecum  nomen  est,  hoc  enim 
x6{&(it  dieunt. 

71.  Resinam  Graeci  ^t^tIvt^v  vocant^^^ov  cnim  Graece 
didtur  quidquid  manat.  Est  enim  lacryma  sudore 
exhalata  cignorum,  ut  cerasi,  lentisci,  balsami,  vel  re-: 
liquarum  arborum ,  sive  virgultorum,  quRp  sudare 
produntur,  sicut  et  odorata  Orientis  ligna,  sicut  gutta 
balsami,  ac  ferulamm,  vel  succinorum,  cujus  lacry- 

•  (hchades.  Orchades  etiam  legi  in  vetnstis  Yirgilii 
libris,  non  ut  vulgo,  orchites,  admonuit  Pierius. 

*»  Radiolas.  Virg.  : 

Orchites  et  radii,  etamara  pausia  bacca. 
Radiolum  vocat  Colum.,  lib.  xii,  cap.  47,  ut  dis- 
tingat  (credo)  a  radio  majore.  De  quo  Cato,  cap.  6. 
/n  agro  crasso  et  caldo  oleam  conditivam,  radium 
majorem  salentinam,  orchitem, 

Lidnim  Liciniae  memiiiit  Plin.,  lib.  xv,  cap.  -2. 
^  Et  dictapausia.  E  Serv. 

•  Crustumia  item^  et  vo/ema.  Pyrorum  genera  haec 
sunt  propterea  inter  oleas  posila,  quod  Isidorus  (ut 
diximus)  Servii  commenlariissineVirgilii  carminibus 
est  usus,  id  illi  fraudi  saepefuit.  Qui  Scrvii  locum  in- 
spexerit,  id  ita  csse  facile  compcrict. 

'  Colymbades  appe//a/^.E.Plin.,Columcll.,Athen., 
lacunam  facie  expleas. 

Olea  est  arhor  unde  derivatio  est  oleum.  Vcrba 
sunt  Servli. 

^Sed  quod  est  alb,  f,  o.  e,  v,  Hispanum  a  Grascis 
6  pi^dbtiov  etc.  Plin.,  lib.,  xii  cap.  7  :  Omphacion  ex 
olea  adhucalbaexpressa,deteriusex  drupa,ita  voca- 
turpriusQuam  cibomaturasitjum  tum  colorem  mu- 
tans;differentiayquodhoc  viride  estilludcandidum, 
forro  de  Hispano  Galcnus.  lib,  vi  do  Simpl.  Mcdi- 


A  ma  dureseit  in  gemmam.  j  Prima  est  resina  ierelnn- 
thina  omninm  praestantior.  Affcrtnr  autem  ez  Arabia 
Petraea,  atque  Judffia,  et  Syria,  Cypro,  et  Africa,  ex 
insulis  quoque  Cycladibus.  Secunda  est  lentiscina, 
quae  mo^^ta;  vocatur  :  ha^cexChio  insuladeportatur. 
Terlia  pinalis,  Quarum  alia  icitu^vt],  alia  mux(vii,  alia 
liquida,  alia  arida,  et  afferuntur  ex  Tyrrhena  Colo- 
phonia.  Unde  etiam  nomen  Colophonta  resinasumpsit 

72.  Pix  Graecum  nomen  est,  quam  illi  nhaan  vo- 
cant.  Alii  volunt  ex  pino  picem  vocari;  ^  baee  a 
Grsecis  appellatur  clonia :  nos  ramalem  dicere  pos- 
sumus,  cujus  ^  probabilis  splendens,  laevis  et  munda. 

73.  ^  Creandarum  arborum  naturaliter  tria  sunt 
genera;  aut  enim  sua  sponte  nascuntur,  autex  semi- 
nibus  fortuitu  jacentibus  surgunt,  aut  ex  radicibns 

tt  pullulant.  Nam  caetera  usus  invenit,  favente  natura. 

74.  "  Omnia  poma  Latinc  neutri  generis  «sse  di- 
cuntur ;  arbores  autem  feminini  snnt  generis,  exceptis 
paucis,  ut  hic  oleaster,  hoc  siler^  ut  Virgilius  :  MoUe 
siler,  Item  hoc  buxum,  licet  et  hasc  huxus  dicatur. 
Nam  supeHluam  quidam  vclunt  facere  discretionero, 
ut  hcec  buxus  de  arbore  dicamus,  buxum  vero  de 
ligno  composito. 

848  CAPUT  Vm. 
De  arhoribus  aromaticis, 

i,  <»  ilroma^a  sunt  quaeqne  fragranlis  odoris,  quae 
India,  vel  Arabia  mittit,  sive  aliae  regiones.  Nomen 
autem  aromata  traxisse  videntur,  sive  quod  aris  hn* 
posita  divinis  invocationibus  aptavideantur,seu  quod 
sese  aeri  insercre  ac  roiscere  probantur.  Nam  qni 
Q  est  odor,  nisi  aer  contactus  ? 

2.   Thus  arbor  Arabiae,  immensa  atqne  ramosa, 

lenissimi    corticis,  p  ramis  ad  kceris  qualitatem; 

amigdalae  modo  succum  aromaticum  fundens  albom, 

et  masticatione  velut  in  pulvcrem  resolutum,  et  ^  eum 

frangitur,  intus  pmgue  est,  et  igni  appositum  facile 

ardesccns.  ^  Et  appcllatur  apud  nos  masculum^  co 

quod  sit  natura  rolundum  in  modum  testiculorum.Re- 

liquum  planum,et  pene  scabrosum,minus  optimum.  * 

cam.  :  Si  oleum  (inquit)  gustatum  stricti  quidpiam 
prasferatf  frigidum  censetur,  quale  est  quod  ab  Ibe* 
ria  advehitur,  quod  Spanum^  lioc  est,  nispanicum, 
nominant,  Meminit  quoque  Hispani  olci  Aurelianus 
saepe,  ut  lib.  iii  Tard.,  cap.  2. 

'  Amurca,.,  ab  emergendo,  Serv.  :  Amurca  per  c 
cribitur,  et  per  g  pronuntiatur. 

n     i   Prima  est  resina  terebinth,^  ctc.  E  Dioseorid., 

Illib.  I,  cap.  9t,  92,  ct  95. 

*■  Hasc  a  Grcecis  appellatur  clonia.  Mendose  ergo 
apud  Dioscoridcm,  cap.  95  :  nCaciaf)  ^h  Oypa,  ^  Ivtot 
xGjvov  xaeXoucri,  cum  lcgcndum  sil  xXGjvov. 

*  Probabilis  splendens,  leniset  munda,  Dioscorid.: 
"^Ecm  Be  xoX^  I)  axCxCouaa,  xa\  XEta,xa\  xaOapdS. 

■>  Creandarum  arhomm,.,  natura.  E  Serv., 
Georg.  II,  ad  vers.  Princip.  arboribus. 

"  Omnia  poma...  liano  composito.  Ex  eodem,  iEn. 
II,  ad  vcrs.  Foliis  oleaster  amaris.  In  eo  quaedam 
omendanda  ex  Isid. 

•  Cap.  VIII.  Aromata  sunt  quasque  f.  od.  q. 
India.  —  Qua^que,  id  est,  quascunque. 

p  Ramisadacerisqualitatem,  etc.  E  Solin,  cap.  46. 
4  Cumfrangiturintuspingue.E.Diosc„\ih.i,csLp,H2. 
'  Et  appellaturapudnosmascul.EiP\in,y\,iiii,c,ii. 
'  Adulteratur  autem  a(fmt>/.  EDioscorid.,  ibid. 


621 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XVII. 


6Si 


Adullcratur  aulem  admisla  rcsina,  sivc  gummi,  sed  f(  moniis  Caucasi,  qiiod  soli  obversum  est,  foliis  ad 


dignoacitur  sua  propriotalc.  Nam  Ihus  igni  impositum 
ardescil,  resina  fumcscit,  gummi  vero  liquescit  cale- 
factum. 

3.  *  Thus  auteni  a  tundendo  diciiUTy  quia  dum  gum- 
mi  guttse  ex  arbore  cadunt  in  glebis  miscentur;  dum 
vero  glebae  in  pulverem  rediguntur,  thus  carpitur,  et 
virgalis  tunditur,  et  sic  inde  manibus  tollitur.  Hoc  et 
Libanum  vocatum  a  monte  Arabise,  ubi  Sabaei  sunt. 
Nam  mons  eorum  Libanus  dicitur,  ubi  thura  colli- 
guntur, 

4.  ^  Myrrha  Arabiae  arbor  altitudinis  quinque  cubi- 
torum,  ^  similis  841 A  spinsequam  axovTcv  dicunt,  cu- 
jus  gutta  viridis  atque  amara,  ^  unde  et  nomen  accepit 
myrrha.  *  Gutta  ejus  sponte  manans  pretiosior  est, 


juniperi  slmilitudinem.  Cujus  silvas  serpentes  ciisto- 
diunt,  scd  incolae  regionis  illius,  cum  matun»  fue- 
rint,  incendunt.  Et  serpentes  igne  fugantur,  et  inde 
ex  flamma  nigrum  pipcr  cfficitur.  Nam  naturapipe- 
ris  alba  est,  "  cujus  quidem  diversus  est  fructus. 
Nam  quod  immaturum  esi^  piper  longum  voeatur; 
quod  incorruptum  ab  igne,  piper  album;qaod  vcra 
cute  rugosa  et  horrida  fuerit,  ex  calore  ignis  traliit 
et  colorem  et  nomen.  Piper  si  leve  est,  vetustum; 
si  grave,  novellum  :  vitanda  est  antem  mercatorum 
fraus.  Solent  enim  vetustissimo  piperi  humecto  ar- 
genti  spumam  aspergcre,  aut  plumbum,  ut  pondero- 
sum  fiat. 
9.  Aloa  in  India  atque  Arabia  gignitur,  arbor  odo* 


elicita  corticisvulnercviliorjudicatur.  Sarmentaejus  B  "^  suavissimi,  ac  summi.  Denique  ligoum  ipsiuSi 


Arabes  ignibus  fovent,  quorum  fumo  satis  noxio,  nisi 
ad  odorem  storacis  occurrant,  plerumque  insanabiles 
morbos  contrahunt.  ^  Myrrha  autem  Trogloditica  ab 
insula  Arabiae  dicta,ubi  mclior  colligitur,  et  purior. 

5.  '  Storax  arbor  Arabisp,  ^  similis  malo  Cydonio, 
cujus  virgula;  intcr  Caniculse  ortum  cavcmatim  1a- 
crymam  fluunt.  Disliliatio  ejus  in  terram  cadens 
mnnda  non  est,  sed  cum  proprii  corticis  scrobe  ser- 
vatur.  IUa  autem  quae  virgis  et  calamis  inhaeserit, 
munda  est,  et  albida  ;  dehinc  fulva  fit  solis  causa,  et 
ipsa  storax  calamitcs  pinguis,  resinosa,  odoris  ju- 
cundi,  humecla,  et  veluti  mellosum  liquorcm  emil- 
tcns.  Storax  autem  dicta,  quod  sit  gutta  arboris 
profluens,  et  congelata.  Nam  Graeci  stiriam  guttam 
dicunt,  Graece  autem  anSpaS  Laline  storax  dicilur. 

6.  *  Bdellium  Indiae  et  Arabise  arbor,  cujus  1a- 
cryma  melior  Arabica.  Est  enim  lucida,  subalbida, 
levis,  pinguis,  J  aequaliter  cerea,  34L5  et  quse  facile 
molliatur,  neque  ligno,  vcl  tcrrae  commista,  amara, 
odoris  boni.  Nam  ex  India  sordida  est,  et  nigra,  et 
majori  gleba.  Adulteratur  autem  admisto  gummi,  qui 
non  ita  amarificat  gustum. 

7.  ^  Mastix  arboris  lentisci  gutta  csl.  Haec  grano^ 
mastix  diclaest,quia  in  modum  granorum  est.  Melior 
aulem  in  Chio  insula  gignilur,  odoris  boni,  *  candoris 
cerse  Punicae.  Unde  ct  splendorem  cutis  pulchri- 
ficat.  Adulteratur  autem  interdum  resina,  vel  thure. 

8.  "*  Piperis  arbor  nascitur  in  India,  et  in  iatere 

•  Tkus  autem  sine  asp,  E  Serv.,  ad  vers.  Molles 
sua  thura  Sab.  Geor^.  ii. 

^  Myrrha  Arab.  arb.  alt.  q.  c.E  Solin. 

«  Similis  spince  quam  ixaveov  vocant,  Serv.,  Georg. 
II :  Acanthus  arbor  est  in  ^gypto  semper  frondens. 
^AxovEo^  dicta^  quia  spinis  plena  est, 

<»  Unde  et  nomen  accepit  Nam  myrrha  c  voce  Hc- 
braea  flnxit,  ut  ilcm  cinnamomum,  nardus,  crocus , 
agallochus,  sive  aloe,  auctorc  Hieronymo. 

*  Gutta  ejus  sponte  man.  E  Solin. 

'  Myrrha  autem  Trogloditica.  E  DioscoriJ.  lib., 
cap.  480;  sed  sinu  fortassc  Icgendum  pro  insula. 

f  Storax  arbor  Arab.  Donntus,  in  Ade1ph.,sc.  1  : 
Storax  (inquil)  ab  odore.  Eadem  vox  legitur  apud 
Solinum.  Styrax  apud  Plio.  et  alios. 

>>  Simihs  malo  Cydonio.  E  Dioscond.,  cap.  80; 
Plinius  12,  cap.  25  :  coioneo  malo  similem. 

^  Bdellium.  Yid.  Diosc.,  cap.  81. 


vice  thymiamatum  altaribus  adoletur,  ®  unde  et  no- 
men  traxisse  creditur. 

10.  Cinnamomum  dictum,quod  cortex  ejus  in  mo- 
dum  cannae  sit  rotundus,  ct  gracilis.  Gignitnr  autem 
in  Indiae  et  iEihiopiae  regionibus,  frutice  brevi  duo- 
rum  lantum  cubitorum,colorc  subnigro,  vel  cuiereo» 
tenuissimarum  virgarum.  Nam  "^  quod  in  crassitudi- 
nemSJO  extenditur,despectui  est;quod  verograei* 
lius  provenerit,eximium.Quod  cum  frangitur,  visilMle 
spiramentum  emittit  ad  imaginem  nebulae,  seu  pnl- 
veris. 

11.  Amomum  vocatum,  quod  veluti  odbremeinim- 
momi  referat.  Nascitur  in  Syria  et  Armenia  :  ^  fm- 
icx  ejus  botrosum  semen  reddens  sibi  coBDezvni, 

Q  flore  albo  vcluli  violae,  foliis  similibus  brionie,  odore 
etiam  bono,  somnos  suaviflcat. 

12.'  Casia  nascitur  in  Arabia,  virga  robusli  eor» 
ticis,  et  purpureis  foliis,  ut  piperis,  Est  autem  virtiH 
tiscinnamomi  similis,sed  potentia  inferior;undepro 
cinnamomi  vlce  duplex  ejus  pondus  in  medicameniii 
admiscelur. 

13.  *  Calamus  aromaticus  a  similitudine  calami 
usualis  vocatnr.  Gignitur  in  India  multis  nodisgeni* 
culatus  fulvus,  fragrans  spiritus  suavitate.  Qui  cmn 
frangiiur,  iu  multas  fit  partes  scis8i1is,simulan8gU8ta 
casiam  cum  levi  acrimonia  remordente. 

14.  (  Balsami  arbor  in  Judaea  intra  lerminos  ttn* 
tum  XX  jugerum  erat.  Posteaquam  eamdem  re^onem 

-.     i   Mqualiter  cerea.  Id  est,  undique  cerca,  Plinius : 
D  Esse  autem  debet  translucidum  simile  ceras. 
^  Mastix.  E  Dioscorid.,  cap.  91. 

*  Candoris  cerm  Punicm.—  Tyrrhenas  ceras,  Diosc. 
Scd  hoc  foriasse  e  Plinio,  qui  ceram  Punicam  candi- 
dissimam  fieri  dicit. 

™  Piperis.. .  similitiuiinem.  E.  Solin. ,  cap.  de  lodia. 

n  Cujus  quidem  diversusest  fructus.  Ex  eod. 

^  Unde  et  nomen  traxisse  creditur.  An  quia,  cum 
GraecisaXussit  area,  ara  pro  area  in  glossis  legit  siye 
Isidorus,  sive,  quod  magis  crcdo,  qui  haec  illi  adjecit. 

p  Nam  qu^d  in  crass...  eximium.  E  SoIin.,enp.  43. 
Yid.  Theophr.,  lib.  ix  dc  Hist.  Plant.,  cap.  5. 

V  Frutexejus  botr osum sem.EDiosc., \ib.  i,cap.l4. 

■^  Casia.  hx  eod.,cap.  12. 

*  Calamus  aromatic.  E  cap.  17. 

^  Balsami  arhor.  E  Solin.,  cap.  48. 


623 


S.  ISIDORI  HISPilLENSIS  EPISCOPI 


684 


Romani  potiti  gunt  etiam  laiissimis  collibus  propa- 
gala  ost,  stirpe  similis  yili,  847  *  foliis  similis  rulx, 
sed  albidioribus,sempcrque  manentibus.  ^  Arborau- 
tem  balsamum, \ignum  ejns  xylobalsamum  dicitur;  fru- 
ctus,  sive  8emeD,carpobalsamum;  succus « opobalsa- 
mum,  Quod  ideo  cum  adjectione  significatur,  ^  eo 
quod  percussus  ferreis  ungulis  cortex  ligni  pcr  ca- 
vernas  eximii  odoris  gullam  distillat;  cav^rna  enim 
Grseco  sermone  i^h  dicitur.  Cujus  guttam  adulterant 
admislo  Cyprino  oleo,  vel  melle.  Sed  sincera  proba- 
tur  a  melle,  si  cum  lactc  coagulavcrit ;  ab  oleo,  si 
instillala  aqua,  aut  admista,  facile  fuerit  resoluta, 
prseterea  si  laneae  vestes  ex  ipsa  pollutse  non  macu- 
laniur.  Adulteratum  quidcm,  neque  lacte  coagnlat, 
et  ut  oleum  in  aqua  supematat,  ct  vestem  maculat. 
f  Balsama  autcm  si  pura  fuerint,  tanlam  vim  habent 
ut,  si  soi  excandueril,  sustineri  manu  non  possint. 

CAPUT  IX. 
De  herbis  aramaticis^  sive  communibus. 

1.  Exstant  et  quarumdam  herbarum  nomina,  quse 
ex  aliqua  sui  causa  resonant,  habentes  nominum  ex- 
planationem.  Non  tamen  omnium  herbarum  elymo- 
logiam  invenies  :  nam  pro  locis  mutantur  etiam  no- 
mina. 

2.  '  Folium  diclum,  quod  sine  uUa  radicc  inna- 
tans  in  India;  liltoribus  coUigitur.  Quod  lino  perfo- 
xatum,  siccant  Indi,  alque  reponunt.  Fertur  autem 
Paradisi  esse  herba  gustu  nardum  referens. 

84S  3.  ^  Nardus  herba  est  spicosa,  unde  et  a  Grse- 
cis  vap^axdxu^  appellata,  quarum  alia  Indica,  alia 
Syriaca  vocalur,  non  quod  in  Syria  nascatur,  sed  quod 
mons  in  quo  invcnitur  alio  lalere  Indiam  spectat, 
idio  Syriam.  Est  autem  Indica  multiformis,  sed 
melior  Syriaca,levis,  fulva,  comosa,  spica  parva,odo- 
ratissima,  cyperum  simulans.  Quod  si  multum  in  ore 
tardaverit,  linguam  siccat.  Nardus  Celtica  a  regione 
Galliae  nomen  traxit.  Nascitur  enim  ssepius  in  Ligu- 
rise  Alpibus,  ^  et  in  Syria,  frutice  parvo,  radicibus 
in  manipulo  coileclis  ligamenlis.  FIos  ejus  tantum 
proptfr  odorem  bonus.  Thyrsi  ejus  atque  radiculte 
utiles  probantur  usibus  nostris. 

^Foliissimilis  rutass.a.  s.  o.m.E  Dioscor.,c  48. 

^  Arbor  autem  baUamum,  E  Serv.,  G^org.  ii. 

«  Opobalsamum.  Quod  ideo  cumadjectionesignif.^ 
etc.  Ex  Hegesipp.,  lib.  4,  cap.  17. 

^  Eo  quoa  percussus  ferreis  ung.  Itaquidem  Diosc. 
et  Thcophrastus.  Melius  Plinius  :  Ferro  laidi  vitalia 
odit.  Et  Tacit.  v  Hist.;*.  Si  vim  ferri  adhibeas,  pavent 
rma?.Hogesipp.,  lib.  i :  Virgultisqueinndsciturfquas 
acutis  lapidibus  ijicidunt  pueri  agricolar, 

•  Balsama  autem,  sipura  fuerint.  E  Serv.,Georg. 
*,  ai  illud  :  Quid  tibi  odorato  referam? 

'  Cap.  IX.  Folium  dictum,   etc.  E  DioScorid.. 
lib.  I,  cap.  il. 
f  Nardus.  Ex  eod.,  cap.  6. 

^ Etin  Syria.—lstria\eger\m,  ex  Dioscorid.,cap.7. 

*  Costum.  Ex  cap.  15. 

J  Crocum  dictum  ab  oppid.  E  Serv.,  Georg.  i,  ad 
vers.  Croceos  ut  Tmolus  odores. 

^  Optimum  autem,  etc.  E  Dioscorid. 

'  Etcu7n  carpiturmanusinficiens.Dmcorid,,:B%' 
-nxuiv  iv  itUati  xi«  x"P*«»  ^oc  esi,  tingens  humecta- 
iione  manus. 


P^  4.  ^  Costum  radix  herbse  esl  nascentis  in  India,  Ari- 
bia,  et  Syria,  sed  mclius  Arabicum;  estenim  album, 
ct  leve,  suave,  jucundi  odoris ;  Indicum  colore  atro, 
et  leve,  ut  fcrula;  Syriacum  vero  pondere  grave,  co- 
lore  buxco,  odore  acri,  summum  tamen  album,  leve, 
aridum,  gustum  incendens. 

5.  J  Crocum  dictum  ab  oppido  Ciliciae  quod  voea- 
tur  Coriciumf  quanquam  et  alibi  nascatur,  scd  non 
tantum,  vel  tale,  quale  in  Cilicia.  Unde  et  a  potiore 
parte  nomen  accepit.  Nam  multae  res  nomina  sump- 
serunt  a  locis  ubi  plus  provcnit  et  melius  aliquid. 
*■  Optimum  est  autem,  quod  fuerit  recens,  odoris 
boni,  albedine  parva,  porreciae  longiludinis,  inte- 
grum,  et  neque  in  fragmenla  comminutum,  inspira- 
tione  bona,  ^  et  cum  carpitur,  manus  inficiens,  et 
Q  levitcr  acre.  Quod  si  ejusmodi  non  fuerit,  aut  ve- 
tustum,  ^  aut  infusum  agnoscitur.  Adulteratur  autem 
admisto  crocomagmate.  Augendi  quoque  ponderis 
causa  spuma  argenii  conlrita  adjicitur,  et  proditur, 
si  pulverulentum  reperitur, "  atque  decoctum  ab  odore 
proprio  fueritlapsum. 

349  6.  ^  Crocomagma,  expressis  aromalibus  cro- 
cini  unguenli,  atque  informato  sedimine  in  pannus- 
culos  fit,  et  ideo  sic  appellatur. 

7.  '  Asarum  nascitur  in  umbrosls  montibus,  vfoliis 
casise  similibus,  inter  quae  flos  juxta  radicem  purpn- 
reus,  in  quo  semen  coniinetur  uvarum  simile,  radi- 
cibus  pluribus,  atque  tenuisshnis,  et  bene  redolenti- 
bus,  et  est  virtute  similis  nardo. 

^  Phu  nascitur  in  Ponio,  foiiis  oleastro  similibus. 
C  8.  Cyperus  a  Graecis  vocatur,  quod  habeat  virtutem 
fervenlem.  •  Radix  ejus  est  junci  trianguli,  foliis  por- 
ri  similibus,  radicibus  nigris,  sive  contiguis,  in  simi- 
litudinem  olivarum  odoralissimis,  atque  acerrimis. 
Nascitur  in  paludibus,  ^  atque  vacuis  locis.  Traditnr 
etiam  alia  species  cyperi  quae  in  India  nascitur,  et 
appellatur  lingua  eorum  gingiber. 

9.  ^  Iris  Illyrica  a  similitudine  Iris  coelestis  no- 
men  accepit.  Unde  et  Lalinis  arcumen  dicitur,  quod 
flos  ejus  coloris  varietate  eumdem  arcum  coelestem 
imitetur.  Illyrica  autem  dicitur,  quia  in  IUyrico  pluri- 

"  Aut  infusum.  Dioscorid.,  pE6pEY{i.ivoc,  id  est,  di' 
lutum. 

»  Atque  decoctum.  Id  est,  defrutum.  Dioscorid.  : 
Ka\  xb  T^v  ua^jL^v  l^(jLaT(A)8T)  xuyx^£iv.  Qui  decoctum  hic 
H  subslituunl,  quid  decoquere  sit  non  satis  vident. 
**     **  Crocomagma.  Dioscorid.,  cap.  26,  et  Piin.,  lib. 
XXI,  cap.  20. 

p  Asarum.  E  Dioscorid.,  cap.  9. 

4  Foliis  casias  similibus.  Imo  hederse  similibus 
Dioscor.  ^Xka  lx<^v  xivah)  6{Mia.  Et  Plinius.  lib.  xil, 
cap.  13,  hederce  joliis.  Ergo  xaaa(a  pro  xioa^  legisse 
videtur  veius  Dioscoridis  inlerpres,  quo  est  usus 
Isidorus. 

'  Phu.  E  Dioscor.,  cap.  10.  Plinius  lib.  xii,  cap. 
11. 

*  Radix  est  junci  trianguli.  Hoc  cauli  tribuit 
Diosc.  :  KauXbv  Yb)vt(A>5v). 

*  Atque  vacuis  locis.  Contra  Dioscor.  :  'Ev  xdictM; 
2pYaat(Mi;,  id  est,  cultis ;  error  ergo  interpretis,  qui 
dppr^  forlasse  legil,  aut  d^pYoaffjioic. 

"  /ris  IUyrica.  E  Dioscor.,  cap.  1. 


625 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XYII. 


62« 


ma,et  violeotissima  esl :  species  cjus  foliis  gladioU  si- 
millbus,  radice  aromatica,  odoris  boni. 

iO,^  Acorum  foliis Iridis  siroilibus,  radicibus  sapo- 
ris  ^acerrimi,  sed  odoris  jucundi,  propter  quod  ct 
aromatica  est. 

*  Meu.,. 

**  Cardamomum.., 

35011.<>S9umum,meliusquodiaEuphratcnasci« 
tur  quam  quod  in  Arabia,  fulvum,  multiflorum,  pur- 
pureum,  tenue  odoris  rosei,  cum  manu  fricatur,  gustu 
multum  incendit  linguam,  aique  mordet.Hujus  '  flos 
oX^vavOoc  dicitur.  ''AvOo^  enim  Graece  flos  nuncupatur. 

12.  Thymum  appellatum,  quod  flos  ejus  odorem 
referU  De  quo  Yirgilius  :  Redolentque  thymo  /ra- 
grantia  mella. 

13.  ^  Epithymum  Graecum  nomen,  quod  Latine  di- 
eiinrflos  thymi.N^m  flos  Grsece  thymum  vocalur.Est 
autcm  flos  lymbrae  similis. 

14.  *^  Sampsuchus  est,  quem  Latini  amaracum  vo- 
cant.  Gojus  nominis  usum  Virgilius  etiam  ad  Vene- 
rem  referens  ait : 

Ubi  mollis  amaracus  ilium 
Floribus,  ct  dulci  aspirans  complcclilur  umbra. 
Apta  cst  autem  hsec  herba  ungucntis.  '  Unde  et  no- 
men  traxit  amaracus  a  pucro  cujusdam  regis,  qui  ca- 
su  lapsus  dum  ferret  ungucnta,  novum  et  gratissi- 
mnm  ex  confusione  odorem  creavit. 

15.  i  Hyacinthus  herba  est  habens  florem  purpu- 
renm.  Traxit  autem  nomen  a  puero  quodam  nobili 
qui  in  saltibus  inler  purpureos  flores  repcrtus  est  in- 
terfectUH^deditque  nomenherbifi35i  pueriiisfuneris 
casus.  ^  Est  auicm  radice  et  flore  bulbi  similis,  pue- 
ros  a  pubertate  rclinens. 


^  16.  ^  Narcissus  herba  fabulose  impositum  comen 
habet,  a  quodam  puero  cujus  membra  in  hunc  flo- 
rem  transierunt,  qui  et  nomen  Narcissi  in  appella- 
tione  custodit,  ct  decus  pulchritudinis  "  in  candore 
retinet  foliorum. 

17.  Rosa  a  specie  floris  nuncupata,  quod  rutilante 
colore  rubeat. 

18.  Lilia  laclei,  floris  herba,  unde  et  nuncupatSj 
°  quasi  liclia,  <>  cujus,  dum  candor  sit  in  foliis,  aurl 
tamen  species  intus  effulget. 

19.  P  Fto^aproptervimodorisnomenaccepit.  ^  Hu. 
jus  genera  sunt  tria,  purpureum,  albumf  melinum, 

20.  '  Acanthus  herba  iEgyptia  sempcr  frondens, 
spinis  plena,  flexili  virgulto. 

21.  In  cujus  imitaiione  arte  veslis  ornatur,  quse 
B  acanthina  dicitur,  et  acanthis  dicla. 

22.  *  Hedera  dicta,  quod  arboribus  reptando  ad-^ 
hcereat,  De  qua  Virgilius  : 

Inter  victrices  hederam  tibi  scrpere  lauros. 
Alii  hederam3d9  aiunt  vocatam,  ^quod  hcedis  supra 
laciis  abundantiam  in  escam  a  veleribus  prsebebatur. 

23.  "  Hederae  frigid»R  lerrse  indiccs  sunt  »ecundum 
physicos.  Nam  antipharmacum  cbrietatis  est,  si  quis 
potus  hedera  coronctur. 

24.  Elleborum  memoranl  in  Graecia  circa  Ellebo- 
rum  qucmdam  fluvium  plurimum  gigni,  atquc  inde  a 
Grscis  appellari.  Hoc  Romani  alio  nomiae  veratrum 
dicunt,  pro  eo  quod  sumptum,  motum  mcutem  in 
sanitatem  reducit.  Duo  suni  autcm  genera,  ^  album 
et  nigrum. 

C  25.  Acone  portus  cst  Bilhyniae,  qui  proventu 
malorum  graminum  usque  adeo  cclebris  cst,  ut 
noxias  herbas  aconita  illioc  nomincmus.y  Nam  toxica 


*  Acorum,  Ex  cap.  2. 

**  Acerrimi  saporis^  sedodoris  jucundi.  Vox  saporis 
deerai  in  omnibus  iibris,  quam  e  Dioscor.  reposui- 
mus;  illc  enim :  Apu^ACa^  xfi  Ysuaci,  xa\  zfi  6a[».fl  oux  h^Hi, 
Plinius  quoque,  Gustu  acres,  odore  non  ingratas, 

^  Meu.,,  Vid.  Dioscorid.,  cap.  3. 

**  Cardamomum,..  Idem,  cap.  5,ollib.  ii.cip.  185. 

*  Schcenus  melior,\\d.  Dioscorid.,  cap.6.  Qui  pri- 
mam  laudcm  Nabathieo  Schoeno,  secundam  Arabico 
tribuit,  Libycum  inutilcm  csse  ait.  Caeicra  conve- 
niunt. 

'  Flos  scha^nantos.  — Squinantos, ^\md  Pallad.,  in 
Octob.,  tit.  14.  Apud  Aurelianum  non  scmel,  men- 
dose,  sed  ita  fortasse  tunc  et  profwTcbaut  ct  scri-  |^ 
bebaot.  0 

'  Epithymum.  Dioscorid.,  lib.  iv,  c.<p.  179,  Ij:(- 
6upiov  •ujxov  ETc\v  ivOo^.  Vid.  Plin.,  lib.  xxvi,  cap.  8. 

**  Sampsuchus,  Ita  quoque  ab  Aurcliano  ct  Hosy- 
chio ;  ab  aliis  sampsuchum  effcrlur. 

*  Unde  et  nomen  amaracus,  E  Serv.,  Mw.  i,  Vbx 
moliis  amaracus  illum, 

i    Hyacinth.  Serv.,  eclog.  3,  et  Ovid.  lib,  x. 

*  Est  autem  radice,  et  flore  bulbi.  Vid.  Diosco- 
rid.,  lib.  iv,  cap.  63. 

'  Narciss.  Ovid.,  lib.  iii. 

"  /n  candore  retinet  folior. — Florum  polius,  nisi 
/b/ta /lorum  inlclligas,  ut  mox  de  liliis,  ex  Ambros., 
cujus  dum  candor  sit  in  foliis.  Diosc,  Mo^  \vjx6s. 

°  Quasi  liclia,  Al.,  quasi  liglia. 

*  Cujus  dum  candor  sit  in  fol„.  effulget.  Verba 
sunt  Ambros.,  Hexam.  iii.  cap.  8. 


p  Violapropter  virn  odoris,  —  Doloris  libri  omnes, 
praeter  Rom.,  mendose,  ut  apparct,  Ambros.  :  In 
quibus  nescias,  speciesne  amplius  ftorum,  an  vis 
odora  delectet.  « 

<i  Hu^us  genera  sunt  ^rta.Quatuor  retulit  Diosco- 
rid. :  Xwxbv,  [xtiXivov,  xuavouv,  Tcop^upouv.  Tria  Plinius : 
Purpureoiy  luteoi,  alhce. 

'  Acanthus,  Locus  conflalus  ex  tribus  Servii  locis, 
Georg.,  II,  ^n.  i,  et  cclog.  4. 

■  Hedera,  Feslus:  Hedera  dicta^  quod  hasreat,  sive 
quod  edita  petat,  vel  quia  id  cui  adhmserit  edat. 

^  Quod  hcedissupra  kk;^t«a6und.,etc.GoIumeIl,,hb. 
vii,cap.  6,de  H8edis:(2ut  ubi  editi  sunteodemmodo^ 
quo  agni,  educantur,  nisi  quod  magis  haidor,  lat" 
civia  compescenda,  et  arctius  cohibenda  est;  tum 
super  lactis  abundantiam  samera,  vel  cythisus,  aut 
hedera  prasbenda, 

"  Heaera?  frigidce  terrce  indices.  E  Servio,Georg. 
II  :  Hederce  paudunt  vestigia  niqrce. 

"  Album  et  wt^rum.QuaeposlhaecIegunturinqui- 
busdam  Edilis  absuntab  omnibus  Manusc.  Suntvero 
Ambrosii  verba,  lib.  iii  Hexam.,  cap.  9.  Quae  pro- 
lUerea  hicascribemus  : «  Hancaulemperiti  loquunlur 
cscam  essc  et  alimoniam  colurnicum,  eo  quod  natu- 
rali  quodam  lempcramento  sui  corporis  vim  pabuli 
nocentis  evitant...,  »  elc,  usque  ad  salutem. 

»  Aconeportus  est  Bithynice.qui  proventu  malor, 
gr.  E  Solin.,  cap.  55. 

y  Nam  toxica  venena  ex  eo  dict.  Piin.,  lib.  xvi, 
cap.  10  :  Sunt  ei  qui  taxica  hinc  appellata  dicant 
venena,  quoe  nunc  toxica  dicimus. 


6S7 


S.  ISmORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


tenena  ex  eo  dicla,  qcod  ex  arboribus  taxeis  expri. 
mantur,  maxinie  apud  Canlabriam. 

S6.  *  Euphorhium  dlctiim,  quod  ejus  succus  ocu- 
lorom  aquat  visum.  Cujus  vis  tanta  cst,  ul  duris  car- 
nibus  superadjecta  citius  coqui  compellat.  Nascitur 
in  muUis  locis,  sed  plurima  in  Mauritania. 

27.  ^  Laser  herba  nascitur  in  monte  Oscobagi,  ubi 
el  Ganges  fluvius  oritur,  ^  cujus  succus  diclus  pri- 
mnm  lacsir^  quoniam  manat  in  modum  lactis,deinde 
asa  derivante,  laser  nominatum  est.  Hoc  853  est, 
a  qoibasdam  opium  Cyrenaicum  appcllatum  quoniam 
et  apud  Cyrenas  nascitur. 

28.  ^  A  loe  hcrba  amarissimi  succi. 

*  Panace  herba  fragrantis  odoris,  thyrso  ferulse 
similis,  ex  qua  profluit  succus,  qui  opopanace  dici- 
tar,  crocens  ct  pinguis,  odore  gravis,  et  amarissimus. 

Galbanum  succus  est  ferulae. 

29.  Dycta  est  mons  Cretae,  ex  quo  dyctamnum 
herba  nomen  accepit,  propter  quam  apud  Virgilium 
eerva  vulnerata  saltus  peragral  Dyctaeos.Tantae  enim 
potentiae  est,  ut  ferrum  a  corpore  expellat,  sa;;ittas 
excutiat;  unde  et  ejus  pabulo  ferse  percussse  sagit- 
tas  a  corpore  inhserentes  ejiciunt.  '  Hanc  quidam 
Latinoram  poleium  Martis  dicunt  propter  bclli  tela 
excutienda. 

30.  >  Mandragora  dicta,  quod  habeat  mala  suave 
olentia  in  magnitudinem  mali  Matiani.  ^  Unde  ct 
eam  Latini  malum  terrce  vocant.  ^  Hanc  poetse 
ivOp<i>7c6{jLop^ov  appellant,  quod  habeat  radiccm  for- 
mam  hominis  simulantem.  i  Cujus  cortex  vino  mistus 
8ft4  ad  bibendum  datur  iis  quorum  corpus  propler 
curam  secandum  est,  ut  soporati  dolorem  non  seu- 
tiant.  Hujus  species  duae  :  femina,  foliis  lactucae  si- 
milibus,  ^  mala  generans  in  similitudinem  pruno- 
ram.  Masculus  vero,  foliis  betae  similibus. 

31.  ^  Papaver  herba  somnifera.  De  qua  Virgilius 
Lethceoferfusa  papavera  somno,  Soporem  enim  lan- 
guentibus  facit.  Ejus  alia  est  usualis,  alia  agrestis, 
ex  qaa  fluit  >»  succus,  quem  opium  appellant. 

•  Euphorbium  dict,  Elymologiae,  opinor,  memi- 
nisse  isidorus  noluit,  et  hic,  ut  ssepe  alias,  aliquid  a 
Braulione»  vel  poiius  a  posteris  addilum.  Plinms  ab 
Baphorbo,  Jubse  rcgis  medico,  nomcn  duxisse  putat. 

\  Laser  herb.  n.  in  monie  Oscohagi,  AI.,  Osabagi, 
Quis  vero  hic  mons,  nos  ad  conjecturam  evadere 
Dunquam  quivimus. 

•  Cujus  succus  diclus  primum  lacsir,  Soiin.,  cap. 
4C  :  Ihctum  primum  lac  sirpicum,guoniam  manat 
in  modum  tacteum;  deinde^  usu  aerivante,  laser 
nominatum.  Columella  vero,  hb.  6:  Radix.quam 
fi^hion  Grceci  vocant,  vulgus  nostra  consuetudine 
laierpitium  ajfpellant.  Et  diversum  fuisse  laserpi- 
iiim,  a  sirpo  videtur.  Plautus  in  Rudente  : 

Teque  oro,  et  quseso,  si  speras 
Tibi  hoc  anno  multum  futurum  sirpe,  etlascrpiiium. 
Yid.  Plin..  lib.  xix,  cap.  3, 

*  Aloe  herb.  a.  «.  Dioscor.,  lib.  iii.  cap.  25. 
•Panaces.  E  Dioscor.,  lib.  iii,  cap.  55. 

'  Hanc  quidam  latinorum  pulegium.  Plin.,  lib. 
n,  cap.  14. 

«  Mandragora  dicta,  quod.  Ne  hic  qui^icni  <lo  v-- 
riloquio  cogitavit. 
^  Unde  et  eam  Latini  fnalum  terras.  Diosco- 


/1  32.  Colocynthis  cucurbita  agrestis,  et  vehementer 
amara,  quse  similiter,  ut  cucurbita  flagclla,  pcr  ter- 
ram  tcndit.  "  Dicta  autem  colocynthis,  quod  sit  fru- 
ctu  rotundo,  atque  foliis,  ut  cucumis  usualis. 

33.  «  Centauream  Grseci  vocant,  quoniam  a  Chi- 
rone  Centauro  fertur  reperta.  Eadem  et  Xt|ivi^<;io^, 
quia  locis  humectis  nascitur.  Eadem  et  fel  terroe 
propter  amaritudinem. 

34.  Glycyrrhiza  Graece  ex  eo  dicta,  qnod  dulcem 
radicem  habeat,  yXuxu  enim  dulce  Graeci  dicunt.  Ea- 
dem  df$\<);o{,  quia  sitientibus  sitim  sedat. 

35.  p  Dracontea  vocata,  quod  hasta  ejus  varia  nt 
in  modum  colubri,  similitudinemquc  draconis  imite- 
tur,  vel  quod  eam  herbam  vipera  timeat. 

36. 4  Chelidonia  ideo  dicitur,  vel  quod  advontu  hi- 
£  rundinum  855  videtur  erumpere,  vel  quod  puilis  hi- 
rundinum  si  oculi  auFerantur,  matres  eorum  illis  ex 
hac  herba  mederi  dicuntur. 

37.'  Heliotropium  nomcn  accepit  primo,  quod 
aestivo  solstitio  floreat,  vel  quod  solis  motibus  folia 
circumacta  convertat.  Undc  ct  a  Latinis  solisequia 
nuncupatur.  Nam  et  solc  oriente  flores  suus  aperit ; 
idem  se  recludit,  cum  sol  occubuerit.  Ipsa  est  quam 
Latini  iniubum  silvaticum  vocant.  *  Hsec  et  verruca- 
ria,  quod  extinguat  verrucas  ex  aqua  pota,  vel  in  ca- 
taplasmate  posita  abstergat. 

38.  ^  Pentaphyllon  a  numero  foliorum  dicta,  unde 
esmLsLliniquinque  /o/mmvocant  :  herba  adeo  man- 
da,  ut  purificationi  et  templis  adbiberi  a  geniilibas 
solita  esset. 
Q  39.  ^  Hyssopus  herba  purgandis  pulmonibus  apta. 
Unde  et  in  Veteri  Testamento  per  hyssopi  fasciealos 
aspergebatur  agni  sanguine,  qui  mundari  volebat. 
Nascitur  in  pctris  hserens  saxo  radicibus. 

40. «  ReubarbarumyhViQ  reuponticum :  ilIud,quod 
trans  Danubium  in  solo  barbarico ;  istud,  quod  circa 
Ponlum  coiligitur,  nominalum  est.  Reu  aulem  radix 
dicilur.  Reubarbarum  ergo,  quasi  radix  barbara. 
Reuponticum,  quasi  radix  pontica. 

rid.  :  T(o[iiaio$  MdtXa   xavtva,  o(  hl  MdXa   Ts^^^atpia. 

*  Hanc  poetoi  anthropomorphon.  Quos  imitatas  est 
Columella  : 

Quamvis  somihominis  vesano  graminc  fcta 
Mandragorae  pariat  florcs.moestamque  cicutam. 
i  Cujus  cortex  vino  mist.  K  Dioscor.,  I.  iv,  cap.  76. 
H     ^  Mala  generans  in  similiiudinem  prunorum.  Dio- 
•'scor.  :  MijXa  ouoi?  l{x^£p>i,  id  e&i,  sorborum. 
'  Papaver.  Dioscor.,  lib.  iv,  cap.  65. 
"*  Succus  qnetn  opium  vocant.  Sic  Plinius,  lib.  xx, 
cap.  18.  Dioscor,,  rbv  ir.dn. 

".  Dicia  autem  coUocynthis  quod  s.  f.  r.  Ncque  hic 
est,  ({uod  in  ciymologm  morcris.  Dioscor.  :  Kofjcbc 
jcspifSpT);,  O[xcio{  o^atpa  [aeoy),  mxpo^  {^^^upio^. 
"  Centauream.  R.  biosc.,  iii.  c.  9,  et  Plin.  25,c.  6. 
p  Draroniea.  Kx  eol.,  lib.  ii,  cap.  196. 
n   Chelidonia.  Ex  eod.,  lib.  ii.  cap.  211. 
^  Heliotrop.  Vid.  Dioscor.,  lib.  iv,  cap.  193,    c.t 
Pin.,  lib.  XXII,  cap.  21. 
'•*  Hcec  et  verrucaria.  Vid.  Pliii. 

*  Pentaphyilon.  E  Dioscor,  lib.  iv,  cap.  42. 
^Hyssopus  herbapurgand.  pulm.^cic.  Ex  Au^ust., 

ia  ps.  L. 
▼  Reubarbarum.  Vid.  Dioscor.,  lib.iii,  cap.  2. 


w 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XVU. 


630 


41.  %o«cyamo5  aGraecis,  aLatinis  herba  calicu- Hadhaereat  terrae.  Hac  multi    pro   olere  vescunlar. 


laris,  quod  calculi  ejus  in  figuram  cantharorum  nas- 
cantur,  ut  est  mali  Punici,*quorum  ora  serata  sunt, 
habentia  intrinsecus  semina  papaveris  350  similia. 
H«c  herba  et  insana  vocatur,  quia  ejus  usus  pcri- 
culosus  est.  Deniquc  si  bibatur,  vel  edalur,  insaniam 
facit,  vcl  Eomni  imaginem  torpidam.  Hanc  vulgus 
milimindrum  dicit,  propter  quod  alienationem  men- 
tis  ioducis. 

42.  Saxifraga  vocata,  quod  semen  ejus  petras  in 
vesica  frangat,  aique  comminuat. 

Geniiana  nomensumpsit,  ut  medici  memorant,  ab 
inventore,  radicibns  aristolochiae  similibus.  Nascitur 
sub  Alpibus,  atquc  Galatia  Asiae. 

Saiureia  calida,  et  prope  ignita.   Unde  illi   et 


51.  ^  Herpyllu^i  quac  apud  nos  serpillus  vocatur, 
pro  eo  quod  radices  ejus  longe  serpant,  Eadem  et 
mairisanimula,  propler  quod  menstrua  moveat* 

52.  •  Aristolochia  dicitur,  quod  mulieribus  felis 
optima  sit.  Nam  supersessa  post  partum,  matricem 
beneficio  vaporis  expurgat.  Hujus  herbae  genera 
sunt  duo  :  quaruna  una  aristolochia  roiunda  dicitur» 
proptcr  quod  rotundam  radicem  habeat;  aliera 
aristolochia  longa,  quia  longam  radicem  habet,cum 
ramis  et  foliis  longioribus,  quam  etiam  et  dO' 
ctylitem  vocant,  quod  sit  radicc  robore  digitali,  et 
longa. 

53.  J  Erigeron  nomen  a  Graecis  dicitur^  quod  vere 
primo  senescat .  Unde  ct  eam  Latini  senecionem  vo- 


nomen  inditum  credunl,  quod  pronos  facit  in  Ve-  D  cant.  Nascitur  per  macerias. 


nerem. 

43.  Satyrion  dicta  a  Satyris,  propter  incendium  li- 
bidinis,  ^  quam  vulgus  stingum  vocal,  Venerem  enim 
suscitat.  Eadem  eiorchiSf  quod  radix  ejus  in  modum 
tesliculorum  sit,  quos  Graeci  ^px^t  vocant,  Item  et 
leporina^  propter  quod  caulcm  mollem  emiltal. 

4i.  Urtica  vocatu,  quod  laclus  ejus  corpus  adu- 
rat.  Est  enim  igncae  omuino  nalurae,  ct  tactu  perurit 
unde  et  pruriginem  facit. 

45.  «  Artemisia  herba  Diana;  a  gcntilibus  conse- 
crata  est,  unde  ct  nuocupaia,  Graece  cnim  Diana 
ipx£(jLi(  dicitur. 

46.  ^  Chamasmelos  Graece  dicta,  quod  mali  Ma- 
tiani  odorem  habeat,  sitque  brevis,  terraeque  viciua. 


54.  ^  Psyllios  dicta,  quod  semen  pulicis  simile 
habeat.  Unde  eam  Latini  herbam  pulicarem  vocant. 

55.  ^  Hierabotaney  ideo  a  Graecis  hoc  nomen  ac- 
cepit,  quod  ™  remediis  ac  ligamentis  hominum,  et 
purificationibus  sacerdotum,3MI  *  gcntilibos  proba- 
retur  apta.  Unde  et  eam  pontifices  sagmen  appdla- 
b&nt,  quasi  sancimen^  haec  verbena^  quia  pura. 

56  "  Pa/mru5herba  asperrima,  et  spinosa. 

°  StruthioSf  quam  quidam  herbam  lanariam  vo- 
cant,  eo  quod  plerique  lanam  ex  ea  lavent.  Nascitar 
in  locis  cultis. 

Splenos  dicta,  quod  splenem  auferat. 

57  Cimicia  propter  similitudinem  cimicis.  Unde 
et  eam  Graeci  xop{ov  vocaverunt.   Nascitur  in    locis 


47.  Chamcedrys  a  Graecis  appellatur,  quod  sit  bre-  (2  asperis  atquc  cultis. 


vis,  et  per  terram  stata,  et  minuta  foliis  parvis- 
sirois. 

48.  «  Paeon  quidam  medicus  fuit,  a  quo  Pasonia 
herba  perbibetur  inventa,  ut  Homerus  dicit.  Hanc 
qiiidam  glychysiden  vocant,  quod  dulcis  saporis  sit, 
vcl  pentorobon  a  numero  granorum,  vel,  ut  alii 
dactylosam  a  digitorum  similitudine.  Nascitur  in 
silvis. 

49.  Buglossos  a  Graecis  dicta,  eo  quod  folia  asper- 
rima  ad  modum  357  linguas  bovis  habeat. '  Quae  mi- 
rum  in  modum  ob  sapientiam  nutriendam  vino  infun- 
denda  a  veteribus  memoratur.  Coovivii  quoque  hila- 
ritatem  praebere  fertur.  Pro  olere  ctiam  sumitur. 

50.  9    Arnoglossos^  id  est,  agni   linguUj  quae  a 


58.  Marrubium,  quod  Graeci  prasium  dicunt,vo- 
catum  propler  amaritudinem.   Nascitur  in  campis. 

59.  P  Pulegium  apud  Indos  pipere  pretiosius  est. 
^  Habet  autem  vim  thermanlicam,  calefaclt,  et  dedu- 
cit,  extenuat,  et  purgat,  et  digerit. 

60  ^Absinihium  Graecum  nomen,  cujus  probabi- 
Iiu8  est  quod  in  Ponti  regione  nascitur,  unde  et  ab^ 
sinthium  Ponticum  nominatur. 

61. '  Symphyton  Graece  dictam,  eo  quod  tantam 
in  radice  virtulcm  habeat,  ut  frusta  camis  aspersa 
in  cacabo  coagulet. 

62.  ^  Polypodium^  herba  cujus  radix  hirta,  atqne 
crinila,  ui  cst  polypuSy  ex  quo  derivaturo,  ut  poly^ 
podion  diceretur.  "  Nascitur  in  teneris  petrarum  ter- 


Romanis   plantago  dicitur,  quod    planta   ejus  cito  Q  ris,  sivc  quercubus  vicinis. 


•  Quorum  ora  seraia.  Dioscor.  Vid.  alii. 

^  Quam  vulgusstingum,  F.,  scind  cum.  Vid.  Dios- 
cor.,  lib.  III,  cap.  135,  ct  Plin.,  lib.  xxviii^cap.  28. 
c  Artemisia.  Piin.,  lib,  xxv.  cap.  7. 
^  Chamcemelos,  Dioscor,  iii,  cap,  154. 

•  Pa!on,  Idem,  cap.  157,  et  P!in.,  xxv,  cap.  4. 

'  Quas  mirum  in  modum  obsap.^elc.  Ob  lastitiam; 
ita  enim  reddidit  Plinius  (£U9po(76vr,v)  quae  cst  apud 
Dioscor. 

«  Arnoglo^sos.  Dioscor.,  ii,  cap.  153. 

*»  Herpyllus.  Vid.  Serv.,  eclog.  2. 

•  Aristoloch.  Plin.,  xxv,  cip.  8,  ct  Dioscor,  iii. 
cap.  4  ct  5. 

j  Erigeron,  E  Diosc,  iv,  cip.  97. 

^  Psyllios,  ExDiosc.  et  Plin. 

^  Hierabotane  Vid.  Plin.,  xxv,  cap.  9,  et  xlu. 


cap.  2,  et  Diosc. 

^Remediisac  legationibus. — Ligamentis  libriomnes 
male.  Plin.,  lib.  xxii,  cap.  2  :  Quoniam  non  aliunde 
sagmina  in  remediis  publicis  fuere,  et  in  sacris 
lcgationibus  verbence. 

n  Paliurus.  E  Serv.,  eclog.  5. 

°  Struthios.  E  Dioscorid.  el  Plin. 

p  Pulegium  apud  Ind,  p.  pretiosius.  Verna  sunt 
Hicronvm.,  cpisl.  83,  ad  Evagrium. 

a  Hahet  autem  virtutem  therm  ,etc.  Ex  Dioscor., 
lil).  iii,cap.  36.  Sed  absunt  haec  a  veieribus  lib. 

'  Absirithium,  E  Dioscorid. 

"  Symphyton.  Ex  eod. 

*  Polypodium.  Ex  eod. 

"  Nascitur  in  teneris  petrarum  terris.  Id  est,  in 
muscosis  pctris.  Si  ita  licet  interpretari  verba  Diosc» 


634 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


63.  •  Poliona  Gnetcis^  a  Latinis  omnimorbia,  quod 
muUis  morbis  subveniat.  Nascitur  in  montibus  et  du- 
ris  locis. 

859  64.  b  Scammonia,  quam  latini  acridium 
TOcant,  herba  succi  plena,  qua^  colligitur  sub  cavata 
radice.  Denique  terram  rotunda  cavitate  fodiunt; 
tnm  suppositis,  aut  cochlcis,  aut  nucis  foliis  excipitur 
8UCCUS,  atque  siccatus  aufertur.  Yenit  autem  saepius 
probabilior  ex  Mysia  Asise.  Huic  conlrarius,  atque  fal- 
8U8  ex  Syria,  alquo  Judsca. 

65.  «  Daucus  foliis  feniculi  similis,  thyrso  bipalmis. 
Citocatia  dieUij  quod  ventrem  cito  depurget,quam 

vuigus  corrupte  citocatiam  vocat. 

66.  ^  Lappa  dicta,  quod  habeat  caulem  ingentem 
per  terram  disposita.  Haec  herba  a  Graecis  ^iXivOpa)- 
no{  vocatur,  quod  vestibus  hominum  inhaereat  ob 
asperitatcm  sui.  Nascitur  juxta  muros. 

67.  Capillus  Veneris  vocatus,  sive  quod  deiapsos 
post  alopeciam  capillos  recreat,  vel  quod  capillorum 
fluores  coercet,  vel  quod  sit  virgulis  nigris  lenibus 
cnm  splendore,  quasi  capilli.  Nascitur  in  aquosis  locis. 

68.  *  Rubia  dicta,  quod  radix  ejus  sit  ru^ra,  unde 
ct  colorare  lanas  perhibetur. 

S60  69JAnchusa^  cujus  radix  contriia  digitos  in- 
ficit.  Est  enim  colore  sanguineo,  uude  etiam  pictori- 
bu8  ad  purpuram  efBngendam  usui  cst. 

70.  Chamasleon,  quse  Latine  Viscarago  vocatur,  eo 
quod  viscum  gignat,  in  quo  hserent  aves,  quae  pro- 
pria  voluntate  descendunt  ad  escam. 

71  •  Cicuta  propter  quod  in  thyrso  geniculato  nodos 
habeat  occultos,  ut  canna;  sic  dichuT  fossa  casca, 
quae  occulta  est.  Hsec  potui  data  interficil.  Hanc  in 
carcere  Socrates  bibit,  et  expiravit.  Persius : 
Dicere,  sorbitio  tollit  quom  dira  cicutae. 

4>0Etat  Iv  izhpaiq  6pua  Ix^iSaai^.  Sed  malim  ego  cum 
Chacone  Icgcre :  mscitur  in  teneris  petrar, ,  sive  in 
terris  quercub.  vicinis. 

^  Polion.  E  Dioscor.  Multa  hic  in  Edilis,  qua;  ab- 
sunt  a  Manuscr.  Gothicis. 

^  Scammonia,  Ex  eod. 

^Daucusf.f.  s.  thyrso  bibalmis.  Dioscor.,  lib.  iii, 
cap.  76,xb  81  {jlijxc?  <nci6ajjL^«.  Quod  aulcm  oiriOajiarov 
bipalmen  verterit  velus  ejus  inierpres,  mirari  donner, 
qui  idem  fecisse  Plinium  animadverterii,  lib.  xxvii, 
cap.  4.  Nam  quod  Dio^coijdes  de  agerato  dixit  : 
6d({i.vo<  laxi  9puifavwB7)?,  a«iflfafMjj8ifj5,  ipsc  reddidit  : 
Ageraton  ferulacea  est  duorum  palmorum  altitu- 
dincScio  eamdem  Plinium  a7ci6ap.^v  varie  intorpreiari, 
aliquando  palmum,  ut  lib.  xii,  cap.  19,  et  lib.  xxii, 
cap,  21,  et  lib.  xxvi,  cap.  7  et  8,  ex  Dioscorid.  a 
Theophrasto ;  nonnunquam  eliam  semipedem,  ui  lib. 
xxxiv,  cap.  4.  ex  Theophrasto,  lib.  de  Hist.  Plant. 
II,  cap.  8,  et  lib,  xx,  cap.  8,  et  lib.  xxvii,  cip.  ul- 
lim.  Interdum  vero  cubitum,  ul  lib.  xxii,  cap.  8,  et 
lib.  XXVI,  cap.  8,  de  hvperico  oleraceo  frutice,  tonui, 
cubitali.  Aliis  autem  locis  recte  vrrlit  dodrantem, 
ut  lib,  VII,  cap.  2.  Aut  duodecimdigitos,  ut.  lib.viii. 
cap.  21,  Nisi  forte  hi  omnes  loci  corrupii  apudPli^ 
nium,  notis  haud  multum  distantibus,  et  pro  bipal- 
mem  tripalmbm,  pro  iv  diqitos  xii  dioitos,  pro 
tenuicubitali  8EMicuBiTALi,et  pro  semipcdc  semicu- 
BiTUM,  apud  illum  Ifgas. 

^  Lappa  dicta  quod  habeai  caulem  ingentem.  An 


fk  Haec  dum  hominibus  venenum  sit,  capellas  etficit 
pingues. 

72.  e  Trifolium  est,  quod  Grseci  xpC^uXXov  vocant, 
quod  sit  foliis  trinis  per  singulas  adnationes. 

73.  Phlomos,  quam  Latini  herbam  lacemarem  vo- 
cant,  ab  eo  quod  ad  lychnia  proficiat.  Eadem  et  ^u- 
cubros,  quod  lucem  prsebeat  umbris. 

74.  Pyretron,  Graece  dicta,  quod  habeat  radicem 
incendiosam,  atquc  coacervantem. 

75.  b  Althea^  malva  agrestis,  sive  malvse  viscus, 
sed  althea,  q\xod  inaltum  surgit,etviscus,  quiaglu- 
tinosa  est. 

76.  '  Oryganum,  quodLatine  co/e77ainlerpretatur, 
propter  quod  infusum  coloret  vinum, 

4Gt  77.  J  Tithymallum  vocabuluui  sumpsit  quod 

g  foliorumcomam  ad  radium  solis  circumacta  convcrtat, 

Nam  Graeci  solem  xixava  vocant,  i^aXxbv  comam,  ex 

quo  cenfectum  est,  ut  7t7%ma//um  diceretur.  Hujus 

specics  septem  diversis  locis  nascentes. 

78.  ^  Strychnos,  qu»  Latine  herba  salutaris  voca* 
tur,  propter  quod  dolorem  capiiis  et  stomachi  in- 
cendium  mitigat.  Eadcm  et  uva  lupina  propter  semen 
ejus  uvse  simile. 

79.  ^  Polygonus,qn\im  Latini /i^r^am  sanguinariam 
vocant,  quod  missa  in  naribus  sanguinem  moveat. 

80.  i4/n6rom,quamLatini  Apium  sylvaticumyo- 
cant.  De  qua  Yirgilius  : 

Ambrosiseque  coinae  divinum  vertice  odorem 
Spiravere.... 

Apiago,  quod  florcs  ejus  apes  maiime  appetunt 
Q     Portulaca..., 

81.  m  Ros  marinus,  quam  Latini  ab  effectu'^rfram 
salutarem  vocant,  cujus  folia  feniculi  sunt  similia, 
atque  aspera,  ct  rotatim  terrac  prostrata. 

iffo  Tou  XawC^Eiv,  quod  est,  insolcnter  se  gererc?  Vid. 
Plin.,  lib.  xxvii,  cap.  5, 

*  Rubia.  IpuOpooavGv.  Diosc,  Iib.  iii,  cap.  160. 

f  Anchusa,  Idcm.  lib.  iv,  cap.  25. 
Trifoliumpersingulas  adnationcs. — Adnata  vocal 
Plinius.  lib.  xxviii,  cap.  11.  Quas  Dioscorid.  Tcapa- 
9uaSa{  AI.,  adnotationes, 

J»  Althea.  Diocorid.,  lib.  iii,  cap.  163  :  'AXftata, 
Ivioi  hl  t€(9xov  xaXouai,  pLaXa^T];  iajh  irfia.q  etSo^. 
Pallad.,  in  Oclob.,  tit,  14  :  Alihce,  hoc  e-^t,  hibisci 
folia,  Dicitur  hodic  a  nostris  malvavisco, 

Origanum  quod  iMiine  colina.  AI.  colerina ;  aU, 

y  colena,  lortasse  conyla  (quae,  auclore  Dioscoride, 

^  origaiii  sylvestris  cst  spccics)  scribcndum  fnit ;  sed 

ncquc  vox  esl  Lalina,  ncque  ctymologia  colorandi 

coiivonit,  scd  mendis  e*.  additamcnlis  scaient  omnia. 

i  r{7/i^ma/um.Hocquartum  genus  tithymaliapud 
Plin.,  lil).  xxvi,  cap.  8.  Quod  helioscopon  apprltari 
ait.  Elymologiam  aptavit  hclioscopi  significationi  suo 
niorc  Isidorus. 

^  Strychuos  qua^  Latine  herba  salutaris.  Plin., 
lil).  XXII,  cap.  13  :  Et  nihil  esse  corporis  malorum, 
cui  non  saluiare  sit  strychnos,  Zenocrates pra^dicat. 
Vid.  Diosc,  lib.  iv,  cap.  69. 

'  Polygonos.  Diosc,  lib  iv,  ca:).  4.  Piin.,  xxvi, 
C3p.  uU.  :  Polygonus  pota  menscs  cict.  A!ii  vcro  san- 
guinem  sislere  tradidere. 

»  Ros  marinus.  E  Dioscorid.,  lib.  iii,  cap.  87.Sed 
quod  aspcra  dixil  folia  Tpax^tepa  lcgissc  \idclur  in- 
terpres,  non  Kax^STf pa,  ut  vulgo  legitur. 


«33                                                   ETYIIOLOGIARUM  UB.  XVII.  634 

Colocasia •  90.  »  Ampelos  leuce,  sive  byroniaf  quain  Latini 

82.  Mentha  agrestiSf  •  quam  Graeci  xaXajjiieuv,  nos-  vitem  albam  vocant,  vel  a  qualitale  coloris,  vel  quod 

Iri  vulgo  nepetam,  vocaverunt,  majoris  virtutis,  et  ejus  radix  contrito,  el  corpori  infricata  teneriorcm  et 

vetaemens  in  calore.  *  candidiorem  cutem  reddat.  Nam  el  succus  bacca- 

S0983.  ^  (^enictt/artsherbasubsterniturobscor-  rum  ejus  lac  uberibus  siccis  reddit^ 

pionum  vim  repellendam.  ^^  „  Ampelos  melcena,  id  esl,  vitis  nigra,  eadem- 

Gladtolus,  quod  sit  foliis  gladii  similibus,  thyrso  ^^^  labrusca,  habens  folia  hederffi  similia,  in  omnibus 

cubitali,  floribus  purpureis,  ^^jor  quam  vitis  alba,  baccas  similiter  habens,  qua 

84.  Verbascum j^  maluritale  nigrescunt,  unde  el  vocabulum  sum- 

^  Agaricum  radix  vitis  albae.  p^l^^ 

Calomites 92.  Viticella  herba  a  Latinis  appcllata,  quod  sicul 

Lappa,..,.  ^Yw  quidquid  proximum  habuerit,  apprehendal  co- 

^P^^ rymbis,  quos  annulos  appellamus. 

v^^l^    '  ^3.  ®  Buphthalmos  florem  habet  croceum  oculo 

Q    .. similem.  Dnde  a  Graecis  nomen  accepit.  Rst  autem 

Mrobalan"                                                          ^  caule  mollc,  p  foliis  coriandri  similibus.  Nascitur 

on  A  1    L  j  y             f   »•  •        1       ^.L  ^.  Juxla  muros  civitatum. 

85.  ^  Asphodelus,  quam  Latmi  a  colore  Albuttum  * 

vocant.  ^^*  ^  Phlomos,  quam    Latini  verbascum  vocant, 

*  Scylla.  quod  nocens  sit,  '  de  qua  superstitio  q^arum  aliera  est  masculus,  albidioribus  foliis,  atque 
geuiUium  dicil,  quod  si  integra  ad  limen  suspen-  anguslioribus  :  allcra  femina  foliis  latioribus,  atque 
datur,  omnia  mala  fugat.  nigris. 

86.  Chamiepitys  a  Graecis  dicta,quod  terr®  adh«-  ^^- '  ^^'^^»  ^^^'^  *  medulla.  Nam  illam  Varro 
reat,etodorempinihabeat.HancLatiniottCttrM^u/a-  Iradit  esse  ferulae  medullam,  quam  ATc^Sepov  GrKci 
rem  vocant,quod  ex  parte  odorem  cucurbit(e  referat.  ^^<^°^-  Nonnulli  a  feriendo  8ei   ferulam  dicunt. 

87.  »  Staphysagria  nascilur  in  locis  amoenis.  "*<^  ^°»"»  P«<^"  «^  P"^"«  ^P"'**'^  «^'^'^^  •  *  ''"j"» 
J»  Asplenos  dicto,quod  5p/«nem auferat,  sive  scolo-  '"^^"^  galbanum  est. 

pendnos,  eo  quod  folia  ipsius  scolopendro  animali  ^^' '  ^mms  diclus,  quod  igni  et  cereis  esl  ap- 

8unt  similia.  »  Nascitur  in  humidis  petris.  *""''  '^^P  ^°>"^  ^^«^'  ^^^em  dicuni. 

88.  i  Volvus  appellalus,  quod  radix  ejus  volubilis  Juncus  dicitur,  eo  quod  ;tt«c^w  radicibus  hie- 
sit,  et  rotunda.                                                        «%  reat. 

M8  ^  StoBchas  \u  insulis  Stcechadibus  nascitur,  **     ^7.  «  Scirpus,  a  quo  tcgetes  t-xunlur  sine  nodo,- 

undeetnuncupatur.  de  quo  Ennius  : 

89.  Cydamtntt^  Graece  diclaaquodam,  qui  KuxXo^  Quaeruat  in  scirpo  soliti  quod  diccre  nodum. 
vocalus  est,  qui  pritnus  virtutem  hujus  herbse  in\e-  Et  in  proverbio  :  Qui  inimicus  est,  etiam  in  scirpo 
nit,  sivequod  habeat  Cadicem  rotundam.  Graecienim  nodum  qucerit. 

xuxXov  rotundum  vocanu  ^  Gujus  radix,  aut  succus,  98.  ^  Fucus  genus  herbse  est,  de   qua  tingitur 

si  vino  fuerit  admistus,  ebrios  facil.  Nascitur  in  sil-  vestis   :   ^  dicta  quia  mentilur  alienum  colorcin  ; 

vosis  locis,  et  agris.  undo  et  Virgilius  :  Discet  mentiri  lana  colores, 

*  Quam  Grasci  calamintham.  Vid.  Dioscorid.,  tur  in  Edilis  non  sunt  in  Manusc.  ;  addila  tamcn 
Hb.  ui,  cap.  42  et  43.  sunt  e  Diosc.  et  Plin. 

»»  CewicM/art5 /1.5.0/^  «corpiow.Idmentaslroiribuit  ^  lolvus,  ApU  scripturje  etymologia.  Plinius   et 

Piin.,  iib.  xx,  cap.  14,  iisdem  verbis,  neque  de  po-  alii  bulvum,  Graeci  p66Xov  dicuut. 

lygonato  (quod  sciam)  quisquam   id   prodidit.   Ac  ^' S/ac/uw.  Ex  Dioscorid.,  m,  cap.  3i. 

neque  Isidorus  quidem,  nisi  valde  fallor.  ^H/^*  radix.aut  succus  sivino,  ctc.  E  DiosconU., 

«  Agancum  radix,  Ita  quidem  Galenus  atque  alii  ";,,?,L«  A&^^                 '  ^'''''^'*^  ^^'^^^^ 
exisliiavere,  sed  compertum  est  iruncis  idnasci  Q '^^^'^^f '  ?  "^  ^^*  -^*  T**     •      b    ^     isk  .v 
fungi  instar.'Hic  vasta  lacuna  in  Gothicis.                "  J^  ^^^^'^*  ^'''''^  «^^  ^'•y^'»*^-  ^*  ^-  ^'^'  '^^' 

*  Asphodelos  albucum.  Alyalbutium,  Gloss.,a/^tt-  n'  Ampelos  meleena.  Ex.  eod..  cap.  185. 
cinttm.  Dios<x)rid.  :  Aewt6v  aa^^BEXov  X6>v8aeat  xaxi  ^  Buphthalmos,  Ex  eod.,  lib.  iii,  cap.  156. 

Tijv  W.|«p(av  h  £api  xpii.  PFo/u5  coriandri.  Feniculi,  Pliuius  el  Dioscoridcs. 

*  Scylla  quod  nocens  sit,  Est  namque  oxuXXciv  ^  pA/omo<. Dequapauloanic.Vid.Diosc.,iy,c.l04. 
t;^:rare,  quorespexitforlasseVirgilius,  cumdeScylla  ^  Ferula  vocata  a  medulla,  Nempe  qxiBsi  ferens 
dixit  eclog.  6  :  Dulichias  vexasse  rates,  hilum, 

'  De  qua  superstitio gentilium,  Ex  Dio8cor.,Iib.  ii,  ■  Hujus  succus  galvanum  est,  Non  cujuslibet,  sed 

et  Plin.,  XXI,  cap.  17.'  vupOYjxo^  Iv  luofaYETjopivou,  ut  ait  Dioscoridcs,  idest, 

^Staphysagria,,,  inlocis  amoenis,  Haec lanlum  ver-  ferulce  cuiusdain,  quce  in  Syria  nascitur, 

ba  legiintur  in  Gothicis  God.  Quse  praeterea  leguntur,  ^  Papyrus,  Vid.  Plin.  el  Dioscor. 

in  Eduis  addita  suut  ab  aliquo  ^sculapii  filio,  ex  "  Sctrpusaquo  tegetes  texuntur,  Piin.,  xxi,  cap. 

Dioscorid.,  Avicenna,  et  Averroe.  18,  et  Festus  in  Scirpus, 

^  Asplenos,   Vid.    Dioscorid.,  iii,  cap.  151,  et  ^  Fucus.  E  Serv.,  Georg.  iv. 

Plin.,  xxvii,  cap.  5.  «  Dicta,  quia  mentitur  alienum  colorem.  More 

'  liascitur  in  humidis  petris»  Qusepost  hseclegun-  fuci  iilius  qui  apem  simulat. 


635 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  BPISCOPI 


636 


99.  Alga  nascitur  \n  aquis  staiUibus.  Ila  denique 
nomen  sumpsit  ab  algore  aqu8e,vel  quod  alliget  pedes, 
quia  crassa  esl  foliis  aquam  ex  parte  superantibus. 

iOO.  Vlvttj  et  typus  herbee  qusecirca  fontes  et  pa- 
ludes  siagnaque  nascuntur.  Ex  quibus  ulvay  id  est, 
alga  moHis^ei  quodammodo  fungus,d\cisi  ab  uligine, 

iOi.  Typhe  vero  quae  se  ab  aqua  inflat.  Unde 
etiam  ambitiosorum  et  sibi  placenlium  hominum  tu- 
BOr  typhus  dicitur. 

i02.  *  Carex  acuta  herba  et  durissima,  sparto  si- 
milis,  de  qua  Yirgilius  :  Et  caricepastus  acuta, 

i03.  ^  SpartuSy  frutex  virgosus,  sine  foliis,  ab 
asperitate  vocatus.  Volumina  enim  funium  quae  ex 
eo  fiunt  aspera  sunt. 

i04.  Gramen  a  situ  potiusdictum,  quod  plurimo- 
rum  agrorum  sit.  dB5  ^  Unde  illud  Grseci  ^^poxjrtv 
vacaverunt ;  **  licet  omnis  herba  gratnen  vocetur, 
ab  eo  quod  germinetur  ;  sicut  robur  omne  lignum, 
licet  sit  species,  ab  eo  quod  firmissima. 

i05.  •  Filix^  a  singttlaritate  folii  dicta.  Dcnique  ex 
una  virgula  altitudine  cubilali  una  scissa  folia  gigni- 
tur  replicata,  velut  pinna. 

Avena.,, 

Lolium,,, 

i06.  Zizaniay  quod  poetae  semper  infelix  lolium 
dicuut,  quod  sit  inutile,  et  infecundum. 

Fenum  dictuni,  quod  co  flamma  nutritur,  90^ 
enim  flamma  est. 

Manipulum  dicimus  fascem  feni.  £t  dictus  mani- 
pulus  qnod  manum  impleat. 

CAPUT  X. 
De  oleribus, 

i.  '  Hortus  nominatur,  quod  semper  ibi  aliquid 
oriatur,  '  Nam  cum  alia  terra  semel  in  anno  aliquid 
creet,  hortus  nunquam  sine  fructu  est. 

2.  Olus  tihalendo  diclum,  eoquod  primum  homi- 
nes  ab  oleribus  alerentur,  antcquam  fruges  ct  carncs 
ederent.  Tantum  enim  pomis  arborum  et  oleribus 
alebantur,  sicut  animalia  herbis. 

3.  Caulis  est  generaliter  herbarum  vel  olerum 


Amedius  frutex,qui  vvXgothyrsus  dicitur,quod  tterra 
sursum  conscendat ;  ex  quo  derivatnm  e8t,at  specia- 
liter  ^  quoddam  genus  olerum  caulis  diceretttr,quia 
thyrsus  ipsius  amplius  caeteris  oleribus  coal68cit,MM 
id  est,  crescit.  Est  autem  generale  nomen.  Omnia 
enim  frutex  caulis, 

4.  1  Cyma  dicilur,quasi  coma,  Est  enim  sun^miias 
oler um  ,vel  arborum ,in  qua  vigens  virtus  naturalis  est. 
5.J  Malva  ex  parte  Graeco  yocabulo  appellatur 
&Tzh  Tou  [AoiXaaaEiv,  eo  quod  molliendi  alvnm  solven- 
dique  naturam  habeat.  ^  Cujus  succo  si  quis  se  oleo 
misto  perunxerit,  abapibusnegaturferiri.  Polia  ejus 
ex  oleo  triti  ct  imposita  scorpionibus,  ^  creduntur 
afferre  torporem. 

6.  Pastinaca  vocata,  quod   radix  ejus  prseeiptttts 
B  pastus  sit  hominis.  Est  enim  odoratu  jucunda,  cibo 

delectabilis. 

7.  »  Rapa  dicta  a  rapiendo,  id  est,  compreben- 
dcniio.  Est  autem  radice  amplior  napo^  sapore  dal- 
cior,  et  folio  tenui . 

8.  Napus  a  similitudine  rapae  vocatus,  nisi  qood 
foliis  latior,  et  radicis  gustu  subacrior  est.  Nomxnis 
autem  afHniias  in  utrisque  inde  pene  communis,qaia 
utrumque  scmen  in  allerum  vicissim  mutatur.  "  Nam 
rapa  in  alio  solo,  ut  iEmilianus  ait,  pcr  bienninm 
mntatur  in  napum,  alio  vcro  napus  transit  in  rapam. 

9.  yapocauHsex  duobus  oleribus  composilum  no- 
men  habct,  quia  dum  sit  sapore  napo  similis,  non  in 
radice,  scd  in  thyrsum  consccndit,  ul  caulis. 

Sinapis  appcllatur,  quod  folii  sit  similis  napis. 
r  10.  Raphanum  Grjeci,  nos  rarfjcem  vocamus,  «eo 
quod  807  deorsum  totus  niiitur,  dum  reliqua  olera 
in  summa  magis  prosiliant;Pcujus  semine  macerato 
quisquis  suas  manus  infecerit,  serpentes  impune 
tractabit.  q  Siquidem  ex  ipsius  radice  etiam  ebur 
albcscit.  In  cibo  quoqne  vencnis  obsislit.  '  Nam 
contra  vencna  hujus  radices,  nuces,  lupini,  citrium, 
apium  prosunt,  sed  contra  futurum,  non  contrt 
acceptum  vencnum.  Unde  ci  apudveteres  ante  aliaa 
cpulas  haec  solebant  mensis  apponi. 


*  Carex,  E  Serv/,  ecloj^.  3. 

*>  Spartum,,,  ab  asperitate.  Etymologiam  nihil 
moror. 

^  Vhde  illud  Grceci  aYpttoriv.  Ita  interpretatur 
*ypti)flmv  i;ieronym.  epist.  i9.  ^ 

**  Licet  omnis  herba  gramen„.eum  sit^  et  species.  U 
Verba  Servii,  ^n.  xii. 

•  Filix,,,  una  scissa  folia  gignitur,  Diosc,  lib. 
IV,  cap.  i88,  etPlio.,  xxvii,  ca|).  9.  Notandus  vcro 
Gothicismus,  nani  folia  singulari  numpro  non  spmcl 
utitur.  Sed  bsec  librariorum  vitio  magis  putamus  ac- 
cidisse  quam  Isidori. 

'  Cap.  X.  Horttu  nom,  q,  s,  i,  a,  0,  Festus  Hor" 
tus  apud  antiquos  omnis  villa  dicebatur,  quod  ibi 
aui  arma  capere  possent^  orirentur,  Vel  Longus  : 
mrtus  quoque  non  desiderabat  aspirationem^  quod 
ibiherbasoriantur,  idest,  nascantur,  sed  tamen  a 
consuetudine  accepit. 

«  Nam  cum  alia  terra,  etc.  E  Servio,  Grcorg.  iv, 
adverb.Hellcsponiiaci. 

^  Qtioddam  genus  olerum  caulis,  —  brassica  Pal- 
lad.,  inFebr.,  tit.  24. 


'  Gytna  d,  quasi  coma.  Imo  quasi  xuYjixa,  hoc  eat, 
fetus^  auctoribus  Theophr.,  lib.  vii  de  Hibi.  Plaot.,et 
Galeno,  11  de  Facull.  Eicm.,  cap.  58.  Utunlur  bac 
voce  CeIsus,CoIumeIl.  et  Plin. 

j   Malva eoquod}nolliendi.V\\n.fih,\x^C!Ap.%i» 

k  Cujus  succo,  Ex  eod.,  etDiosc,  lib.  u. 

*  Scorpionibus  creduntur  afferre  ^EPIin.,Iib.  xx, 
cap.  4. 

"  Rapa  d.  a  rapiendo.  Imo  a  Graeca  voce  fi?u<, 
sivc  ^diz^ij  rapum  neulrogenereenuntialCoIumella. 

"  Nam  rapa  in  alio  solo.  Ul  Palladius  inquil  hb. 
viii,  cap.  2 ;  et  Columell.  lib.  11,  cap.  iO. 

^  Eo  quod  deorsum  totus  nititur,  Ex  eodem  Palla- 
dio,  in  Januario,  tit.  i4. 

p  Cujus  semint*  macer.,  etc.  Ex  Plin.,  xx,  cap.4. 

<i  Siguidem  ex  ipsius  radice  etiam  ebur  albescij, 
Hapc  si  lollas,  mclius  cohserebuDt  ca^icra,  sed  aliqnil 
dcossc  crcdo.  Plinius,  ix,  cap.  5,  de  Raphanis:  w- 
lissimi  in  cibis  hibeimo  tempore  exisfimantur,  ti- 
demque  dentibus  semper  inimici,  quoniam  attc* 
rant,  ebora  certa  polinnt. 

'  Nam  contra  venena  radices,,,  apponi,  E  Servio, 


•87                                                  ETYM0L061ARUM  LIB.  XYIL  6SS 

« 

ii.  *  Lactuca  dicta  est,  quod  abundanlia  lactis  H     i9.  Tubera  tumor  terrae  prodit,  eaque  causa  no- 

exuberet,  ^  seu  quia  lacte  nutrientes  feminas  implet.  men  illi  dedit. 

*  H»e  et  in  viris  Veneris  usum,  coercet.  Bulbi  appellati,  quod  sint  volubilcs,  et  rotundi. 

Lik;^tM;aa^r^<t«est'quam5arra/tamnominamus,  Asparagus,  quod  sit  spinosus,  et  asper  frutex 

eo  quod  dorsum  ejus  in  modum  serrse  est.  ejus,  cx  quo  gignitur. 

i2.  *  Intubus  Grsecum  nomen  est.  Et  iniubus ,  ^O.Cappan^aGrsecisnomensumpsissevidetur^quod 

quod  intus  sit  tophus.  habeat  rotunda  in  summitalibus  seminum  capitella» 

Cepa  vocatur,  quia  non  aliud  est,  nisi  lantum  ^  Armoraciay  hoc  est,  lapsana, 

vaput.  '  Lapistus 

i3.  '  Ascahni%  nuncupata  ex  una  urbium  Palae-'  Lapathum.  Haec  in  cibo  sumpta  stomachum  con- 

Btinae,  quae  Ascalon  dicitur,  unde  prius  advecta  est.  fortat,  Venerem  reprimit. 

i4.  9  AUium  dictum  quod  oleat,  n  Carduus 

^  Ulpicum  appellatum,  quod  allii  odorem  habeat.  2i.  Eruca,  quasi  uruca^  quod  ignitee  sit  virtutis, 

'  Phaselus  vocari  aiunt,  a  Phaselo  insula  Grse-  et  in  cibo  809  saepe  sumpta   Veneris  inccndium 

ciae,  ubi  non  procul  mons  Olympus  est.  moveat.  Hujus  species  duse  :  quarum  altera  usualis, 

i5.  Porrum^  cujus  duo  genera  sunt,  capitatum  et  B  alteraagrestis  acrioris  virtutis,  utraque  tamen  Veneris 

aeciile.  Gapitatum  majus,  seciile  parvulnm.  commovens  usum. 

Sm  Beta  apud  nos  oleris  genus ,  apud  Grsecos  C APUT  XL 

littera  est.  De  odoratis  oleribus. 

Blitum  genus  oleris,  saporis  evanidi,  quasi  vilis  i.  Apium  dictum,  quod  ex  eo  apex,  il  est,  caput 

beia.  aniiquorum    triumpbaniium  coronabatur.  Hercules 

i6.  CucumereSj  quod  sint  interdum  amari,  J  qui  autem  hanc  herbam  primus  capiti  circumtulit.  Nam 

dulces  nasci  perhibentur,  si  lacte  mellito  eorum  so-  nunc  populum  capite  praeferebat,  nunc  oieaatrum, 

men  infundatur.  nunc  apium.  ®  Gujus  radices  efficaciter  pugnant  con- 

i7.  Cucurbita tra  insidias  venenorum.  Ejus  generis  sunt  petroseli- 

Apoppres non,  hipposelindn,  et  oleoselinon, 

Pepo 2.  Petroselinon  vocaium,  quod  sit  simile  apio,  et 

Melipepo nascatur  in  petris  montibusque  prseruptis,  quod  nos 

Oc^um petrapium  dicere  possumus,  S^Xtvov  enim  Graece 

Olus  molle apium  dicitur,  sed  est  summum,  ac  probabile  Mace- 

Atriplex C  donicum,  gustu  suave,  et  odore  aromaiico. 

Brassica 3.  Hipposelinont  quod  sit  durum  etausterum. 

Olisatrum p  OleoseUnon,  quod  moUius  folio,  et  cauletenerum. 

^  NasturHum  sapor  appellavit,  quod  acrimonia  sui  4.  ^  Feniculum  Latini  vocant,  quod  ejus  thyrsi  seu 

Jiasum  torqueat.  radicis  succus  acuat  visum,  r  cujus  virtus  traditur, 

i8.  Fungi,  quod  aridi  ignem  acceptum  concipiant,  ut  serpentes  annuam  senectutem  ejus  gustu  depo- 

£k  eiiim  ignis  est,  ^  unde  et  esca  vulgo  dicitur,  quod  nant.  Hoc  olus  Graeci  (jL<£pa6pov  vocant. 

sit  fomes  ignis  et  nutrimentum.  Alii  dicunt  fungos  5.  *  Ligusticum  a  regione  nomen  accepit.  Nascitur 

Toeatos,  quod  sint  ex  eorum  genere  quidam  inter-  enim  plurimum   iu  Liguria,  odore  aromatice,  el 

emptorii,  unde  et  defuncti.  gustu  acre. 

Georg.  II,  ad  illud  :  AuxiUumvenit,  ac  membris,..  ^  Nasturttum  sapor.  app,^  etc.  Plin.  xix,  cap.  8  : 

*  Lactuca.,,  eahiberet,yeTh9L  suntPallad.,  in  Jan.,  Nasturtium  nomen  acceptt  a  narium  tormento, 
tit.  i4.  1  Unde  et  esca  vulgo  dicitur.  A  nobis  yesca, 

*»  Seuquia  lacte  nutrient,  fem,  Vid.  Diosc,  lib.  ii.  «  Armoraca,  Pallad.,  lib.  xi,  cap.  i \ :  Armoracam 

^  HcBcinviris  Ven.  us,  Itaquoddam  laciucse  genus  seremus^  nam  hcec  agrestis  est  raphanus,  Nonest 

ennuchium  diclum  refert  Plinius.  lib.  xix,  cap.  8.  0  vcro  armoracia  eadem'  cum  lap^ana;  de  illa  Diosco- 

*  Quam  sarraUam.  Nos  cerraja  dicimus.  rid.,  lib.  ii,  cap.  i38;  de  hac,  cap.  i42;  foliis  ta- 

*  fntubus  Gra^cum  nomen  est,  Romanum  esse  te-  mcn  similes  esse  ait. 

stantur  Dioscorides  el  Galenus.  n  Carduusysuccus  ejus  alopecias  curat.  Plin.,xxi, 

'  Ascalonia  nuncup,  ex  una  urb.  Pal.  Ila  Plin.,  cap.  23  :  Antequam  floreat  contusus^  atque  expres- 

XIX,  cap.  6.  sus  ilUto  succo  alopecias  replet. 

«  AlUum  dictum  quod  oleat.  Vel  quod  halet,  ut  •  Cap.  XI.  Cujus  radices.  E  Dioscorid.,  lib.  iii. 

alii  volunt.  p  OleoseUnon.  —  OreoseUnon  malim  cx  Plinio>  aut 

^  Ulpicum.  Yid.  Colum.,  lib.  xi ,  et  Piin. ,  xix,  cliann   heUoseUnon,   quod  paluslre  cst,   aut  certe 

cap.  6.  De  etymologia  non  li  ^uet.  ela^oscUnon. 

*  Phaselus.  Cicero,  in  Verr.  :  PhaseUsiUa^  quam  <«  Feniculum  quod  acuat  vis.  Quasi  phenoculum  e 
cepit  P.  ServiUus,  non  fuerat  urbs  antea  Ct/tcum,  Graeca  ei  Latina  voce. 

atque prasdonum.  Lycii  illam  Grxci  homines  inco*  ^  Cujus  virtus  trad.  E  Plin.,  xx,  cap«  23. 

lebant.  *  Ligusiicum.   Ex  eodem,   lib.   xix,   cap.   8,  ct 

'  (tui  dulces  nasci  perhibentur  si  lacte  melUto.  Dios^^or.,  lib.  iii. 
—  Si  lacte  et  muUo^  Pallad.,  lib.  iv,  cap.  9. 


639 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  EPISGOPI 


640 


6.  Aneson,  ulGraecidicunt,  sivc,  ulLaiiDi,  anesum,  g 
herba870omnibus  cogniia,  acerrime  fervens  mic- 
tualis. 


Anethum.. 
Cuminum. 


7.  Coriandrum  ex  Grseco  nomine  sumptum,  quod 
illi  x6p(v  vocant,  *  cujus  semcn  in  dulci  vino  datum 
proniores  reddit  in  Yenerem ;  si  snpra  modum  dede- 
ris,  amenliam  nutrit. 

b  Ganos  etiam  cx  coriandro  infici  traditum  est. 

*Cujus  semen,,,  nufn^  E  Dioscor.,lib.iii,c<'ip.  71. 

^  Canos  etiam  ex  coriandro  inftci,  Id  non  nisi  de 
hyperico  prodidit  Plinius,  lib.  xxvi,  cap.  15.  Quod 
etiam  corion  (ut  ipse  ait)  vocatur,  sed  Dioscoridcs 
id  hyperici  genus  xoptv  nominat. 

«  Huta  dicta  quod  sit  ferv,  An  a  ruendo,  an  potius 


Ahrotanum 

Cerasfolium 

8.  ^  Ruta  dicta,  quod  sit  ferventissimt.  Cujus 
allcra  agrestis,  atque  virtute  acrior,  sed  utraque  fer- 
ventissima  comprobatur.  ^  Hanc  venenis  repugnare 
mustclae  docent,  qua;  dum  cum  serpente  dimicave- 
rint,  cibo  ejus  armantur. 

9.  Salvia,,, 

^  Invula^  quam  rustici  alam  vocant,  radice  tromi- 
tica,  odoris  summi  cum  levi  acrimonia. 
Menta,  Hujus  genera  sex. 

opinor,  neque  de  etymologia  cogitavit,  sed  ad  Pli- 
nium  et  Dioscoridcm  respexit,  quorum  uterque  fer- 
vcntem  rulae  naturam  tribuit. 

^  Hanc  venenis  repugnare  mustelke,  E  Plin.,  xx, 
cap.  13. 

Inula,  quam  rustici  alam.  Quod  nomen  Hispani 


a  sono,  quem  rervens  humor  reddere  solet?  Non  D  rctinemus;  de  inula  vid.  Plin.,  lib.  xix,  cap.  5. 


LIBER  DECIMUS  OCTAVUS. 


871 


CAPUT  PRIMUM. 
De  bellis, 

i.^Primns  bella  intulit  Ninus  Assyriorum  rex. 
Ipse  enim  finibus  suis  ncquaquam  contentus,  humanse 
societatis  foedus  irrumpens,  exercitus  ducere,  aliena 
vastare,  liberos  populos  aut  trucidare,  aut  subjicere 
coepit,  universamque  Asiam  usque  ad  Libyae  fmes 
nova  servitute  perdomuit.  Hinc  jam  studuit  orbis  in 
mutuo  sanguine  alterna  grassari  caede. 

2.  Quatuor  autem  sunt  genera  bellorum,  id  est, 
justum,  injustum,  civile,  et  plusquam  civilc.  Justum 
beltum  est,  quod  ex  prsedicto  gcritur  de  rebus  repe- 
titis,  aut  propuli^andorum  hoslium  causa.  Injustum  p 
bellum  esl,  quod  de  furore,  non  de  legiiima  ratioue 
initur.  De  quo  in  Republica  dicit  Cicero :  Illa  injusta 
bella  sunt,  quoe  sunt  sine  causa  suscepta. 

3.Nam  exlra  uIciscendi,autpropulsandorum  hoslium 
causam,bellum  justum  geri  nullum  potest.Et  hoc  idcm 
Tullius  paucis  interjectis  subdidit :  Nullum  bellum 
justum  habetur,  nisi  denwitiatum^  nisi  indictum^ 
nisi  de  repetitis  rebus,  Civile  bcllum  est  intcr  civcs 
orta  seditio,  et  concitalio  tumu]tus,sicut  inter  Syllam 
et  Marium,  qui  bcHum  civile  invicem  in  una  gente 
gesserunt. 

4.  Plusquam  civile  bellum  cst,  ubi  non  solum  civcs 
certant,  sed  et  cognati  :  quale  actum  est  inter  Caesa- 
rem  et  Pompeium,  quando  gener  et  socer  invicem 
dimicaverunt.  Siquidem  in  hac  pugna  frater  cnm 
fratre  dimicavit,  et  pater  adversus  filium  arma  por- 


DE  BELLO  ET  LUDIS. 

socialia,  piratica.  Nam  piratica  bella  sunt  sparsa  la- 
tronura  manus  per  maria  myoparonibus  levibus,  et 
fugacibus,  ^  non  solum  navium  commeatus  interci- 
pientibu^,  scd  etiam  insulas  provinciasque  vastanti- 
bus,  quos  primum  Cnaeus  Pompeius  post  multam  vas- 
tationem,  quam  terra  marique  egeraot,  mira  celeri- 
tate  compressit,  ac  superavit. 

6.  Sicut  autem  bellum  vocatur,  quod  conlrahostes 
agitur,  ita  tumultus  qui  civili  sedilione  concitatur. 
^  Nam  seditio  cst  dissensiocivium,dicta  quod  seorsum 
alii  ad  alios  eant,  Alii  {eslimant  dissensionem  animo- 
rum  seditxonem  vocari,  quam  GKeci  oitoaaiv  vocant. 

7.  Quo  autem  differat  utrumque,  ^  Cicero  docel :  Po» 
test  enim,  inquit,  esse  bellumt  ut  tumultus  non  sit  - 
•  TumuUus  autem  esse  sine  bello  non  potest,  Quid  c«l 
cnim  tumultus,  nisi  perturbatio  tania,  ut  majortimor 
oriatur?  Uude  etiam  dictus  tumultus,  quasi  timor 
multus,  Gravior  autcra  est  tumultus  quam  bellnni. 
Nam  in  bcUo  vocationes  valent,  in  tumultas  nun 
valent. 

8.  Differt  autem  bcllum,  pugna  et  pneliura.  Nam 
bcllum  universum  dicitur,  ul  Punicum.  Hujus  partes 
sunt  pugnse, '  ut  Cannenais,  Trebiensis.  Rursum  in 
una  pugna  suut  multa  praelia.  Aliud  enim  in  comi- 
bus,  aliud  in  mcdia,  aliud  in  extrcma  acie  geritar. 
BcIIum  igilur  est  tolum,  pugna  unius  dici,  prttlium 
pars  pugnse  est. 

9.  Belium  antea  duellum  vocatum,  eo  quod  duw 


Uvit.  879  Lucanus  :  In  fratrem  ceciderunt  prcemia  W  ^^^^  partes  dimicantium,  vel  quod  alterum  faciat  vi- 
fratris,  Item  :  Cui  cervixccesa  parentis  cederet.         clorem,  allerum  victum.  Postca,  muuta  el  delracti 
5.  Bella  itaque  dicuntur  inlerna,  externa,  servilia,      Htiera,  dictum  est  beiium.  Alii «  per  antiphrasin  pu- 


»  Cap.  I.  Pnmus  bella  intulitllinus.  Exln^Wno, 
aut  fortasse  etiam  c  Trogo,  aliquanto  enim  htec  am- 
pliora,  quam  apud  Justinum,  neque  ejusmodi,  ut  ab 
Isidoro  aucta  vidcantur. 

1>  ^on  solum  navium  commeatus.,.  vastantibus. 
Verba  sunt  Orosii,  lib.  vi,  cap.  4. 

c  Nam  seditio,  Eadem,  sup.,  iib.  x,  in  S. 


<*  Ciccro  docet,  Philippica  8. 

•  Tumultus,  quasi  timor  multus,  E  Serv.,  ^En.  n, 
ad  vers.  Gemitu  miseroque  tumultu, 

^Ut  CannensiSy  Trebiensis,  Termensis,  Cod.omdes 
mendose. 

«  Alii  per  aniiphrasin.  E  Scrv.,  ibid. 


641 


BTYMOLOGIARUM  LIB.  XVHL 


642 


Umldictam,  878  quodsihorridum,  undeillud,/ior- ■  ingrederelur  tripertito   judicio  -  honorarelur.   Nam 

•J_     L^1I_ U-ll . -t. • „  •■.  •.•i,^  1« 


rida  bella,  cum  bellum  contra  sil  pessimum. 

10.  Pr^/ia  dicuntur  a  premendOf  hostis  hostem* 
Unde  et  prela  ligna  quibus  uva  premilur. 
Pugna  vocata,  eo  quod  initio  usus  fuisset  io  bello 

pugnis  contendere,  vel  quia  primo  bellum  pugnis 
incipiebant.  Unde  cliam  pugna  duorum  estaliquando 
sine  ferro. 

11.  Quatuor  aulem  in  bello  gerunlur  :  pugnajuga, 
victoria,  pax.  Pacis  vocabulum  videtur  a  pacto  sum- 
ptum.  Posterius  aulempax  accipitur,  foedus  primum 
initur.  Fosdus  esi  pax,  qusefit  inter  dimicantes,  ve)  a 
/ide,  vel  a  fascialibus,  id  est,  saccrdotibus  dictum. 
Per  ipsos  enim  fiebant  foedera,  sicut  per  sseculares 
bclia.  ^  Alii  foedera  dicla  putant  a  porca  faede  etcru- 


deliter  occisa,  cujus  mors  optabatur  ei  qui  a  pace  Q  in  foropater  ejuscaBCUS  innixus  eo  ambulabal.  8' 


primum  detriumpho  duci  concedendo  exercitumju- 
dicare  solitum  erat ;  secundosenatum,  lertio  populum. 

4.  Erat  autem  apud  Romanos  mos  ut  triumphan- 
tes  quadrigis  veherentur,  ex  illo  quod  soliti  sint 
piiores  duces  hoc  habitu  bella  inire.  Quicnnqne 
autem  in  conflictu  vicisset,  palma  aurea  coronaba- 
tur,  quia  palma  stimulos  habet.  Qui  vero  sine  con- 
flictu  fugientem  prostrasset,  laurea,  co  quod  hsec 
arbor  sine  spinis  est. 

5.  '  Namque  et  purpuream  et  palmatam  togam 
triumphantes  induebantur,et  scipioncmcumsceptroin 
manu  gerebant  ad  imitalionem  victoriae  Scipionisjicet 
et  scipio  baculus  sit,  quo  homines  innituntur.  Unde 
et  ille  primus  Comelius  Scipto  appellatus  est,  qai& 

875 


resilisset.yirgilius :  Et  ccesajungehant  fosdera  porca. 
Foederis  partes  inducise.  Eldictae  inducice,  quast  in 
dies  ocia, 

CAPUT  II. 
De  triumphis. 
1.  Omne  rcgnum  s^culi  hujus  bellis  quseritur,  vi- 
ctoriis  propagalur.  Victoria  dicta,  quod  vt,  id  est, 
virtute,  adipiscatur.  Hoc  e^t  enim  jus  gentium,  vim 
vi  repellere,  Nam  turpis  est  dolo  qusesila  victoria. 
Gerta  autem  victoria  est,  vel  occisio  hostis,  vcl  ex- 
spoliatio,  vel  utrumque.  <  Non  est  autcm  jucunda 
victoria,874l  quae  per  immensa  detrimenta  contingit 
Est  hoc  est,  quod  laudat  Sallustius  duces  victoriam 
in  cruento  exercita  reporiasse. 


Super  scipionem  autem  aquila  sedebat,  ob  indicium 
quod  pcr  victoriam  quasi  ad  supernam  magnitadinem 
acccderent. 

6.  >  Inde  et  colore  rufo  perliniebantar,  quasi  iroita- 
rentur  divini  ignis  efHgiem.  ^  Quod  vero  a  camifice 
conlingebantur,  id  erat  indicio,  ut  ad  ^ntum  fasti- 
gium  evecti  mediocritaiis  humana^  commonerentur. 

7.  Duobus  autem  generibus  deleiur  exereitus,  aat 
inteniecione,  aut  dispersione.  Sallustius  :  Boslest 
inquit,  aut  oppressi  aut  dilapsi  forent,  Sic  et  utrum- 
que  Yirgilius  :  internecione,  ut  :  Submersasque 
obrue  puppes;  dispersione,  ut : 

Aut  age  diversos,  et  disjice  corpora  ponto. 

8.  Spolia   hostium  :  prseda,  manubiae,  exuvise, 


2.    Pompa  dicta  cst  Grseca  significatione,   oLJzh  Q  partes.   Prasda  a  prcedando  vocaia.  Manubue^,  60 


Tou  icof«.7«iS£iv,  hoc  e&t,  publice  ostentari,  ^  Praece- 
dit  autem  victoria  pompam,  ideo  quod  ituris  ad  hoc 
certamen  primum  est  vicioriae  voium. 

5.  *  Trophceum  dictum  hzh  x^$  TcpoT:^^,  id  est, 
conversicne  hostium  et  fuga.  Nam  ab  eo  quod  hostem 
quis  fugasset,  merebatur  trophaeum ;  qui  occidisset 
triamphum  :  qui  dictus  est  inh  t^c  x^iiix^nij  id  est, 
ab  exultatione.  Plenae  enim  victoriae  triumphus  de- 
betur ;  semiplenae  trophaeum,  quia  nondum  plenam 
est  victoriam  consecutus.  Nod  enim  obtinuit,8edfuga- 
vit  exercitum.  Haec  tamen  nomina  Scriptores  confun- 
dant.  Traoquillus  aatem  triumphum  Latice  dicit  po- 
tius  appellatum,  quod  is  qui    triumphans  urbem 

*  Unde  et  vrela.,..premitur,  Ex  eodem,  Georg.  ii.  q 
**  Alit  fceaera....porca,  Ex  eod.,  iEn.  ix.  U 
®  Cap.  II.  Non  est  autem  jucunda  victoria...,     . 

reportasse.  E  Serv.,  Ma.  xi,  ad  illud :  Sin  et  Troja", 
ntscum  multo  gloriay  nisiquod  apud iWvim  judicanda 
victoria  legitur. 

*  Prcecedit  autem  victoria.  fd  est,  Victoriae  statua 
curru  invecta. 

*  Trophasum...  ab  exultatione  E  Serv.,  iEn.  x  : 
Ipsum  te,  Lause  trophasum. 

^  Namque  et  purpuream,  et  palmatam  togam.  Di- 
versa  purpurea  a  palmata.  Fcstus  :  Picta,  quas  nunc 
toga  dicitur,  purpurea  antea  vocitata  est,  eratque 
sine  pictura  :  ct  ibidem  :  Tunica  autem  palmata  a 
latitudine  clavorumdicebantur,  quasnunca  genere 
picturce appellatur.Liyms,  lib.  xxx :  Masinissa  toga 
picta^  et  palmata  tunica  donatus;  etlib.  xxxi :  Mas- 
sinissce  dhna  missa^  vasa  aurea  toga  purpurea. 


quod  manibus  dctrahuntur.  Hae  et  exuvias  ab 
exuendo  dictae,  quia  exuuntur.  Hae  et  partes  a  pari 
divisione  ('  pro  personarum  quaiitate,  et  labonim 
justa  divisione).  i  Spolia  autem  a  palliis,  quasi  ex 
palliay  victis  onim  detrahuntur. 

87e  CAPUT  UI. 
De  signis. 

1.  Signa  bellomm  dicuntur,  qucdex  iis  exercirus» 
et  pugnandi,  et'  victoriae,  et  receplus  accipit  symbo- 
lum.  Nam  aut  per  vocem  tubae,  aul  pcr  symbolon 
admonetur  exercitns.  Legionam  principalia  signa 
aquilae,  dracones,  et  pilae. 

2.  Aquilce  ideo,  quod  eadem  avis  Jovis  in  armis 

« Inde  et  colore  rufo  perli^i.  Scrv.,  eclo^.  10  iPan 
facie  rubea  pingiturpropter  astheris  similitudinem. 
JEther  autem  est  Jupiter,  unde  etiam  triumphantes 
habent  omnia  Jovis  insignia,  sceptrum,  palmatam 
togam,  faciem  quoque  de  rubrica  illinunt  instar 
coloris  cetherei. 

^Quod  vero  a  camificecontingebantur.  Non  temere 
carnificem  dixit,  quem  alii  servum  publicum.  Nam 
eodcm  respexisse  rlinium  puto,  lib.  xxviii,  cap.  4  : 
Similis  medicina  linguas,  ut  sit  exorata  a  tergo  for- 
tuna,  glorice  camifex.  Ab  co  servo  suggerebatar 
triumphanti  (ut  ait  TertuUianus  in  Apologelico,  cap. 
33) :  Respice  post  ie,  hominem  esse  te  memento, 

'  Pro  peronarum  qualit.,  elc.  Sup.,  lib.  v,  cap. 
7.  Se  j  hoc  loco  ab  antiquioribus  Goihicis  absunt  baec. 

j  Spolia  autem  a  palliis.  In  quibusdam  Gothicis 
pcrpetuo  \cffi\UTexspolia,  ita  melius  procedit  notatio, 
m  vetastionbus  tamen  spolia. 


643 


S.  ISIDORl  HISPALB!»IS  EPISGOPI 


144 


auspieio  fuerit.  *  Nam  dumidem  Jovis  adversus  Tita-  j|  l>aiit.K37SNam  buccina  insonans  solliciliidiaem  ad 

nas  proficisceretur,  aquiiam  ei  in  auspicio  appa- 

ruisse  fcrunt,  quam  iile  pro  indicio  victoriee  acceptam 

tutelse  suae  auspicatus  eam  legioni  signum  dedit,  quo 

factum  est  ut  deinceps   militum  signa  comilaretur. 

Gujus  meminit  Lucanus  dicens  : 

Signa  parcs  aquila?,  et  pila  minantia  pilis 

3.  Draconum  signa  ab  Apolline  morte  Pythonis 
serpcntis  inchoata  sunt.  Dehinca  Grseciset  Romanis 
in  bello  gestari  coeperunt. 

4.  Pilam  in  signo  constituisse  fertur  Augustus, 
propter  uationes  sibi  in  cunclo.orbc  subjectas,  ut 
melius  figuram  orbis  ostenderet. 

5.  ^  Vexillum,  et  ipsum  signum  bellicum  Iractum 
nomen  habensa37  7  velidiminutione,quasit;e/t7/um. 
1  Sub  Romulo  autem  fasciculos  feni ,  pro  vexillis,  B 
milites  habuerunt.  Uincet  manipuli  appellantur.  Ma- 
nipulos  enim  dicimus  fasces  feni,  quod  manum  im- 
pleant.  Csetera  sigua  diversis  praelata  imaginibus 
secundum  militarcm  consuctudinem  existunt,  por 
quse  se  exercitus  iu  permisiione  prseliorum  agopscit. 

CAPDTIV. 
De  bucdnis. 

1 .  Buccina  est  qua  signum  datur  in  hostem,  dicta  a 
voce,  qvMi  vocina.l^^m  pagani  agrestesquead  omnem 
usum  buccina  ad  compita  convocabantur.  'Propric 
ergo  huc  agrestibus  signum  fuit.  De  qua  Propertius : 

Buccina  jam  priscos  cogebat  ad  arma  Quirites. 
'  Hujus  clangor  buccinum  dicitur. 

2.  ' ;  Tubam  Tyrrheni  primum  invenerunt,  unde 
Virgilius  : 

Tyrrhenusque  tubs  mugire  per  sethera  clangor. 

Hanc  enim  a  Tyrrhenis  praedonibns  excogitatam 

(dicunt),  cum  dispersi  circa  maritimas  oras  non  facile 

ad  quamque  praedae  occasionem  voce  aut   buccina 

convocarentur,  vento  plerumque  obstrepente. 

3.  Hinc  postea  bcllicis  certaminibus  adhibita  est  ad 
denunlianda  signa  bellorum,  ut  ubi  exaudiri  pneco 
pru  tumuUu  non  poterat,  sonitus  tubse  clangenlis 
attingeret.  ^  Tuba  autem  dicta,  quasi  tofa,  id  est, 
cava.  Item  /u^a,  quasi  tibia* 

4.  Inter  tubam  autem  et  buccinam  vetercs  diseeme- 


belladenuntiabat.Virgilius:  Quabuccina 
dedit.  Tuba  auiem  prselium  indicabat,  ut : 

At  tuba  tcrribilem  souitum  diedit  sero  canoro. 

Cujus  ^  sonitus  varius  est.  Nam  interdum  canit, 
ut  bclla  committantur ;  interdum  ut  insequantur 
cos  qui  fugiunt,  interdum  receptui. '  Nam  receplos 
dicilur,  quo  se  exercitus  recepil^  unde  et  signa  re- 
ceptui  canere  dicuntur. 

5.  J  Classtca  sunt  cornua,  quse  convocandi  cansa 
erant  facta,  et  aca/ando  classicadicebantur.  Deqoi- 
bua  Virgilius  .  Classica  jamque  sonant.  ^  Apud  Ama- 
zonas  autem  non  tuba  sicut  a  regibus,  sed  a  regioa 
sistro  vocabatur  feminarum  exercitus. 

CAPUT  V- 
De  armis, 

1.  >  Arma  generaliter  omnium  rerum  iostrumenta 
sunt,  unde  etubi  reponunturarmamdictasunt.Item 
arma  et  tela  omnium  generum,  sed  arma  suntquiboi 
ipsi  tuemur  tela  quse  emittimus.  Nam  arroa  duplicia 
sunt,idest,  vcl  quibus  percutimus,  vel  quibus  tegimnr. 

2.  Arma  autem  proprie  dicta  sunt  eo  quod  armas 
tegunt.  Nam  arina^  vel  ab  armis  dicuntur,  id  eat, 
humeru,  ut :  Latos  huic  hasta  per  armos  acta  tr§- 
mil;  vel  inh  tou  apeot,  id  est,  a  ilfar^. 

979  CAPUT  VL 
De  gladiis. 

1.  Gladius  generaliier  dicitur  ensis  in  prs^o,  sed 
ensis  ferrum  tantum,  gladios  vero  totus.  Proprie 
autem  appellatus  gladius,  quod  ^u/am  dividit^idest, 

C  cervicem  secat.  Ad  hoc  enim  primum  est  factns; 
nam  caetera  membra  securibus  magis  caeduntur,  ool- 
.  lum  gladio  tantum. 

2.  Acies  aulem  gladii  ab  acumine  dicta.  Capulus  vo- 
calur,  vel  quia  caput  est  gladii,  vel  quia  ibi  capitur 
ut  leneatur.  Nam  alias  acics  ferri  non  sinit.  ^  Mucro 
non  lantum  gladii  est,  sed  et  cujuslibet  veliacumen; 
dicms  a  longitudine.  Nam  (mxpov  Graeci  longum 
dicunt,  hinc  et  macha^ra, 

^  Machasra  autem  est  gladius  longus,  ab  unt  parte 
acutus. 

3.  Framea  vcro  gladius  ex  utraque  porte  acutos, 


*  Cap.  III.  Nam  dum  idemJovis.,,  comitaretur.  K. 
Serv.^n.  ix,  ad  illud :  Pedibus  Jovis  armigeruncis. 

^  Vexillum...  diminutione,  Ex  eod.,initio  lib.  viii.  |^ 

*  StU)  Romulo  autem,  Idem,  ^n,  xi,  ad  v.  Di>-  v 
jectique^..»manipli:  Manipli  autefn  dictisunt  signi' 
feri,  quia  sub  Romulo  pauper  adhuc  Romanus  exer- 
citus  hastis  feni  manipulos  alligabant  et  hos  pro  si- 
gnis  gerebant.  Unde  hoc  nomen  remansit, 

^  Cap.  IV.  Hujus  clangor  buccinum  dicitur. 
Est  fortassc  hoc  aiiquid  (sic).  Plinius,  de  Apil.,  lib. 
XI,  cap,  10  :  Noctu  quies  in  matutinum,  donec  una 
excit ,  et  gemino^  aut  triplici  bombo,  ut  buccino  ali" 
quo.  Hicroiiymus  quoquc  buccino  oris  sui,  eodcm 
aensu  dixisse  videri  possit.  Quamvis  buccinum  pro 
buccina  etiam  usurpetur. 

*  Tubam  Tyrrheni  p.  inven.  E  Serv.,Iib.viii,  ad 
locum  ab.  Isid.  citatum. 

'  Tuba  autem  dicta  q.tofa.  AI.,  tova.lnde  nos  genus 
quoddam  lapidis<oi;aj,etquod  fungosum  esi  fofo  dici- 
mus.Digammanamquefrequens  in  Gothidspro  b  et  v. 


«  Nam  buctma  insonans  sonitum  E  Serv.,  Mu, 
XI  :  Bello  dat  sig...  buccina. 

^  Cujussonitus  varius.,.receptui.  Ex  eod.  Mxlvl, 
ad  vcrs.  Signa  sequentum, 

*  Nam  receptus...  dicuntur,  Ex  eod.,  Mn,  xi,  ad 
vers.  Planities...tutique  rcceptus. 

i  Classicasunt  comua.  Idcm,  ^n.  vii :  Classicum 
dicimuSy  ettubamipsam,  et  sonumyex eod.  libro,  ad 
Hortinoi  classes :  Hortini  equites,  qui  et  classes  di- 
cuntur,  unde  et  eorum  tubas  classtca  dicimus^  ete. 

^  Apud  Amazonas,  clc.  E  Serv.,  ^n.  vui,  ad... 
Reaina  in  sistro. 

*  Cap.  V.  Arma  generalit.,e{c.  E  Serv.,  Mn,  i,  ad, 
vers.  Arma  virum,tabul(tque :  Arma  dicuntur  cunc" 
tarum  artium  instrumenta, 

^  Arma  autem  proprie  dicta  s.  eo  quod  orm. 
Ex  eod.,  jEu.  IV  :  Erigiet  arma  viri,  ctc. 

°  Cap.  VI.  Mucro  non  tantum  gladii  est,  E 
Scrv.,  iEn.  xi,  ad  vers.  Alto  stat  velnere  mucro, 

p  Machcera,..framea..,spatha.  Aug.,  in  pa.GXUX. 


645 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XVm. 


(M 


quam  vulgo  spathan  vocant.  Ipsa  est  et  rotnpkwa.  f| 
Pramea  autem  dicta  quia  fen*ea  csl.  Nam  sicul  ferra- 
mentum  sic  framea  dicitur,  ac  proinde  omnis  gla- 
dius  framea, 

4.  Spatha  a  passione  dicitur  verbo  Grseco,  quo- 
niam  TcaOsfv  Grsece  3SO  dicilurj^af^  undeelpa^tor, 
ct  patitur  dicimus.  Alii  spatham  Laiinc  autumanl 
dictam  eo  quod  spatiosa  sit,  id  cst,  lala  et  ampla. 
Unde  cl  spatula  in  pcctoribus. 

6.  Semispathium  gladius  est  a  media  longitudiae 
spathae  appellalus,  non  ul  imprudens  vulgus  dicit, 
sine  spatio,  dum  sagilta  velocior  sit. 

6.  Pu^io  a  pungendo  et  iransfigendo  vocatar.  Est 
enim  gladiusparvus,  bis  acutus,lateri  adhserens.  ^Jicm 
et  clunabulum  dictum,  quod  religetur  ad  clunem. 


3.  Trudes  haslae  suut  cum  luoalo  ferro,  quae  Graecis 
aplustria  dicuntur.  Trudes  autem  dicuntur  ab  eoquod 
iruduntfei  detrudunt,  Virgiiius:  Ferratasque  trudes, 

4.  ^  Yenahula  dicla,  quasi  venatuihabilia;  vel  quia 
venientem  excipiunt,  quasi  excipiabilia.  Excipinnt 
enim  apros,  exspectantque  leones,  intrant  ursos, 
sit  tantum  firma  manus. 

5.  ^  Lancea  cst  hasta  amcntum  habens  in  medio  ; 
dicla  autem  8S9  lancea,  quia  sequa  lance,  id  est, 
aequaii  amento  ponderata  vibratur. 

6.  "  Amenium  vinculum  e^t  jacalorum  hastilium, 
quo  J  mediis  bastis  aptatur.  Et  inde  amentum,  quo 
media  hasla  religatur  et  jacitur. 

7.  '  Clava  esl,  qualis  fuit  Herculis  dicta,  quod  sit 
clavis  ferreis  invicem  religata,  >  et  est  cubito  semis 


7.  Chelidoniacm  gladius  ferrum  est  latum,  cujus  B  ^&cla  in  longitudine.  ^  Hsec  ci  cateja^  quam  Lucilius 


duplex  mucro,  ac  bifurcus  in  modum  caudae  hirun- 
dineae  formatur,  unde  et  chelidoniacus  dicitur. 

8.  Sica  a  secando  dicta  est.  Est  enim  gladius  bre- 
vis,  quo  maxime  utuntur  qui  apud  Itaios  lalrocinia 
exercent,  a  quo  et  sicarii  dicli  sunt.  Tranquillus  au- 
tem  dicit  :  Dum  cujusdam  gladiatoris  in  ludum 
emissi  gladius  curvatus  fuisset  ex  acie  recta,  pro^ 
cucurrit  unus  ad  eum  corrigendum^  tumque  a  pu" 
gnante  responsum  est  :  Sic  hac  pugnabo,  Inde  sica^ 
nomea  ductnm. 

9.  Secures  signa  sunt  quae  anle  consuies  fercbantur, 
ne  aut  usum  pcrderent  belli,  aut  vacantes  olio  aspec* 
tum  amitterent  gladiorum.  3SI  Quas  et  Hispani  ab 
usu  Francorum  per  derivationem  Franciscas  vocant. 

CAPDT  VIL 
De  hastis, 

1.  Hasta  est  contus  cum  ferro,  cujus  diuiinulivum 
facit  hastile.  Nomen  autem  hasta  ab  astu  sumpsit, 
unde  et  astutia. 

2.  Contus  ferrum  non  habet,  sed  tanium  cuspide 
acuta  esi.  VirgiUus  : 

Ferratasque  ^  tnides,  et  acula  cuspide  contos. 
Contus  autem,  quasi  conitus.  Est  enim  conus  acuta 
rotunditas. 

Frameaapvellatur,quam  vulgo  spatham  dicunt.Sunt 
enim  glaaii  ex  una  parte  acuti,  ipsi  sunt  macheras, 
ipsas  frameos  etiam  spathae  appeliantur.  Sed  legen- 
dum  fortasse  apud  Augustinum  ex  utraque  parte, 
non  ex  una. 

•  Item  et  clunabulum.  Festus  :  Clunaclum  cuU  wk 
trum  sanguinarium  dictum,  vel  quia  clunes  hos-  ■* 
tiarum  dividat,  vel  quia  ad  clu7ies  dependeat. 

^  Cap.  VII.  Virgil,  ferratasque  trudes.  Sic  om- 
nes  libri.  Trudes  eliam  legi  in  anliquis  quibusdam 
Cod.  apud  Virgilium  admonuit  Picrius. 

«  Venabula  dicta  quasi...excipiabilia.SQrv.,  JEn. 
i\:Retia...  venabula  :  Forsan  venabula  ob  hoc  dicta, 
guod  sint  apta  venatui^  quasi  expiabula.  Pulo  ta- 
men  Servium  ila  scripsisse  :  Yenabula  ob  hoc  dicta 
quod  sint  apta  venatui,  vel  quia  venientem  exci- 
piunt,  unde  et  excipia  (vel  excipula\  quasi  excipia- 
biiiafaut  excipiabula,  aut  excipere  habilia.  Gloss., 
excipulum,  ixSoxerov.  Item  IxBoxcibv  exceptorium. 
Exctpuium,%pti:>[p(x.  Kpsdrjfpa,  exemplum(\eg.,  exci' 
pulum),  arpago. 

^  Lancea.  Hispaniensis  vox,  auctorc  Varrone,apud 
Agell.,  lib.  XV.  cap.  30. 


calam  dicit.  Est  cnim  genus  Gallici  teli  ex  materia 
quam  maxime  lenta,  quae  jacta  quidem  non  looge 
propter  gravitalem  evolat ;  sed  quo  pervcnit,  vi  nimia 
perlringit:  quod  si  ab  artitice  mittatur,  rursum  redit 
ad  eum  qui  misit.  Hujus  meminit  Virgilius,  dicenft  : 

Teutonico  rilu  soliti  torquere  catejas 
Un^Ie  et  eos  *  Hispani  etGalli  Teutonos  vocant. 

8.  iP/ia/anV;aestteIumingenstornofactum,habens 
ferrum3S3  cubitale,  et  rotundilatem  de  plumbo  in 
modum  sphaerae  in  ipsa  summitale.  Dicitur  etiam  et 
ignem  habere  affixum.  Hoc  autem  telo  pugnatur  de 
turribus,  quas  phalas  dici  manifestum  est.  Juvenalis  : 

Consulit  ante  phalas,  deiphinorumque  columnas. 
A  phaiis  igitur  dicta  cst  phalarica,  sicut  a  muro 
muralis.  Sane  phalaricam  Lucanus  dicit  nervis  mitti 
tortilibus,  et  quadam  machina,  ut  : 

Hunc  aut  tortilibus  vibrala  phalarica  nertis. 

Virgilius  vero  ait  Turnum  mRuu  phalaricam  jacu- 
lari  poiuisse. 

9.  ^  Piia  sunt  arma  jaculorum  atqae  telorum,  a 
torquendo,  vel  emitiendo  vocata.  De  quibus  Lucanus : 

Signa  pares  aquilas,  et  pila  minantta  pilis. 
Cujus  singulare  pilum  dicitur. 

*  Amentum  E  Serv.,  iEn.  ix,  ad  vcre.  Amentii* 
que  torquent. 

'  Ciava  est  qualis  fuit  Herculis.  Festus  :  Ciava  teli 
genus,  quo  Hercules  utebatur» 

»  Et  est  cubito  semis  facta  in  longitudine.  Ser- 
vius,  Mn.  VII,  ad  vers.  Teretes  sunt  aciides  iilis  teia : 
—  Aciides  sunt  teia  quasdam  antiqua  adeo  ut  neque 
usquam  commemorentur  in  beiio.  Legitur  tamen 
quod  sint  ciavas  cubito  semis  factoff  eminentibut 
hinc,  et  hinc  acuminibus^  etc. 

^  Ha^c  et  cateja,  quam  Luciiius  calam.  Pro  Lucilio 
HouATius  erat  in  omnibus  libris,  niendose.  Ser\ius, 
mitio  VI  iEnnid.  :  Vaiium  autem  dicebant  caias.  — 
Sic  Luciiius  :  Scinde  caiam,  ut  caieas,  id  est :  0 
puer,  frange  fustes.  et  fac  focum. 

''  Hispani  et  Galii  Teutonos.  li  fortasse  quos  vulgo 
chuzones  dicimus. 

j  Phaiarica  telum  ingens...jacuiari  potuisse.  E 
Serv.,  iEn.  ix,  ad  vcrs.  Contorla  phaiarica, 

•^  Piia.  Servius,  JEn.  vii,  ad  vcrs.  Pila  manus^ 
cript...  Pilum  proprie  esi  hasta  Romana,  ut  gessa 
Gaiiorum  sarissm  Macedonum. 


647 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPI 


64S 


10.  *  Tdufn  \ocatur  secnndum  Grsecam  elymolo-  f^  sunt,  quod  fallant,  et  decipiant  ferro,  cum  speciem 


giam,  oLizb  tou  ti)X60cv,  quidquid   longe  jaci  potest, 
^  quanquam  abusive  dicatur  et  gladius,  ut  cst  illud  : 

At  non  hoc  lelum  mea  quod  vi  dextera  versat. 
Proprie  autem  telum  a  longitudine  dicitur.  Unde  ct 
mustela  dicitur,  quod  longior  sit  quam  mus. 

11.  Cuspis  hasiile  amentatum,  a  cespite  dicta,  quod 
est  virguUum.  Yirgilius  : 

Et  pasloralem  praefixa  cuspide  myrtum. 
^  Proprie  autem  cuspis,  posterior  pars  bastse  est. 

894  GAPUT  YIII. 

De  sagittis. 

1.  Sagitta  a  sagaci  jactu,  id  est,  veloci  ictu  yo- 

cata.  Pennis  enim    fertur,  quasi  avis,  ut  ccleriter 

mors  percurrat  ad  hominem.  His  primum  Creteuses 


prseferant  ligni.  Hos  vulgus  Graeco  nominc  oxos  vo- 
cat,  id  csl,  acutoii.  Unde  et  apud  medicos  ^  acutas 
morbus  ^SsIa  vocalur. 

5.  Arcu^  vocatur,  eo  quod  arceat  adversarium. 
Inde  et  arces  dicuntur,  a  quibus  arcentur  hoslcs. 
Item  arcus  ob  speciem,  quod  sint  curvati  arctius. 

GAPUT  X. 

De  fundis. 

1 .  Funda  dicta,  eo  quod  ex  ea  fundantur  lapides^ 
id  est,  ^  emittantur. 

2.  Ballista  genus  tormenti,  ab  emittendo  jacala 
dicta.  p^itv  enim  Grsece  mittere  dicitur.  Torquetur 
enim  verbcre  nervorum,  3S6  et  magna  vi  jacit,  aut 
bastas,  aut  saxa.  i  Inde  et  fundihalus^  quasi  fundens, 


usi  sunt,  quibus  pennse  idco,  ut  diximus,  agglutinan-  B  et  emiltens.  ^  Gontra  ballislam  testudo  valet.  Series 


tur,  ut  leves  sint  ei  pervolent. 

2.  Scaptos,.. 

3.  Spicula  sunt  sagittae,  vel  lancese  breves,  a  spica- 
rum  specie  nuncupalse. 

4.  ^  Scorpio  est  sagitla  venenala  arcu,  vel  tor- 
mentis  excussa.  Quce  dum  adhominem  vcnerit,*  virus, 
qua  (igit,  infundit;  unde  ci  scorpio  nomen  accepit. 

GAPUT  IX. 
De  pharetris, 

1.  '  Pharetra  sagittarum  thecse,  a  ferendo  jacula 
dicta,  sicut  et  feretrum^  8S5  ubi  funus  defertur,  quae 
ideo  etyraologiam  communem  habent,  quia  pharetra 
mortem,  feretrum  mortuum  portat. 

2.  Coriti  proprie  sunt  arcuum  thecse  sicut  sagitta- 
rum  pharelrse. 

Vagina  appellatur,  eo  quod  in  ea  mucro,  vel  gla- 
dius  bajulelur. 

3.  Thecai  ab  eo  quod  aliquid  receptum  tegat, 
liltera  pro  g  posita.  AUi  Grseco  nomine  thecam  vo- 
cari  asserunt,  quod  ibi  reponalur  aliquid.  Inde  et  ^t- 
bliotheca  librorum  repositio  dicitur. 

4.  K  Dolones  suni  vaginse  lignese,  intra  quas  latet 
pugio  8ub  baculi  specie.  Dolones  autem  a  dolo  dicti 

*  Telum...  potest.  E  Serv.,  JEn.  viii,  ad  vers. 
Desuper  Alciaes  telis  premit, 

^  Quanquam  abu^ive  dicatur  et  gladius.  Serv., 
i£n.  ix  :  At  non  hoc  telum  :  —  Hoc  loco  telumgla- 
dium  dixit  a  longitudine,  undeet  mustelladicitur^ 
quasimus  longus.\id.  l.Sicaluitur.de  Yerb.Signif. 

*  Provrieautem  cuspis,  posterior  pars  /wwte.Ser- 
vius,  i£n.  x,advers.  Vibranticuspismedium  :Sane 
cuspidem  abusive  pro  hastce  mucrone  posuit. 

*  Gap.  Vin.  Scorpio  Yegeiius,  lib.  iv,  cap.  22 : 
Scorpiones  dicebantur,  quas  nunc  manuballistas 
vocanty  ideo  sic  nuncupatiquod  parvis  subtilibusque 
spiculis  inferant  moriem. 

*  Virus.qua^figit  m/ttndt/.TertuU.  ,advers.Gnostic. : 
Undeet  bellicam  machinam  retractu  telavegetantem 
de  scorpio  nominant.  Id  spiculum  et  fistuta  esty  pa^ 
tula  tenuitate  invulnus,  etvirusquafigiteffundit. 

'  Gap.  IX.  Pharetra  sagittar.  tnec  et  Coriti 
prop.  Serv.,  JEn.x,  ad  vers.  Coritique  leves  :  Coriti 
proprie  sunt  arcuum  iheccB,  dicuntur  etiam  sagit- 
tarumj  quas  et  pharetras  vocamus. 

^  Doiones..,  prceferant  ligni.  Ex  eod.,  JEa.  vii,  ad 
vers.  Scevosque.*.  dolones. 

^  Acutus  morbus  ^tta.  Sic  supra,  lib,  iv,  cap.  6. 


enim  iit  armorum  umbonibas  inter  se  colligatis. 

GAPUT  XI. 
De  ariete. 

1.  ^  Arieti  nomen  species  dedit,  eo  quod  cum  im- 
peluimpingiimurum  in  modum  ane^um  pugnantiam. 
Yalidse  enim  ac  nodosae  arboris  caput  ferro  vestitor, 
eaque  suspensa  funibus  multorum  manu  ad  muram 
impellitur ;  deinde  retrorsum  ducta  majore  impeta 
destinatur,  sicque  crcbris  ictibus  concussum  mori 
latus  cedil.  cavalumque  irrupturis  fcnestram  facit. 

2,  Gontra  impulsum  arictis  remedium  est  saccus 
paleis  plenus,  ei  in  eum  locum  demissus  quem  aries 
percutit.Laxo  enim  saccorum  sinu  ictus  arietis  illisas 
mollitur.  Duriora  enim  mollioribus  facilius  oednnl. 

I     3.  Plutei  sunt  crates  corio  crudo  intcctse,  quse  ia 
opere  faciendo  hosti  objiciuntur. 

4.  ^*  Musculus  cuniculo  similis  fit,  quo  murus  per- 
fodilur,  ex  quo  ct  appellatur,  qn  h^imurusculus. 

GAPUT  X(f. 

De  clypets. 

1 .  Clypeus  ^  cst  sculum  majus  dictus  ab  eo  quod 

clepet,  id  8S7  est,  ccIetcorpus,periculisqaesabducat 

« inh  TotS  xXIttcsiv.  Oppositus  enim  sua  defensione  ab 

*  Gap.  X.  Emittantur.  Quae  post  haec  verba  in 
Editis  quibusdam  leguntur,  usque  ad  ballistam^  tn 
Manuscriplis  nuHa  sunt;  sunt  tamen  sup.,  lib.  xiv, 
cap.  6.  E.  Serv.,  Georg,  i. 

i  Inde  et  fundibalus.  Vid.  cap.  %  lib.  iv. 

^  Contra  ballistam  testudo  valet,  series  e.  fit  arm. 
,  Serv.,lib.  ix,ad  vers.  Accelerant  acta...  testudine: 
'  —  Testudo  est  scutorum  connexio  curvata  in  testu- 
dinis  modum. 

^Gap.  XI.  Arieti...  facile  cedunt.  Ex  Hegesipp., 
lib.  iii,  cap.  11. 

™  Musculus...quasi  muru5cu/us. Musculos a roari- 
nis  bcUuis,  quae  balenis  auxilio  sunl,  diclosputatVe- 
getius,  lib.  w,  cap.  15. 

"  Gap.  XII.  Clypeus  est  scutum  majus.  Serv., 
non  scmel. 

*  'Atco  tou  xXiTCTEiv.  Ex  eod..^n.  vii,  ad  vcrs.  ffec 
clypei  currusve  sonant.  Sed  verius  oLKh  tou  i^fX^^iv,  id 
est,  a  sculpendo  dictum.  Gausam  redditPIin.,  xxxv, 
cap.3 :  Scutis  enim  qualibus  ad  Trojam  pugnatum  esi^ 
continebanturimagines.  Undeetnomen  habuere  ci^ 
peorumt  non  utperversa  grammaticorum  subiilitas 
vcluit  a  clucndo.  Origo  plena  virtutis^  faciem  reddi 
in  scutOy  cujusque  qui  fuerit  usus  illo^  etc 


649 


ETYMOLOGIAftUM  UB.  XVIII. 


^50 


bastis  et  jaculis  corpus  munit.  •  Glypeus  autewpedi-  ■ 
tum  est,  scutum  equiium. 

2.  Scutum  appellalum,  eo  quod  a  se  excuHat  telo- 
rum  ictum.  Ul  enim  lclis  resistatur,  clypeus  ante- 
fertur. 

Vmbo  sculi  pars  media  est,  quasi  umbilicus. 

3.  ^  Ancile  vocatur  sculum  breve  et  rotundum. 
De  quo  Yirgilius  :  Lasvaque  ancilegerebat.Ei  Ancile 
dictum  ab  andsione,  quod  sit  ab  omni  parte  veiuti 
ancisum  et  rotundum.  Ovidius  : 

Idque  ancile  vocant,  quod  ab  omni  parte  recisum. 
Quaque  notes  oculis,  angulus  omnis  abest. 

4.  *  Pelta  scutum  brevissimum  in  modum  lun» 
m^dise.  Gujus  meminit  liber  Regum  :  Fecit  rex  Sa- 
lomon  ducenta  scuta  de  auro  puroj  et  trecentas 
peltas  ex  auro  probato, 

6.  <  Cetra  scutum  loreum  sine  ligno,  quo  utuntur 
Afri,  et  Mauri,  de  quo  poeta  :  Lasvas  cetra  tegit. 

6.  *  Parma,  levia  arma,  quasi  parva,  non  clypeus. 
Diciturautem  et  testudo  sculum.  Nam  in  modum  lestu- 
dinis  fit  clypens.  8SS '  Esl  et  testudo  scutorum 
connexio  carvata  in  tesludinis  modum.  Namque  in 
armorum  generibus,  milites  etiaro  ab  animalibus 
ttomina  sumunt,  ut  aries.  Et  Sallustius  :  In  modum, 
inquit,  hericii  militaris. 

GAPUT  XIII. 
De  loricis. 
4.  Lon(^  >^  vocatm*,  eo  quod  loris  careat»  solis 
enim  circulis  ferreis  contexta  est. 
2.  >>  Squama  est  lorica  ferrea  ex  laminis  ferreis, 


CAPUT  XY. 

De  foro. 
4.  Forus  ^  exerccndarum  litium  locns,  a  fando 
dictus.  Qui  locus  et  prorostra  vocalur,  ideo  quod 
ex  bello  Punico  captisnavibus  Carlhaginensium  roslra 
ablala  sunt,  el  in  foro  Romano  praefixa,  ut  essent  hu- 
jus  insigne  victoriae.  Constat  autem  Forus  causa, 
Icge,  et  judice. 

2.  Causa  vocatur  a  casu^  quo  evenit.  Est  enim  ma- 
teria  et  trigo  negotii,  necdum  discussionis  examine 
patefacta,  quae  dum  praeponiiur  causa  est,  dum  discu- 
tilur;tidtctum  est,  dum  fiuilur  justitia  :  vocatum 
autem  judicium,  quasi  jurisdictio,  et  justitia,  quasi 
juris  status,  Judicium  autem  prius  inquisitio  vocaba- 

D  tnr.  Unde  eiactores  judiciorum,  et  praspositos,  quas- 
stores,  vel  quxsitores  vocamus. 

3.  Negotium  multa  significat,  modoactum  rei  ali- 
cujus,  cui  contrarium  esi  otium;  modo  aclionem 
causse,  quod  est  jurgium  liiis.  Et  dictum  negotium, 
quasi  nec  otium,  id  est,  sine  otio.  Negotium  autem  iu 
causis,  negotiatio  in  commerciis  dicitur;  ubi  aliquid 
datur,  ut  majora  lucrentur. 

4.  Jurgium  dictum,  quasi  juris  garrium,  eo  quod 
ii  qni  causam  dicunt  890  jure  disceplent. 

Lis  a  contentione  limitis  prius  nomen  sumpsit. 
Dc  quo  Virgilius  : 

Limes  erat  positus,  litem  ut  <  discemeret  agri. 

5.  Causa  aut  argumento,  aut  probatione  constat. 
Argumentum  nunquam  testibus,  nunqnam  tabu- 


aut  aereis  concatenata  in  modum  squam©  piscis,  et  C  *^^  ^^^  probationem,  sed  sola  invesligatione  invenit 


ex  ipso  splendore  squamarum,  et  similitudine  nuncu- 

pata  est.  <  De  ciliciis  autem  et  poliuntur,  et  tegun- 

tur  loricae. 

CAPUT  XIV. 

De  galeis, 

1.  Cassis  de  lamina  est,  galea  de  corio.  Nam  gale- 
rus  corium  dicitur.  Cassidem  autem  a  Thuscis  nomi- 
natam  (dicunt).  Illi  enim  galeam  cassim  nominant, 
credo  a  capite. 

8S9  2.  J  Apexesi^qxiod  in  summa  galeaeminet, 
quo  figitur  crista,  quam  Grseci  xuvov  vocant.  Nam 
conus  est  curvatura  quse  in  galea  prominet  et  supra 
quam  cristae  sunt. 

'  Clypeus  autem  peditum.  E  Serv.,  ad  vers.  Ter*  m 
centum  scutati  omnes.  ^n.  ix.  ■• 

^  Ancile...ab  omniparte  recisum.  Ita  etiam  Varro : 
Aut  quasi  ifx^tx^eiXov  (addit  Serv.,  Mn.  viii),  id  est, 
undique  labrum  habens.  Vid.  Plularch.,  in  Num. 

•  Pelta.  E  Serv.,  JEn.  l,  ad  Lunatis  agmina  peltis. 
^  Ceira...  Hispani.  Ex.  eod.,  JEn.  vii. 

•  Parma,  levia  arma.  Servius,  Mn.  x,  ad  illud  : 
Transiit  et  parmam  mucro  :  Parmam^  id  est,  levia 
arma,  non  clypeum. 

'  Est  et  testudo  scutorum  connex.  Vid.  sup.,  c.  iO. 

•  Cap.  XIII.  Lorica...  quod  loris  eareat,  solis 
enim  circulis  ferreis.  Non  dubito  quin  Isidorus  apud 
Servium  leeerit,  ^n.  lib.  x,  loricam  esse  proprie 
tegmen  de  toro  factum^  quo  majores  in  bello  uti  con^ 
5ti(;f;eran/.Sed  loricis  postcrioribus  notalionem  ap  tavit 
quae  conserta  sunt  hamis,  ut  ait  Virgilius.  Varro  lib 
lY :  Lorica  a  loris,  quod  de  corio  atmo  pectoralia  fa 

Patrol.  LXXXn. 


verilatem,  unde  et  dictum  argumentum,  id  est,  ar* 
gutum  inventum. 

Probatio  autem  testibus  et  fide  tabularam 
constat. 

6.  In  onmi  autem  judicio  sex  personse  qaaeruntur 
judex,  accusator,  reus,  et  tres  testes. 

^  Judex  diclus ,  quasi  jus  dicens  populo ,  sive 
quod  ;ure  disceptet.  Jure  autem  disceptare  est  juste 
judicare.  Non  est  autem  judex,  si  non  est  in  eo 
justitia. 

7.  Accusaior  vocatus,  quasi  adcausator,  quia  ad 
causam  vocat  eum  quem  appellat. 

Reus  a  re  quam  petitur  nuncupatus,  quia  quamvis 

ciebani  :postea  succuderuni  Galli  e  ferro  subid  vo 
cabulum  ex  annulis  ferream  tunicam. 

^  Squama  est  lorica  ferrea,  etc.  Serv.,  Mn.  ix  : 
Nec  duplici  squama  lorica :  Squama  sunt  loricarum 
catenas,  in  modum  squamas  compositas.  Sane  ei 
squama  splendorem  significat,  si  a  piscibusveniat, 
et  sordes  si  a  squalore. 

'  De  ciliciis  auiem  poliuntur  loricas.  E  Serv., 
Georg.  III,  ad  illud  : 

Usum  in  castrorum  et  miseris  velamina  nautis. 

1  Cap.    XIV.   Apex  esi  q.  in  sum.  gal.,  etc. 
Servius,  Mn.  xii,  ad  vers.  Apicem  iamen :  Galeas 
eminentiam,  quam  Grasci  conum  vocani,  in  qua 
eminent  crisioe;  et  lib.  x  :  Apex^  coni  altitudo. 

^  Gap.  XV.  Forus.  Poierat  duci  coena  sine  istis, 
sed  Braulioni  aliter  visum.  Vid.,  sup..  lib.  xv.cap.  2. 
*  Discernerei  agri.  Arvis  vulgo  apud  Virgil. 
"  Judex  dicius.  Ead.  sup.  Iib.,  ix,  cap.  4. 

21 


66i 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPI 


m 


sceleris  conscias  non  sit,  reus  tamen  dicitur,  quandiu  f|  Guju^  locus  gymnasium  dicitur,  ubi  exercentur  athle- 


in  judicio  pro  re  aliqua  petilur. 

8.  *  Testes  antiquilus  superstites  dicebanlur,  eo 
quod  super  slatum  causaB  proferebantur.  Nunc,  parte 
abiata  nomiois,  testes  vocantur. 

9.  Tesiis  autem  considcralur  :  conditione,  natura 
et  Tita.  Gonditione,  si  liber,  non  servus.  Nam  saepe 
servus  metu  dominantis  teslimonium  supprimil  ve- 
riiatis.  Natura,  si  vir,  non  femina.  Nam  varium  et 
mutabile  semper  femina.  Vita,  si  innocens,  et  inte- 
ger  actu.  Nam  si  vita  bona  defuerit,  fide  carebit. 
Non  enim  potest  justitia  cum  scelerato  habere  socic- 

atem. 

391  10.  Duo  sunt  autem  genera  testium  :  aut 
dicendo  id  quod  viderunt,  aut  proferendo  id  quod 


lae,  ct  cursorum  velocilas  comprobaiur.  Hinc  accidit 
ul  omnium  propc  artium  exercilia  gymnasia  dicantur. 
2.  Antea  cnim  in  jocis  cerlantes  cincti  erant,  ne 
nudarentiir  :  posl,  relaxato  cingulo, repenle  prostralus 
et  cxanimatus  est  quidam  cursor.  Quare  *  ex  consilii 
decreto  tuuc  archon  Hippomenes  ut  nudi  deinceps 
omnes  exercitarentur  permisit.  Ex  illo  gymnasium 
dictum,  quod  juvencs  nudi  exercentur  in  campo,  ubi 
sola  tantum  vcrenda  operiuntur. 

CAPDT  xvin. 

De  generibus  gymnicorum. 
1.  Genera  gymnicorum  quinque  :  saltus,  cursns, 
jaclus,  virtus,  atque  luciatio.  Unde  ferunt  quemdam 
regem  tot  filios  adolescentes  habentcm,  totidem  ge- 


audierunt.  Duobus  aulem  modis  tesles  delinquunt,  g  ncribus  de  regno  jussisse  contendere. 


cum  aut  falsa  promunt,  aut  vera  silentio  obtegunt. 

CAPUT   XVI. 
De  spectaculis, 

i.  Spectacula^  ut  opinor,  gcneraliter  nominantur 

voluptates,  ^  quae  non  per  semetipsa  inquicant,  sed 

per  ea  quse  illic  geruntur.  Dicta  aulem  spectacula,  co 

quod  hominibus  publica  ibi  praebealur  inspectio.  Hsec 

et  ludicra  nuncupata,  quod  in  ludis  gerantur,  autin 

scenis. 

2.  Ludorum  origosic  traditur:  ^Lydii  ex  Asia  trans- 
vonse  in  Etruria  consederunt,  duce  Tyrrheno ,  qui 
fratri  suo  cesserat  regni  contentione.  Igilur  in  Etruria 
inter  caUeros  ritus  superstitionum  suarum,  spccta- 
cula  quoquc  religionis  nomine  instituerunt.  Inde  Ro- 
mani  accersitos  artiBces  mutuati  sunt,  et  inde  ludi  a  Q 
Lydis  vocati  sunl.  Yarro  aulem  dicit  ludos  a  lusu  voca- 
tos,quod  juvenes  per  dies  festos  solebant  ludi  cxsulta- 
tione  delectare  populum.  Unde  eteumlusum  juvenum 

et  diebus  festis,  et  templis,  ct  religionibus  reputat. 

3.  Nihil  jam  de  causa  vocabuli,  dum  rei  causa 
idololatria  sit.  Unde  et  promiscue  ludi  Liberalia  so- 
cabantur,  ob  honorem  Liberi  Patris.  Ob  hoc  respi- 

.  ciendaest  ^  originismacula,  nebonum  aeslimes  399 
quod  initium  a  malo  acxepit.  Ludus  autem  gymnicus 
est,  aut  circensis,  aui  gladiatorius,  aut  scenicus. 

CAPUT  XVII. 
De  ludo  gymnico. 
1.  Gymnicus  ludus  cst  vclocilaiis  ac  virium  gloria. 

Testes  antiquitus  superstites  dicebantur»  Melius 


CAPUT  XIX. 

De  saltu, 

1.  Saltus  dictus,  quasi  cxsilire  in  altum.  Est  enim 

saltus  allius  exsilire,  vel  longius. 

393  CAPUT  XX. 

De  cursu. 

i,  Cursus  a  velocitate  crurum  vocatur.  Est  enim 

cursus  celeritas  pedum. 

CAPUT  XXI. 

De  jactu, 

1.  Jactus  dictus  h  jaciendo.  Unde  et  piscatorium 

rete  jaculum  dicitur.  Huic  arii  usus  est,  ^  arrepto 

]apidc  procul  ferire,  hastas  ponderc  librato  jacere, 

sagittas  arcu  emittere. 

CAPUT  XXII. 

De  virtute, 

1.  Virtus  est  immensitas  virium  in  labore  et  pon- 

dere  coi*poris. 

CAPUT  XXIII. 

'  De  luctatione, 

1.  Luc^a^to  a  laterum  complexu  vocatur,  quibus 

•  cominus  certantcs  innitent,  qui  Grrseca  appellalione 

athletas  vocantur.  Locus  autem  lactationis  palcBstra 

dicitur. 

394  GAPDT  XXIV. 

De  palcBstra, 

4.  PaloRstram  *  autem,  vel  dl«b  t^«  TcdfXTjc,  id  est, 

aluciatione,  vel  hzh  tc\S  7ciXX£(v,id  est,  a  motu  ruiite 


b  Gap.  XVI.  Quas  non  per  semetipsa  inguinani. 

omnino  Isidonis  quam  Servius ,  qui,  Mu,  iii,  ad  il-  B  TertuUianus,  lib.  de  Spectaculis,  cap.  ult. :  Retulimus 

lud  :  Superatne ,  et  vescitur  aura?  —  Superstes      supradelocorumconditione,quodnonpersemetipsa 

(inquit)  prassentem  significat,  Festus  :  Superstites 

testes  prassentes  signi^cat,  cujus  rei  testimonium 

est,  quod  superstitibus  prassentibus  ii  inter  quos 

controversia  estvindicias  sumere  jubentur.Plautus 

in  Artemone  : 

[perstes. 
Nunc  mihilicet  quidvis  loqui,  nemo  hic  adest  su- 

Quem  locum  ila  legebat  Ghacon  :  Superstites  pras^ 

sentes  testes  prcesentes  significat.  Quam  lectionem, 

et  Plauii  verba,  et  hic  Isidori  locus  satis  confirmant; 

Giccronis  vero  verba,  in  Muren.  ita  emendabat :  Car- 

meti  composiium  est,  cum  casteris  rebus  absurdum, 
.  tum  vero  nullo  usu  utrisque  superstitibus  prcesen- 
■  tibus  (sumitevindicias)  iteviam,  Eiutrisque  AcjohR 

BT  iiEO  interpretabatur;  sumite  vindicias  e  Festo 

8upplebat« 


nos  inquinentj  sed  per  ea  qtue  illic  geruntur, 

^  Lydiiex  Asia  iransvenas,,.  Liben  pairts.  BTer- 
tull.,  ibid.  cap.  2. 

^  Originis  macula.,,  accepit.  Bx  eod.  loco. 

•  Cap.  XVII.  Ex  consilii  decreto  tunc  archon 
Hippomenes,  Auctor  quserendus. 

«Cap.  XXI.  Arrepto  lapide  procul^ferire,  Al., 
arreptos  lapides  procul  ferre, 

%  Cap.  XXHL  Cominus  certantes  innitent,  Ita 
Vet.  God.  Goth.  Unus  Rom.  Innituntur. 

i>  Cap.  XXIV.  Pakestram  autem,,.  sortis,  Ser?., 
ad  vers.  Corporaque, .  ,prasdurapalasstra,Gtois,  n : — 
Palasstra  autem  dicta  est,  vel  onb  t^c  nikr^^^  id  est,  a 
luctatione,  vel  ^tA  tou  TciXXEiv,  hoc  est,  a  motu  urfue, 
nam  ducti  sorte  luctabantur,  Ilic  locus  peasime  af- 
fectus  erat  in  omnibus  Isidorianis  libris. 


653 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XVIFI. 


654 


forlis  nominalani  dicnnt,  scilicct  quod  in  luclando  J|  circa  pcricula  lorqucre.  Indo  el  circenses  dicii  pu- 
com  medios  arripiant,  fere  qualiuift ,  idque  apud      lantur,  quasi  circum  enses. 


Grapcos  ic4XX£iv  vocatur.  Quidam  opinanlur  artem  luc- 
tandi  ursorum  contentione  monslratam.  Namque  in- 
ter  csteras  fcras  eos  solos,  ct  erigi  congressos,  et 
subsidere  celeriter,  ac  reverti,  cl  modomanibus  len- 
tare  invicem,  modo  complexua  bigercsese  more  luc- 
tantium. 

CAPUT  XXV. 

De  agone. 
I.  Qaae  Latini  ceriamina,  Graeci  itrfiAsoQ  vocant,  a 
frequentia  qua  celcbrabaniur.  Siquidem  et  omnem 
coelum  alque  convcntum  agona  dici;  alii  quod  in  cir- 
culis,  ei  quasi  agonis^  id  cst,  sine  angulo  locis,  ede- 
rentur,  nuncupatos  agonas  pulant. 

CAPDT  XXVI. 

De  generibus  agonum. 
i.  Kgonum  gencra  fuerc,  immensitas  virium,  cur- 
sus  celeritas,  sagiltandi  perilia,  standi  palientia;  ad 
citbaram  quoque ,  vel  tibias  incedendi  gestus ;  de 
moribus  quoque,  dc  forma,  do  cantandi  modulationc, 
terrestris  quoquc  belli,  el  navalis  praelii,  perpetien- 
dorumque  suppliciorum  certamina. 

395  CAPUT  XXVII. 

De  ludis  circensibus, 

l.Ludictrcef»e«sacrorum  causa,  ac  deorum  gen. 

tilium  celebrationibus  instiiuti  sunt.  Unde  el  qui  eos 

spectant  dsemonum  cultibus  inservire  videntur»  *  Nam 

rescquestrisantea  simplex  agebatur^etutique  commu- 


CAPUT  XXVIII. 
Dc  circo. 

1.  Circus  *  Soli  principalilcr  consecratus  esl  a 
paganis,  cujus  aedes  medio  spalio  et  effigics  de  fas- 
tigio  aedis  emicat,  quod  non  putavcrint  sub  tecto 
conspcrandum,  quem  in  apcrlo  habcnt.  Est  autem 
circus  omne  illud  spatium  quod  circuire  equo  solent. 

99S  2.<i  Hunc  Romani  dictum  puianl  a  circuitu 
equorum,  eo  quod  ibi  circum  metas  equi  carrant, 
Graeci  •  vcro  a  Circe  Solis  filia,  quae  Patri  suo  hoc 
gcnus  ceriaminis  instituit,  asserunt  nuncupatum,  et 
ab  ca  cfra  appellalionem  argumentaolur.  Fuitaulem 
maga,  et  vcncfica,  et  saccrdos  daemonum,  in  cujus 
B  loci  habitu  et  opcrc  magicae  artes,  ct  cultus  idolo^ 
lalriae  rccognoscitur. 

CAPUT  XXIX. 

De  ornamentis, 

i.  Omawtcn/fl  circi:ova,  meta,obcliscus,  carcercs, 

'  Ova,  honori  Castoris  ct  PoIIucis  ascribunt,  qui  illos 

ovo  edilos  credendo  dc  cygno  Jovc  non  crubescunt» 

2.  Fingunl  aulem  circcBsia  Romani  g  ad  causas 
mundi  referri,  ut  sub  hac  specie  superslitiones  vani- 
tatum  suarum  cxcusenL 

3»7  CAPUT  XXX. 

De  metis. 

i.  Me^arwmquippe  appellalione  proprie  terminum 

ac  fmcm  mundi  designari  volunt,  ab  co  quod  alicui 

emcnsus  finis  est,  sivc  ad  testimonium  orientis  oc- 


nis  usus  realus  non  erat,  sed  cum  ad  ludos  coaclus  cst  Q  cidenlisque  Solis. 


naluralisusus,  addaemoniorum  cultum  translalus  est. 

2.  Itaqoe  et  Castori  et  Poliuci  dcputantur  hae  spe- 
cies,  quibus  equos  a  Mercurio  distributos  Stesichorus 
docet;  sed  et  Neptunus  equestris  est,  qucm  Graeci 
Hippion  appellant;  sed  et  Marti  et  Jovi  in  ludis  equi 
Bunt  consecrati,  et  ipsi  quadrigis  praesunt. 

3.  ^  Circensesmiiem  ludi  ideo  dicti,  vel  a  circumeunr 
doj  vel  quod  ubi  nunc  metae  sunt,  olim  gladii  poneban- 
torquos  quadrigae  rtrctii^an^,  etindedictictrf^nj^5,ab 
ensibas  circa  quos  currebant.  Siquidem  in  littore 
circa  ripas  flumioum  currus  agitantes,  gladios  in  or- 
dine  in  ripae  litiore  ponebant,  ct  erat  artis  equum 

■  Cap.  XXVII.  I^am  res  equesiris,,.  Hippion  VO" 
cani,  E  TertuII.,  cap.  6.  de  Circo. 

^  Circenses  auiem  ludi^  ctc.  E  Serv.,  initio  iii 
Georg.,et  iEn.  viii,  ad  vers.  Magnis  circensibusaciis, 

^  Cap.  XXVIIL  Circus  Soli...  in  apetio  habent. 
E  Tertull.,  cap.  v,  de  Loco. 

^  Hunc  Romani  dicium  put.  Sup.,lib.  xv,  cap.  2. 

•  Gra:ci  vero,  etc.  E  Tertull.,  ibidem. 

'  Cap.  XXIX.  Ova  honori  Casioris,,.  erube- 
scunt,  Tertull.,  ibidcm. 

«  Ad  causas  mundi  referri.  Servius;  ad  vers.  Cen- 
tum  quadrijugos,..  currus  i-^ld  est,  unius  (inquit) 
diei  exhibebo  circenses.  Quia^ui  Varro  dicii  in  libris 
de  Gent.  pop.  Romani,  olim  xxv  missus  fiebani,  quo- 
rum  piatuor  et  viginiipro  numero  horarum  erantj 
sed  mgesimus  quintus  a^arius  dicebaiury  eo  quod  de 
collatione  pojmli  exhibebatur.  Adde  duodecim  ho- 
stias,  quae  xu  coeli  signa ,  et  seplem  fnctas,  quae 
planetas  vii  referebant.  Fiebant  aotem  eircenses  noe 


CAPUT  XXXL 
De  obelisco. 

i .  Obeliscum  ^  Mcsprcs  rcx  ^gypli  primus  fccisse 
ferlur  tali  cx  causa.  Cum  quodam  lcmporC  Nilus  vio- 
lenta  inundatione  iEgypto  nocuisset,  indignalus  rex 
tanquam  poenas  a  flumioc  exigerel,  sagiitam  in  undas 
misit.  Non  multo  posl  gravi  valetudinc  correptus, 
lumen  amisil ,  qui  post  caecitatem  visa  recepto 
duos  obeliscos  Soli  sacravit.  Obeliscus  enim  sagilta 
diciiur,  qui  ideo  in  medio  circo  poniiur,  quia  per 
medium  mundum  sol  currit. 

2.  Medio  autcm  spatio  ab  utraque  roeta  constitu- 

ordine  :  Quadrigae,  bigae,  aut  Irigae,  qaatuor  sorte 

Dduclae  e  quatuor  factionibus,  prasina,  rosea,  alba 
et  veneta,  in  carceribus  consiiiuebmtur.  ucindc 
mappa,  a  magistratu  qui  ludis  pnesidcb.it,  missa,  hoc 
est,  signo  dalo,  quadrigae  carceribus  emissae  scptcm 
spatia,  sive  curricula  circa  metas  conficifbant,  vi« 
ctoreque  coronato,  missus  unus  pcracius  crat.  Idem 
in  reliquis  viginli  qiialuor  missibus  ficbat;  cum  au- 
tem  in  singuTis  quadrigae  quatuor  currerent,  recte 
Virgilius  : 

Cenlum  quadrijugos  agitabo  ad  flumina  currus. 
Vid.  Suelon. ,  in  Domit.,  Senec. ,  lib.  epist.  iv , 
epist.  xxx;  Ovid.,  in  Ilalieutic;  Arnob.,  vii  contra 
gentes.  Agcll.,  lib.  iii,  cap.  3. 

^  Cap.  XXXI.  Obeliscum  Mespres.  Messeres  ct 
Mefferes  habent  Manu<cript.  Plinii  Manusc.  libri , 
MestreSy  et  Mestires.  Excusi,  Mespheem.  Euseb.,  in 
Chronieo,  Mephres.  Josephus,  Mephes.  De  Pherone 
Sesostridis  fiho  narrat  hacc  HeroJotus,  lib«  n. 


65& 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  EPISCOPI 


6ft6 


tus  obeliscus,  fastigium  summitatemquc  coeli  siguiB-  J| 
cat,  cum  sol  ab  ulroque  spatio  medio  horarum  discri- 
mine  transcendit.  Summo  obelisco  superpositum  est 
quoddam  auratum  in   modum  flamma)   formatum , 
quoniam  sol  plurimuni  in  se  caloris  atque  ignis  habct. 

CAPUT  XXXII. 

Be  carceribus, 

i.  Iq  *  circo  unde  emiituntur  equi  carceres  dixerunt 

ab  ea  re  99H  qua  et  ille  carcer  qui  est  in  civitate, 

quOd  ut  ibi  homines  damnati,  atque  inclusi,  ita  hic 

equi  coerceQtur,  ne  exeant,  antequam  signum  mit- 

talur. 

CAPDT  XXXUl. 

De  aurigis. 


CAPUT    XXXVI. 
De  equis  quibus  currunt, 

1.  Quadrigse  et  bigse,  trigae  et  scjugae  ab  equorum 
numcro400ei  jugo  dictae.  Ex  quibus  quadrigas  soli, 
bigas  lunx,  et  trigas  inferis,  sejugas  Jovi,desultore8 
Lucifero,  '  el  Hespero  sacraverunt.  Quadrigas  idco 
8oli  jungunl,  quia  per  quatuor  tempora  annus  verti- 
tur,  ver  et  aestatem,  autumnum  el  hyemem. 

2.  Digas  lunae,  quoniam  gemino  cursu  cum  sole 
contendit,  sive  quia  et  nocte  videtur,  et  die.  Jungant 
enim  unum  equum  nigrum,  alterum  candidum.  Trigas 
diis  inferis,  quia  hi  per  tres  aetates  homines  ad  se  ni- 
piunt,  id  est,  per  infantiam,  juvenlulem,  atque  se- 
nectam.  Sejuga  maximus  currus  currit  Jovi,  propter 
quod  maximum  deorum  suorum  esse  eum  credunt. 


l.Arscirci  auriga  et  currus  equites.  siye  pedi- g     3    j^^  ^^^^    ^^^^  ^^^^^.^^  ^^^^^^  ^j^^^,^ 


tes.  Auriga  proprie  dictus,  quod  currum  agat,  et 
regat,  sive  quod  fcriat  junctos  equos.  ^  Nam  haurit, 
FBRiT,  ut  :  Latus  haurit  apertum. 

2.  Ipse  est,  el«  agitator,  id  est,  verberator  ab 
agendo  dictus.  Aurigae  autem  duobus  coloribus  sunt, 
quibus  speciem  idololatriae  vcstiunt.  <  Nam  prasinus 
terrae,  venetus  coelo  et  mari  a  paganis  dicalus  est. 

CAPUT  XXXIV. 

De  quadrigis, 

1.  •  Ericthonius  autem,  qui  rcgnavil  Alhenis,  pri- 

mus  quatuor  equos  junxisse  fertur,  sicut  Virgilius 

auctor  est  dicens. 

Primus  Ericthonius  currus,  et  quatuor  ausus 
Jungere  equos,  rapidisque  rotis  insistere  victor. 


sive  quia  mundus  iste  circuli  sui  celerilate  transcur- 
rit,  sive  propter  solem,  quia  volubili  ambitu  rotat, 
sicul  ait  Ennius  : 

Inde  patefecit  radiis  rota  candida  coelum. 
CAPUT  XXXVU. 
De  septem  spatiis, 
1.  Septem  spatia  quadrigae  currunt,  referentes 
boc  ad  cursum  septem  stellarum,  quibus  mundum 
regi  dicunt,  sive  ad  cursum  septem  dierum  praesen- 
tium,  quibus  peractis  vitae  terminus  consummatur, 
^  quorum  finis  est  crcta,  id  est,  judicium. 
401  CAPUT  XXXVUI. 
De  equitibus. 
1.  Porro  equites  singulares  ideo  currere  dicunt, 


2.  Fuit  autem  Minerv»  et  Vulcani  filius  de  caduca  Q  quja  singulariter  unusquisque  cursum  vitffi  hujus 


in  terram  libidine,  ut  fabulaeferunl,  procreatus,  por- 
tentum  daemonicum,  imo  diabolus,  qui  primo  Ju- 
noni  currum  dedicavit.  Tali  auctore  quadrigas  pro- 
ductae  sunt. 

899  CAPUT  XXXV. 

De  curru. 

i.  Currus  a  cursu  dictus,  vel  quia  rotas  videtur 
habere,  unde  et  ^  carrum,  quasi  curpum,  Quadriga- 
rum  vero  currus  duplici  temone  olim  erant^  perpe- 
tuoque^  et  qui  omnibus  equis  injicerctur  jugo. 

2.  fi  Primus  ClystheuQS  Sicyonius  tantum  medios 
jugavit,  eosque  singulos  ex  utraque  parte  simplici 
vinculo  applicuit,quos  GraeciaEipa^^pouchLatini/una- 
rios  vocant»  a  genere  viocuft  quo  prius  alligabantur. 

•  Cap.  XXXII.  In  circo.  E  Serv.,  ^n.  i ,  ad 
vers.   Vinclis  et  carcere  frenat, 

^  Cap.  XXXIII.  Pfam  haurity  ferit,  ut  Lat,  h,  a, 
Verba  sunt  Serv.,Georg.  iii,  ad  vers.  Exsultantia- 
que  haurit  corda  pavor  pulsans. 

'  Agitator.  i.  v.  c.  agendo.  Ex  cod.,  ad  vers.  Tardi 
costas  agitator  asell.,  Georg.  i. 

<  Namprasinus  terrce,  etc.  E  Tertull.,  cap.  6  de 
Arte  circi. 

•  Cap.  XXXIV.  Ex  eod.  Tertull.  loco. 

'  Cap.  XXXV.  Carrum,  quasi  curvum;  al.,  q. 
cursum^  al.,  a.  currum. 

K  Primus  Clysthenes.  Sicyon.  Pausan.,in  Phocaicis. 

^  Latinifunar.  FunalesvocalSuctoniusioTiberio. 

'  Cap.  XXX VI.  Et  Hespero.  Absunt  hae  dus 
Toces  ab  antiquioribns  Goth. 

^  Inde  patefecit  r.  r.  c.  c.  Citatur  hic  versus  a 


peragit,  atque  transit,  alius  alio  tempore  sequens 
alium,  per  unam  tamen  viam  mortalitatis  usque  ad 
propriam  metam  moriis. 

CAPUT  XXXIX. 
De  desultoribus. 
1.  Desultores  ^  nominati,  quod  olim  prout  quis- 
que  ad  finem  cursus  venerat,  desiliebat,  si?e  quod 
de  equo  in  equum  iransiliebat. 

CAPUT  XL. 

De  peditibus. 

1.  Pedites  autem  aiunt  propterea  pede  currere, 

quia  pedibus  currilur  mortalitati.  Ob  hoc  a  supe- 

riore  parte  currunt  ad  inferiora,  id  est,  ab  Oriente 

ad  Occidentem,  quia  mortales  oriuntur,  et  occidunti 

quibusdam  ex  Sidonio. 

k  Cap.  XXXVII.  Quorum  finis  est  creta.  Sic  est 

in  optimis  libris  Neap.  et  Gotliicis  quibusdam.  Re- 

ctissimc  Seneca,  lib.  19,  epist.  109  :  Deinde  transit 

adea  quce  consuetudo  sobcuU  mutavit,tanquam^quad 

ait  CicerOy  quoniam  sumus  abipsacalceejusinterpel- 

latione  revocati ;  hanc,  ^uam  nunc  in  circo  cretam  vo- 

camus,  calcem  antiqut  dicebant. Gloss.  Creta,Xtwi. 

Candida  calcis  dixit  Lucretius  : 

Tu  mihi  currenti  praescripta  ad  candida  calcis. 

»  Cap.  XXXIX.  Desultores.  Hygin.,  fabul.  80  : 

UndeetRomaniservant  institutum,cum  desultorem 

mittunt,  unus  duos  equos  habet^  pileum  in  capite  ^ 

equo  in  equum  transilit,  quod  ille  sua  et  fratns  vice 

fungatur.  Cassiod.,  lib.  iii  Var.  :  Equi  desultatorii, 

per  quos  circensium  ministrimissus  denuntiantexi- 

turoSf  luciferi  prascursoris  velocitates  imitantur. 


687 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XTin. 


m 


Nadi  currunt,  quia  et  homini  in  saeculo  nullsB  reli-  A  pudor  mulierum  infelicium  ibi  publicarelur,  et  ludi- 

m  .  n  .  .•  A  9  *         A  •*  **     1*11  .A***i>  tt  M 


quiae  lunt.  Recto  spaiio  curmnt,  quia  inter  vitam 
et  mortem  nihil  distat.  Sed  hsee  propterea  fingfmi, 
nt  yanitates  suas  et  sacrilegia  ezcusare  conentur. 

CAPUT  XU. 
De  coloribus  equorum. 

1 .  Circa  *  causas  quoquc  elementorum  iidem  gen- 
tiles  etiam  colores  cquorum  409  junxerunt,  roseos 
soli,  id  est,  igni;  albos  aeri,  prasinos  lerrae;  venetos 
mari  assimilantcs.  Item  roseos  sestati  currere  volue- 
runt,  quod  ignei  coloris  sint,  et  cuncta  tunc  flave- 
scant.  Albos  hiemi,  quod  sit  glacialis,  et  frigoribus 
universa  canescant ;  veri  prasinos  viridi  colore,  quia 
tunc  pampinus  densatur. 

8.  Item  roseos  Marti  sacraverunt,  a  quo  Romani 


brio  haberentur  tam  ii  qui  facerent  quam  quse  pate- 

irentur. 

CAPUT  XLin. 

De  scena. 
1.  Scena  autem  erat  locus  infra  theatrum  in  mo- 
dum  domus  instructa  cum  pulpito,  ^  quod  pulpitum 
orchestra  vocabatur,  ubi  cantabant  comici,  tragid, 
atque  saltabanl  hislriones  et  mimi.  ^  Dicta  autem 
scena  Graeca  appellaiione,  eo  quod  in  speciem  domas 
erat  instructa.  Unde  et  apud  Hebraeos  tabemacolo- 
rum  dedicatio  a  simililudine  domiciliorum  Scenope* 
gia  appellabalur. 

4oe  CAPUT  XLiy. 

De  orchestra 


eioriuntur,  el  quia  vexill^  Romanorum  cocco  deco-  D     i.  Qrchestra  autem  pulpitum  erat  scenae^ubi  sal- 


rantar,  sive  quod  Mars  gaudet  sanguine.  Albos  ze« 

phyris  et  serenis   tempestalibus,  prasinos  flori  et 

terrae,  venetos  aquis,  vel  aeri,  quia  ceruleo  sunt  co- 

lore ;  luteos,  id  est,  croceos,  igni  et  soli;  purpureoslri 

sacraverunt,  quem  arcum  dicimus,  quod  Iris  plurimos 

colores  habeat. 

3.  Sicque  dum  hac  spectalione  deorum  cultibus  at- 

que  elementis  mundialibus  profananlur,  cosdem  deos 

atque  eadem  elementa  procul  dubio  colere  noscuntur. 

Unde  animadverterc  debes,  Christiane,  quol  circum 

nomina  immunda  possideant.  Quapropter  alienus  erit 

tibi  locus,  quem  plurimi  Satanae  spiritus  occupave- 

runt.  ^  Totum  enim  illum  diabolus  cl  angcli  ejus 

repleverunt. 

CAPUT  XLIL 

De  iheatro. 

1.  Theatrum  5  cst  quo  scena  includitur,  semicir- 
culi  liguram  habens,  in  quo  stanles  omnes  inspi- 
ciunl.  Cujus  forma  primum  rotunda  erat,  sicut  et 
amphitheatri,  postea  ex  medio  amphitheatro  thea- 
Irum  factum  est.  Theatrum  autem  a  spectaculo  nomi- 
natum  408  ^  dbcb  ;:^(  6e(op(ac,  quod  in  eo  populas 
stans  desuper  atque  spectaos  ludos  contcmplaretur* 

2.  Idem  vero  theatrum,  ^  idem  et  prostibulum^ 
eo  quod  post  ludos  exactos  meretrices  ibi  prostarent. 
'  Idem  el  lupanar  vocalum,  ab  eisdem  mcreiricibus 
quae  <^  propter  vulgati  corporis  viliiatem  lupce  nun- 
cupabantur.  Nam  lupae  meretriccs  suni  a  rapacitale 
vocatae,  quod  ad  se  rapiant  miseros,  et  apprehen- 
dant.  Lupanaria  enim  a  paganis  constituta  sunt  ut 

•  Cap.  XLL  Circa  caus.  Vid.  Terlull.,  cap.  6 
de  Arle  circi. 

l>  Totum  enim  ill,  diah,  et  angeli  ejus  repleverunt, 
Tcrtull.,  cap.de  Loco  :  Totum  sceculum  Satanasei 
angeli  ejus  repleverunt. 

«  Cap.  XLII.  Theatrum.  De  Theatro,  sup.,  lib. 
XV,  cap.  2. 

^  'Aiib  Tij?  eeMp(a«.  E  Scrv.,  JEn.  i,  ad  vers.  Media- 
que  in  valle  theatri, 

•  Idem  et  prostibulum.  Vid.  TertuII.,  cap.  de 
Thealro. 

'  Idem  et  lupanar.  Ex  Aug.,  xviii  de  Civit.,  cap. 
21,  et  Lact. 

»  Proptei'  vulgati  corporis  vilitatem,  Lact.,  lib.  i, 
cap.  20  :  Fuit  enim  Faustuli  uxor^et  propter  vulgati 
corporis  vilitatem  lupainterpastores^est^iherelrix 


tator  agere  posset,  aut  duo  inter  se  disputare*  Un 
enim  poetae  comoedi  et  tragoedi  ad  cerlamen  conseen- 
debant;  iisque  canentibus,  alii  gestus  edebant.  Offl- 
cia  scenica  :  tragoedi,  comoedi,  thmelici,  histriones» 
mimi,  et  saltatores. 

CAPUT  XLV. 

De  tragcedis. 
1 .  Tragasdi  sunt  qui  antiqua  gesla  atque  facinora 
sceleratorum   regum    luciuoso  carmine,  spectante 
populo,  concinebant. 

CAPUT  XLVL 

De  comoedis* 
1.  Comcedi  sunt  qui  privatorum  hominum  aota  di- 
ctis  atque  gestu  cantabaot,  atque  stupra  virginum  et 
V  amores  meretricum  in  suis  fabulis  exprimebant. 

CAPUT  XLVU. 

De  thymelicis. 

i.   Thymelici  autcm  erant  musici  scenici,  qui  in 

organis,  et  lyris,  et  citharis,  praecinebant.  Et  dieti 

thymelicij  quod  olim  in  orchestra  stantes  cantabant 

super  pulpitum  quod  thymele  vocabatur. 

S05  CAPUT  XLVra. 

De  histrionibus. 
i .  Histriones  snnt  qui  muliebri  indumento  gestns 
impudicarum  feminarum  exprimebant :  ii  autem  sal- 
tando  eliam  hislorias  et  res  gcstas  demonstrabani. 
Dicii  autem  histriones,  sive  quod  ab  Istria  id  genns 
sit  adductum,  sive  quod  perplexas  historiis  fabnlas 
1%  exprimerent,  quasi  historiones. 

nuncupata  est,  unde  etiam  lupanar  dicitur. 

^  Cap.  XLIII.  Quod  pulpitum  orchestra  voca' 
batur.  Improprie.  Nam  aperie  distinguit  orchestram 
a  pulpito  Vitravius,  iib.  v,  cap.  6,  et  scena  pulpito, 
pulpitum  altius  erat  orchestra;  et  apud  Romanos 
senatoribus  et  honoratioribus  viris  loca  erant  in  or- 
chestra  designata,  in  pulpito  non  ilem.  Sed  orche- 
strse  nomine  pulpiium  quoque  contineiur,  non  con- 
tra.  Graeci  autem  pulpilum  6u|iiXTiv  dicebant,  de  qna 
mox  Isidorus. 

*  Dicta  autemscena,  Serviusadvers.  Sylvisscena 
coruscis  :  Scena,  inumbratio;  dicta  scena  dlicb  Tijc 
oxta^,  id  estj  umbra.Nam  apud  antiquos  theairalis 
scena  parietem  non  habuit,  sed  de  frondibus  um- 
bracula  guan^ebant ;  postea  tabulata  componere  cas^ 
perunt  in  modum  parietis. 


m 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPI 


660 


CAPUT  XLIX. 
De  mimis, 
1.  Mimi  suni  dicti  Grseca  appellatione,  quod  re- 
rum  humanarum  sint  imitatores.  ^  Nam  habebant 
suum  auctorem,  qui  antequam  mimum  agerent,  fa- 
bulam  pronuntiaret.  Nam  fabulseita  componebantur 
a  poetiS;  ut  aptissimae  essent  motui  corporis. 

CAPDT  L. 
De  saltatoribus. 

1.  Saltatores  ^  autem  nominatos  Varro  dicit  ab 
Arcade  Salio,  quem  iEneas  in  Italiam  secum  addu- 
xit,  quique  primo  docuit  Romanos  adolescentes  no- 
biles  saltare. 

40e  CAPUT  LI. 

Quid  quo  patrono  agatur, 

i..  Est  «  plane  in  ariibus  scenicis  Liberi  et  Veneris  g 

*patrocinium ,  quae  privata  et  propria  sunt  scense  de  gestu 

et  corporis  flexu.  Nam  mollitiem  Libero  et  Veneri  im- 

molabmt,  illi  pcr  sexum,  illi  per  ilexum,  dissolutis. 

2.  Quse  vero  ibi  vocibus,  et  modis,  et  organis, 

«t    lyris    transiguntur ,    Apollines    et    Musas,    et 

Ifiaervas,  el  Mercurios  palronos  habent.  Quod  spec* 

taculum  odisse  debes,  Ghristiane,  quorum  odisti  auc- 

lores. 

CAPUT  LIL 

De  amphitheatro. 

i.  Amphitheatrum\oc\xsesispec\AGn\i  ubipugnaut 

gladiatores.  Et  Inde  ludus  gladiatorius  dictus,  quod 

in  co  juvencs  usum  armorum  diverso  motu  condi- 

scant,  et  modo  inter  se  aut  gladiis  aut  pugnis  cer- 


/1  ludo  contra  alieram  pugnantem  occulte  ^  ferebat 

rete  (quod  jaculum  appellatur),  ut  adversarium  *  cu- 

spide  inseqiiente  operiret,  implicitumque  viribus  su- 

peraret.  Quse  armatura  pugnabat  Nepluno  tridentis 

causa. 

CAPUr  LV. 

De  secutoribus, 
i.  Secutor  ab  insequendo  retiarium  dictus.  Gesta- 
bat  euim  40S  cuspidem,  et  massam  plumbcam, 
quae  adversarii  jaculum  impediret,  ut  antequaui  ille 
ferirel  reti,  iste  exsuperaret.  Haec  armatura  sacrata 
erat  Vulcano.  Ignis  enim  semper  aquam  insequitur, 
ideoque  cum  retiario  componebatur,  quia  igois  et 
aqua  semper  inter  se  inimica  sunt* 

CAPUTLVL 

De  laqueariis. 
1.  Laqueariorum  pugna  erat  fugientes  in  ludo  lio- 
mines  injecto  laqueo  impedilos,  consecutosque  pro- 
steraere  amictos  umbone  pelliceo. 

CAPUT  LVIL 
De  velitibus. 
i.  Velitum  pugna  erat,  ut  ultro  citroque  tela 
objectarent.  Erat  autem  eorum  varia  pugna;  et 
spectantibus  gratior  quam  reliqua.  ^  Velites  autem 
nuncupali,  sive  a  volitationej  (S  sive  a  civitate  Etra- 
scorum,  quae  Veles  vocabatur. 

CAPUT  LVIU. 

De  ferali  certamine. 
i.  Ferarum  pugna  erat  emissas  bestias  juvenes 


Untes,   modo  coutra  besiias  iacedentes,  ubi  non  C  excipere,  et  pugnare  adversus  eas,  ullroneo  funere 


odio,  sed  prseraio  illecti  subeunl  ferale  certamen. 
2.  Amphitheatrum  dictum,  quod  ex  duobus  theatris 
sit  faclum.  Nam  amphitheatrum  rolundum  est,  thca- 
trum  vero  ex  medio  amphiiheatro  est,  semicirculi 
figuram  habens. 

407  CAPUT  Lm. 
De  ludo  equestri. 
i.  Genera  gladiatorum  plura,  qaorum  primum  lu- 
dus  equestrium.  Duo  enun  equites,  praecedentibus 
prius  signis  militaribus,  unus  a  porta  Orientis,  alter 
ab  Occidentis,  procedebant  in  equisalbis  cumaurcis 
galeis,  minoribus  el  habilioribus  armis,  sicque  atroci 
perseverantia  pro  virtute  sua  inibant  pugnam,  dimi- 
caoies,  quousque  alter  in  alterius  mortem  prosiliret, 
ut  haberci  qui  caderet  casum,  gloriam  qui  perime-  D 
ret.  Quae  armatura  pugnabal  Marti  duelli  causa. 


certare,  non  crimine,  sed  furore. 

400  CAPUT  LIX. 

Dehorum  exsecratione. 
i.  Haec  quippe  spectacula  cnidelitatis,  et  inspectio 
vanitatum  non  solum  hominum  vitiis,  sed  de  daenno- 
num  jussis  instituta  sunt.  Proinde  nihil  esse  dcbet 
Christiano  cum  circensi  insania,  cum  impudiciiia 
theatri,  cum  amphiteatri  crudelitate,  cum  atrocitate 
arcnse,  cum  luxuria  ludi.  Deum  enim  negat,  qui 
talia  praesumit,  fidei  Christianae  praevaricator  efrectus, 
qui  id  denuo  appetit  quod  in  lavacro  jam  pridem 
renuntiavit,  id  esi,  diabolO;  pompis  et  operibus  ejus. 

CAPUT  LX. 

De  alea. 
i.  Alea,  id  est,  ludus  tabulae,  invenla  a  Graecis  in 


CAPUT  LIV.  otioTrojani  belli,  a  ^  quodam  milite  nomine  ii^a,a 

De  retiariis.  quo  ei  ars  nomen  accepit.  Tabula  luditur  pyrgo,  cal- 

i.  Retiarius  ab  armaturae  genere,  in  gladiatorio      culis,  tesserisque. 


»  (iAP.  XLIX.  Nam  habebant  suum  auctorem. 
F.,  actorem» 

»»  Cap.  L.  Saltatores.  E  Fcslo  in  Salios,  nisi 
quod  ille  non  Varronem^sei  Polemoncm  citiit  auclorcm. 

^  Cap.  LI.  Est  plane.  Omnia  o  Tortull.,  cap. 
rie  Artibus  scciiicis;  scl  lyris  relinuimus  cx  nosiris 
Codicibus,  ubi  ajmd  Tenull.  litteris  lcgitur. 

<*  Cap.  LIV.  Ferebat  rete,  quod  jaculum  ap- 
pellabatur.  Einuo\orboretejaculum;  scd  do  retiario, 
^ecutore  et  aliis  gladiatorum  gcneribus  scripsit  uuper 


cruditissimus  vir.  Vid.  Fest.,  in  Retiario. 

•  Cuspide  inseauente.  Iia  Manusc.  omrjes,  inse' 
quentem  volobat  Cliacon,  insistentem  alii. 

'Cap.  LVIL  Velites  autem,..  sive  a  volitattone, 
Fest.,in  Advolitatio  :  Velites  dicuntur  expediti  mi- 
lites,  quasi  volites^  id  est,  volantes. 

(?  Sive  a  civitate  Etruscor.  qua;  Veles.  Sic.  Goib. 
Cod.,  alii  Veletes. 

ti  Cap.  LX.  A  quodam  milite  nomine  Alea. 
Auctor  quaerendus. 


661 


BTYMOLOGURDH  LIB.  XIX. 

A 


CAPDT  LXI. 

De  pyrgis. 
1.  Pyrgus*  dictus,  quod  per  eum  lesserse  per^ 
gantj  sive  quod  turris  speciem  babeat.  Nam  Graeci 
turrim  «upyov  vocani. 

410  CAPUT  LXn. 

De  calculis. 

1.  Ca/cu/t  vocati,  quod  leves  siut  et  rotundi.  Unde 

et  calculus  dicitur  lapis  brevis  ^  qui  sine  molestia 

sui  brevitate  calcatur.  Item  calculi,  quod  per  vias 

ordinalesy  quasi  per  calculas  eant. 

CAPUT  LXin. 

De  tesseris. 

i.  TessercB  vocat»,  quia  quadrse  sunt  ex  partibus 

omnibus.  Has  alii  lepusculos  vocant,  eo  quod  ezsi- 

liendo  discurrunt.  Olim  autem  tesserse  jacula  appel- 

labantur  a  jaciendo. 

41 1  CAPUT  LXIV. 
De  /iguris  alece, 
I.  Quidam^  autem  aleatores  sibi  videntur  physio- 
logice  per  allegoriam  hanc  artem  exercere,  et  sub 
qoadam  rerum  similitudine  fingere.  Nam  tribus  tes- 
seris  ludere  perhibent  propter  tria  saeculi  tempora, 
prteterita,  praesentia  et  futura,  quia  non  stant,  sed 
decurrunt.  Sed  et  ipsas  vias  senariis  locis  distinctas  r 
propter  setates  hominum  ternariis  lineis  propter  tem- 
pora  argumentantur.  Inde  et  tabulam  ternis  descrip*' 
tam  dicunt  liueis: 

CAPUT  LXV. 
De  vocabulis  tesserarum, 
i .  Jactus  quisque  apud  lusores  veteres  a  numero 
vocabatur,  ut  uniOy  binio^  trio^  quatriOj  quinio, 
senio.  Postea  appellatio  singulorum  419  mutata 
est,  et  unionem  canbm,  ^  trionem  suppum,  •qua^' 
trionem  planum  vocabant. 


CAPUT  LXVI. 
De  jactu  tesserarum, 

1.  Jactus  tesserarum  ita  a  peritis  aleatoribus  com- 
ponitur,  ul  affcrat  quod  voluerit, '  ut  puta  senionemy 
qui  eis  jactu  bonum  affert.  Vitant  auiem  canem,  quia 
damnosus  est,  unum  enim  significat. 

CAPUT  LXVII. 
De  calculorum  motu. 
i.  Calculi  partim  ordine  moventur,  partim  vage. 
Ideo  alios  ordinarioSf  alios  vagos  appellant.  At  vero 
qui  moveri omnino non  possunt  ^lSincitos dicunt. 
B     s  Unde  et  egentes  homines  inciti  vocantur,  quibus 
spes  ultra  procedendi  nulla  restat. 

CAPUT  Lxvni. 

De  interdictione  aleas. 
i.  Ab  hac  artefraus,  et  mendacium,  atque  peijn- 
rium,  nunquam  abest,  postremo  et  odium,  et  damna 
rerum,  unde  et  aliquando,  propter  hsec  scelera,  in- 
terdicta  legibus  fuit. 

CAPUT  LXK. 
De  pila. 
i.  /HTaproprie  dicitur  quod  sit  pilis  plena.  Haec  el 
sph(Bra  a  ferendo,  vel  feriendo  dicta,  de  quarum' 
genere  et  pondere  Dorcatius  sic  tradit : 

Neu  tu  parce  pilos  vivacis  condere  cervi, 
Uncia  donec  erit  geminse  superaddita  librae.  *  • 

2.  Inter  species  pilarum  sunt  trigonaria  et  are-^ 
nata.  ^  Trigonaria  esi,  qua  inter  tres  luditur,  Are^ 
nata,  qua  in  grege  dum  ex  circulo  astantium  spec- 
tantiumque  emissa,  ultra  justum  spatium  pilam 
excipere  lusumque  inire  consueverunt.  Cubitalem 
lusum  appellant  cum  duo  cominus  ex  proximo,  ao 
pene  conjunctis  cubitis,  pilam  feriunt. '  Suram  dici- 
tur  dare,  qui  pilam,  crure  prolato,  feriendam  collu- 
soribus  praebetf 

ut  nullus  cum  alio  congrueret.  Arist.,  lib.  ii,  de  Coel. : 

E(TTi   81  xaTOpOouv  xoikeizhw  ^  rb  iioXXi,  ^  xb  icoXXaxic, 


*  Cap.  LXI.  Pyrgus*  Vasculum  in  turriculae  fi- 
guram  conformatum,  ex  quo  (ali  in  alveum  conjicie- 
bantur,  ne  quis  dolus  in  jaciendis   manu  subesse  Q  ^^"*   ^oXXou^   darpaYdEXou;  xttou^   pdXXeiv    d^(jLi{xAvov  , 


posset.  Turriculam  vocat  Martialis. 

bCAP.  LXII.  Quia  sine  molestia  sui  brevitat 
calcetur.  Sup.,  lib.  xvi.  cap.  6,  e  Serv.,  Georg.  ii. 

e  Cap.  LXIV.  Quidam  autem...  physiologice 
per  allegor.  Vid.  Euslach.,  Iliad.  a,  ad  illud  :  lleoaotai 
irpoTcdEpoiBE  Bupacuv  OufjLbv  fTepnov. 

<*  Cap.  LXV.  Trionem  suppum.  Graece  Cwriov. 
Vid.  Fest. 

•  Quatrionem  planum.  Imo  pronum  opinor,  qui 
et  Aristoteli  icpT;v7j;.  Supino  enim  pronus  opponitur, 
non  planus. 

'  Cap.  LXVI.  Ut  puta  senionem.  Qui  et  Venus, 
et  Cous^  dicebatur,  quoties  ita  quatuor  tale  cadebant, 


i>Xk  ?va,  ^  Uto,  ^aov. 

i  Cap.  LXVU.  Unde  et  egentes  homines  inciti 
dicuntur.  Nonius  :  Incitas  egestas  dicitur, 

>»Cap.  LXIX.  Trigonaria.  Martialis,  lib.  xiv, 
epig.  46  :  Pila  trigonalis : 

Si  me  nobilibus  sci  expulsare  sinistris, 
Sum  tua ;  si  nescis,  rustice  redde  pilam. 

»  Suram  dicitur  dare.  Plutarch.,  in  Cicerone,  de 
Comel.  Lentulo,  Catilinse  socio,  cognomento  Sura  : 
IIpoEXOuv  oXtY(i)pto$  iidvu,  xa\  xaTa^povriTUUo^,  Xo-yov,  |xiv 
oux  f^Tj  8i^6vai,  TuopixEiv  hl  T^v  xvTl(xr,v,  &(nrEp  Tuivu 
EuiOeicav  ot  7cat5es,  otav  Iv  Ttj>  a^aiptCeiv    a|x4pTwaiv. 


i. 


LIBER  DECIMUS  NONUS 

DE  NAVIBUS,  iEDIFIGIIS  ET  VESTIBUS. 

414  CAPUT  PRIMUM.  fabricatur,  vel  mstrumenta  artificum,  vel  qu«  mini- 

De  navibus.  sterium  exhibent,  atque  aliquid  hujascemodi,  dein- 

i^tium  quarumdam  vocabula,  qoibus  aiiquid     ceps  ex  parie  notanda  studui. 


663 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


614 


S.      Artifex  eeneraliler  vocatus,  quod  artem  a 
faciat,sicut  aurifex^  qui  aurum.  Faxo  enim  antiqui 
pro  fado  dicebant. 

3.  ^  NaucleruSi  dominus  navis  est  appellatus,  ita 
quod  navis  in  sorte  ejus  sit,  xXiipo^  enim  Grsece  sors 
dicitur.  Gseteri  autem  in  navi  in « contributiooe  sunt. 

4.  ^  Gubernio,  qui  ei  gubemator,qiiaLsi  cohiberna'- 
tOTt  quod  cohibeat  415  pnidcntia  sua  hiberna^  id 
est,  tempestates  maris. 

5.  Nauta  anav^diclus  per  derivationem.®iVat;tto 
autem  pro  nauta  poeiice  dicitur,  sicut  Mavors  pro 
Mars.  Nam  rectum  est  nauta. 

6.  Remex  vocalur,  quod  remum  gerit,  sic  autem 
remex, '  quomodo  tubex  dicitur  nominalivo  casu. 

7.  *  Epibata  Graeco  sermone  appellalur  qui  Latiue 


11.  Carpasia  navis  a  Carpatho  insula  nominata,  si- 
cut  SiRhodo  Rhodia,sic\iidLbAlexandria  Alexandrina. 

12.  ^  Libumas  dicxte  a  Libyis;  naves  enim  sunt  ne- 
gotiatoram.  De  quibus  Horatius  : 

Ibis  liburnis  iotcr  alta  navium. 

13.  Rostratas  naves  dicta^  ab  eo  quod  in  fronte 
rostra  asrea  habeant  ^  propter  scopulos,  n^,  feriantur 
et  collidantur. 

14.  Longce  naves  sunt  quas  dromones  vocamus; 
dict®  eo  quod  longiores  sint  caeteris^  quibus  eontra- 
rius  museuluSy  curlum  navigium.  Dromo  autema  (ie- 
currendo  dicitur.  Curtum  enim  Grseci  Bp^(jLov  vocant. 

15.  I*  Classis  dicta  est  a  Grseco  vocabalo  dTcb  ijov 
Mikui^^  id  est,  lignis,  417  unde  et  calones,  qoi  li- 
gna  militibus  portant. 

dicitur  superveniens,  Hic  nihil  habet  negotii,  sed  d     16.  Ancyromagus  dictus,  pro  eo  quod  celeritate 


naulo  dato,  in  alias  terras  transiro  disponit. 

8.  Navim  quidam  perhibent  dictam,  eo  ^  quod 
gnavum  re^torem  quserat,  id  est,  peritum,  sapientem» 
strenuum,  qui  continere  et  gubernare  novit  proptcr 
mariiima  pericula,  et  casus,  unde  est  illud  Salomo- 
nis  :  Intelligens  gubernacula  possidebit,  '  Lydii  au- 
tem  primum  navim  fabricaverunt,  pelsgique  incerta 
petentes  pervium  mare  usibus  humanis  fecerunt. 

9.  i  Rates  primum  et  antiquissimum  genus  navigii, 
e  rudibus  tignis  asseribusque  consertum.  Ad  cujus 
similitudinem  41 0  fabricatse  naves  ^  ra/arue  dicia'. 
Nunc  jam  ^  rates  abusive  naves.  Nam  proprie  rates 
sunt  connexse  invicem  trabes. 


sui  anchoris  et  inslrumentis  reliquis  navium  vehen- 
dis  sit  aptus. 

17.  Phaselus  est  navigium  quod  nos  comipte  ba- 
selum  dicimus.  De  quo  Virgilius  :  Putisque  phaselis. 

18.  4  Scapha,  quse  xatdoxonoc,  navigium  qaod  L»- 
tine  speculatorium  dicitur^  axoicetv  enim  Latine  in- 
tendere  dicilur. 

19.  JBar^^a  est,  quae  cuncta  navis  commercia  ad 
liltus  portat.  Hanc  navis  in  pelago  propter  nimias 
andas  suo  suscipit  gremio.  Ubi  autem  appropinqoa- 
verit  portui,  reddit  viccm  barca  navi  quam  accepit 
in  pelago. 

20.  '  Paro  navigium  piratarum  aptum,  et  ex  iis 
ita  vocalum,  Ciccro  : 


10.  Trieris  navismagna,  quam  Graeci  «»  durconem 
vocant,  de  qua  in  Isaia  didtur  :  Non  transivit  per  Q       Tuuc  se  flucligero  tradit,  mandatque  paroni. 
eam  trieris  magna,  Et  alibi :  Parunculis  ad  littus  ludit  celeribus. 


■  Cap.  I.  Artijex  gener.  nom.  Ut  Graecis  t^ktwv. 

^  Nauclerus,  Q}ii  et  navicularius  et  magister  navis 
a  jureconsultis  dicitur,  qui  navem  habet  propriam, 
vei  conductam,  cujus  obvenliones  et  redditus  omnes 
accipit.  At  Isidoro,  inf.,  cap.  19,  navicularius  na- 
vium  est  fabricator,  sicut  carpentarius  carpenli. 

®  /n  contributione  sunt.  (Jontributionis  vox  apud 
jur6consuItos  frequens,  ut  til.  de  Leg.  Rhod.  de  Jact. 

d  Gubemio,  quiet  gubernat,  Gloss.,  Guber,  (mu- 
tila  credo  voce),  xu6epv7iTT];.Gubernium  pro  guberualore 
dizisse  Labcrium  in  Aoa  Peranna  ait  Agcliius,  lib. 
XXI,  cap.7.  Legilurquoquearchigubernius,  sive  eliam 
archigubernus,  lib.  xxxvi.  Dig.,  tit.  1,  cap.  46.  Il»m 
guberna  pro  gubernaculis  dixit  Lucretius  : 

Disjectare  solet  magnum  mare,transira,guberna; 
et  Lucilius,  apud  Non. : 

Proras  despoliate,  et  detundite  gubema. 

^Navita  pro  naut.  E  Serv.,  Georg.  i,  et  JEn.  vi. 
Sic  Graeci  voiSttjv  et  vauaT?iv. 

'  Quomodo  tubex.  F.,  quomodo  et  obexy  de  cujus 
genere  vid.  Serv. 

«  Epibata.  Inde  lKi$<Lvn-^o\,  naves  vectoriae.  Dicun- 
tur  etiam  epibatse,  qui  tutelse  causa  assurountur. 
Vid.  Poll. 

^  Eo  quod  gnavum  rect.  Ita  libri  Goth.,  recte.  As- 
signat  autem  navo  suam  etiam  etymologiam  (ut  navus 
sil  qui  novit)  quam  proham,  nibil  moror.  Interpre- 
taniur  quidem  Giossaria  eodem  modo  navum  :  Navus 
e?5iijMi)v;  navus,  f|xiipaxTo;,  siaTpa^^;,  eOxNdtoc. 

*  Lifdii  primum  navem.  Sumpium  vidctur  ex  His- 
tro  Grseco  scriptore,  qucm  Latinum  ab  Hieronymo 
factum  quidam  existimant. 

j  Rates  prim.  Plin.,  lib.  vii,  cap.  66 :  Navi  primus 


in  Grceciam  ex  JEgypto  Danaus  advenity  ante  rati' 
bus  navigabatur  inventis  in  mari  Rubro. 

^  Rotaria?.  De  quibus  Agell.  meminit,  lib.  x,  cap. 
25.  Sed  Ratiarias  appellari  quidam  malunL 

•  Rates  abusiv.,.  invicem  trab.  E  Serv.,  £n.  i,  ad 
illud  :  Disjecitque  rat. 

■  Quam  Grmci  durcon.  Al.,  durchonem.  Recle  for- 
tasse  haec  absunt  a  Segunt.  libro.  Scd  amplius  qaae- 
rendum.  Est  namque  is  Codex  ssepe  alias  mutilus. 

»  Liburnce.  Vidcntur  haec  quoque  cx  Histro.  Sed 
ut  apud  illum  Liburnia  pro  Libyay  ila  hic  Libumiis 

Ero  Libyis  subs^tituerim.  Vid.  Appian.,  inBell.Illyr., 
ucian.,  Iv  Totg  fpwai,  et  Veget.,  lib.  iv. 
®  l*ropter  scopulos  ne  feriantur.  Histcr. :  iVatii  ipsa 
rostratas  in  altum  ercctas,  quasi  cacumen  syrteum 

Oeminentiorem  a  puppi,  in  fronte  rostra  habentprop- 
ter  scopulosy  ne  forte,  cum  tantam  vim  discurren- 
tium  et  properantium  habeant^  aut  feriantur,  aui 
collidantur. 

p  Classis  dicta...  portant.  E.  Serv.,  ^n.  i.  Pal» 
lasne  exurere  class. 

<l  Scapha,  quce  et  catascop.  Vid.  Vcffct.,  lib.  nr, 
cap.  37,  el  Agell.,  lib.  x,  cap.  25,  apud  quem  cata- 
scopium  forma  diminutionis.  Catascopus  apud  Hir- 
tium,  lib.  de  Bell.  Afric. 

'Paro  navigium  piratar.  aptum.  Id  esl,  instructam, 
etquasi  paralum,  caplat  enim  hujusmodi  notationes. 
Nisi  mavis  aptum  Gothico  compendio  pro  apertum 
scriptum  fuisse.  Id  enim,  et  fluctigeri  licfOeXov  in  Ci- 
ceronis  versu  comprobat  :  et  apcrta,  quse  a  Graecis 
^fpaxTa  dicunlur,  navigia  tectis  opponuniur.  Livius, 
lib.  XXXVI :  C.  Livius  pra^fectus  Romanae  classis  cum 
quinquaginta  navibus  tectis  profectus  a  Rtnna  Nea- 


665 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XIX. 


666 


4119  21.  Myoparo^ qnul  minimus  Paro.Bsienm 
scapba  ex  yimine  facta,  quee  contexta  crudo  corio 
genus  uavigii  prsebet,  qualibus  utuntur  Germanorum 
piralse  in  Oceani  litloribus,  vel  paludibus,  ob  agili- 
tatcm.  De  quibus  Historia  :  Gens,  inquit,  Saxonum 
myoparonibuSf  non  viribus  nituntury  fugce  poiiusj 
guam  bello  parati. 

22.  Celoces,  *  quas  GraBci  xlXYita^  vocant,  id  est, 
Ycloces  biremes,  vel  triremes  agiles,  et  ad  ministe- 
rium  classis  aptae.  Ennius  : 

I^bitur  uncta  carina  per  sequora  cana  celocis. 

23.  Biremes  autem  naves  sunt  habentes  remorum 
ordinem  gemioum. 

Triremes,  et  quatriremesy  trium  et  quator  ordi- 
num ;  sic  et  penteres  et  hexeres,  quinos  vcl  senos 
ordines  habentes. 

24.  i>  Actuarice  naves  sunt,  quae  velis  simul  et  re- 
mis  agontur. 

^  Eippagogus,'\ik  quo  equos  transvebere  solitum  est. 

'  Pontonium,  navigium  fluminale,  tardum  et  grave* 
quod  non  nisi  remigio  progredi  potest. 

*  Hinc  et  trajectus,  id  est,  extentus.  Est  enim 
latos,  unde  et  transenna  dicitur  extentus  funis. 

25.  Lembus  navicula  brevis,  quae  alia  appellatione 
dicitur  et  cymba  ^1k9ei^  Caupilus,  sicut  et  linter, 
id  est,  carabus,  quo  in  Pado,  paludibusque  utuntur. 

26.  Carabus,  parva  scapha  ex  vimine  facta,  qu8e 
contecta  crudo  corio  genus  navigii  prsebet. 

s  Portemia,  navicula  Syriaci  generis,  lata,  et 
sine  carina,  a  portando  vocata.  Utuntur  iis  in  Pan- 
nonia. 

27.  ^  TrabariaSj  amnicae  naves,  quae  ex  singulis 
trabibus  cavantur,  quae  alio  nomine  littorariw  dicun- 
tur. '  Hae  et  caudicas  ex  uno  ligno  cavato  factae,  et 
inde  caudicas,  quia  a  quatuor  usque  ad  decem  homi- 
nes  capiant. 


Jl  CAPUT  \L 

De  partibus  navium,  et  armamentis. 

i.  Puppis  posterior  pars  navis  est,  quasi  poi^. 
Prora  anterior,  quasi  priora. 

j  Cumba  locus  imus  navis,  quod  aquis  iocumbat. 

Carina  a  currendo  dicta,  quasi  currina. 

^ltO  2.  ^  Fori  navium  latera  concava  a  ferendo 
onere  dicta,  sive  tabulata  navium,  quse  sternuntur. 
Dicla,  ab  eo  quod  incessus  ferant^  vel  foris  emi- 
neant.  Dc  quibus  Virgilius  :  Laxatque  foros. 

3.  *  Columbaria,  in  summis  lateribus  navium  loca 
concava,  per  quse  eminent  remi,  dicta,  credo,  quod 
sint  similia  latibuUs  columbaruro,  in  quibus  nidifi- 
cant. 

4.  ^  Agea,  viae  sunt,  vel  loca,  in  navi,  per  quse  ad 
Q  remiges  hortator  accedit.  De  qua  Ennius  : 

Multa  foro  ponet,  et  Agea  longa  replelur. 

5.  Transtra  sunt  tabulae  ubi  sedent  remiges,  quod 
in  transversosint,  dicta,*^  quae  Virgilius;u^a  appellat. 

6.  *  Tonsce  remi  a  removendis  et  decutiendis  fluc- 
tibus  dicti,  sicut  tonsores  a  tondendis  ei  decutiendis 
capillis. 

7.  p  Palmula  est  extrema  latitudo  remi,  a  palma 
dicta,  qua  mare  impellitur. 

4  Antennas  autem  dictae,  quod  ante  amnem  sint 
positae.  491  Praeterfluit  enim  eas  amnis.  '  Comua 
extremae  partes  antennarum  sunt,  dicta  per  tropum. 

8.  "  Malus  esl  arbor  navis,  qua  vela  sustinenlur. 
Malus  autem  dictus,  quia  habet  instar  mali  in  sum- 
mitate,  vel  quia,  quasi  quibusdam  malleolis  ligneis 

Q  cingitur,  quorum  volubilitate  vela  facilius  clevantur. 

9.  Modius  esl  cui  arbor  insistit,  ob  similitudinem 
mensuralis  vasis  dictus. 

Carchesia  sunt  in  acumine  arboris.  *  Cinna  : 
Lucida  confulgent  alii  carchesia  mali. 

10.  u  Trochlece,  quasi  9  liliera,  per  quas  funes 


polimy  quo  a  sociis  ejus  oras  convenire  jusserat^ 
apertas  naves,  quas  ex  fosdere  debebantur,  eic. 

*  Quas  Grasci  celetes,  Suid.  :  KOcni^  6  lil6voc  Xmsoi 
mlX  6  ^ict  TouTou  f  Ep6pLsvo$  i  ct  paulo  post,  kiXvic  tthoi 
icXoiap(ou  (xixpoO  :  et  Thucydidis  interpres,  Mixp6v 
xXotiptov  O9'  cvo;  lpETT6(uvov,  ia^  (Aera^opac  toO  x«Xy}TO( 
Itcicou,  ^  tU  divf,p  iicix^viTat. 

>>  A  ctuarias  dictas,  quod  cito  agi  possint^  ait  Nonius. 

®  Hippagogus.  Hippaginem  Latme  appellari  tradit 
Festus. 

^  Pontonium.  Vox  diminulionis.  Nam  ponlones 
principaliier  dicuntur. 

•  Hinc  et  trajectus.  Serv.,  -^n.  v.  Trajecto  in 
fune  coiumbam  :  Trajecto  (inquit)  extento^  unde 
transenna  diciiur  extentus  funis.  Quae,  quomodo 
huic  loco  aptari  possint,  non  queo  satis  dispicere. 

'  Et  caupilus.  Al.,  caupolus.  Agellio,  lib.  x,  cap. 
25,  capultca, 

s  Portemia»  Sic  omnes  libri  et  ita  Isidorum  scrip- 
sisse  arguit  etymologia.Est  tamen  vox  Graeca,  eadem- 
queDiodoroSiculo  nunc  nop6(Ji£ia,nuoc7copstadicunlur. 

^  TrabariaSf  Festus  :  TrcUfica  navis,  quod  si  trabi- 
bus  confixa. 

'  Has  et  caudicce,  Et  caudicarias,  vel  codicarias. 
Non.  Fest.,  AgeU.  Nam  ut  trabs  proprie  duo  ligna 
compacia,  teste  Festo,  ita  caudex  plurium  tabularum 
contextus,  ut  ait  Senec,  lib.  de  Brevitat.  vit. 

j  Cap.  II.   Cumba.  Vulgo  gomba. 


'^  Fori.  Haec  utcunque  contexta  e  Scrv.  nonnibil 
etiam  aucta.  At  Charis.  Fori  sunt  in  navibus,  qui- 
bus  nautae  sedentes  remigant,  IB<£>Xta. 

*  Columbaria.Wid.  Philand.,  in  Vitruv.,  I.  iv,c.  2. 
^  Agea  vias  sunt.  Fest.  :  Agea  via  in  navi  est^ 

dicta  quod  in  ea  maxima  quasque  res  agi  soleat, 
"  Quce  Virgilius  juga  app.  Mn.  vi  : 
Inde  alias  animas,  quae  per  ju^^a  longa  sedebant. 

Ubi  Serv.  :  Juga  Grasce  dixit,  l^u^a  enim  dicunt 

quas  transira  nominamus. 
U     »  Tonsas  remi.  E  Serv.,  Mn.  vii  : 

[n  lento  luctantur  marmore  tonsae. 

p  Palmula.  Vid.  Fesl.  et  Serv.,  iEn.  v.  Eadem 
ratione  Graeci  Tapabv,  et  paim  m  manus,  et  remorum 
latitudioem  dixere,  ut  ait  ^lius  Dionysius,  apud 
Euslach.,  '05o<ja.  i,  ad  illud  :  Tapao\  (xiv  Toptov,  etc. 

4  Antennas  autem  dictoty  etc.  E.  Serv.,  ^o.  vii. 
Idcm  prope  Festus  in  voc<*.  Amnenses.  Sed  illi  non 
-  de  navium  parte,  sed  de  urbibus  prope  amnem  sitis 
loquuotur. 

'  Cornua,  Ex  eod.,  ^n.  iii,  ad  illud  :  Comuave- 
latarum  obv.  antenn. 

*  Malusarb,  Ex  eod.,  iEn.  v,  nisi  quod  malis  apud 
iilum,  non  malleolis  legitur. 

»  Cinna  :  Lucida.  Quod  Catullo  hic  versus  tribui- 
tur  ex  Nonio  potuit  esse  communis. 
»  Trochleas,  quasi  ^  littera.—  Quasi  e  iittera  le- 


667 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  EPISGOPI 


trahuntnr.   Trochlese  autem  Yocatse,  quod  rotulas  a 
habeaut,  Tpox^^  enim  Graece  rota  dicitur. 

11.  Parastata:  stipites  suni  pares  stantes,  quibus 
arbor  sustinetur.  Cato  :  Malum  deligatumf  paras' 
tata:  vinctas. 

12.  *  Clavus  est  qno  regitur  gubcrnaculum.  De 
quo  Ennius  : 

Ut  clavum  rectum  teneam,  navimque  gubernem. 

13.  ^  Porticulus  mallcus  in  manu  portatus,  quo 
modus  signumque  datur  remigantibus.  DequoPlau- 
tus. 

Ad  loquendum,  alque  ad  tacendum  tuie  habeas 

[porticulum. 
A  portando  igitur  porticulus. 

^ft^  14.  Tonsilla  uncinus  ferreus,  vel  ligneus, 
ad  quem  in  littore  defixum  funes  navium  illigantur.  d 
De  quo  Ennius  : 

Tonsillas  rapiunt,  configunt  littus  aduncas. 

15.  Anchora,  dens  ferreus,  ex  Grseca  etymologia 
nomen  ducit,  quod  quasi  hominis  manus  compre- 
hendat,  vel  scopulos,  vel  arenas.  Nam  fnant/;  Grsece 
xe\p  dicilur.  ^  Apud  Grsecos  autem  aspirationcm 
non  habet.  Nam  &yx,\jpeL  dicilur,  unde  el  apud  majo- 
res  sine  aspirationc  proferebatur. 

16.  Pulvini  sunt  machinae  quibus  naves  dedu^un- 
tur  et  subducuntur  in  portum. 

^  Pons  scala  navium. 

CAPUT  III. 
De  velis. 

1 .  Vela  *  Grseci  d[p(jicva  dicunt,  proinde  quod  aere 
raoventur.  Apud  Latinos  autem  vela  a  volatu  dicta.  r 
Unde  est  illud  :  Velorum  pandimus  alas. 

2.  '  Genera  velorum  Acation^  Epidromos,  Dolon, 
Artemon,  Siparum,  Mendicum.  Ex  quibus  Acation 
vtium  maximum,  et  in  niedia  navi  constitutum. 

3.  Epidromos  secundae  ampliiudinis,  sed  ad  pup- 
pim. 

Dolon  minimum  velum,  et  ad  proram  de- 
fixum. 

gilPhilamler  apud  Vitruv.  Trochleasetiam  Alhenaeus 
in  navium  armamentis  numeravit  in  Hierouis  nave. 
Gloss.,  trochleaSf  i7:i8pd|xiBe{. 

*  Clavus.  Clavom,  fuslem  gubfrnaculi  interpreta- 
lur  Servius,  ^n.  v. 

*>  Porticulus.  Sic  etiam  Fesl.  et  Non.,  nisi  quod 
apud  hos  portisculus  dicitur.  Isidoro  favcnt  GIoss. 
in  quibns  :  PorticuluSy  xsXeuott];.  0 

^  Apud  Grcecos  aspirationem  non  hahet.  E  Serv., 
Xxi.  I,  ad  illud. 

Unco  non  alligat  anchora  morsu. 

^  Pons  scal.  Ex  eod.,  iEn.  x  :  Pontihus  exponit. 

•  Cap.  in.  Vela  Grceci  appLEva.  Homerum  uit  ait 
Euslachius)  secuti,  nam  vox  ipsa  multo  est  lalior, 
iia  ut  instrumenta  omnia,  neque  nautica  solum,  sed 
quaevis  alia  complectatur  dicta  (ut  ait  Elymologistes) 
icapu  jb  apu),  rb  dpji^l^co,  dfpapyJiJLEvov,  xa\  xat^  ovpco- 
ir^v,  ap(ji£vov. 

'  Genera  velor.  V.  d.,  PoU.,  Hesych.  Suid.,  qui 
tamen  artemonis  non  meminere. 

»  Artemon  dirig.  pot.  navis.  Recic.  Vid.  Chrysos- 
tom.,  Act.  xxvii. 

^  Pes  extremus  angulus  veli.  At  Servius.,  Mn.  v, 
ad  illud:  Vna  omnes  fecerepedem:^Podiam{iaqmi) 


*  Artemon  dirigendae  potius  navis  causa  commen- 
tatum,  quam  celeritatis. 

49S  4.  Siparum  genus  veli,  unum  pedem  habens, 
quo  juvari  navigia  solent  in  navigatione,  quoiies  vis 
venii  languescit.  De  quo  Lucanus  : 

Summaque  tendens 
Sipara,  velorum  perituras  coUigil  auras, 
qund  ex  separatione  existimant  nominatum.  ^  Pes 
eitremus  angulus  veli,  quem  sic  naulae  loqnantur. 

CAPUT  IV. 
De  funihus. 

1.  Funes  '  dicti,  quod  anlea  in  usnm  luminis  fue« 
rint  circumdali  cera,  unde  et  funalia. 

Restes,  sive  quod  rates  contioeant,  seu  quod  ia 
iis  reies  tendantur. 

j  Rudentes  sunt  funes  navium  ex  nimio  stridore 
ita  dicti. 

2.  Spiros  funes,  quibus  in  tempestatibus  utuntar, 
quas  nautici  suo  more  ^  cucurhas  vocanO  Spirw  aa- 
tem  a  sparto  vocatae. 

494  3.  Propes  funis  quo  pes  veli  alligatur,  quasi 
prope  pedes>  De  quo  Turpilius  :  Quasi  cum  ventus 
fert  navim  in  mare  secundus,  si  quis  propedem 
misit,  si  veli  ■■  sinistrum, 

4.  Tormentum  funis  in  navibus  longus,  quo  prora 
ad  puppim  extenditur,  quo  magis  constringaotar; 
tormenia  aulem  a  tortu  dicta,  restes,  funesque. 

5.  Saphon,  funis  in  prora  posilus.  De  quo  Caeci- 
lius  : 

Venerio  cursu  veni  prolato  pcde  usque  ad  saphonem. 

6.  Opisphora,  funes,  qui  cornibus  antennae  dexlra 
sinistraque  tendunlur,  et  retroverso. 

Prt^mnesium,  funis  quo  navis  in  liltore  religatur 
ad  palum. 
Mitra  funis  quo  navis  roodia  vincitur. 

7.  A  nquina,  quod  ad  malum  antenna  conslringi- 
tur.  De  qua  Cinna  : 

Atque  anquina  rcgat  stabilem  fortissima  cursum. 

8.  ^  Remulcum,  funis  quo  deligala  navis  trahitur 
vice  remi.  De  quo  Valgius  : 

id  est,  funem,  quo  tenditur  velum.  Inter  pretes  quoqae 
Apollonii,  lib.  ii,  funes,  quibus  vela  ,  aut  ver- 
tuntur,  aut  laxantur  7c65a;  vocat.  Unde  apud  Lucan., 
lib.  v  :  Obliquat  lasvo  pede  carhasay  id  est,  sinislro 
funo.  Porro  de  mendico  Fesius  :  Mendicum  diei  pn- 
tant  velum^  quod  in  prora  ponitur. 

'  Cap.  IV.  Funesdicti  q.  a.  in  usum  lum.  Ergo 
dcTcb  Tou  9a(veiv  ductum  fuoem  vult?  Non  opioor,  sed 
locum  Servii ,  unde  haec  sunt ,  non  satis  animadvrr- 
8um. 

j  Rudentes.  Serv.,  iEn.  i :  stridorque  rudenHim.'^ 
Proprie  (inquil),  nam  stridor  in  funihus  est. 

^  Cucurhas.  Sic  plerique  Goth.;  al.,  curcubas. 
Vid.  Fest,,  in  Spira. 

*  Spirce  autem  a  sparto.  Mirum  ni  notationi  etu- 
sam  praebuit  Pacuvii  versus  : 

QuidTcssatis  socii  ejicere  spiras  sparteas, 
cum  potius  spira  ab  a7rEipaopt.at,  hoc  est  in  orbem 
convolvo,  ducatur. 

^  Si  veli  sinistrum.  —  In  veli  sinistrum  legit  Lilius 
Girald. 

°  Remulcum  Vid.  Fest.  in  RemulcOf  et  Prih 
mulco.  .       . 


M9  ETYMOLOGIARUM  UB.  XIX. 

Hic  mea  me  longo  succodens  prora  remalco, 
Lsetanlem  graiis  sistit  in  hospitiis. 

9.  *  Struppi,  vincula  loro  vel  lino  hoU,  qaibus 
remi  ad  scalmos  alligantur.  De  quibus  Livius :  Tunc» 
gue  remos  jussit  deligare  struppis, 

10.  ^  Catapirates  linea  cum  massa  plumbea,  qua 
maris  altitudo  teniatur.  495  Lucilius  : 

Huoc  catapiralem  puer  eodem  deferat  anclam 

Plambi  pauxillum  rodus,  liuique  mataxam. 

CAPUT  V. 
De  retibus. 

i .  Retes  ^  vocatae,  sive  a  retinendis  piscibus,  sive 
a  restibus  quibus  tenduntur. 

Minus  aatem  rete  simplagium  dicitur  a  plagis. 
*  Nam  plagas  proprie  dicimus  fanes  illos  quibus  relia 
tenduntur  circa  imam  et  summam  partem. 

2.  Punda  genus  esi  piscatoriae  retis,  dicta  ab  eo 
quod  in  fundum  mitiatur.  •  Eadem  etiam  a  jactando 
Jaculum  dicitur.  Plautus  : 

Probus  quidem  aotea  jaculator  eras. 

3. '  Tragum  genus  retis  ab  eo  quod  trahatur,  nui^ 
cupatum,  ipsum  est  et  Verriculum.  Verrere  enim  tra- 
here  est. 

Nassa 

Cassis  genus  venatori»  retis,  quod  capiat. 
sHinc  est  quodel  i9u;a55um  dicimus,id  est,sine  causa, 
quasi  sine  cassibus,  sine  quibus  venatio  inanis  est. 

4.  Conopeum,  retes  qua  culicesexcluduniur  inmo- 
dum  tentorii,  quo  magis  Alexandrini  utuntur,  quia 
ibi  ex  Nilo  colices  copiosi  490  nascuntur;  unde  et 
conopeum  djcitur;  nam  Canopea  ^gyplus  est. 

CAPUT  VI. 
De  fabrorum  fomacibus, 

i,  Faber  ^  a  faciendo  ferro  imposilum  nomen  ha- 
bct.  Hinc  derivatum  est  nomen  ad  alias  artium  ma- 
terias  fabros  vel  fabricas  dicere^  sedcumadjectione, 
ut  faber  lignarius^  et  reliqua  ^  propter  operis,  scili- 
cet,  firmitatem. 


67a 

A  .  2.  jIq  fabrorum  aulem  fomace  gcntiles  yolea- 
oum  auctorem  dicunt  fignraliter,  per  Vulcanum 
ignem  significantes,  sine  quo  nuUum  mctalli  ge- 
nus  fundi,  extendique  potest.  Nihil  est  enim  pene, 
quod  igne  non  efficiatur.  Alibi  enim  vitrum,  alibi 
argentom,  alibi  plumbum,  alibi  uiinium,  alibi  pig- 
menta,  alibi  medicamenta  efficit.  Igne  lapides  io 
sra  solvimtur,  igoe  ferrum  gigoitur,  ac  domatur, 
igne  aurum  perficitor,  igne  cremato  lapide  caementa 
et  paricles  ligan^ur. 

3.  k  Lapides  nigros  ignis  coquendo  candificat,  ligna 
candida  urendo  offuscat,  carbones  ex  pnina  folgida 
nigros  facit ;  de  ligois  duris  fragiles,  de  potrilibus 
impntribiles  reddit,  stricta  solvit,  soluta  restringit, 
dora  mollit,  mollia  dura  reddit.  Ilabet  et  medicami- 

B  nis  usum.  ^  Nam  ssepe  uri  prodest.  Pcstilentiae  quo- 
qoe,  qaae  497  obscuratiooe  solis  contrahitur,  auxi- 
liari  certum  est.  In  opere  quoque  aliud  gignitur 
primis  ignibus,  aliud  secundis,  aliud  tertiis. 

4.  »  Habet  quoque  ct  aliam  in  se  diversitatem 
ignp.Nam  alius  esl  ignis  qui  usui  humano,aIius  qui 
judicio  parcl  divino,  sive  qui  deCoelo  fulmen  aslrin- 
git,  sivc  qui  de  terra  per  vertices  montium  eructat. 

5.  Ignis  autem  dictus,  quod  oihil  gigni  potest  cx 
co.  Est  enim  inviolabile  elementum,  absumens  cunc- 
ta  qu»  rapit. 

Fabrica  duabus  rebusconstat  :  ventis,  et  flamma. 

6.  Flamma  vero  proprie  fornacis  est  dicta,  quod 
flatu  folium  excitetur. 

C     Fornax  vero  ab  igne  vocata  :  9(0$  enim  ignis  est. 

°  Caminus  est  fornax,  et  est  Grsecum  derivatum 
a  cauma, 
Fauilla  est  deserla  igne  scintilla. 

7.  ^  Pruna  est  quandia  ardet;  cam  autem  exs- 
lincta  fuerit,  carbo  nominatur.  Pruna  autem  a  per- 


*  Struppivincula,,.quibtis  remi  ad  scalmos  a//t- 
gantur,  Vitruv.,  lib.  x  :  Etiam  remi  circa  scalmos 
strophis  religatit  ubistruppis  legunt  eruditiores;  sed 
multo  perversius  stuppis  pro  struppis  apud  Agell., 
lib.  X,  3,  legiiur.  Vocabaniur  eliam  struppi,  teste 
Feslo,  in  pulvinaribus  fasciculi  de  verbenxs  facti^ 
qui  pro  deorum  capitibus  ponebantur. 

>>  Catapirates,  Sic  lego  ex  Codicibus  vetuslissimis 
Rom.,  Compl.,  Salm.  ct  On.  Ita  etiam  postulante 
t^ntandi  interpretaiione.  Alios,  qui  cataproraten  vo- 
luot,  magis  audiendos,  quam  auscultaudos  censeo. 
Vid.  Fesl.  in  Rodus. 

*  Cap.  V.  Retes  vocatce.  Sic  omn.  manus.  Cha- 
risius  quoque  retes  vocat,  et  GIoss.  retes  augurales, 

^  Nam  proprie  plagas,..  partem,..  E  Serv.,  JEn. 
IV,  ad  illud  :  Retia  rara  plagas. 

*  Eadem  etjaculum,  retejaculum.  Scrv.  Et  ita  hoc 
loco  legit  Turnebus,  Adversar.  lib.  xviii,cap.  26.  Sed 
uihil  muto.  Nam  Isidorus,  sup.,  lib.  xviii,  cap. 
54  :  Retiarius  (inquit)  ab  armaturce  genere  in  gla» 
diatorio  ludo  contra  alterum  pugnantem  occulte 
ferebat  rete,auod  jaculum  diciiur, 

'  Tya^um.Sicomoes  libri.  rra/ium  malim,utetymo- 

logia  postulat,et  traha  plaustri  genus  est  apud  Viri^il. 

s  Hinc  est,  quod  in  cassum.  E  Serv.,  Georg.  111. 


i>  Cap.  VI.  Faber  a  faciendo  ferrum,  Hoc  idem 
secutus  in  rcgula  monaciiorum,  fabrum  ferrarium 
dixit  fuisse  Joseph,  ad  sensus  fortasse  Leandro  fra- 
tri,  in  lib.  de  Institut.  Virgin.,  cap.  33.  Nec  mirum 
cum  Hilarius  ct  Beda  idem  cxislimarint.  Ambrosius 
vero,  et  ferrarium,  ei  lignarium  fabrum  ilium  fe- 
risse  videtur  j  sic  enim  scribit  lib.  iii  io  Luc.  : 
Pater  Christi  tgne  operatur^  et  spiritu,  et  tanquam 
D  bonus  animce  faber  vitia  nostra  circumdolat^  cito 
securim  admovens  arboribusinfecundis,  etc.  Rigida 
mentium  spiritus  igne  mollire. 

i  Propter  operis  scilicet  /irmitatem.  Ferrarius  fa- 
bri  sibi  geoerale  oomeo  proprium  fecit. 

J  Infabrorum  autemfom.  Eadem  supra,  lib.  viu, 

cap.  11. 

^  Lapides  nig...  candif.  Ex  Aug.,  K  de  Civ.,c.  7. 

^  Sa^pe  uri  prodest.  Ex  Plin.,  lib.  xxxvi,  cap.  ult. 

^  Habet  quoque  et  aliam  in  se  diversitatem  ignis 
eructat.  Tertull.,  Apolog.,  cap.  48  :  Noverunt  et 
Philosophi  diversitatem  arcani,  et publiciignis ;  ita 
longeaiius  est  qui  usui  humano,  alius  quijudici$ 
Dei  apparet,  sive  de  caslo  fulmina  stringens,  sive  de 
terra  per  vertices  montium  eructans, 

°  Caminus  est  fornax.  E.  Serv,,  Ma,  iii. 

®  Pruna.  Ex  eod.,  i£u.  xi. 


•71 


S.  ISIDOBI  UISPALBNSIS  BPISCOPI 


«72 


urendo  dicla  esl,    carbo  vero,  quod  flamiQacrot. 

*  Qui  dum  interiisse  credilur,  majoris  Bt  virlutis. 
Nam  iterum  incensus  foriiore  luce  calescit.  Gujus 
tanta  vis  est  etiam,  et  sine  igne  firmitas,  ut  nuilo 
humore  corrumpatur,  nulla  vetustate  vincalur.  Exs- 
tinctus  enim  tantum  incorruptibiliter  durat,  49S  ut 
ii  qui  limiles  figunt,  eos  infossos  terra  substeroant, 
et  lapides  desuper  figant,  ad  convincendum  litigato- 
rem,  ut  post  quantalibel  ssecula  fixumque  lapidem 
limitem  csse  cognoscant. 

CAPUT  VII. 
De  instmmentis  fabrorum, 

i.  Inciis  est,  in  quo  ferrum  tunditur,  a  »  cudendo 
dictus,  eo  quod  illic  aliquid  cudamus,  id  est,  feriendo 
producamus.  Cudere  enim  ccedere  et  ferire  est.  Ve- 
teres  autem  non  incudem  vocabant,  sed  intudem, 
eo  quod  in  ea  metallum  tundatur,  hoc  est,  tendatur, 
t  unde  et  tudes  malleus,  a  tundendo^  id  est,  tendendo 
dictus. 

2.  Malleus  vocatur,  quia  dum  quid  calel  et  molle 
est,  csedit  et  producit. 

Marcus  malleus  roajor,  et  dictus  marcus,  quod 
major  sit  ad  caedendum,  et  fortior.  ^  Martellus^  me- 
diocris  Jtfarctt/u^,  malleus  pusillus.  Lucilius  :  Etvelut 
in  fabricam  fervens  cum  marculus  ferrum  multo- 
Tum  magnis  ictibus  tundit. 

3.  ForcipeSf  quasi  ferricipes,  eo  quod  ferrom  can- 
dens  capiant,  teneantque,  sive  quod  ab  iis  aliquid 
forvum  capimus,et  tenemus,  qnm forvicapes.  «  Nam 
forvum  est  calidum,  unde  eifervidum,  unde  et/br- 
mosos  dicimus  quibus  calor  sanguinis  ex  rubore  pul- 
chriiudinem  creat. 

4.  Lima  dicta,  eo  qnod  lene  faciat.  Nam  limum 
lene  est. 

499'  Cmlum  cst  unde  operantur  argcntarii,  a 
quo  et  caslata  vasa  dicuntur. 

CAPUT  VIII. 
De  fabricis  parietum, 
i .  In  fabricis  parietum  atque  tectorum  Grseci  in- 


A  ventorem  Daedalum  asserunt.  Iste  enim  primus  didi- 
cisse  fabricam  a  Minerva  dicitur.  Fabros  autem  sive 
artiflces  Grseci  T^KTova^  vocant,  id  est,  structores  Ar- 
chitecti  autem  csementarii  sunt  qui  disponunt  in  fun- 
damentis.  Uude  et  Apostolos  de  semetipso  :  Quasi 
sapiens,  inquit,  architectus  fundamentum  posui. 

2.  sMachiones  dicti  a  machinis,  in  quibus  insistunt 
propter  altitudinem  parietum. 

490  CAPUT  IX. 
De  dispositione. 

1.  iEdificiorum  partes  sunt  tres  :  dispositio,  con- 
struclio,  venustas. 

Dispositio  est  areae,  vel  soH  et  fundamentoram 
descriptio. 

CAPUT  X. 
g  De  constructione, 

i,  Constructio  est  laterum  et  altitndinisaedificatio. 
Constructio  autem,  vel  structio  vocata,  eo  quod  in- 
stringat  et  cohserere  faciat,ut  lapides  Iiito,  et  ligna  el 
lapides  invicem  sibi.  ^  Nam  et  inlinctio  ferri  in  aqua 
strictura  esi.  Nisi  enim  candeus  tingatur,  stringi  et 
cohsererenonpotestferrum.  Item  constructio  a  mul- 
titudine  lapidum  et  lignorum  dicta,  unde  et  strues, 
Aliud  cst  enim  aedificalio,  aliud  instauratio.  Nam 
cedificatio  nova  conslructio  est.  Instauratio  *  vera 
quod  reparatur  ad  instar  prioris.Namins/ar  Veteres 
pro  similiiudine  ponebant.Inde  et  m^aurar^  dicebaot. 

2.  Constat  autem  constructio  fundamento,  lapidi- 
bus,  ca'ce,  arena,  et  lignis. 

Fundamentum  dictum,  quod  fundns  sit  aedificii. 
C  Idera  et  ccementum,  a  cedendo  dictum,  quod  caeca 
crasso  lapide  surgat. 

dJLapides  in  strucluris  apti  :  albus,  tiburtinus, 
columbinus,  fluviatilis,  sfungia,  rubrus,  et  reliqui. , 

4.  Albus  lapis,  alius  durus,  alius  mollis.  MoUis 
dentata  serra  secalur.  43 1  Tractabilis  in  opere  est, 
ita  ut  in  eo,  quasi  in  ligno,  litterae  scribantur. 

5.  Tiburtinus,  a  loco  Italise  diclus,  qui  dum  sit  ad 
fabricam  fortis,  ^  vapore  tamen  dissilit. 


*  Qui  dum  interiisse  cred,  E.  PUn.,  lib.  xxxvi, 
cap.  ult.,  el  lib.  xxxiii,  cap.  5. 

•»  Cap.  VII.  A  cudendo  aict,  Sic.  Serv.,  iEn.  vi, 
et  Non.  in  Stricturis. 

c  Vnde  ettudes.,,  dtc/u^.Non  sunt  haec  in  Rom.  C. 

<i  Martellus.  Reccntiores  libri  Marcellus.  Yid. 
Capr.  Grammat.  H 

•  Nam  forvum.,,  creta,  E  Serv.,  JEa,  viii,  ad  ■' 
illud,    Yersantque  tenaci  forcipe  massam,  Vid., 
supr.,  lib.  X.  in  formosus. 

'  Caslum.Sery.yMnA.Ccelataqueinauro.,.'-'Caslata 
(inquit)  insculpta.Nam  Coslumdicitur  ferrumiosum, 
unde  operanturargentarii.  Etlsidorus,  inf.,  Ud.  xx, 
cap.  4  :  Caslata  vasa  a  coslo  vocata,  quod  est  genus 
ferramenti,  quod  vulgo  cilionem  appellant,  Ergo  ci- 
lum  ex  cilione  vulgari  voce  in  nostros  Codices  irrep- 
sit.  Idem  ferramcntum  celte  diciiur  Job  xix.  Et  in  per- 
vetusta  et  facetissima  Sertii  parasiU,  apud  Salonem 
Dalmatiae  urbem  inscriptione^quam  non  pigcbit  ascri- 
bere:  Juvat  vobiscum  hqui^  ac  ore  meopendulos  de- 
tinere.  Saxum  hoe  vos  vocat.. .  Quid  inquamf  Vivus  aS" 
suevi  prudens,  imprudens,  mortuus  item  vos  fallo, 
Nam  non  vosvocat,  quod  vacat  ore ;  verum  is  cujus 
ctnis  hiclatet,  Olimquumpotuit^nunc  hucvosvocari 


voluit,valuitque  hoc.Hcec  olim  sua  voluntas  volentes 
vos  legere  hoc  scriptum,  Vah!  Quid  loquorHmosculp- 
ium,  Quam  cegre  veritas  adhuc  se  mecum  conciliat! 
Nam  neque  hic  atramentum,vel  papyrus,  aut  meni' 
brana  ulla  adhuc^ed  malleolo  et  celte  HtteratussileX' 

«  Cap.  VIII.  Machiones  a  machinis,  Macbinae  di- 
cuntur  hoc  loco  tabulata  quibus  insistunlqui  opus  fa- 
ciunt.  Plin.,  lib.  xxxv,  cap.  x  de  Amulio  Pictorc  : 
Paucis  horis  pingebat,  idque  cum  gravitate,  quod 
semper  togatus^  quanquam  in  machinis, 

b  Cap.  a.  Nam  intinctio  ferri  in  aqua  strictura 
est,  Mendose  vet.  Cod.yinstructura.Mosemm  frequens 
librarior.Gothicorum  in  iis  quae  ab  s,  incipiunt.vel  ad- 
dere,  vel  dctrahere  etiam  i,  ut  instoria^  pro  fUstoria, 
Spania  pro  Hispania.  Haec  vero  eo  pertinent  omnia, 
utconstructiosit  quasi  constrictio,el  instructio,qu9M 
instrictiOj  seu  potius  structura,  quasi  strictura,  dc 
qua  supra,  lib.  xvi,  cap.  21. 

i  Instauraiioveroqtwdrep.ESery.,Mn,  iiadvert. 
Instar  mont,  eq. 

i  Lapides  in  structuris  apti.  E  Pallad.,  lib.  i,  cap. 
X.  Quo  degenere  lapidum  Flin.,  lib.xxxvi,  cap.  22. 
Sed  videndum  an  Isidoro  cum  illo  satis  conveniat. 

^  Vapore  tamen  dissilit,  £x  Piin.  Piinius  ex  eod. 


673 


ETTMOLOGIARUM  LIB.  XIX. 


674 


6.  *  Topkus  sedificiis  inutiiis  est  (fundamentis  ap-  /|     Lateres  autem  crudi  sunt,  qui  et  ipsi  inde  nomi- 


tus)  martalitale,  et  mollilie.  Ex  aestu  enim  et  haliiu 
maris  *  feritur,  et  verberatur  imbribus. 

7.  Arenatius,  lapis  concretus  maris  arenis,  hic 
et  bibulus  dicitur.  Servat  enim  humorem  acceptum. 
Idem  el  in  Baetica  Gaditanus,  ab  insula  Oceani  ubi 
plurimus  exciditur. 

8.  °  Piperinus,  subalbidus  cum  punclis  nigris,  du- 
rus,  atquc  fortissimus. 

Conchleatius,  cochleis,  lapillisque  et  arena  coa- 
crctus,  asperrimus,  et  interdum  tistulosus. 

9.  Columbinus  a  colore  avis  niincupatus,  natura 
vicinus  gypso,  el  mollitie  simillimus. 

10.  ^  MolariSf  in  parietibus  utilis,  quia  est  quse- 
dam  oatura  cjus  pinguior,  duraque  et  aspera,  ex  quo 


nati,  quod  lati  ligneis  formis  efuciuntur» 

17.  Quorum  crates  dicuntur,  in  qulbus  lutum  pro 
eisdem  lateribus  crudis  portare  solent.  Sunt  enim 
connexiones  cannarum,  dicti  dbcb  xou  xpoiftv,  id  est» 
quod  se  invicem  teneant. 

18.  Lutum  autem  vocatum  quidam  per  antiphra- 
sin  putant,  quod  non  sit  mundum.  Nam  omne  lotum 
mundum  est. 

433  19.  B  Calx  viva  dicta,  quia  dum  sit  tactu 
frigida,  intus  occullum  continet  ignem ;  unde  per*- 
fusa  aqua  statim  latens  ignis  erumpit.  Natara  ejus 
mirum  aliquid  facit.  Postquam  enim  arserit,  aquis 
incenditur,  quibus  solet  ignis  exstingui;  oleo  exstin- 
guitur,  quo  solet  ignis  accendi.  Usus  ejus  in  struc- 


eliam  et  molae  fiunt,  unde  et  nomen  traxit.  Hujus  B  ^uris  fabricae  necessarius.  Nam  lapis  lapidi  non  po- 


quatuor  genera :  albus,  niger ,  permistus,  ac  fistulosus. 

11.  *  Sphungia  '  lapis  creatus  ex  aqua,  levis,  ac 
fistulosus,  et  cameris  aplus. 

4139 12.  Silex,  durus  lapis,  ex  cujus  genere  nigri 
silices  oplimi,  quibusdam  in  locis  et  rubentes. 

B  Albi  silices  contra  velustatem  incorrupti.  lidem 
et  in-mooumentis  scalpti,  et  incorrupti  permanent, 
quibus  nec  ignis  quidem  nocet.  Nam  ^  ex  iis  etiam 
formae  fiunt;  in  quibus  '  aera  funduntur. 

Viridis  silex,  vehemenicr  et  ipse  igni  reslstens, 
sed  nusquam  copiosus,  et  ubi  invenitur,  lapis,'non 
saxum  est. 

Pallidus  in  csemento  raro  utilis. 

13.  J  Globus  contra  injurias  fortis,  et  in  struclura 
iofidus,  nisi  fuerit  mulla  suffrenatione  devinclus. 

14.  Fluviatilis  silex  semper  veluti  madens  est. 
^  Hunc  aestate  exhibcri  oportet,  nec  ante  biennium 
inserere  in  structuris  domorum.  ^  Fictilium  operum 
ad  parietes,  el  fundamenla  coctilibus  laterculis  ad 
tecta  imbricibus  tegulisquc  aptantur. 

15.  Tegulce  vocatse,  quod  tegant  aedes,  ei  imbrices, 
quod  accipiant  imbres.  Tegulse  autem  primae  positio- 
nis  nomen,  cujus  diminutivum  tigillum. 

16.  Laterculi  vero  vocati,  quod  lati  formentur  cir- 
cumactis  undique  quatuor  tabulis. 


test  adhaerere  fortius,  nisi  calce  coi^juoctus. 

20.  n  Gypsum  cognatum  calci  est,  et  est  Graecum 
nomen'.  Plura  ejus  genera.  Omnium  autem  optimum 
e  lapide  speculari.  <>  Est  enim  in  signis  sedificiorum 
et  coronis  gratissimus.. 

21.  P  Arena  ab  ariditate  dicta,  non  abadhaerendo 
in  fabricis,  ut  quidam  volunt.  Q  Hujus  probatio  si 
manu  impressa  stridet,  aut  si  in  vestem  candidam 
sparsa,  nihil  sordis  relinquat. 

22.  Columnce  pro  longitudine  et  rotunditate  voci- 
tae,  in  quibus  totius  fabricae  pondus  erigitur.  '  Anti- 
qua  ratio  erat  columnarum  altitudinis  tertia  pars  la- 
titudinum.  Genera  rotundarum  qualuor  :  Doricofj 
Ionic(B,Tuscanicas,  Corinthice,  mensura  crassitudi- 

C  nis  el  altitudinis  inter  se  distantes.  Quintum  genus 
est  earum  quae  vocantur  Atticce,  quatemis  aogulis, 
aut  amplius,  paribus  laterum  intervallis. 

23.  *  Basesy  fulturae  sunt  columnarum,  quae  a  fun^ 
damento  consurgunt,  et  superposite  fabricae  susti- 
nent  pondus.  Bases  autem  nomen  petrse  est  fortissi- 
mae  Syro  sermone. 

24.  ^  Capitella,  dicta  quod  sint  columnarum  caj 
pita,  quasi  super  collum  caput. 

Epistylia  sunt,  quae  supcr  capitella  columnarum 
ponuntur,  et  esl  Graecum. 


Yitruvio,  qui,  lib.  ii,  cap.  7  :  Tiburtind  (inquit)  om^ 
nia  sufferunt,  sed  ab  xgne  non  possunt  esse  tuta^ 
simulque  sunt  ab  eo  tacta  dissiliunt. 

'  Tophus  asdificiis  inutilis,  Uaec  quoque  descripsil 
Plinius  ex  eod.  Vitruvii  loco.  Sed  is  locus  in  vulga-  n 
tis  Plinii  libris  valde  depravaius  est ;  in  Ecclesiae  To- 
let.  Codicesic  legitur :  In  reliqua  multitudine  lapidum 
iophus  xdificiis  inutilis  C5^Quod  verosequitur  in  eo, 
mortalitate^  mollitie,  malo,  ex  Isid.,  mortalitate  et 
moHitie.  Postremo  pro^x^r^e^urhalitumaris,  exestur 
mavult  A.Covarr.  Sed  ex  asstuieTvx  potest  ex.lsidoro. 

^  Feritur,  Plin.,  fricatur  vento  et  verberatur  im^ 
bri.  Salom.,  On.,  Compl.  vetutiss.  feritur.  Yalenti- 
Dus,  friatur  consentitque  cum  Yitruvio. 

«  Piperinus..,  durus,  atque  fortissimus,  Haudita 
durusRomae.  Sed  durissimus,  atque  fortissimus  To- 
leti,  ubi  muliae  ex  eo  columnae,  atquc  arcus  in  arce 
el  aliis  aedificiis  visuntur. 

*^  Molaris  parietibus  utilis.  Plin.,  lib.  xxxvi,  cap. 
23,  de  Calce  :  Utilior  molari,  quia  est  quaidam 
pinguior  natura  eius. 

*  Sphungia.De  OAC  voce  vid.  sup.,  lib*  l^yCap.  6, 


'  Lapis  creatus.  A1.,  concretus.  Goncrescit  nunc 
Tiburi  ex  Anienis  aqua. 

t  Albi  contra  vetust,  E  Plin. 

^  Ex  iis  formce  fiunt  in  quibus  ce.  f.  Ex  Plin.  et 
Vitruv. 

*  ^ra  funduntur.  Ex  Vitruv.,  lib.  ii,  cap.  7.  Men- 
dose  Goth.,  arena  funduntur. 

J   Globus.  Globosus  legerim  ex  Plin . 

^  Hunc  asstate  exhiberi.  Sic  libri  nostri  constaatcr 
legunt,  eximi  ex  Plinio  et  Vitruvio  malim. 

I  Fictilium  oper.  pariet.  etc.  Haec  adumbrata  ex 
Plin.,  lib.  xxxT,  cap.  12.  Sed  quomodo  in  hunc  lo- 
cum  venerint  alius  conjecerit. 

""  Calx  viv.  Ead.  sup.,  lib.  xvi,  cap.  3. 

■  Gypsum  cognatum  calei.  £  Plin.,  xxxvi,  cap.  3. 

*Est  enim  insignis...gratissimus.Ejieod.caLp. 24. 

^Arena.  Vid.  sup.,  lib.  xvi,  cap.  3. 

4  Hujus  probatio,  E  Pallad.,  Ub.  i,  cap.  40. 

'  Antiqua  ratioerat  col.Toius  locus  e  Plin.etVitr. 

*  Bases,  Vid.  sup.  lib.  xv,  cap.  8. 

^  Capitella.  —  Capitulaf  Vitruvius.  Utramque  vo- 
cem  usurpal  Plinius. 


67S 


S.  ISIDORI  HISPALBNSIS  EPISCOPI 


«76 


85.  Pavimenta  originem  operis  a  Grsecis  habent :  H  lis  cnistis,  ac  tesscllis  tinctis  in  varios  oolorcs.  Tes- 


\ocata  autem  pavimenta,  eo  quod  paviantur,  id  esl, 
csedantur,  unde  et  pavoTy  quia  caedit  cor. 

26.  *  Oitracus  estpavimenlum  testaceum,  eo  quod 
fractis  testis  calce  admista  feriatur.  Testam  enim 
Grseci  ^oTpoxa  dicunt. 

4134  27.  l>  Rudos  arlifices  appellant  lapides  con 
tuBOS,  et  calce  admistos,  quos  in  pavimentis  facicndis 
superfundunl,  uude  ct  rudera  dicunlur. 

S8.  Canalis^Bb  eo  quod  cava  sit  in  modum  cannas. 
c  Sane  canalem  mclius  gcnere  feminino  quam  mas- 
culino  profcrimus. 

29.  Fistulce  aquarum  sunt  dictae,  quod  aquas  fun- 
dant  et  miitanl.  Nam  Graece  atiXXciv  mittere  est. 
Formse  earum  pro  magniiudine  aquse  et  capacilat« 


selli  autexn  a  tcsseris  nominati»  id  esl,  quadratis  la- 
pillis  pcr  diminutionem. 

CAPUT  XV. 
De  plastis. 
I .  Plastice  est  parietum  ex  gypso  effigies  signaqae 
exprimcrc,  pingereque  coloribus ;  xXirrctv  autem  di- 
ctum  GrsBce,  quod  Latine  cst  pingere  terra,  vel  gyp- 
80,  similitudincs.  Nam  impressa  argilla  formam  ali- 
quam  facere  plastae  est.  Uode  et  protoplastus  est 
dictus  homo,  qui  ex  limo  primus  est  conditas* 

43e  CAPUT  XVI. 
De  pictura, 
4.  Pictura  autem  est  imago  exprimens  speciem 
alicujus  rei,  quae  dum  visa  fnerit,  ad  recordatiooem 


fiunt,  per  quas  aquae  per  certos  modulos  dividuntur.  B  mentem  redncit.  Pictura  antem  dicta,  quasi  fictura. 


d  E  quibus  esl  uncia,  et  quinaria,  digitos  quadratus, 
digitus  rotundus,  et  *  cseteri  modi  quique. 

CAPUT  XI. 
De  venustate. 
1.  Hucusque  partcs  conslructionis,  sequitur  de  ve- 
nustate  sedificiorum.  Venustas  est  quidquid  illud  or- 
namenti,  et  decoris  causa  sdificiis  addilur,  ut  tecto- 
rum  auro  distincta  laquearia,  ct  pretiosi  marmoris 
crustse,  el  colorum  piclurae. 

CAPUT  XII. 

De  laqueariis. 

1.  Laguearia'  suot  qute  cameram  sublegunt  etor- 

nant,  quae  et  lacunaria  dicunlur,  quod  lacus  quos- 

dam  quadratos,  vel  rotundos,  ligno,  vel  gypso,  vel 


£st  enim  imago  ficta,  non  veritas.  Hinc  et  fucata^  Id 
est,  ficto  quodam  colore  illita,  nihil  fidei  et  veritatis 
habcntia.  Unde  et  sunt  quaedam  picturae  quae  oorpo- 
ra  veritatis  studio  coloris  excedunt,  et  fidem  dam 
augere  contcndunt,  ad  mendacium  provehunt,  sicot 
qui  Chimaeram  tricipitem  pingunt,  vel  Scytlaro  ho- 
minem  sursum,  caninis  autcm  capitlbus  elneiam 
deorsum. 

2.  *  Picturam  autem  ^gyptii  excogiiaverant  pri- 
mum  umbra  hominis  lineis  circumducta.  Itaqae  ini- 
tio  talis,  secunda  singulis  coloribus,  postea  diversis; 
sicquc  paulatim  scsc  ars  ipsa  distinxit,  et  inveDit  la- 
men,  aique  umbras,  differenliasque  coloram,  unde 
et  nunc  pictores  prius  umbras  quasdam  ct  lineas  fu- 


coloribus,  habeant  picios,  cum  signis  intermicanti-  C  turae  imaginis  ducunt,  dcinde  coloribus  complenl, 
bus.  Principaliter  autem  lacus  dicilur,  ut  Lucilius  :      tencnfes  ordinem  inveniae  artis. 


Resultant  asdesque^  lacusque.  Cujus  diminutio  /a- 

cunar  facit,  ut  Horatius  : 

Neque  aureom 

Mea  renidet  in  domo  lacunar. 

Inde  fit alia  diminutio  lacunariumyei per  antisiicljon 

laquearium: 

436  CAPUT  XIII. 

De  crustis, 

1.  Crustce  sunt  tabulae  marmoris.  Unde  et  mar- 

morati  parietes  crustati  dicuntur.  Quis  s  autem  mar- 

mora  secandi  in  crustas  rationem  excogitaverit,  non 

constat.  Fiunt  autem  arena,  et  ferro,  serraque  in 

praetenui  linea  premente  arenas,  tractuque  ipso  se- 


CAPUT  XVIL 

De  coloribus. 

'{ .  Colores  j  autem  dicti  sunt,  quod  calorB  ignis, 
vel  sole  perficiuntur,  sive  quod  in  initio  eolabaniur, 
ut  summae  subtilitatis  existerent. 

2.  Colores  autem,  aut  nascuntur,  aut  fiant.  Nas 
contur,  ut  sinopis,  rubrica,  paretoninm,  mcIiDnm, 
erctria,  auripigmentum.  Caetcri  fingnntur,  aat  arte, 
aut  permistione. 

3.  Sinopis  inventa  primom  in  Ponto  est.  Inde  no- 
men  a  Sinope  urbe  accepit.  Species  ejos  tres  : 
bra,  etminus  ruhens^  et  intcr  has  media. 


cante,  sed  crassior  arena  plus  erodet  marmuris.  Nam  Q     4.  Rubrica  vocata,  quod  sit  rubra,  et  saDgatoeo 


tenuis  fabricis  ct  poliluris  accommodata  est. 

CAPUT  XIV. 
De  lithostrotis , 
1.  Lithostrota  sunt  b  elaboraia  arte  picturae  parvu- 

«  Ostracus.  Ostraceum  malim  ex  Plin.,cap.  25,  et 
Vilruv.,  lib.  vi,  cap.  4. 

l>  Rudos.  Sup.,  lih.  xvi,  cap.  3. 

<  Sane  canalem.  Sup.,  lib.  xv,  cap.  8. 

d  Quibus  est  uncia^  ei  quinaria.  Vid.  Plin.,  xxii^ 
c.  6,  et  Vitr.  8,  c.  6,  etFrontin.,  de  Aque  dociihus. 

•  Et  casteri  modi  quique.  At  ,  cujusque»  AL^  et 
eceteri  modi  cuique  causas.  Cliacon,  el  casieri  quique 
moduli^  vel  et  cceteri  modi  usque  ad  eentum.  Per- 
sequitar  enim  Frontinus  medvlos  a  quinaria,  usque 
ad  ceDtenariam. 


proiima.  Haee  plurimis  locis  gignitur,  sed  optima 
Ponto,  unde  et  Pontica  dicitor. 

437  5.  Syricum  rubri  coloris  pigmentom,  ez  qoo 
et  librorum  capita  scribuntur.  Ipsum  est  et  Phtmi'' 

'  Cap.  XII.  Laquearia,  Legilur  iulegrom  cap., 
sup.,  iib.  Li,  cap.  8. 

%  Cap.  XIII.  Quis  autem  marmora  secand.  E 
Plin.,  lib.  xixvi.  At  nunc  serra  non  e  ferro,  sed  ex 
sere  nt.  Laudaturque  in  primis  ad  id  opus  Toletana 
arena. 

i>  Cap.  XIV.  Elaboraia  arte  pict  Ead.  sop., 
lib«  XV,  can.  8. 

'  Cap.  xVL  Piciuram  autem  MgifpL  E  Plio., 
XXXV,  cap.  6. 

i  Cap.  XTII.  Cohres  aut  nase.  Ex  eod. 


677 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XIX. 


678 


ceum^  appellatum  ita,  eo  quod  in  Syria  colligatur  in  a  jpigmentum  vocanl,  coUigitur  in  Ponto  ex  attraria 


littoribus  Rubri  maris,  ubi  Pha^nices  iQhabitant. 

6.  Aliud  cst  autem  Sericum,  aliud  Syricum.  Nam 
Sericum  lana  est^  quam  Seres  miltunt ;  Syricum 
vero  pigmentum ,  quod  Syri  Phoenices  in  Rubri  ma- 
ris  littoribas  colligunt.  Est  aulem  et  inter  factilios. 
Nam  ssepe  fit,  aut  *  sinopide,  aut  sandyce  mistus. 

7.  b  Minium  primi  Grseci  in  Ephesiorum  solo  in- 
venisse  traduntur.  ^  Gujus  pigmeuti  Hispania  cseteris 
regionibus  p!us  abundat,  unde  etiam  nomen  proprio 
flumini  dedil.  ^  Hujus  distillatio  argentum  liquidum 
gignit.  Minium  autem  boc  quidam  dicuntcsse  ctnna- 
barim, 

8«  *  Ginnabaris  a  dracone  et  barro,  id  est,  ele- 
phanto  cognominatumJ  Aiunt  enim  draconum  esse 


materia,  ubi  ctiam  sandaracha.  Oplimum  est  quod 
in  auri  colorem  transit,  purum,  et  fissile,  gracili  ve- 
narum  discursu.  Quod  vero  palhdius,  aut  sandara- 
chae  simile  csl,  deterius  judicatur.  Est  et  tertium 
genus  squamosum,  quo  miscetur  aureus  color.  Yis 
eorum,  ut  sandarachse^  sod  acrior. 

13.  J  Ochra  et  ipsa  in  iusula  maris  Rubri  Topazo 
gigniiur,  ubi  et  sandaracha.  ^  Fit  quoque  ct  ochra, 
exusta  rubrica,  in  ollis  novis  luto  circumlitis,  quaa 
quanto  magis  in  camino  arserit,  tanto  melior  fil. 
Venetum,.. 

14.  *  C(Bni/^m  temperare  prunum  Alexandria  re- 
perit.  ^  In  Italia  ex  areose  pulv^re  et  nitri  flore  idem 
faciunt.  Sed  si  Gyprium  in  fornace  adustum  huic 


sanguinem,  dum  implicant  clephantos.  Ruunt  enim  g  permistioni  addes,  »  Vestoriani  similitudo  erit. 


belluae,  et  dracones  obruuntur,  quorum  fusus  cruor 
lerram  inficit^  fitque  pigmentum  quidquid  solo  tin- 
xerit.  Est  autem  pulvis  coloris  rubri. 

9.  Prasina,  id  est,  creta  viridis,  etsi  ip  aliquibus 
terris  promiscue  generetur, '  oplima  tamen  in  Li- 
bya  Gyrenensi. 

4L8ii  10.  ^  Chrysocolla  colore  prasino  ost,  dicta, 
quod  vena  ejusauram  habere  tradiiur.  Haecetio  Ar- 
menia  nascitur,  sed  ex  Macedonia  probabilis  venit. 
Foditur  autem  ex  melallis  seris,  cujus  inventio  argen- 
tum  atque  lodicum  prodit.  Nam  vena:  ejus  curo  iis 
habent  naturae  socielatem. 

Cypria  ab  insula  Cypro,  ubi  plurima  reperitur. 

41.  ^  Sandaracha  in  iosula  Rubri  maris  Topazo 


439  i  5.  *  Purpurissum  ex  creta  argcntaria  cum 
purpuris  paritcr  tiogiiur,  bibitque  eum  coloremcele- 
rius  lanis.  Praecipuum  est  tamen  quod  p  adhuc  vase 
rudibus  medicamentis  inebriatur.  Proximum  est, 
egesto  eo,  addita  creta  [in  jus  idem,  et  quoties  id 
factum  est,  elevatur  bonitas  preiiosissimae  purpurse. 
Gausa  est  quod  hysgino  maxime  inficitur  rubeaque. 

16.  q  Indicum  in  indicis  invenitur  calamis,  spuma 
adhsrente  limo.  Est  autem  coloris  cyanei,  misturam 
purpurse,  cserulique  mirabilem  reddens.  Est  altcnim 
genus  in  purpurariis  officinis,  spuma  in  sereis  corti- 
nis  innatans,  quam  infectores  detrahentes  siccanl. 

17.  Airamentum  dictum,  quod  sit  atrum,  cujus 


nascitur,  colore  cinnabari,  odore  sulphureo.  Inve-  g  «^pecies  et  picturae,  et  quotidiano  usui  necessaria  est. 


nitar  autem  in  aurariis  et  argenlariis  metallis,  me- 
lior  quo  magis  rufa,  quoque  magis  virus  redolet  : 
Qnanquam  et  cerussa,  si  torreatur  in  fornace,  san- 
daracham  facit,  unde  et  color  est  flammeus.  Quod  si 
torrcatur ,  aequa  parte  rubrica  admistar,  sandycem 
reddit. 
12.  '  Arsenicum,  quod  Latini  ob  colorem  auri^ 

*  Sinopide.aut  sandyce.  Disjunctio  pro  conjun- 
ciione.  Yid.  Plin. 

*»¥tmttmprtmt.PIin.,xxxiii,c.7,  eiVitr.,vii,c.  8. 

'  Cujus  pxgmenti  Hispan,  Just.,  lib.  xtiu: Gallecia^ 
vortio  AmphiU>chidicuntur,reaio  cum  asriset  plum" 
tn  uberrima,  tum  minio,  quoaetiam  vicino  flumini 
nomen  dedit. 

^  Hujus  distillatio  argent.  liq.  gign.  E  Plin., 
xxxiii,  cap.  8. 

•  Cinnabaris  a  drac.  et  bair.  Sup.,  lib.  viii,  cap. 
il ;  Plin.,  XXXIII,  cap.  7.  Solin.,  cap.  38. 

'  Opiima  autem  in  Lib.  Cirenen.  Al  Vitruv.,  vii, 
cap.  7  :  Creta  viridis  pluribus  in  locis  nascitur,sed 
optima  Smymce.  Ergo  quaerendum,  unde  lisec  sint. 

^  Chrysocolla.E ?\in.,  lib.  xxxiii, cap.  5;  etDios- 
corid.,  lib.  V,  cap.  4. 

'  Sandaraclia.  E  Plin.,  xxxv,  cap.  5. 

'  Arsenicum.  Ex  eod.,  xxxni,  cap.  4  et  8;  et  Dios- 
corid.^  lib.  v,  cap.  55. 

i  Ochra  et  ipsa.  Omnia  e  Plin.,  xxxy»  cap.  6. 

^Fitquoqueex  Ochra  exusta  rti^.  Sic  legitur  Plinii 
locus  inToIet.  God. :iVa5«^t*r  auieminferrariis  me- 
tallis  Ochra ;  ex  ea  fit  exustarubrica.  Quam  lectionem 
confirmat  hic  Isidori  locus,  et  Dioscorid.,  de  Fabrili 
Rubrica  :  TivtTGn  ^q  ^a;,  xaio(iiv«c.  Et  Theophr., 


istud  inter  factitios  est.  Fit  enim,  et  fuligine  pluri- 
mis  modis  super  ardentes  taedas  resina  adjecta,  ' 
lacusculo  aedificata,  quae  fumum  retineat.  '  Huic 
pictorcs  cum  aqua  admiscent  gluten,  ut  illustrius 
resplendeat. 

18.  Ad  festinationem  autem  operis  etiam  sar- 
mentorum  veterum  carbones  cum  glutino  iriti  ia- 

lib.  de  Lapidibus  :  rfvexat  U  ti|c  Sxi^olq  IXXa  xs^^oov» 
apud  quem  mendose  paulo  post  Xeva^  pro  Kaiva^,  et 
9coXuv  pro  Tc^Xov  legitur. 

*  Cceruleum  iemperare.  In  God.  Seg.  continenter 
legitur :  Veneium  casruleo  temperare,  quod  ferri  po- 
terat  ex  Yitruv.,  lib.  vii,  cap.  11.  Sed  melioreslibri 
Venetum  habent  sine  interpretatione. 

«  In  Italia  ex  arena.  Puteolis,  utVitruv.  et  Plin. 
D  tradidere. 

"  Vestoriani.  Sic  Vitruv.,  lib.  vii,  cap.  U.  Male 
vulgo  apud  Plin.  Nestoriani.  Nam  ei  in  Codice  Plin. 
.Toletano  Vestoriani  diserte  scriplum  est. 

*  Purpurissum.  Ex  Plin.,  lib.  xxxv,  cap.  6,  e  quo, 
si  quid  deesse  videatur,  suppleodum  est. 

p  Adhuc  in  vase.  Aheno  in  vase  legebat  A  Go- 
varruv.,  ex  Plin. 

0  Indicum.  Ex  eod.,  lib.  iii,  cap.  6. 

^  Lacusculo  asdificata.  Plin.  :  Propter  quod  offl- 
dnas  etiam  asdificavere.  Vitruv.,  lib.  vi,  cap.  10  : 
jEdi/icatur  locus,  uti  Laconicum,  et  ejus  prasfur" 
nium  magna  diligentia  comprimitur,  ne  flamma 
extra  dissipeiur.  Porro  lacusculi  voce  etiam  Colu- 
mella  est  usus,  lib.  xii,  cap.  50. 

*  Huie  pictores.  Ita  Plinius.  Tectores  Vitmvius, 
lib.  vn,  cap.  10.  ^ 


979 


dacendis  parietibus  atramenti  speciem  reddunt,  a 
*  Sunt  et  qui  vini  foeem  siccatam  excoquant,  affir- 
mentque,  si  ex  bono  vino  faex  fueril,  indici  speciem 
id  airamentum  praebere.  Sed  i»  et  sarmentum  uvse 
nigrse,  vino  optimo  tinctum,  posteaquam  siccitate 
aruerit,  si  exuras,  et  conieras,  adjecto  glutino,  ni- 
torem  indici  reddet. 

19.  *  Usta,  quae  plurimum  necessaria  est,  nullone- 
gotio  provenit.  '  Nam  sl  glebam  silis  boni  igne  ex- 
coquas,  et  aceto  acerrimo  4L40  superfusam  exstin- 
guas,  madefdcta  sfungia  colorem  purpureum  reddit. 
Eam  ubi  contriveris,  usta  erit.  Omne  autem  atramen- 
tum  sole  perficitur. 

20.  Omnes  colores  calcis  admistione  corrum- 
puntur 


S.  ISroORI  HISPALENSIS  EPISCOPI  «SO 

441  CAPUT  XYIIl. 

De  instrumentis  cedificiorufn. 

i.  Instracturam  autem  parielum  ad  normam  fieri, 
et  ad  perpendiculum  respondere  oportet. 

^  Norma  dicia  Grseco  vocabulo,  exlra  quam 
nihil  rectum  fien  potest.  Componitur  '  autem  ex  tri- 
bus  regulis,  ita  ut  duae  sinl  binum  pedum,  tertia 
babeat  pedesduos,  unciasdecem,  quas  sequali  crassi- 
tudine  politas  extremis  ™  acumioibus  sibi  jungit,  ut 
schema  trigoni  faciant.  Id  erit  norma. 

2.  Regula  dicta,  quod  sit  rccta,  quasi  rectula^  e 
impedimentum  non  babeat. 

°  Perpendiculum  est,  quod  semper  appeodiior. 

«  Denique  in  fabrica  nisi  omnia  ad  perpendiculam, 
et  certam  regulam  fiant,  necesse  est,  ut  cancta  mea- 


2i  •  Melinum  dictum,  quod  ejus  metalli  ferax  R  dosa  instraanlur,  utaliquaprava8int,aliqaa  cuban- 


sii  una  ex  Gycladibus  insula  Melos  nomine.  Est  enim 
candidum,  iiec  utuntur  eo  pictores  propter  nimiam 
pingaedinem. 

22. '  Annularct  quod  vocant  candidum  ,  est  quo 
muliebres  picturae  illuminantur.  Fit  et  ipsum  ex 
crcta  admistis  vitreis  gemmis. 

23.  f  Cerussa  iii  hoc  modo  :  In  vase  enim  aceto 
acerrimo  impleto  sarmenta  aminea  in  eodem  va- 
sculo  collocabis,  ac  super  sarmenta  tabulas  plumbi 
tenuissimas  pones,  deinde  vas  diligentissime  clau- 
des,  illinesque,  ne  aliquid  inde  spiraminis  exeat. 
Post  dies  autem  xxx  vas  aperitur,  et  ex  distillatione 
tabularum  innata  cerussa  invenitur,  Qaod  ablatum 
et  arefactum  teritur,  atque  iterum  acelo  admisto  in 


lia,  prona  nonnulla,  alia  supina,  et  propter  boc  uoi- 
versa  raunl  constructa. 

3.  Linea  genere  suo  appellata,  qaia  ex  lino  fit. 
TrulUe  nomen  factum,  eo  quod  truditf  id  est,  io- 

cludit  calce  vel  luto  lapides. 

p   Martellus 

Machina'*... 

4.  Scala:  a  scandendo  vocatse,  ^  haerent  enim  parie- 

tlbus.  Scalae  autem  dicuntur,  quae  aut  un»  sunt.ant 

plures, '  quia  numeri  tantum  pluralis  est  nomen,  nt 

littersB,  qase  epistolam  significant. 

CAPUT  XIX. 
De  lignariis, 

i  Lignarius  generaliter  ligni  opifex  appellatiir. 


pastilis  dividitur,  et  in  sole  siccatur.  » Ilac  obser-  fi     *'  ^«'•P^»^^"***  ^y^'"^^  nomen  est.  Carpeotam 


vantia,  si  laminas  sereas  sarmentis  superponas ,  seru- 
ginem  creant. 
j  Chalcantum... 


*  Sunt  qui  vini  foBcem.  E  Plin.,  xxxv.  cap,  3. 

*  Sed  et  sarmentum.  E  Vitruv. 

•  Usta.  E  Plin.,  xxxv.  cap.  6. 

4  Nam  et  si  glebam  silis  boni.  E  Plin.,  raendose 
namque  in  libris  omnibus  silicis  boni  hoc  loco  legitur 

•  Melinum  dictum.  E Vitr.,vii,c.  8,  elPl.  xxxv,  c. 6. 
'  Annulare...  Vitreis  gemmis.  Ex  vulgi  (addit  Pli- 

nius)  annulis,  unde  et  annulare  dictum.  Quse  verba 

nunquam  profecto  Isidorus  omisisset,etymoIogia8tra- 

ctans,  nisi  huic  operi  summa  ab  fuisset  manus. 

s  Cerussa.  Exeod.,xxxvi,c.ult.,etVitr.,Tii,c.i2. 


enim  solum  facit,  sicut  natncularius  quia  tantum 
navium  est  fabricator  et  artifex. 

3. "  Sarcitector  dictus,  quod  ex  multis  hioc  inde 
conjunctis  tabulis  unum  tecti  sarciat  corpus. 

4.  Idem  et  tignarius ,  quia  tectoria  lignis  inducit. 

altero  simili  addilo,  conficient  ambo  uncias  qna- 
dratas  mclii.  Quadratum  vero  tertii  lateris,  quod  est 
duorum  pedum,  et  dextantis,hoc  est,unciarumxxxiT, 
continebit  uncias  quadratas  mclvi.  Superabit  ergo 
duo  ouadrata  reliquorum  laterum  unciis  quatacr. 

■B  uacuminibus.  Ita  Onien.  Valent.  cum  Vitravio* 
Reliqui  acuminibus, 

^  Perpendiculum.Perpendiculum  (ait  Asc.)  Unsa 
laterum  cequalitatem  a  summo  ad  imum  latitudine 
probans. 


Deniqueinfab.,,  ruuntconst,  Toimlocnsexpre^ 
^  Post  dies  autem  xxx. — Per  dies.  x,  Plinius.      n  sus  ex  elegantissimis  Lucretii  versibus,  lib.  nr  : 
^  Hcec  observantia.  E  Vilruv.,  vii,  cap.  i2.  Vid.  U        Denique  ui  in  tabrica  si  prava  est  regula  prima 


Plin.,  xxxiv,  cap.  ii,  ct  Dioscorid.,  v,  cap.  47. 

i  Chalcanthum.  NuUa  esi  interpretatio  in  oplimae 
notse  libris.  In  uno  tantum  Ovel.  Colleg.  GolhicO 
leguntur  eadem  fere  verba  quse  in  Editis,  quae  (si  cui 
tanti  fuerint)  chqlcus  pro  calciSt  sive,  ut  est  in  Go- 
thico,  chalcitis,  et  anthos  pro  thymum  legat;  quam- 
vis  thymum  Qorem  etiam  interpreietur  Isid.  sup.  lib. 
XVII,  cap.  9.  Sed  quid  chalcantho  cum  ihymo  ?  Sed 
neque  cum  seruginc,  nisi  sola  apud  Grscos  (ut  ait 
Plin.)  cognalio  nominis. 

^  GAP.  aVIII.  Norma  a  Grxco  vocab,  yvc&ikdv. 

'  Componitur  autem.,.id  m^noma.  Sumpta  vi- 
dentur  e  Vitruv.,  lib.  ix,  cap.  2.  At  exemplum  hic 
non  perinde  exactum,  quamvis  non  longe  distet.  Nam 
81  pedes  duos,  boc  est,  latus  unum  in  uncias  redigas 
eaaqae  quadrea,  efficient  uncias  slxxvi.  Rarsusque 


Normaoue 

P  Martellus.  Sic  Goth.  omnes.  GIoss :  Martellus^ 
of^oa;  h\,,marcellus,  ItemGIoss.,marctt/ttm,aci|&piO¥ 
«tSijpoi ;  et  marculuSy  malleolus,  et  malleus^  ^«f*f* 
•iSTjpa  taX  xoicavov. 

«  Haerent  namque  parietibus  scaUe.  Verba  sunt 
Virgilii,  aslraendae  etymologise  non  satis  apta,  aed 
immigrasse  puto  e  margine. 

'  (/ttta  numeri  tant.  plur,  E  serv.,  Mn.  ii.  At 

i'urisconsultus  singulari  est  asu8,cap.  Sitpriut^  d.  de 
^urt.  et  Hieron.  in  Qusest.  in  Genes. 

•  ClAP.  XiX.  Sarcitector.  Sic  plerique  omnes  H- 
bri,  ei  congruere  videlur  etymologia,  neque  eam  vo- 
cem  non  probat  vir  gravissimus  Jacobus  Cujacios. 
Unus  tantum  Godex  balmantic,  inprimis  YAtuatvs, 
arcitector  habet^sed  de  architecto  aixerat  cap.  8. 


681 


BTYMOLOGIARUM  LIB.  XIX. 


682 


3.  ■  Lignum  vocatur  Graeca  elymologia,  quia  in-  a  coeperii.'  J  Nam    secare  ,  sectari  et    sequi   est 


censum  in  lumen  convertitnr,  et  in  flammam.  Unde 
et  lychnium  dicitur,  quod  lumen  det. 

4.  Materia  inde  dicitur  omne  lignum,  quod  ex  ea 
aliquid  efficiatur;  vel  si  ad  januam  referas,  vel  ad 
statuam,  materia  erit.  Ad  aliquid  enim  seper  ma- 
teria  accipienda  est,  sicut  elementa  materiam  rerum 
esse  dicimus,  quia  inde  ea  quae  sunt  facta  videmus, 
et  materia,  quasi  mater^  dicta. 

5.  Trabes  vocatae,  quod  in  transverso  positse  utros- 
que  parietes  contineant. 

Aliud  autem  sunt  tigna,  aliud  trabes.  ^  Tigna  enim 
4l4Ut  juncta  Irabem  faciunt.  ^  Trabes  autem  sunt, 
cum  sunt  dolatae. 

6.  <>  Tholus  proprie  est  veluti  scutum  breve,  quod 
in  medio  tecto  est,  in  quo  trabes  coeunt. 

*  Cuploi  vocatae,  quod  copulenl  in  se  luctantes. 
Luctantes  dicuntur,  quod  erecti  invicem  se  teneant 

more  luctantium. 
'  Agrantes... 

7.  fs  Asseres^  ab  asse  dicti,  quia  soli  ponuntur,  ne- 
que  conjuncti. 

^  Scindulas,  eo  quod  scindantur,  id  est,  dividan- 
tnr. 

*  Epigri  clavi  sunt,  quibus  lignum  ligno  adhseret. 
Clavi  autem  dicti,  quasi  chalybiy  quia  ex  chalybc 

fiunt,  id  est,  ferro.  Chalybs  enim  ferrum  cst. 

8.  Tabulas  a  veteribus  tagulce  vocabanlur,  a  te- 
gendOi  scilicet,  unde  et  tegulce. 

Commissura  dicitur  tabularum  conjunctio. 


9.  SerrcB  autem  nomcn  de  sono  facium  est,  id 
esl,  a  stridore. 

Serrae,  circinique  usum  ^  Perdices  quidam  ado- 
losccns  invenit,  quem  puerum  Daedalus  frater  ma- 
tris  suae,  studiis  perdocendum  acceperat.  Cujus 
pueri  tantum  ingenium  fertur,  ut  dum  materia)  divi- 
dendaj  compeodiura  quaereret,  spinam  piscis  imita- 
tus  de  ferro  laminam  exasperans  dentium  mordaci- 
tatc  armaverit,  quam  serram  artifices  nuncupant. 
Pro  cujus  artis  inventione  Daedalus  magister  ejus, 
invidiae  livore  permotus,  praecipitem  puerum  ex  arco 
dejecit.  Dehinc  ^  exsulatus  Cretam  abiit,  ibique  ali-» 
quandiu  fuit,  ut  fabulae  ferunt.  Ex  Creta  pennis  vo- 
lavit,  el  in  Ciliciam  venit. 
A  10.  "  Circinus  dictns,  quod  vergendo  efficiat  cir- 
culum.  Hujus  modus  duplicata  linea  fit,  quae  simplex 
per  latitudinem  extensa  fuerat.  Punclus  autem  in 
medio  circini,  centrum  a  Graecis  dicilur,  in  cujus 
medium  cuncta  convergunt. 

11.  Securis  vocatur,  eo  quod  ea  arbores  snccidan- 
tur,  quasi  succuris.  "  Iiem  securis,  quasi  semicuris. 
Ex  una  enim  parte  acula  est,  ex  altera  fossoria.  Hsec 
et  apud  veteres  penna  vocabatur,  utramque  autem 
habens  aciem,  ^  bipennis,  Nam  bipennis  dicilur, 
quod  ex  utraque  parte  habeat  acutam  aciem,  quasi 
duas  pennas.  Pennum  autem  antiqui  acutum  dice- 
bant.  p  Unde  et  avium  pennae,  quia  acutae.  4  Et  ecce 
nomen  quod  reservavit  antiquitatem,  quia  veteres 
dicebant  4L45  pennas,  non  pinnas.  Haec  et  dolabra, 


444 


Sectio  autein  dicta  a  sequendo  ea  quse  Q  quod  habeat  duo  labra :  nam  securis  simplex  est. 


*  Lijgnum  Grasca  etymolog.  At  Yarro :  Ab  legbndo 
rinquit)  ligna,  guodeacaducalegebantur  in  agro,  qui- 
Ims  in  focum  uterentur. 

>>  Tigna  namque  juncta.  Feslus :  Trabs  proprie  dt- 
citur,  duo  ligna  compacta. 

*  Trabes  autem  sunt  cum  sunt  dolatce.  E  Serv., 
JSn.ix:,  ad  vers. :  Hasego  Dard.  :  — Sanenotandum 
trabes,  nisi  jam  ccesas  sint  et  compositce,  non  dici. 

^  Tholus.  Ex  eod.,  JEn.  item  ix,  suspendive  tholo. 
Gloss.,  tholus,  Tptirdjp. 

*  CupUe.  X\.<t  coplas.  C\xpo\Bm  vocanthodie  Itali 
dimidiam  testudinis  partem,  Yitruvius  hemisphae- 
rium. 

*  Agrantes..>A\.,  agentes,  AI.,  conantes,  sed  ita, 
ut  hae  voces  superiori  sententiae  annectantur,  luctan' 
Hum  more  agentesy  vel  conantes.  Atlantes  esse  legen- 
duro,  deinde  lacunam    relinquendam,    exislimabat 


Ghacon.  Yitruvius  enim,  lib.  vi,  cap.  10  :  Si  qua  n  dius  circinum 
(inqmi) virilifigurasignamutulos,autcoronassusti''  ^ 


^  Scindulce.  Ita  quoque  apud  Rabannm.  Easdem 
apud  alios  auctores  scandulas  videmus  nominari. 
Manseril  fortasse  incorrupta  apud  Isidorum  vox. 

^  Epigri  clavi  sunt.  Epiri  dicuntur  apud  August.^ 
lib.  XV  de  Civit.,  cap.  27.  Unde  ha}c  sumpta  puto. 
Nisi  forte  (inquit),etc.,  lignum  vero  lignoper  subscur 
dines,  epiros,  clavos,  et  gluten  bituminis  non  potest 
adhcerere,  ut  fabricaretur  arca;  et  fortasse  vox  c/a- 
vos  glossa  est  Tot>  epiros,  sive  epigros  malis  legere. 

j  Nam  secare  sectari  et  sequi.  Serv.,  ^n.  x  : 
Quam  quisquesecat  spem : — Secat  (inquit),  sequitur. 

k  Perdices  quidam.  E  Serv.,  Georg.  i.  Yid.  Ovid., 
Metam.  yiii. 

^  Exsulatus  abiit.  Eodem  modo  Viclor.,  lib.  ii  de 
Persec.  Vandal. :  Fratrem  vero  Theodoricum  nudum, 
atque  destitutum  similiter  exsulavit, 

^  Circinu^  dictus.  Elegantissime  descripsit  Ovi- 


nent,nostri  telammes  appellantfCujus  rationis,  quid 
ita  aui  quare,ex  historiis  non  inveniuntur,  Grascivero 
eos  Atlantes  vocant.  A  tlas  namque  historice  formatur 
sustinens  mum^um.  Haec  ille,  ejus  vero  rci  rationem 
ita  reddit  Scrvius,  ^n.  i :  Enntus  dicit  Nilum  Melo- 
nemvocarij  Atlantem  vero  Telamonem.  Priscosenim 
illos  Romanos,  qui  Graeca  verba  emendate  enuntiare 
non  possentp  pro  Atlas  mons  proferre  solitos  Tela- 
mon.  Nam  m  glossar.  sic  legitur,  dtY^aoTb  6^0^,  ubi 
forte  scribendum  dtTXa;  Tb  ^poc 

eAaseres  ab  asse  dict.  — Ab  asso  legerim,  est  nam" 
que  Nonio  assa  vox  sola  vox  humana,  nullo  praeterea 
admisto  sono.  Festus  aliter  :  Asseres  quod  assideant 
parieti,  trabibusque.  Alii  asseres  quasi  axeres  dictos 
putant  antiquadeclinatlone  axer  axeris,  ut  pulverpulr 
veris. 

Patrol.  LXXXU. 


Primus  et  ex  uno  duo  ferrea  brachia  nodO) 

Junxit,  ut  aequali  spatio  distantibus  illis, 

Altcra  pars  staret,  pars  altera  duceret  orbem. 

»  Item  securis  q.  semicuris.  E  Scrv.,  ^n.  1,  ad 
illud,  Remo  cumf  Quir. 

^  Bipennis  dicitur,  quod  ex  utraque  part.  Ila 
Non.,  in  Bipenni. 

P  Unde  et  avium  pennas,  quia  acut.  Quintil., lih.  i, 
cap.  6 :  Nemireiur  curex  scamno  fiat  scabellumf  aut 
a  penna,  quod  est  acutum  securis,  securis  utrinque 
habens  aciem  bipennis ;  illorum  sequatur  erroremy 
qui,  quiaapennis  (Al . ,  pinnis)  duabus  hoc  esse  nomen 
existimanttpinnas  {A.\.,pennas)  aviumdici  volunt. 

«I  Et  ecce  nomen  quod  servavit  antiq.  Serv.,  JEn.  n, 
Correpta  dura  bipenni :  Hoc  (inquit)  nomen  servavi 
antiquitatem,  quia  veteres  pemnas  dicebant^  non 

PINNAS. 

22 


683 


S.  ISID  jKI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


6li 


^  Dexiralis,  dcilcra?  habilis. 

42.  A$cia  ab  ftaitulis  dicta,  qiias  a  ligno  cximil, 
cnius  diminnlivum  nomenesla^no/a.Eslaalem  ma- 
nnbrio  bre^i  ^  cx  avcrsa  parte  refercns,  vcl  simpli- 
cem  mafleum,  aul  cavalum,  vcl  bicome  raslrum. 

13.  Scalprus  diclum.  quod  scalpturis  clforamini- 
bos  sit  aptus,  qnasi  scalforus.  Cujus  diminntiTniD 

scalpellus. 

14.  Terebra  vocata  a  verme  « ligni  qui  nuncapatnr 
terebra,  quem  Graeci  Tisr^ova  vocant.  Hinc  terebra 
dicta,  quod  ut  vermis  terendo  forat,  quasi  tcreforaj 
vcl  quasi  transforans, 

15.  ^  Taratrum,  quasi  teratrum;  scofina  dicta, 
quod  harrendo  scophen  faciat. 

•Cantherium.... 
t  Galla.... 
^  Guvia.... 

4  M  CAPUT  XX. 
De  inventione  lanificii. 

1.  Minervam  b  quamdam  gcoiiles  multis  ingeniis 
pncdicant.  <  Hanc  eoim  primam  lanificii  usum  mon- 
strasse,  hanc  etiam  telam  ordisse  et  colorasse  lanas 
perbibenl. 

2.  j  Olivai  quoque  hanc  dicunt  invenlricem,  et  fa- 
bricff,  mullarumquc  artium  rcperlricem.  Ideoqac  illi 
Yulgo  opificcs  suppIicanL  Scd  el  hoc  poctice  fingitar. 
^  Non  cnim  Mincrva  istarum  artium  princeps  cst, 
scd  (luia  sapientia  in  capite  esse  dicitur  hominis,  ct 
Mincrva  de  capitc  ;Jovis  nala  fingilur,  hoc  eat,  inge- 
nium,  idcoquc  sensus  sapientis,  qui  invenit  omnia, 
in  capite  cst.  Idco  et  dea  artium  Minerva  dicitar, 
quia  nihil  excellentias  esl  ingcnio,  qao  regantar  uni- 

▼crsa. 

CAPDT  XXI. 

De  veste  sacerdotali  in  lege, 

1 .  Octo  *  sunt  in  lege  genera  sacerdotalium  vesti- 
mcnlorum. 

°»  Poderis  cst  sacerdolalis  lioea,  corpori  astricta 
usquc  ad  pedcs  dcscendcns,  unde  et  nancupatur. 
Ha'C  vulgo  camisia  vocatur. 

2.  Abaneth  cingulum  saccrdotalc  rotundum  poly- 
miia  arlc  cx  cocco,  purpura,  hyacinlhoque  contex- 
tnm,  ita  ut  flores,  atque  gemrose  in  co  yidereotar 
essc  dislincta^. 

a  Dcxtralis.  Utilur  hac  vocc  Viclor.,  lib.  i  dePer- 
8cc.  Vandal. :  Ubi  forte  venerabilis  aulct clausas  re- 
pcrcrantportaSfCertatim  ictibus  dextralium  aditum 
reserahant. 

^  Ex  aversapart.  Ex  Pallad.,  lib.  i,  cap.  ultim 

«^  A  verme  liani,  qui  vocatur  terebra.  Termitem 
vocavit  siipra  lib.  xii,  cap.  5. 

d  Taratrum.  Vulgo  taladro. 

•  C«w//i(?num.Gloss.ca7?//t<?m5,xa64xXu«  |ii5X*vixoc. 

f  Galla...  A  pl<Tisaue  libris  abcsl  Fucril  foriassc 
tercbra  Gallica,  qua?  bibrequi  dicitur. 

s  Guvia....  Kainct  idein  nomon  hodie  apud  nos. 

•»  Cap.  XX.   Minervam  quand,  Al.,  quidam. 

'  Uanc  primam  lanif.  8crv.,  iEn.  vii  :  Ucllatrix 
non  Mincrvce  :  —  Et  armorum  (inquit)  dea  est,  et 
lanificii, 

j  Olivce  quoque.  Virg.,  Gcorg :  i.  Oleasque  Ift- 
nerva  inventrix. 


A  417  3.  =  PHeum  cst  cx  bjsso  rotandam,  qoa 
sphpen  modia.  caput  t«geni  sacerdolale,  et  in  occipi- 
tio  vitu  constrictom.  Hoc  Graeci,  et  nostri  tiaram^  vd 
*  gakriam  vocant. 

4.  JfjAi7.  quod  est  tnnica  talaris,  lota  byadnthiai, 
babens  ad  pedes  Lxxn  tintioiiabiila,  totidemqiie  ia- 
termista  ac  dependcniia  punica  mala. 

5.  Epliod,  qood  Latine  interpretatar  p  superindth 
mentum.  Erat  enim  palliom  soperhiimerale,  ex  qoa- 
toor  c' loribus,  ct  auro  coolextum, babens  io  ntroqie 
humero  lapides  doos  smaragdinos,  aaro  conchuoi, 
io  quibus  sculpta  erant  nomina  patriarcfaanim. 

6.  ^  L&gion,  qnod  Latioe  dicitor  rationalet  paomi 
duplex,  anro,  et  qualuor  textus  coloribas,  haboK 
magnitndioem  palmi  per  qoadram,  cai  intexti  emt 

D  XII  pretiosissimi  lapides.  Hic  pannas  superbomenE 
contra  pectus  pontificis  aoneciebatiir. 

7.  '^  Petalum,  aurea  lamioa  in  fronte  pontificii, 
qua'  nomen  Dei  Tetragrammaton  Hebraicis  iitteris 
habebat  scriptum. 

8.  '  Badim,  si\e  feminalia,  id  est,  bracae  lioec 
usque  ad  genua  pcrtingentes,quibiis  Tereeanda  sa- 
cerdotis  velabantur. 

CAPUT  xxn. 

De  nominibus  vestium  casterarum. 

1.  Divcrsitas  vestimentorum,  tegmen,  tegomen, 
indumentum,  vestimentum,  et  reliqua. 

Tegmen  dictnm,  eo  quod  t^at  membra,  sicut  te- 
gumen,  tecta,  qua^  tegunt  corpora. 

Indumentum,qnod  intusad  corpos induitur,  qoasi 
Q  intumcntum. 

4419  2.  Vestimentum  vcro  est,qaod  osquead  ves- 
tigiam  proteoditur,qoasit'«s/t^'mm/um»  ut  est  tunica 
talaris.  Sed  et  haec  consuetudo  seriBonis  aodorum 
confundit. 

Amictus 

3.  Discemilur  autem  vestitus  a  cultu;  quooiam 
lautior  iotelligitur  coitos.  Item  cultos  ab  habitu.  Nam 
babitus  ad  oaturam  pertioet,  coltos  ad  bomioes. 

4.  Plerseque  autem  vestium,  aut  a  tempore  qoo 
roaxime  in  usu  sunt  appcllantur,  aut  a  loeis  obi  vei 
primum  confectae,  vel  maxime  venditantor,  aat  a 
genere  coloris,  aut  a  nomine  repertorum. 

5.  Vestis  antiqnissima  hominum  fuit     PerizmQf 

D*  Non  enim  Minervaistar universa.  E  Senr., 
cclog.  2. 

1  Cap.  XXI.  Octo.  Toium  hoc  caput  sumptom 
cx  Ilicronymi  epist.  ad  Fabiolam  128,  de  Vestesa- 
ccrdotali.  bcto  quidcm  vestimenta  sacerdotalia  nome- 
rautur  bis  in  £xodo;at  in  Lev.  septem  (omittootor 
namquc  femoraIia),cujus  rci  causam  rcddit  Bieron. 

™  Poderis.  Hebraice  n^ns  Chethoneth. 

»  Pilcum.  Ilcb.  ns:iTD  Miznepheth. 

°  Galeriam  voc.  Hieron.,^fl /erum. 

I'  Ephod...  superindumentum,  erat  enim.  AbsDDl 
h%c  ab  Ovel.  colleg.  Gothico. 

^  Logion.  Heb.  wn  chosen. 

r  Petalum.  Heb.  IHT  y^3f  Ziz  zaab. 

«  Badim.  Dni  et  magis  proprio  oominc»  X^IQD 
michnesi. 

<  Gap.  XXII.  Perizoma,  id  est,  succinctorium.  Id 
q;ialn  facril  vid.  apud  Aogu^t. ,  lib.  v  contra  JiiliaD. 


685 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XIX. 


686 


id  est,succinctoriam,qao  tantura  genilalia  contegua-  H  gissima  ex  se  fila  generat,  quorum  textura  bomby^ 


tnr.  IIoc  primum  primi  mortalcs  e  foliis  arborum 
sibi  fccerunt,  quando  post  pra^yaricationem  cnbc- 
scentespudcnda  velarunl.Gujususum  qusedam  barbarss 
gentes,  dum  sint  nudae  usqne  hodie  tencnt.  *  Haec  et 
campcstria  nuncupantur,  pro  eo  quod  eisdem  jufenes 
qui  nudi  cxercentur  in  campo,  pudenda  operiunt. 

6.  Tunica  vestis  antiquissima  appellata,  quia  in 
mota  incedentis  smum  facit.  Tontis  enim  sonus  est. 
Primum  autem  fuere  pellices  tunicse,  quibus  post 
offensam  et  ejectionem  de  paradiso  Adam  et  Eva  in- 
dati  snnt. 

7.  ^  Talaris  tunica  dicla,  eo  quod  ad  talos  usque 
desccndat,  et  ad  pedes  dcfluat,  <  sicut  pectoralis  quia 
apud  antiquos  brevis  erat,  ut  tantum  pectus  operi- 
ret,  licet  nunc  profusior  sit.  B 

8.  ^  Manicleata  tunica,  id  est,  manicaiaj  eo  qaod 
habeat  manicas,  ^  quam  xdpi^ox^v  Graeci  vocant. 

449  9.  Dalmatica  vestis  primum  in  Dalmatia  pro- 
vincia  Grseciae  texta  est,  tunica '  sacerdotalis  can- 
dida  cum  davis  ex  purpura. 

10. '  Russata^  quam  Grddci  phoeniceam  vocant,nos 
coccineam,  ^  reperta  a  Lacedaemoniis  ad  celandum 
coioris  similitudine  sanguinem,  quoties  quis  in  acie 
vulueraretar,  ne  contemplanii  adversario  animus 
augesceret.  Hac  sub  consulibus  Romani  usi  sunt 
miliics,  undc  etiam  russati  vocabantur.  *  Solebant 
etiam  pridie  quam  dimicandum  esset  ante  principia 
proponi,  quasi  admonilio  el  indicium  futuras  pugnae. 

i  1 .  Laculata  est  quse  lacus  quadratos  qaosdam  cum 
pictura  babet  intextos,  aut  addiios  acn.  f 

^  Hyacinthina  vestis  est,  aerio  colore  resplendens. 

12.  k  Molochinia,  quae  malvarum  stamine  confici- 
(ar,quam  alii  molocinam,  alii  malvellam  vocant. 

13.  Bombycina  est  a  bombice  vermiculo,  qui  lon« 

*  Ha!C  etcampest...  operiunt.  Yerba  suntAugast., 
nv  de  Givit.,  cap.  17.  Horatius  : 

Penula  solstilio,  campestre  nivalibus  auris 
^  Talaris  tunic.E  Hieron.,  ad  Ezech.  ix. 
^  Sicut  pectoralis.   Graece  ^u)(&\c,  quod  (nt  ait 
Agell.,  lib.  xn)  substricia  et  brevis  esset,  ac  citra 
hamerum  desineret. 

^  Manicleata.  Sic  omnes  libri.  Rabanus,  manU" 
eleata.  Ego  manuleata  lego,  sic  enim  dicitur,  apud 
Plaut.  in  Pseud.  et  Sucton.,  in  Galigul.  Manicatis 
tunicis  dixit  Gicer.  in  ii  Gatilin.  Gloss.,  manulea^ 

*  Quam  Chirodoton.  Ita  Agell.,  lib.  vn,  cap.  12. 
Quod  xtipi^z,  hoc  est,  manicas  longas  habeat. 
Easdem  macrochereas  vestes  a  Lampridio  in  Alexan- 
dro  appellari  puto. 

'  Dalmatica  tunica.  Eam  Romanis  in  usu  fuisse 
constat  ex  Lamprid.  in  Heliogabalo,  quem  ait  dal- 
maticatum  in  publico  post  coenam  saepe  visum ;  ut 
autem  diaconorum  inter  sacrificandum  vestis  esset, 
instituit  Sylvcster. 

f  Russata.  Russus  si  Thylesio  credimus,  Latina 
quidem  vox,  sed  aratorum  magis  quam  oratprum. 

^  Repertam  a  Laced.  Ita  Philostrai.,  in  epistolis. 

^Solebant  enim  prid.  Plutarch.,  in  Fabio,  firuto 
et  Pompeio. 

^  Hyacinthina  vest.  aer.  col.  Hier.,  ad  Fab. :  Hyor 
cintus  aeri  tribuitur  propter  colorissimilitudinem. 

^  Molochinia,  quas  malv.  stamin.  Melius,  credo, 


cinum  dicitur,  conficiturque  in  insula  Goo. 
Apocalama... 

450  14.  Serica  a  serico  dicta,  vel  qnod  eam 
Seres  primi  miserunt.  3 

Holoserica^  lota  serica,  ^ov^enim  totum.^ 

Tramoserica  slamine  lineo,  trama  ex  serico. 
^  Holoporphyra  tota  ex  purpura, 

15.  "  Byssina  candida  confecta  cx  quodam  genere 
lini  grossioris.  Sunt  et  qui  genus  quoddam  lini  bys- 
sum  esse  exisliment. 

16.  Fibrina  tramam  de  fibri  lana  habens. 
Aprina... 
Masticina. .. 
"  Mena... 
Ltn^a^quae  ex  solo  lino  fil. 

17.  Linostema  vestis  est  ex  lana  linoque  contexta. 
Et  dicta  Unostema,  quia  in  staminc  linum,  in  trama 
lanam  habet. 

18.  *  Recta  dicitur  vestis,  qaam  suraum  versum 
stantesque  texunt. 

P  Segmentata  zonis  quibusdam  et  quasi  praecisa- 
mentis  ornata.  Nam  ct  particulas  cuicunque  mate- 
riae  abscissas  proesegmina  vocant. 

19.qL^t;td^n5ts,quod  rarofilosit,lcviterque  densata. 

Pavit^nsis  contraria  levidensi  dicta,  quod  graviter 
pressa  atque  calcata  sit. 

451  20. '  Citrosaf  quasi  coacrispi  ad  similitu- 
dinem  citri.  ■  Naevius : 

...  Pulchramque  ex  auro,  vestcmque  citrosam. 
C     21 .  *  Velensis  tunica  est  quae  affertur  ex  insulis. 
^  Exotica  vestis  est  peregrina  de  foris  veniens,  ut 
in  Hispaniam  a  Grsecis. 

"  Polymina^  multi  coloris.  Polymitus  cnim  tcxlus 
multorum  colorum  est. 

Nonius  :  Molochinum  a  Grceco^  color  est  flori  simi^ 
lis  malvce. 

1  Holoporphyr.  Primum  trabeae  ^enus  ex  tribus, 
de  quibus  Serv.,  iEn.  vii  :  Ipsi  Quinnali  trab. 

^  Byssina  exquodam  genere  lini.  Al.,  ligni.  Malc, 
quamvis  non  (lesit  qui  eam  lectionem,  veram  esse 
contendat,  ex  verbis  Philostrali,  lib.  ii  de  Yit.  Apol. 
Byssum  autem  ex  arbore  nasci  ferunt^  quas  altitw 
dine  populos  cequet,  foliis  autem  salici  similis  est; 
nam  idcirco  verum  est  e  ligno  grossiori  vesies  con- 
fici  ?  Rursus  de  bysso  infra,  cap.  27. 

D'*  M&na...  Masticina...  Yid.  inf..cap.  28. 
o  Recta.  Ex  Festo,  in  Recta^i  Regillis. 

P  Segmentata.  Vid.  Serv,,  Aln.  i,  ad  vers.  :  CoU 
loq.  monile. 

4  Levidensis.  Nihil  moror  varias  aliorum  apud  Gi- 
cer.  epist.,  12,  lib.  ix,sive8cripturas,  siveconjecturas. 

■^  Citrosa.FesinsiCitrosa  vestisasimilitudinedtri. 

■  Ncevius  pulchramque  ex  a.  v.  q.  c.  Vid.  Ma- 
crob.,  Salurn.  iii,  cap.  19. 

^  Velensis.  Al.,  Velenensis.  Quid  si  Melensis  a 
melo  uoa  ex  Gycladibus?  aut  Melitensis  cujus  memi- 
nit  Gicer.  lib.  ii  in  Verr.  :  Dico  te  maximumpondus 
auri,  argenti,  eboris^  purpurce  plurimam  vestem, 
Melitensem  vlurimami  stragulam^  etc. 

"  Exotica.NoniusiExoticum  adventitium  PI.  Most. : 
Non  omnes  possunt  olere  unguenta  exotica. 

^  Polymita  multicol.  Piin. :  Plurimis  vero  liciis 
texere  quce  polymina  appellan  t  A  lcxandria  instituit . 


687 


S.  ISIDORl  HISPALENSIS  EPISCOPI 


m 


22.  Acupicta  veslis,  acu  lcxtilis,  vel  acu  rrnata. 
»  Eadcm  et  Phrygia.  Hujus  cnim  arlis  periti  Phrygii 
omnes  dicunlur ;  sivc  quia  in  Phrygia  inventa  cst. 
Unde  et  artifices,  qui  id  faciunt,  Phrygiones  dicuntur. 
Virgilius :  PhrygiamAscanio  chlamydem. 

23.  0  Trilicis  a  tribus  liciis,  quia  est  simplex,  ^  et 
bilex. 

d  Ralla,  quae  vulgo  ra5i7wdicitur. 

*  Interpola  vcslis  illa  vocalur  qusD  dum  sit  vetus 
ad  novam  specicm  rccuratur. 

22.  '  Pannutia  nuncupata,  quod  sit  divcrsis  pannis 
obsita. 

g  Colobium  dictum,  quia  longum  csl,  ct  sinc  ma- 
nicis.  Antiqui  cnim  magis  hoc  utcbanlur. 

459  ^  Lebitonarium  csl  colobium  sine  manicis, 
quali  monachi  i£gyptii  utunlur. 

25.  '  Lumbare  vocatur,  quod  lumbis  rcligetur,  vcl 
quod  lumbis  bsercat.  Hoc  in  ^gypto  et  in  Syria  non 
tanlum  femina^,  sed  et  viri  uluntur.  Unde  et  Jeremias 
traos  Euphratem  tulit  lumbare  suum,  ibique  illud  in 
foraminc  pclne  abscondit,  et  postca,  scissum  reperit. 
Hoc  a  quibusdam  ct  renale  dicilur,  quia  renibus  alli- 
galur. 

25.  J  Limus  cst  vcstis  quae  ab  umbilico  usque  ad 
pedes  producitur.  Ha^c  autcm  vestis  habet  in  extrcmo 
sui  purpuram  limam,  id  csl,  flexuosam.  Unde  et  no- 
men  accepit.  Nam  limum  obliquum  dicimus. 

27.  Licinum  vocatum,quod  tcxluraejusligatasitin 
toium,quasidicerct/t^mum,cpro^Iiltcracommutata. 

28.  ^  Armetausa  vulgo  vocala,  quod  antc  etretro 
divisa  atquc  apcrta  cst,  in  armos  tantum  clausn, 
quasi  armiclausa,  c  littera  ablata. 

29.  Camisas  vocamus,  quod  in  his  dorminus  in 
camisy  id  est,  in  stratis  nostris. 

Femoralia  appellata,  oo  quod  femora  legant.  Ipsa 

*  Eadem  et  Phryg.  E  Scrv.,  Mn.  iii,  vcl  Plin., 
lib.  VIII,  cap.  48. 

t»  Trilicis.  Sic  omnes  libri.  Trilex,  aut  Trilixmtk" 
lim.  Scd  frcqucns  in  hoc  opcre  hujusmodi  obliquus 
pro  recto,  ut  calcis  pro  calx. 

«  Et  bilex.  Vir^iI.,iEn.  xii :  Rumpitque  infixa  bili- 
cem  loricam.  Gioss.,  bileXf  ^(mruxiov  ^(ptiTov  (sic). 

^  Ralla,  quas  vulao  rasil.  At  Nonius  :  Ralla  vestis, 
dicta  a  raritate.  Plaut.,  Bpid.  :  Tunicam  raHam^ 
ttmicam  spissam. 

^lnterpola.  Hartianus,  cap.  45.  d.  de  Contrah. 
empt.  :  Labeot  libro  Posteriorum  scribit :  si  vesti- 
menta  interpola  quis  pro  novis  emerit,  Trebatio 
placere^  ita  emptori  prcsstandum  quod  interest^  si 
ignorans  interpola  emerit. 

^  Pannutia.  Sic  anum  Baucidcm  Pcrsius  pannu- 
tiam  dixit. 

«  Colobium..»  utebantur.  E  Scrv.,  iEn.  ix  :  Et 
tunicce  manic.  Vid.  Annot.  in  Cassian. 

^Lebitonarium.  Hieron.,  in  praefat.  ad  Rcgul. 
sancti  Pacliomii  :  Nihil  habent  monachi  in  cellulis, 
prcetcr  psiathium^  et  duo  lebitonaria^  quod  JEgii' 

gtiis  monachis  genus  est  vestimenti  sine  manicis. 
uid.,  XsCiaTo^ap  xtfwv  |io  'yavix^?. 

*  Lumbare.  Vid.  Hieron.,  ad  Jerem.  xiii,  ct  in 
Procem.,  comm.  in  Ose. 

iLimusestvestis.  E  Scrv.,  JSn.  xii :  Velati  lino 
(al.,  limo)  et  verb.  t.  c. 
^  Armelausa.  Ulitur  hac  voce  Paulinus. 


H  el  bracluje,  quod  sint  brcves,  ct  verecunda  corporis 
iis  vclcniur. 

30.  ^  Tubrucos  vocatos  (dicant)  quod  tibias  bra- 
cbasque  tegant. 

^  Tubraci,  quod  a  brachis  ad  tibias  usque  per- 
veniant. 

453  CAPUT  XXIII. 
De  proprio  quarumdam  gentium  habitu. 

1 .  Quibusdam  autcm  nationibus  sua  cuique  propria 
vestis  cst,  °utParthissarabara,  <>GaIlis  lenae,  p  Ger- 
manis  rhcnones,  Hispanis  stringes,  Sardis  mastraese. 

2.  Sarabara  sunt  fluxa  ac  sinuosa  vestimenta,  de 
quibus  Icgitur  in  Danicle  :  Et  sarabara  eorum  non 
sunt  immutata.  Et  Pnblius :  Ut  quid  ergo  in  ventre 
tuo  Parthi  sarabara  suspenderunt  ?  Apud  quosdam 

g  autcm  sarabara  quaedam  capitum  tegmina  nuncupan- 
tur,  qualia  videmus  in  capitc  magonim  picta. 

s.  LencB,  saga  quadra  et  mollia  sunt.  De  qaibus 
Plautas  : 

Lena  cooperta  est  textrina  Gallia. 

4.  Rhenones  sunt  volamina  humcrorum  et  pectoris 
usque  454  ad  umbilicum,  atquc  intortis  villis  adeo 
bispida,  ut  imbrcs  respuant,  quos  vulgo  reptos  vo- 
cani,  co  quod  longiludo  villorum,  quasi  reptat*  Dc 
quibus  Sallustius  :  Germani  intectum  rhenonibus 
corpus  tegunt.  Dicti  autcm  q  rhenones  a  Rheno  Ger- 
maniffi  fluminc,  ubi  iis  frcqucnter  utuntur. 

5.  '  Mastruca,  vcstis  Sarda  cx  peliiculis  ferarum, 
de  qua  Ciccro  pro  Scauro :  Quem  purpura  regalis  non 
commovit,  eum  Sardorum  mastruca  mu^avtY.Mastru- 

Q  ca  autcm  dicta,  quasi  monstruosa,  eo  quod  qui  eain- 

duuntur;  quasi  in  fcrarum  habitum  transformenlur. 

6. "  Dignoscuntur  et  gcqles  ita  babitu  sicut  et  lin- 

gua  discordcs.  Pcrsse  '  brachia  ct  crura  linamentis, 

caput    tiara    tcgunt.   Eminent  apicibus    fastigiatis 

,  1  Tubrucos^  Al.,  tubricos;  al.,  tubraicos. 

°»  Tubraci...  perveniant.  Absunt  haec  a  Valent.  et 
omitti  sino  fraude  poterant. 

"  Cap.  XXIII.  Ut  Parthis  sarabara.  Sic  comma- 
nis  Editio  Gnccorum  (quam  seqaisoiet  Isid.),Dan.ni : 
Kal  T^  aapa6d^pa  a&ruv  oux  ^XXouI^Oy).  Aquila  vero, 
Theodos.  ct  Hicrou..  «ara^aZia,  mclius.  Syriaceeaim 

SaiD  sarbal. 

^  Gallis  lenoi.  Ita  Strab.,  lib.  iv,  de  Helvetior. 
et  Arvenor.  vestitu. 

^Germanis  rhenones.  Caesar.^Iib.  iv  deBell.  Gtll. 
Q  <i  Rhenones  a  Rheno  G.  f.  Alii  diicb  tojv  ^tjv&v,  id 
esl,  ovibus.  Serv.,  Georg.  iii :  Ut  Sallustius  dicitin 
historiis,  vestes  de  pellibus  Rhenones  vocantur. 

'  Mastruca,  vestis  Sarda.  Iia  Tarrac,  Simanc, 
Hispal.,  Mejorad.  Plures  tamen  e  Gothicis  :  Mastruga 
vestis  Germanica;  quse  lectio  (nisi  obsiaret  iocus  e 
Gicerone  citatus)  ferri  potcrat.  Prudcnlius  : 

Tcntavit  Geiicus  nuper  delere  tyrannas 
Italiam  patrio  vcniens  juratus  ab  Istro, 
Has  arccs  scquare  solo,  tccla  aurea  tlammis 
Solvcrc,  mastrucis  procercs  vestire  togatos. 

*  Dignoscuntur  gentes  ita  habit.  et  ling.  Respc- 
xissc  videtur  ad  Virgilii  verba  : 

...  Incedunt  victae  longo  ordinc  gentcs. 
Quam  varitc  linguis,habita  tam  vestis,ct  armis, 

*  Brach.  et  crur.  linament. X\.,liniamentis. Usnr- 
pat  eam  vocem  Plinius. 


689 


ETYMOLOGIARDM  LIB.  XIX. 


690 


Alani;  »  horrenl  et  malc  lecli  cum  lalraloribus  lin-  H  piclurarumaspicimus,easqucslaluaslogaiasvocamu8. 
_..  A,  ,  w  ,  ^^  ^^^^  autem  Romani  in  pace  utebantur,  belii 

aulem  lempore  paludamenlis.  •  Mensura  togae  jusia 
si  sex  ulnas  habeat. 

5. '  Toga  palmata  dicebatur  quam  merebanlur  ii 
qui  reportabant  dc  hostibus  palmas.  e  Ipsa  vocabalur 
el  toga  picta,  eo  quod  victorias  cum  palmis  intexlas 
haberet. 

6.  Toga  candida,  eademque  cretata,  in  qua  candi- 
daii,  id  est,  raagistratum  petenies  ambiebanl,  addila 
creta,  quo  candidior,  insigniorque  esset.  Cicero 
orationera,  quam  habuit  contra  competitores  in  toga 
candida  inscripsit. 

7.  ^  Cinctus  Gabinus  est,  cum  ita  imponiturtoga, 
ut  logae  lacinia,  quae  postsecus  rejicitur,  atlrahitur 


guis  Scoti;  sagati  sunt  Alemanni ;  linteati  Indi ;  gem- 
mati  Persa^;  sericali  Seres;  pharetrati  Armenii. 

7.  Nonnullae  etiam  gentos  non  solum  in  vestibus, 
sed  et  in  corpore  ^  aliqua  sibi  propria  quasi  insignia 
vindicant,  ut  videmus  455  cirros  Germanorum,  gra- 
nosetcinnabarGoihorum,siigmataBritonum.Gircum- 
cidunt  Judiei  praeputia;  pertundunt  Arabes  aures; 
flavcnt  capiiibus  intectis  Getae,  nitent  Albani  alben- 
tibus  crinibus.  Mauros  habet  tetra  nox  corporum, 
Gallos  candida  cutis,  sine  equis  inertes  exstant  Alani, 
nec  abest  genti  Pictorum  noraen  a  corpore,  qnod  mi- 
nntis  opifex  aouspunciis,  et  exprcssus  nativi  graminis 
succus  illudil,  ut  has  ad  sui  specimen  cicatrices 
ferat,  pictis  artubus  maculosa  nobililas. 


8.  Habet  et  sexus  institutam  speciem  habitus,  ut  B  ad  pectus,  ita  ut  ex  utroquc  latere  cx  humeris  oic- 

•  •     •  »  •  'll^  •  !•  •!_  1  *  «•  • 


^  in  viris  tonsi  capilli,  in  mulieribus  redundantia 
crinium :  quod  maxime  virginibus  insigne  est,  quarum 
et  ornatus  ipse  proprie  sic  est,  ut  concumulaius  in 
rerticem  ipsam  capilis  sui  arcem  ambiius  crinium 
contegat. 

CAPUT  XXIV. 

De  palliis  virorum. 

1.  Pallium  est  quo  minislrantium  scapnlae  conte- 
guntur,  ut  dum  ministrant  expediti  discurrant. 
PJautus  : 

Si  quid  facturus  es,  appende  in  humeris  paliium. 

Et  pergat,  quantum  valet,  tuorum  pedum  pernicitas. 
Dictum  autem  pallium  a  pellibus,  quia  prius  super 
indumcnta  pellicia  veleres  utcbantur,  quasi  pellea, 
sive  a  palla  per  derivationem. 

45S  2.  Chlamys  est  quae  ex  una  parte  induitur, 
neque  consuilur,  sed  fibula  infrenalur.  Hmc  et  Graece 
nomen  accepit. 

3.  Toga  dicta,  quod  velameoio  sui  corpns  tegat, 
atque  operiat.  ^  Est  autem  pallium  purum  forma  ro- 
tunda  effusiore,  et  quasi  inundante  sinu,  et  sub 
dextro  veniens  supra  humerum  sioistrum  ponitur, 
cujus  simiiitudinem  in  operimentis  simulacrorum,  vel 

•  Horrent  et  male  tecti.  —  Heteromalis  tecti  legit 
quidam,  lib.  i.  Rer.  German.,  id  est,  vestimeniis 
altera  parte  viilosis;  recte,  opiuor. 

t>  Altqua  sibi  propria  a.  insig.  vend.  Tertuli.,  libro 
de  Velauri.  Virg.  :  Debehant  etipsi  aliqua  sibi  insi^ 
gnia  defendere;  aut  pennas  Garamantum,  aut 
strobulos  barbarorum,  aut  cicadas  Atheniensium^ 
aut  cirros  Germanorum,  aut  stigmata  Britonum.  Q 

•  In  viris  tonsi  capilli.  —  Vir  si  comam  nutriat 
ignominia  est  illi.  I  Cor. 

^  Cap.  XXIV.  £5^  autem  pallium  purum.  Toga 
pura  dicebaiur,  quae  sme  purpuraerat,;7urumpa//mm 
qiii  dixerit  non  video.  Itaque  xh  purum  dclebat  Cha- 
con.  Nam  pura  vestimenta  alio  sensu  dicuntur  a 
Festo,  et  a  Serv.  io  Fragmenlis. 

•  Mensura  tog.  jv^t.  si  sex  utn.  Horat.  in  Bpod. 

Videsne  sacram  metienie  tc  viam 
Cura  bis  ter  ulnarum  toga, 

Ut  ora  vertat  huc  et  huc 

'  Toga  autem  palm.  Serv.,  eclog.  40  :  Sanguineis 
ebuli  bacc.  :  Patmata  toga^  qua  utebantur  illi  qui 
palmam  merebantur. 
«  Ipsa  vocatur  et  toga  pict.  Vid.  Fest.,  in  Picta. 
*»  Cinctus  Gabin.  Vid.  Serv.,  Mn.  vii  : 
Ipse  Qttirinaii  trabca,  cinctuquc  Gabino; 


lurae  pendcaQt,  ut  sacerdoles  gentilium  faciebant, 
'  aut  cingebantur  praetores. 

8.  j  Trabea  crat  togae  species  ex  purpura  et  cocco, 
qua  operti  45  7  Romanorum  reges  initio  procedebant. 
^  Hanc  primum  Romulus  adinvenisse  perhibetur,  ad 
discretiouem  regii  habitus.  Trabea  autem  dicla,  quod 
in  majori  gloria  homincra  ^  Iraosbearet,  hoc  est, 
ultra  et  io  posierum  ampliori  dignitate  honoris 
bcatura  faceret. 

9.  Paludamentumerdit  insignc  pallium  imperalorum 
cocco,  purpuraqnc  et  auro  distinctum.  De  quo  Sal- 
lustius  :  Togam,  inquil,  paludamento  mutavit.  Erat 
enim  pallium  bellicum,  dictum,  ut  quibusdam  vide- 
tur,  quod  eo  indutus  paiam  facerct  imperator  bcllum 

C  futurum. 

iO.  Circumtextum  cst  quodGraece  xiSxXa;  dicitur, 
de  quo  Virgilius. 

m  Et  circumtextum  crocoo  velamen  acantho. 
Circuratextum  autem   dicium,  quia  est  rotundum 
pallium. 

11.  °  Diplois,  Graecuni  nomen,  ab  co  quod  sit  du- 
plex  amictus.  Horatius  : 

Quod  autem  postsecus  dixit,  sic  in  GIoss.  PostsecuSf 
C7cia4ev,  et  ?[i7cpoa6ev  antisecus. 

i  Autcingebantur  prcetores.  Consules  voluit  dicere. 

j  Trabea  erat  tog.  sp.^  etc.  Serv.,  iEn.  vii :  Trabea 
toga  est  augurum  de  cocco  et  purpura. 

*^  Hanc  primum  Romul.  Plinius,  lib.  ix,  cap.  39  : 
Purpurce  usum  Romce  semper  fuisse  video^  sed  Ro- 
mufo  in  trabea. 

*  Transbearet.  Ita  Golh.  Cod.;  alii,  transvefieret. 

«  Et  circumtextum.  Servius  :  Velamen  (circum- 
tc>  tum  inlellige)  cycladem  significat.  Non  ut  velaraen 
appositiositTovJ  circumtextum(qvLOd^\M^y'\i  quidam), 
sed  ut  velamen  sit  circumtextum  croceo  acantho. 
Nam  circumtextum  parlicipium  estnihilo  minus  quam 
pictum.  cum  idem  versus  paulo  post  apud  Maronem 
nonnihil  mutalus  repetitur : 

Pallamque  et  pictum  croceo  velaraen  acantho. 
Quamvis  etiam  circumtextum  substantivc,  vel  veslis 
genus  sit,  vel  polius  vestimenti  pars.  Varro,  lib.  iv  : 
Amictus  est  dictum  amjectum^  id  est,  circumjectum, 
a  quo  etiam  quod  vestes  se  involvunt,  circumjec- 
tum  appellant,  et  quod  amictui  habcnt  purpuram 
circum,  vocant  circumtextum. 

"  Diplois.  Serv.jiEn.  v : Ha;c  fatus  duplicem...:  Id 
esty  auoUam,  quceduplex  est,sicutchtamys.Hor.  : 

Cootra  quem  duplici  paono  sapienlia  velat. 


691 


S. 


ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


692 


Contra  quem  duplici  panno  palienlia  velat. 
42.  •  Esl  aulem  vestis  miliiaris,  cujus  usus  Gallicis 
primum  expeditionibus  coepit  e  praeda  hoslili.  De 
quo  vox  illa  senalus  :  ^  Togis  depositisy  QuiriteSy 

(ite)  ad  saga. 

45S  43.  Sagum  autem  Gallicum  nomen  est;  dic- 
tum  auiem  sagum  quadrum,  eo  quod  apud  eos  primum 
quadratus,  vel  quadruplex  esset. 

44. '  Pa^nula  est  palliura  cum  fimbriis  longis. 

^  Lacerna  palllum  fimbriatum,  quo  olim  soli  mi- 
lites  ulebantur.  Unde  et  in  distinguenda  castrensi 
urbanaque  turba  hos  togatos,  illos  lacernatos  voca- 
bant. « Inde  autem  lacernae,  quasi  amputalis  capitibus 
fimbriarum,  neque  ita  laxis,  ut  sunt  paenularum. 

45.  '  Mantum  Hispani  vocant,  quod  manus  tegat 
tanium.  Est  enim  breve  amicium. 

16.  8  Prcetexta  puerile  pallium  est,  quo  usque  ad 
sedecim  annos  pueri  nobiles  sub  disciplinse  cultu  ute- 
bantu^r.  Undeet  practextati  pueri  appellali  sunt.  Dicta 
aulem  prcetexta,  quia  prastexebaturei  latior  purpura . 

47.  Casula  est  vestis  cucuUata,  dicta  per  diminu- 
tionem  a  casa,  quod  totum  hommem  tegat,  quasi  mi- 
nor  casa»  Unde  et  cuculla^  quasi  minor  cella ;  sic  et 
Graeci  ^  Planetasdictos  volunt,  quia  oris  459  erran- 
tibus  evagantur.  Unde  et  stellae  planetce,  id  est,  vagse, 
eo  quod  vago  sui  errore  motuque  discurrunt. 

18.  Birrus  a  Grseco  vocabulum  trahit ;  illi  enim 
birrum  bibrum^  dicunt. 

19.  Melotes,  quae  etiam  pera  vocatur,  pellis  est  ca- 
prina,  a  coUo  pendens,  praecincta  usque  ad  lumbos. 
Est  autem  habitus  propric  necessarius  ad  operis 
exercitium.  Fiebat  autem  prius,  ut  quidam  sesiimant, 
de '  peUicuUs  melonum,  Undc  ct  melotce  vocalae  sunt. 

•  Est  autem  vestis  militaris.  Perverse  haec  diploidi 
in  omnibus  libris  tribui,  quis  non  videat  ? 

^  Togis  depositis,  Quiritesy  ad  saga,  Additur  in  qui- 
busdam  iverunt;  io  aliis,  vel  fuerunt,  vel  fugerunt, 
vel  conversi  fuerunt.  Nempe  aduUerina  omnia.  Ergo 
solemnia  verba  illa  fuere  in  tumuUu  :  Togis  deposi- 
tis,  Quirites,  ad  saga.  Vel  etiam  Togis  depositis,  Qui- 
riteSt  ite  ad  sapa,  quod  potius  reor.  Nam  iUud  ite 
quod  post  Quirites  sequebalur  a  Ubrariis,  eamdem 
syllabam  (ut  fit)  non  repetentibus,  omissum.  Frequens 
apud  Ciceronemtr&et  redire  ad  saaa,  Ilemquesa^a^u- 
m^re,  et  togas  deponere.  Vid.  Philipp.  5, 6,  8, 44. 

Pcenula  est  pallium  cum /imb.  long.  Satis  id  con- 
firroant  Ciceron.  verba  in  Miloniana  :  Quid  minus 


H     20«  Fhnbrice  vocalse 

OroR  vestimentorum,  hoc  est,  fineSy  ex  Graeco  vo- 
cabulum  trahentes.  Grseci  enim  terminum  ^pov  vo- 
cant. 

CAPUT  XXV. 
De  palliis  feminarum. 

1.  Regillum  j  est  praelautum  reginarum  amiculum, 
unde  et  appeUatum.  MO  ^  Peplum  matronale  pal- 
Uum  ex  purpura  signatum,  cujus  fimbriae  aurei  sta- 
minis  summitate  resplendent. 

2.  ^  Palla  est  quadrum  pallium  muliebris  vestis 
deductum  usque  ad  vestigia,  affixis  in  ordinem  gem- 
mis.  ^  El  palla  dicla,  iath  tou  TcdEXXtiv,  id  est  a 
mobUitate  quse  est  circa  iincm  hujusmodi  indumcnti, 
sive  quod  rugis  vibranlibus  sinuala  cri^petur. 

B  3.  StoUit  matronale  operimentum,  quod  cooperto 
capite  et  scapula  a  dextro  latcre  in  laivum  humeram 
mittitur.  Stola  autem  Graece  vocatur,  quod  supermit- 
tatur. 

4.  °  Eadem  et  ricinium  Latino  nomine  appeUatum, 
eo  quod  dimidia  ejus  pars  retro  ejicitur,  quod  vulgo 
mavortem  dicunt.  Vocatum  autem  dicunt  m^vortem, 
quasi  Martem,  Signum  enim  maritaUs  dignitatis  et 
potestatis  in  eo  est.  Caput  enim  mulieris  vir  est,  inde 
et  super  caput  muUeris  est. 

5.  Amiculum  cst  meretricum  palUum  lineum.  Hoc 
apud  veteres  40t  matronae  in  adulterio  deprehensae 
induebantur,  ut  in  tali  amiculo  potius  quam  ia  stola 
poUuerent  pudicitiam.  Erat  enim  o  hoc  apud  veteres  si- 
gnum  meretriciae  vestis,  nunc  in  Hispania  honcstatis. 

V  6.  P  Theristrum,  palliolum  muliebre,  dictum,  quod 
h  Oipei,  id  est,  in  aestu  et  caumate  corpora  mulierum 
protegat,  quo  usque  hodie  Arabiae  et  Mesopotamiae 

sian.  Quod  aulem  in  omnibus  libris  Icffitur,  birrum 
bibrum  dicunt,  mendum  puto.  Nam  ptfi^v  apud  Sui- 
dam  dicitur,  et  in  GIoss.  pi^poc,  birrus, 

1  Depelliculis  melonum.  Imo  [i.iiXu)v,  id  est,  ovium, 
quamvis  melonis  animalis  supra  meminerit,  lib.  xii, 

cap.  4. 
j  Cap.  XXV.  Regillum,  Vid.  Fcst.  et  Non. 

^  Peplum,  Serv.,  Mn,  i :  Peplumproprieestpalla 
picta  feminea  Minervas consecrata,  Hodie  tamen  abu' 
tuntur  hoc  nomine, 

*  Palla  est  quadrum  j^all,  Forlasse  e  TertuUiano, 
qui  quadrangulum  descnbit  pallium.  Nisi  aliena  baec 
esse  dicamus.  Nam  Servius  e  quo  sunt  reUqua,  JSn. 
XI :  Palla  (inquit)  proprie  est  muliebris  vestis  de- 


promptum  ad  pugnam,cumpasnulairretitus,rheda  ^ducta  usque  ad  vestigia,  Tibull.  : 


impedituSyUxore  pene  constrictus  esset?  Quin  et  pae- 
nula  quoque  ipsa  stricta,  et  angusta  fuil,  et  gramma- 
ticorum  et  rhetorum.  Tacit.,  de  Causis  corrupt. 
cloq. :  Quantum  humilitatis  putamus  eloquentias  atr 
tulisse  pasnulas  istas,  auibus  astricti  et  velut  in- 
clu^i  cum  judicibus  faoulamur  ? 

d  Lacerna,,,  quo  olim  soli  milit,  Propert. : 
Texilur  haec  caslris  quarla  lacerna  tuis. 

0  Inde  autem  lacemcBy  quasi  amput,  cap,  Fest., 
in  Lacerare  :  Lacerna  quod  minor  capitio  sit, 

'  Mantum  Hispan.  PoIIux  :  MavTUT),  l[i.dTi6v  n  t(J 
xoXoupt^vw  (paivoXt)  gptoiov.  Ergo  fusiorem  agoovithanc 
vestem  Pollux,  quam  Isidorus,  si  notalionem  reci- 
pimus. 

i  PrcBtexta  puerile^all.  Recte,  sed  fuit  eliam  prae- 
tcxta  magistraiuum.  Vid.  Fesl.  ct  Bayf. 

^  Planeta...  birrus,,,  Melotes.  Vid.  Annoi.  iu  Cus- 


Fusa  sed  ad  leneros  lutea  palla  pedes. 

"  Et  palla  dicta  inh  tou  7:<£XX£iv.  Idem,  iEn.  i :  Fer. 
rejubet  pallam,..Significat  tunicaspallium,  quodse' 
cundum  Varronem  palla  dicta  est  ab  irrugatione,  el 
mobilitate,quasestcircafinemhujusmodivestium.ki 
idem  Varro  in  libris  de  Ling.  Latin.  :  Palln  (ioquit) 
quod  palam  sit;  quemadmodum  intusium  quod  inlus. 

"  Eadem  et  ncinium,  Serv.,  iEn.  i,  ad  iUud  :  Gen- 
temque  tog, :  Ricinius  dicitur  ab  eo  quodvost  tergum 
rejicitur^  quodvulgo  Mavortedicitur.DefAsiyoTic  vid. 
Non.  in  Ricinio.  lsidor.,ii  Offic.,et  Annot.  in  Cassian. 

« Hoc  apud  Veter,  Apud  Romanos  toga  meretricum 
et  deprehensarum  vestis  fuil.  Vid.  Horat.  interp.,  i 
sermon.,  satyr.  2.  De  Amiculo  amplius  quaerendum. 

p  Theristrum,  Totus  locus  ex  Hieronym.,  Is.  iii. 
Qui  mutilus  est  in  Gothicis. 


693 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XIX. 


594 


mulieres  velanlur,  quibus  io  seslu  tutissimo  teguntur 
umbraculo.  De  quo  in  Isaia. 

7.  A  Anaboladium  amictorium  lineum  feminarum, 
quo  humeri  operiunlur,  quod  Graeci  et  Latini  sindo- 
nem  vocant. 

CAPUT  XXVI. 
De  stratu  6t  reliquis  quce  in  usu  habentur. 

i.  Stragulum  b  veslis  est  discolor,  quod  manu  ar- 
tificis  diversa  varietate  distinguitur.  Dictum  autem, 
quod  in  stralu  et  in  amictu  aptum  sit.  De  quo  Salo- 
mon  :  Stragulatam  vestem  fecit  sibi. 

2.  e  Ludices  a  ludis^  id  est,  theatris,  vocatas  qui- 
dam  existimant.  4tt9  Cum  enim  egrediebantur  de 
iudi  prostibulo  juvenes  horum  velamento  tegebaot 
caput  et  faciem,  quia  solet  erubescere  qui  lupanar 
intraverit. 

d  Galnapes... 

3.  *  Fulcra  sunt  ornamenta  Icctonim,  dicta  quod 
in  iis  fulcimur,  id  est,  sustinemur,  vcl  quod  toros 
fulciat,  sive  caput,  quae  reclinatoria  vulgus  appellal. 

4.  Cervicalia  autem,  eo  quod  ponantur  sub  cervice, 
vel  cubito. 

Pulvillus  dictus  a  pulvinari,  qui  est  divitum  lec- 
tus. 

^  Culcitroi  vocatae,  quod  calcenlur,  id  est,  farcian- 
tur  pluma,  sive  tomento,  quo  molliores  calidioresque 
sint. 

5.  Tapeta  dicta,  quod  pedibus  primum  slerne- 
rentur,  quasi  tapedia. 

«  Sipla^  tapeta  ex  una  parto  villosa  quasi  simpla. 
Amphitapaf  ex  utraque  parte  villosa  tapeta.  Luci- 
lius  : 


H         Sipla,  atque  amphitapae  villis  ingentibus  molles. 

MS  6.  ^  Mantelia  nunc  pro  opcriendis  monsis 
sunt,  quae,  ut  nomen  ipsum  indical,  olim  tergendis 
manibus  praebebantur. 

*  Mappce  convivii  et  epularum  appositarum  sunt^ 
quasi  manupoBy  atque  ob  id  nominatae,  cujus  dimi- 
nulivum  mapella  est. 

Toralia  long»  perpetuajque  mappse,  a  toro  dictae. 

7.  J  Sabanum  Grfecum  cst. 

Facitergium,  et  manitergium  a  tergendo  faciem^ 
vel  manu^  vocatur. 

Vela  dicta,  quod  objeclu  suo  inleriora  domorum 
velent. 

8.  ^  Aulcea,  vela  picla ,  et  grandia ,  quae  *  ideo 
auloea  dicla  sunt,  quod  primum  in  aula  Atiali  rcgis 

B  Asiae,  cui  successit  populus  Romanus,  inventa  sunt. 

9.  ™  Cortinas  sunt  aulaja,  id  est,  vclade  pellibus, 
qualia  4tt4  in  Exodo  leguntur,  a  quibus  tabernacu- 
lum  exirinsecus  tegebatur.  Diciae  aulem  cortinas  a 
coriis.^  eo  quod  prius  ex  pellibus  fuissent  factae.  Uude 
et  in  eodem  tabernaculo  legis  jubetur  cortinas  fieri  ex 
pellibus  arielum  rubris,  et  ex  pellibus  hyacinthinis. 

10.**  Cilicia  Arabes  nuncupani,  velamenta  pilisca- 
prarum  coniexla,  ex  quibus  sibi  tentoria  faciunt. 

CAPUT  xxvn. 

De  lanis. 
1.  Lana  a  laniendo,  id  esl,  vellendo  dicta.  Hinc  cl 
vellus  dictum,  quod  priuslanae  vellerentur,  non  ton- 
derenlur. 
^     Linum  ex  terra  oritur,  deflexumque  nomen  ejus 
^  a  Graeco.  Nam  linum  •  Graeci  Xivipiov  dicunt,  sive 
quod  sit  molle,  ct  lenc. 


«  Anaboladium.  Ex  eodem ;  Ambros ,  quoque 
libro  de  Bened.  patriarch.,  cap.  4.  Id  quod,  Gen. 
xLix,  apud  LXX,  est  TcepiSoXij,  anaboladium  legit  : 
Et  sanguinem  uvce  anaboladium  suum. 

I>  Cap.  XXVI.  Stragulam  vest.  Sic  Golhici  om- 
nes,  non  stragulatcm. 

^  Ludices.  Lodices  apud  Martial.,  in  Apophoret. 
Vid.  sup.,  lib.  XVIII,  cap.  42,  de  Proslibulis  thea- 
tri. 

d  Galnapis..,  Isidorus  in  Regul.,  cap.  de  Stratu 
monach.  :  Monachi  stratus  erit  storia,  et  storagu^ 
lum^  pelles  delanatce,  aalnapis  quoque^  etfacister' 
gium,  geminusque  aa  caput  pulmllus.  Videndum 
etiam,  num  Varronis  gaunacuma,  sive  (ut  alii  volunt) 
gaunace,  huc  pcrlineat.  Nam  Y«wvdbtT)v  in  faXvajwiv 
abiisse,nonadmodum  mirer.  Sunl  autem  fauvoxai  (ut  D 
ait  Hesychius)  aTpt&ptaxa,  ^  «epiSoXata  iTspoptaXXa. 

«  Fulcra  sunt :  Fulcra,  spondce  lectorum,  qui- 
bus  fulcimur,  ait  Serv.,  ^En.  vi. 

^  Cukitce...  quod  calcentur.  Ita  Varr.,  lib.  iv. 

K  Sipla  tapeta.  Sic  umnes  libri;  atque  ut  ita  lega- 
mus,  suadet  notatio,  quasi  simpla :  Sed  psila  mahm, 
et  quia  amphiupis  psila  opponuotur,  et  qui  apud 
Non.  Lucilii  versus  ita  Icgitur  : 

Psilae,atque  ampbitapae  villis  ingentibus  molles. 
Nisi  si  quis  sibi  persuadeat  Lucilium  quoque  permu- 
tasse  litleras,  dum  Romanis  auribus  tantisper  servit 
quod  nihil  necesse  est. 

^  Mantelia..,  olim  terg.  man.  Serv.,  Georg.  iv  : 
Mantelia  quibus  manus  terguntur.  Varro :  Mantelium, 
quasi  manuterium,  Festus  :  Mantelia,  quod  manu 
tractenturm 

*  Mappas  quasi  manuppce.  Sic  Gothici  libri.  Unus 


ex  aliis,  manupias.  Rabanns,  manubias.  Quam  scri- 
pluram  doctissimi  quidam  viri  ila  ample.ctebantur,  ut 
quovis  pigDore  veram  esse  contenderent.  Respexisse 
enim  in  notatione  Isidorum  ad  Sanctrae  manubias 
(sic  enim  ab  eo  appellari  volunt),  sordidas  ilias  a 
conviviis  praedas ,  quas  ridet  faceio  carmine  Mar- 
tialis  : 

Dulci  placenla  sordidam  lingit  mappam. 
Illic  et  uvae  collocantur  ollares... 

Mihi  quidem  ob  multa  non  fit  verisimile.  Atqui  ipsig 
commentum  placebat. 

J  Sabanum.  Utitur  hac  voce  saepius  Theodoms 
Priscianus  medicus,  et  Viclor.,  lib.  iii :  Ea  sabana 
bajulabat  quibus  eum  dudum  suscipiens  de  fonte 
isx^rat 

•^  Auiasa  vela  pict,  Serv.,  Mn,  i :  Cum  venit  aur 
lceis...  -^Aulasis  (inquil),  velis  pictis. 

^  Ideo...  aulcea...  inventa  sunt.  Ex  eod.,  Georg. 

III :  Purpurea...  aukea... 

™  Corttncesuntaulaiadepellibus.  Mirum  discessisse 
a  ServiO;  qui  ^n.  m  :  Cortina  (inquit)  locus  unde 
oraculum  exit.vel  quia  Apollinis  tripus  corio  Pytho- 
nis  textus  est,  vel  quia  ibi  sunt  certa  responsa^ 

?uasi  certina;velqu^d  est  verius  quia  ibi  cor  vatis 
enetur.  Additque  lib.  vi :  Aut  certe  secundum  Grce' 
cam  etymologiam  8ti  ttjv  x^pTjv  t£(vsi;  etc.  Sed  illa  ex 

alio  genere. 

°  Cilicia.  Solin.,  cap.  46  :  Ipsa  outem  tcntona  cv 
licia  sunt :  ita  nuncupant  velamenta  de  caprarum 

pilis  texta.  ,      ^  .      . 

•Cap.  XXVII.   Grceci  Xivipiov.  Imo  Xivov  polius 
Xivipia,  retia  in  Pamphilia,  Eustach.,  cB.,  6. 


695 


S.  ISIDORI  UISPALBNSIS  fiPISGOPI 


696 


2.  Stuppa  vero  cannabi  esl  sive  lini.  ^  HaDC  secun-  A  appellatum  dicunt,  quod  ex  testse  bumore  elicitnr. 


dum  antiquam  orthographiam  5^ippa  dicitur,  quod  ex 
ca  rim»  nayiura  stippentur, 

*>  Uude  et  stippaiores  dicnntur,  ^  qui  in  navibus 
cam  componunt. 

3.  ^  Tomentum  appellatum  quod  aut  in  filo,  aut 
in  tela  tumeat,  uec  subtilitatem  habeat. 

Cannabum  a  similitudine  cannsB  vocatum,  sive 
a  Gra^ca  etymologia.  Nam  illi  cannabum  xdh>a6iy  vo- 
cant. 

4.  ^  Byssum,  genus  est  quoddam  lini  nimium 
candidi  etmollissimi,^quod  Graeci  papatem  vocant. 

e  Fibrinum  lana  esl  animalium,  quse  fibros  vocant, 
ipsos  et  castores  exislimant,  quos  dum  venatorcs  4G5 
sequuntur,  ipsi  sibi  tcsticulos  adimuni. 

^  Aranea  vocata,  eo  quod  aeris  infusione  in  frondi- 
bus  nulrialur. 

5.  ^  Sericum  dictum,  quia  id  Seres  primi  mise- 
runt.  Yermiculi  enim  ibi  nasci  perhibentur,  a  quibus 
hsec  circum  arbores  lila  ducuntur.  Yermes  autem 
ipsi  Grscce  p6pi.6uxe(  nominantur. 

i  Placium  est  stupa,  et  quasi  ^  crassedo  se- 
rici,  et  est  Grsecum  nomen. 

CAPUT  xxvm. 

De  coloribus  vestium. 

1.  Tinctura  vocata,  quia  tingituTj  et  in  aliam  fn- 
catam  speciem  nitoris  gratia  coloratur.  '  K6xicov 
Graeci,  nos  rubrum,  seu  vermiculum  dicimus.  Est 
enim  vermiculus  ex  silvestribus  frondibus. 

2. »  Conchylium  dictum  co  quod  ex  canchulis  ma- 
rinis  color  cjus  colligitur.  Idem  et  ostrum  vocatur.  C 

3.  Ostrum,  quod  pro  colore  purpurse  teruperatur, 
plurimis  quidem  in  locis,  sed  optimum  in  insula  Cy- 
pro  gignitur,  sive  in  iis  quos  propius  solis  cursus 
illuminat. 

4.  Conc/ii/haautcmsuntmaris,  quaecircumcisaferro 
lacrymas  purpurei  coloris  emittunt.  His  colleciis  co- 
lor  purpureus  temperatur;  416G  et  ostrum  exinde 


5.  n  Purpura  apud  Latinos  a  puritate  Incis  vocata. 
Apud  Grsecos  autem  icop^ 6pa  dicilur  cum  aspiratione; 
apud  nos  purpura  sine  aspiratione. 

6.  ^  Ferrugo  est  color  purpura^  subnigrse,  quae  fit 
in  Hispania,  ut :  Ferrugine  clarus  Ibera.  Dicta  au- 
tem  ferrugo,  quod  omnis  purpura  prima  tinctura 
hujusmodi  coloris  existat. 

7.  P  Glaucus  color  est  ferrugineus,  subniger. 
q  Elbidum  ab  elbo  colore  vocatum.  Elbum  enim 

est  medius  color  inter  album  et  nigrum,  et  elbum 
ab  albo  derivatum. 

8.  r  Luteus  color  rubicundns,  quod  est  croceus; 
nam  crocus  lutei  coloris  e^i^  ut :  Croceo  mutabit 
vellera  luto. 

D     *  Menum,  quod  sit  colore  nigro.  Grseci  enim  (JifXav 
nigrum  dicunt. 
Masticinum,  quod  colorem  maslicis  habeat. 
Blatteum.,,  Blavum,,,  Mesticium,,, 

9.  Osticiumf  quia  ex  usto  est.  Fit  enim  ex  depen- 
denti  fuligine  tectorum  egesla  assiduis  ignibus,  unde 
et  color  ejusdem  tincturae  flammeus  est. 


•  Hasc  secundum  antiq,  orthog,  E  Serv.,  iEn.  v, 
.  b  Vnde  stippatorcs.,,  componunt,Ex  eod.,iEn.in: 

Stippantque  carinis, 
c  Qui  in  navibus.  Al.,  vallibus;  F.,  navalibus. 
^  Tomentum,  AI.,  tumentum. 

•  Byssum.,*  papatem  vocant.  Absunt  hsec  a  Go- 
thico  Toletan. 

f  Quod  Grceci  papaiem.  Est  namque  wdlwuo?  ax^vOijc 
Xeuxbv  ISav07)(ix,  ut  ait  Eustach.  Fcstus  quoque  : 
Pappi,  carduorum  flores, 

s  Fibrinum,  Sup.,  cap.  22. 

^  Aranea,  Sup.,  lib.  xii,  cap.  5. 

»  Scjicum.  E  Serv.,  Georg.  ii,  ad  vers.  Velleraque 
ut  foliis..,  Seres. 

i  Placium,  Yel  j? /a(/iium  potius,  ut  sit  inh  lou 
TcXviOco,  quod  cst  impleo^  et  stippo. 

•^  Et  quasi  crassedo.  Vulgo,  seda  cadarca. 

•  Cap.  XXVIII.  Coccum  Grasci,  Frcquentius 
apud  LXX  xoxxivov  quam  x6xxo;,  ubi  HieroD^mus 
nunc  t;(?rmu:M/ttwrcddil,nunc  coccum^\e\  coccinum 
rolinquit;  ^oivixouv  vero  rubrum  interpretari   solet. 

«  Conchyhum,,.  elicitur,  Ex  Vitruv.,  Ub.  vii, 
cap.  13. 

"  Purpura...  a  puriiate  luc.  Rcsp.xil  fortassc ad 
Virgilii  vcrba,  i£n.  i :  LumenquejuventoiPurpureum. 


lOy  CAPUT  XXIX. 
De  instrumentis  vestium, 

i,  Tela  ^  pro  longitudine  slaminum  dicta,  cujus 
derivativum  est  telaria, 

u  Insubuli,  quia  infra  supra  sunt,  vel  quia  insu- 
bulantur. 

Radii  dicii>  quia  radendo  fiunt. 

Pectines,  quod  pexa  fila  reddant,  et  imprimant. 

2.  Colus^  quod  sil  in  longitudine,  et  rotunditate, 
quasi  columna. 

FusuSf  quod  per  ipsum  fundatur  quod  netum  est 
▼  Alibrum,  quod  in  eo  librantur  fila,  id  est,  vol- 
vuntur. 

3.  Calathus,  leve  gcstamen  ex  ligno,  vel  cannSi 
aut  ex  junco  factum,  in  quo  vel  pensa  ponuntur,  vel 

Nam  purpura  icop^ 6pa  quin  sit,  ne  ipse  quidem  vi- 
detur  amhigere. 

•  Ferrugo  est  color„.in  Hispan,  Serv.,  Georg.  i: 
Cum  caput...  Ferrugine  :  —  Ferrugo  est  purpura 
nigrior  nispana;  alibi^ «  Et  ferrugine  claru^  Ibera; » 
ubi  Hispana  gloss.  fuit  vocis  Ibera.  Ipse  namaue  Ser- 
vius  in  loco  a  so  ex  ^n.  ix  citato  Hiberam  terrugi- 

•  nem,non  Hispanam,  sed  Ponticam  intelligi  vult.Fue- 
runt  crgo  Isiaori  setate  qusedam  (ut  nunc  sunt  onmia) 
Sevii  exemplaria  corrupta. 

p  Gloucus  cst  color  ferrug.  Sup.,  in  e<iUor.  co'o- 
ribus,  lib.  xii,  cap.  1. 

a  Elbum.  Sup.  lib.  xn,  cap.  5. 

r  Luteus.  E,  Serv.,  eclog.  4. 

s  Menum.  Al.,  melum  Al.,  melium;  forte  melir 
nutn,  de  (luo  alibi . 

*Cap.  aXIX.  Tela  pro  longitudine ,  ijA  toU 
niXdOsv  scilicct. 

u  Insula.  Gloss.,  insubula  hxio^,  xa\  dvrCa,  et  alibi 
avT(ov  IvOa  O^afvouatv  al  '^pivatxsc.  Lucrotius,  lib.  V  : 

Insilia,  ac  fusi,  radii,  scapique  sonaotcs, 
ubi  insubula  (]uidam  leguot,  nec  syllaba;  productio- 
nemcurant.Hicronymus /i^ta/orittm  vocat,  Paral.  I. 

V  Alibrum  q.  i.  e,  librantur.  Gothici  liberantur, 
id  csi,  solvuntur. 


697 


ETTM0L06IARUH  UB.  XIX. 


698 


leguQtur  ilores^  «  xoXov  enim  Grsece  lignum  est,  a 
quo  derivatus  est  calathus. »  Nam  Latine  quasillum 
dicitur.  Gicero  iu  Philippicis  :  At  vero  hujus  domi 
inter  quasilla  pendebatur  aurum. 

4.  Pensum  mulierum,  a  pendendo  dictum^  unde 
pensa  et  impensa» 

Netum.,,, 

5.  Fila  dicta,  vel  quia  ex  pilis  animalium  sunt, 
vel  quia  lanificium  filis  tenuibus  constat  in  modum 
pilorum,  id  est,  quasi  filorum. 

6.  '  Mataxa^  quasi  metaxa,  a  circuilu,  scilicet, 
filorum.  Nam  40S  meta  circuitus  didtur  ,  vel  quod 
transferatur. 

^  Gubellumt  corruple  a  globo  dictum  per  dimi- 
DUtionem,  quasi  globellum, 

7.  ^  PanulicB  (vel  panuclae),  quod  ex  eis  panni 
texantur.  IpssB  enim  discurruot  per  telam. 

Stamen  dictum^  quia  rectum  stat. 

Trama,  quod  via  recta  transmittatur  per  telam. 
Est  enim  filum  intra  stamen  currens. 

Licia  8unt  quibus  stamina  ligantur^  quasi  ligia, 

Ordiru.,. 

Texere 

CAPDT  XXX. 
De  omamentis» 

1.  Hactenus  de  veste,  dehinc  ad  cseterum  cultum 
veniamus. 

Omamen/a  dicta,  quod  eorum  cultu  ora  vul- 
tusquc  decorentur.  Primum  omameulum  corona  in- 
signe  vicloriae,  sive  regii  honoris  sigoum,  quse  in 
capite  regum  ponitur,  ad  significandum  circumfu- 
sos  in  orbe  populos,  quibus  accinctus,  quasi  caput 
suum  coronatur.  Hsec  a  Lucilio  corolltty  ab  Homero 
aTtfavY)  dicta  est.  '  Hujus  principium  a  Libcro  quo- 
dam  Gcntiles  existimant,  quod  is  in  potando  mota 
vino  capita   vincire    fasciolis    instituerit  ,  idcirco 

•  Calon  enim  Grceci  lign,  Ila  Serv.,  non  semel. 
Yid.  iEo.,  VI  initium.  Et  Festus  :  Calones  calceiex 
lignofactu 

»  mm  Latine  quasill,,,,  aurum,  Yerba  sunt  Serv.^ 
eclog.  4. 

•  Mataxa,  Yulgo.  madexa.  Gloss.,  mataxa,  ostpa, 
et  mataxa  ^via.  Utilur  ea  voce  Viiruvius,  lib.  vii, 
cap.  3,  et  Marlianus,  lib.  xxxix,  dd.  dc  Pign.  etHy- 
poihec.  Unde  mataxarii  apud  Justin.,  lib.  viii  €., 
cod.  tit. 

^  Gubellum.  X\.,lubellum.A],,jubellum,A\,tglO' 
biellum,  Hispane  ovillo,  alque  etiam  apud  quosdam 
Jovillo, 

•  Panulice,  vel  panucUe.  Absunt  a  Gothicis  duo 
posteriora  verba.  Yid.  Kruditorum  virorum  nolas  ad 
Varronis  verba  lib.  iv:  Pannus  Grcecum,  panuclum 
dictum  a  panno,  et  volvendo  filo. 

'  Cap.  XXX.  Hujus  princtpium  a  Libero,  Vid. 
Athen.,  lib.  xv,  cap.  5. 

fs  Sicuterat  in  sacerd.gentilibus. \Ji  in  flaminibus. 
Nam  flamines  dicli  quasi  /ilamines,  ut  «it  Festus.  Et 
in  legaiis.  Livius,lib.i :  Legatus,  ubi  ad  fines  eorum 
venit  unde  res  repetuntur,  capitc  velato  {filum 
lancB  velamen  est) :  Audiy  Jupiter,  elc.  Qnod  autem 
lineas  etiam  coronas  ait  fuisse  ex  Virgilii  versu, 
Mn  XII  : 

Vetati  lino  et  verbena  lempora  vincti, 
invitis  id  Scrvio,  Capro  et  Hyginio  facit,  qui  limo  lcgi 


||'olim  linei,  et  lanci  generis  corona  fuit :  s  sicut  crat 
in  sacerdotibus  gentilium. 

2.  ^  Nomen  corona;  hac  ex  causa  vocatum,  quod 
iiiitio  circum  aras  curreretur,  alqne  ad  imaginem 
drcuitus  vel  chori  est  formata,  et  nominata  corona. 

409  3.  ^  Imperalores  Romani  ct  reges  quidam 
gentium  aureis  coronis  utuntur.  Persae  tiaras  ge- 
runt,  i  sed  reges  rectas,  satrapae  incurvas.  Reperta 
autem  tiara  a  Scmiramide  Assyriorum  regina.  Quod 
genus  oroamenli  cxinde  usque  hodie  gens  ipsa  reti- 
net.  ^Athcnienses  aulem  cicadas  aureas  gerebant, 
partim  in  verticem,  noanulli  in  fronte.  Non  enim 
eadem  sunt  insignia  omnium  regnorum.  Gentilium 
vates  infula,  apice,  pileo,  sive  galero  utebanlur. 

4.  1  Infula  est  fasciola  sacerdotalis  capitis,  alba, 

B  in  modum  diadematis,  a  qua  vittae  ab  utraque  parte 

dependcnt,  quae  infulam   vinciunt.  Unde  et  vittse 

sunt,  quod  vincianl,  infula  autem  plcrumque  tortilis 

de  albo  et  cocco. 

B.  °» Apex  cst  pileum  sutile,  quo  sacerdotes  gen- 
tiles  utebantur,  appellatus  ab  apiendot  id  est,  a  li- 
gando.  »  Nam  virgula  quse  in  pileo  erat,  connecte- 
batur  filo,  quod  fiebat  ex  lana  hostiae.  o  Gdlerum, 
pileum  ex  pelle  caisae  hostiee  factum.  Pileum  autem 
dictum  a  pelle  hostise,  uude  fiebant. 

6.  p  Cydaris  cl  ipsa  sacerdotum  erat,  quae  a  ple- 
risque  mitra  vocatur. 

170  CAPCT  XXXI. 
De  ornamentis  cdpitis  femindrum. 

1.  Ornamenta  capiiis  fcminarum  diadcma^  nimbus, 
C  capitulum  et  mitra. 

^  Diadema  cst  ornamantum  capiiis  matronarum 
ex  auro  et  gemmis  contexlum,  quod  in  se  circumac- 
tis  extremitatibus  retro  astringilur,  et  exinde  dictum 
Greece,  quod  praeligetur. 

2.  Nimbus  est  fasciola  transversa  ex  auro  assata 

eo  loco  malunt. 

*>  Nomen  coronce,  Fcst.  :  Corona,  cum  videatur 
a  choro  dici,  caret  tamen  aspiratione. 

*  Imperatores  Romani,  et  reg.  Vid.  Plin.,  Agell., 
et  Tertull.  de  Coron.  Milit. 

J  Sed  reges  rectas,  Xenoph.,  lib.  viii  HaiB.  :  '0 
KOpo;  I9*  ap(iaTo;  ^pOmv  l^^wv  x^v  Ttipotv,  Ei  Hesych.  : 
Ttdipa  Ij  X^70|iiv7)  xop6aa(a,  TaiTt)  81  ol  Htpaai  paaiXEtc 
jjL(Sv]fi  lyijpfiivvo  5p67),  ol  $1  oTpaTijyol  uffoxExXi[JL^vY). 

^"  A  thenienses  cicadas,  Dicti  propterea  TtrciTo^ipoi. 
^     '  Infula,  E  Scrv.,  iEn.  x.  Vid.  Fest. 
W     ■  Apex.  Ex  Fest. 

"  Nam.  virgulSert,,  M,  11  :  Fundere  lumenapex. 

°  Galerum.  Idcm,  iEn.  vn  :  Galerus  genus  est 
pilei,  quod  Fronto  genere  neutro  dicit :.  hoc  galb- 
RUM.  AI.,  galerium.  k\.,galearium. Fe^i. :  Galearia 
a  galearum  similitudine  dicta. 

P  Cydaris.  Ex  Hicron.,  adZachar.  iii,  ctEzech.  xii. 

'  Cap.  XXXI.  Diadema.  Citantur  a  Festo  ex 
Catone  hsec  verba  in  Rnsco  :  Mulieres  opertas 
auro,  purpuraque  ars  *  inhceret  diadema,  coronas 
aureas,  Plc.  Scd  quia  Hieronymus,  ad  Ezech.  xii,  et 
alii,  diadoma  non  matronarum,  sed  regii  capitis  in- 
signe  esse  d'cunt,  anadema  hic  legebat  vir  doctissi- 
mus,  cx  Lucretio,  lib.  v  :  Fiunt  anademata,  mi- 
trce ;  cujns  poetae  pcrstudiosum  fuisse  Isidorum 
constat  ex  pluribus  hujus  operia  locin. 


699 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


700 


in  linieo,  quod  est  in  fronte  feminarum.  Piaatus  :'  A  usus  in  Graecia,puell8e  atraque  aure  ^  pueri  taDtam 

dextra  gerebant. 

11.  Torques  sant  circali  aarei  a  collo  ad  pcctus 
nsque  pendentes.  Torques  aulem  el  bullae  a  viris 
geruntur,  a  feminis  vero  monilia  et  calellx.  Dictae 
autem  torques,  quod  sint  tortse  ;  et  bullae^  quod  sint 
similes  rotunditate  bullis,  quae  in  aqua  vento  in- 
flantur. 

473 12.  <*  Monile  omamentum  ex  gemmis  est,quod 
solet  ex  feminarum  pendere  collo,dictum  a  munere. 
P  Hoc  etiam  et  serpentum  dicilur,  quia  coasiat  ex 
amphomlis  quibusdam  aureis,  gemmisque  variis  in 
modum  facturse  serpentis.  <i  Nonnulii  hoc  et  segmen» 
tum  dicunt,  ut  Juvenalis  :  Segmenta^  et  longos  ^- 
bitus ;  licet  cl  scgmenlatas  vestes  dicamus,  ut  ipse  : 
£t  segmentalis  dormisset  parvula  cunis. 

13. '  Plerumque  autem  et  per  monile  omnia  oraa- 
menta  matronaram  significantur,  quidqaid  illis  mu- 
ncre  datur. 

14.  •  Murcena  vulgo  vocatur,  quod  seilicet  auri 
metallo  in  virgulas  lentescente  qusdam  ordinis 
flcxuosi  catena  contexilur,in  similitadinem  mnraens 
scrpentis,  qua;  ad  collum  ornandum  aptatar.  ^  Hsc 
interdum  auri  atque  argenti  texitur  virgulis.  Unde  et 
dicitur  in  Canticis  canticorum  .  Muromulas  aureas 
faciemus  tibi  vermiculatas  argento> 

15.  Catellce  sunt  catenulse  colli  invicem  so  com- 
prehendentes  in  modum  catense ,  unde  et  appellatse. 

16.  ^Dextras  communes  esse  viromm  ac  femina- 
mm,  474  quia  utriusque  sexus  dextra  sunt. 

C     ^  Armilla^  autem  proprie  viromm  suat,  collats 
victorise  causa  militibus  ob  armorum  virtutem. 
Unde  et  quondam  vulgo  ^  viriolx  dicebantur.  Ab 


Quo  magis  eam  aspicio,  tam  magis  nimbata  est. 

*  Nam  ct  lumen  quod  circa  angelomm  capita  pingitur 
nimbus  vocatur,   licet  et  nimbus  sit  densitas  nubis. 

3.  ^  Capitulum  est  quod  vulgo  capitulare  di« 
cunt.  Idem  et  cappa,  vel  quod  duos  apices,  ut  cappa 
littera  habeat,  vel  quia  capiiis  ornamentum  est. 

471  4.  ^  Mitra  est  pileum  Phrygium  caput  prote- 
gens,  quale  cst  ornamenium  capitis  devotamm.  d  Sed 
pileum  virorum  cst,  mitrae  aulcm  feminarum. 

5.  Redimicula  auiem  sunt  quibus  mitra  alligatur. 
Pileum  autem,  ut  praediximus,  a  pellc  erat.  Nam 
milra  ex  lana  est. 

^  Ricula  esl  milra  virginalis  capilis. 

6.  Vittoi  sunt  quse  crinibus  innectuntur,  quibus 
fluentes  religantur  capilli,  et  vitUe  dicta;,  quod  vin-  B 
ciant, 

'  Tasnia  autcm  est  viltarum  extremitas  dependens 
diversorum  colorum. 

Item  vitta  est  qua  corona  vincitur;  tsenia  vero 
extrema  pars  vittse,  quae  dependet  coronae. 

7.  '  Retiolum  cst  quod  colligit  comas,  dictum  ab 
eo  quod  retinet  crines,  ne  effundantur. 

479  8.  ^  Discriminalia  capitis  muliemm  sant 
vocata,  ex  eo  quod  caput  auro  discernant.  ^  Nam 
discriminare  dividere  dicitur. 

i  Antia^  sunt  cincinni  dependentes  prope  auricu- 
las,  Graeco  vocabulo  ab  auribus. 

9.  ^  Acus  sunt  quibus  in  feminis  ornandorum  cri- 
nium  compago  retinetur,  ne  laxius  fluant,  et  sparsi 
dissipentur  capilli. 

10.  Inaures,  ab  aurium  foraminibus  nuncupatae, 

*  quibus  pretiosagrana  lapidnm  dependenl.  ™  Harum 


•  Nam  et  lumen  quodcircaangelorum  capita.Ser- 
vins,  i£n.  x  :  Hcec  ubidicta,,,  Misitagens  hiemem 
nimbo  succincta,,.: — Nimbosuccincta;nubibus  (in- 
quit),  auia  prcemisit  agens  hiemem,  quod  nisi  esset, 
splendorem  acciperemus  auiestcirca  corous  deorum. 

^  Capitulum.^Capital  lego.  Varro,  lioro  vi :  Item 
texta  fasciola,  qua  capillum  in  capite  colligarent; 
dictum  capital  a  capite,  quod  sacerdotulas  etiam 
nunc  in  capite  solent  habere.  Et  Fesius  :  Capital, 
lintcum  quoddajn,  quo  in  sacrificiis  utebantur. 

•  Mitra  est  pileum.  Serv.,  En.  vi :  Mitra  incur- 
vum  pileum,  de  quopendebat  et  baccarum  tegmen. 

^  Sed  pileum  vir...  fem.  E  Serv.,  Mn.  ix. 

•  Ricula  est  mitra  Virg.  cap.  Yid.  Varr.,  Fest., 
Non. 

'  Tamia  vittarum  extrem.  E  Serv.,  JEn.  vii :  Fit 
longce  tasnia  vittas. 

^  Retiolum...  retineat  crines.  Reticulum  dicit 
Varro,  lib.  iv. 

^  Discriminalia.  Discriminale  dicit  Hieronym., 
Isai.  III,  quod  Varroni  el  Nonio  est  discemiculum, 
idest,acus  quxcapillos  amediafronte(ut  ait  (Nonius) 
disseparat.Quod  in  glossariis  discrimen  dici  existimo, 
csl  enim  inter  ornamenta  :  discrimen,  ^idxpifxa. 

»  Nam  discriminare  dividereest.  Yirgil.,  iEn.  xi : 
Et  late  discriminat  agros. 

j  Anti(B  sunt  cincinni.  Feslus  :  Antias  muliebres 
capilli  demissi  infrontcm  appellati  ex  Grasco  vidcn- 
tur,  quod  enim  nos  gontra,  illi  M.  dicunt.  Cur  ab 
aurib.  ducat  Isidorus,  non  video.  Utitur  hac  voce 
TertuII.  in  lib.  de  PalL 

^  Acus  dissipentur  capilli.  Verba  Hieronymi, 


Isai.  III. 

1  Quibus  pretiosa  grana  lapidum  dependent.  Sic 
Tertull.,  lib.  de  Cultu  feminar. :  ut  ex  illis  ad  fer- 
rum  nati  corporis  grana  nescio  quce  penderent. 

"  Inaurium  usus  in  Grcecia.  kh,  Harum  usus. 
Utrumque  (ut  pulo)  e  margine. 

»  Pueri  tantum  dextra.  Tertull.,  in  Pallio,  de 
Achile  :  Aurem  quoque  foratu  effeminatus. 

^  Monile  ornatum  ex  gemmis.  Ex  Hieronymo, 
Ezech.  XVI. 

p  Hoc  etiam  serpentum.  Sic  Goth.  et  PoIlax,Iib. 
VI,  S^EK  inter  ornamenta  feminarum  numerat.  Al.» 
serpctum  ;  et  Graeci  quoque  ipirer^v ;  et  Festus,  Ser- 
pula  serpserit  (ait  idem),  Messallaserpens  irrepserit, 
Q  <i  NonnuUi  hoc  et  segment.  E.  Serv.,  JSn.  i:  ColUh 
que  moniU  baccatum. 

'  Plerumque  autem  et  per  monile  omn.  omam. 
Ex  Hieron.,  Isai.  iii. 

■  Mura^na...  contexitur.  £x  eod.^  epist..l5,  ad 
Marcell.,  de  Laud.Asellse. 

*  Hcec  interd...  virgulis.  Ex  eod.,  Isai.  iii. 

^  Dextrce  communes.  Lego  dcxtralia  communia. 
Quod  cnim  LXX  icepiSs^ia,  Hieronymus  dextraUa 
vertit,  quae  Ambrosius  itemque  Jul.  Capitolin.  in 
Maximino,  dextrocheria  vocant. 

^Armillce  autem  prop.  viror.  Vid. 

X  ViriolcB  diceb.  Leguntnr  in  Pandectis  saepe  virio- 
la;  ;  et  in  Gloss.  Viriolce,  t^AXia.  Est  autem  viriola 
diminulivum  a  viria,  qua  voce  utitur  Ambrosius.lib. 
de  Abrah.  palriarch.,  cap.  9  '.Has  (inquit)  inaurei 
habebat,  quoi  non  gravarent  aures  ;  has  virias  jtue 
manum  non  materiali  auro  omarent,sed  spirttaU 


70i 


ETYM0L06IARUM  Llfi.  XIX. 


702 


intelleciu  autem  circuli  armilla  non  discrepat,  quia 
ipsa  quoque  hoc  ubi  ponitur  ambiendo  constringit. 
Sed  armilla  latius  extenditur,  circulus  rotundus  fit. 

17.  &  Fibulce  sunt  quibus  pectus  feminarum  orna- 
tur,  vel  pallium  tenetur  a  viris  in  humeris,  seu  cin- 
gulum  in  lumhis. 

^  Lunulce  sunt  ornamenta  mulierum  in  similitudi- 
nem  luuae  bullulae  aureae  dependentes. 

iS  ^  Specula  dicuntur,  in  quibus  feminae  vultus 
suos  intueniur.  Dictum  autem  speculum,  vel  quod 
ex  splendore  reddatur,  vel  quod  ibi  feminae  iDtuentes 
considerent  speciem  sui  vultus,  et  quidquid  orna- 
menti  deesse  viderint  adjicianl. 

49.  Periscelides  apud  feminas,  crurum  oma- 
menta,  quibus  gressus  earum  ornantur. 

Olfactoriola  vascula  sunt  muliebria,  quibus  odo- 
ramenta  gestantur. 

475  CAPUT  XXXII. 
De  annulis. 

i  •  Primus  d  Prometheus  fertur  circulum  ferreum, 
induso  lapide,  digito  •  circumdedisse. 

'  Qoa  consuetudine  homines  usi ,  annulos  ha- 
bere  coeperunt.  9  Annuli  autem  per  diminutionem 
dicti  a  circulis  et  anis  qui  sunt  circa  bracbia,  et  cir- 
cum  crura.  Unde  et  signa  eorum  per  diminutiouem 
sigilla.  Nam  signa  majora  sunt,  sigilla  vero  quasi 
minora  signa. 

2.  Annulos  primum  homines  gestare  coeperunt 
quarto  a  pollice  digilo,  quod  eo  veua  quaedam  usque 
ad  cor  pertingat,  quam  notandam,  ornandamque 
aliquo  insigni  veieres  putaverunt. 

3.  h  Apud  Romanos  annuli  de  publico  dabanlur,  et 
non  sine  470  discrimine.  i  Nam  dignitate  praecipuis 
viris  gemmati  dabantur,  caeteris  solidi.  Annulum  au- 
reum  neque  servus,  neque  libertinus  gestabat  in 
publico,  sed  j  annulo  aureo  liberi  ulebantur,  liber- 

actu  levarent,  El  TertuU.,  de  Pall.  :  Vtique  sicut 
vectigia  casstuum  viria  occupavit* 

•  FibulcB.  De  his  inf.,  cap.  32. 
J>  Lunulas.  Ex  Hieronym.,  Isai.  iii.  Vox  etiam 

Plauto  nota. 

^Specula..,  Periscelides.  Ex  eod. 

d  Cap.  XXXn.  Primus  Prometh.VMn.y  in  proo?- 
mio  lib.  xxxvii.  Sed  idem,  lib.  xxxiii,  cap.  1,  fabu- 
losa  haec  indicaverat. 

•  Circumdedisse.  Vet.  Cod.,  circumdasse. 
'  Qua  consuetudine  homines.  Ex  Hygin.,  lib.  ii, 

c.  de  Sagiit. 

g  Annuli  autem  per  dim.  Varr.,  lib.  v  :  Tempus 
a  hruma  ad  brumam  dum  solredit,  vocatur  annus, 
quod  ut  parvuli  circuli  annulif  sic  magni  circites 
dicebantur  anni.  Sunt  autemcircites  (ui  ait  Festus) 
circuli  ex  cere  facti. 

b  Apud  Romanos  annuli  de  publ.  lis  tanlum  qui 
legati  ad  exteras  gcntes  iluri  essent,  ait  Plin.,  Iib* 
xxxiii,  cap.  1 . 

i  Nam  dignitate  prcBcip.  Haec  unde  sini,  quaeren- 
dum. 

j  Annulo  aureo  lib.  uteb.  arg.  libert.  servi  ferreo, 
Aureo  tamen  non  (opinor)liberiomnes,nisisenatores, 
aut  equiiesneque  ferreo  servi  soli,  sed  etiam  milites. 

^  At  nunc  prceauro...  lceve  est  membrum.  Verba 
suntTerluIl.,  in  Apologelico. 

'  Ungulus  est  gemmat.  Plin. :  Quanquam  et  de  no- 


m 

fk  tini  argenteo,  servi  ferreo,  licetet  multi  honestissim^ 
annulo  ferreo  ulebantur. 

4.  Apud  veleres  ultra  unum  aunulum  uti  infame 
habitum  viro.  Gracchus  in  Maenium  :  Considerate, 
Quirites,  sinistram  ejus,  cujus  auctoritatem  sequi' 
mini,  qui  propter  mulierum  cupiditatem^  ut  mu^ 
lier  est  ornatus.  Crassus,  qui  apud  Parthos  periit,  in 
seneciule  duos  habuit  annuios,  causam  prseferens^quod 
pecuniaeiimmensa  crevisset.MuItietiam  Romanorum 
pro  gravitate  annulum  gestare  in  digito  abstinue- 
runt.  Feminae  non  usae  annulis,  nisi  quos  virgini 
sponsus  miserat,  neque  ampiius  quam  binos  annulos 
aureos  in  digitis  habere  solebant.  ^  At  nunc  prae  auro 
nullum  feminis  laeve  est  atque  immune  membrum. 

5.  Inler  genera  annulorum  sunt :  ungulus,  samo- 
B  thracius,  ihynnius. 

1  Ungulus  est  gemmatus,  vocalusquc  hoc  nomine, 
quia  sicut  ungula  carni,  ita  genuna  annuli  auro  ac- 
cingitur. 

■"  Samothracius  aureus  cst  quidem,  sed  capitulo 
ferreo,  a  loco  ita  vocatus. 

6.  Thynniusi^nTus  est,  primum  in  Bithynia  fabrica- 
tus,nquam  477olim  T^ynnam  vocabant.  «Flaccus  : 
Lugente  mea  vita,  nec  smaragdos,  berillosqu^e  mihi, 
Flacce,  nec  nitentes  percandida  marganta  qucero. 
Nec  quos  Thynnica  lima  perpolivit  annulos,  neque 
jaspios  lapillos. 

CAPUT  XXX  m. 
De  cingulis» 
1.  Cinctus  P  est  lata  zona,  et  minus  laia  semicin- 
Q  ctium,  et  utrisquc  479  minima  cingulum.  Nam  a 
cinctu  perdiminutionem  cingulum  nominatur.  Cin- 
ctu  Q  aulem  juvenes  in  exercilatione  campestri  vere- 
cunda  velabant,  unde  et  campeslre  dicebatur. 

2. '  Balteus  cingulum  mililare  est,  dictus,  proptcr 
quod  ex  eo  signa  dependent^  ad  demonstrandam  le- 

mine  ipso  ambigi  video,  Gra^ciadigitis  appel  lavere. 
Apud  nos  prisci  ungulum  vocabant. 

«tt  Samothracius  aut.  sed.  c.  ferr.  Pliuius  :  Nec 
non  et  serviiia  jam  ferrum  auro  cingunt,  alia  per 
sese  mero  auro  decorant,  cujus  licentice  origo  no^ 
mine  ipso  in  Samothrace  id  institutum  declarat. 

n  Quamolim  Thynnamvocabant,liaiAcT.,od.3,\.ui. 

<*Flaccus  /u^e?«^(?.  VersusFIacci,  uterantin  Goth. 
libris,  inemendatos  reliquiraus,  quos  licebit,  vel  ex 
Alciato  iia  lcgere :  Lucentes  mea  vita,  nec  smaragdos 
H  berillos  mihinec...  nitentes,  nec  vrcecand.t  etc.  Vel 
irjtogros  poiius  minimo  periculo,  commodissimo 
sensu.  Ani.Covarr.  auctore,  ila  :  Lugenti^  meavita^ 
nec  smaragdos^  beriUos  mihi  mitte  nec  nitentes, 
Non  mi  candida,  elc.  Nam  post  vocem  mihi,  omi- 
sisse  librarios  mitte,  proptcr  similitudinem,  quae 
aliquanlo  ctiam  est  major  in  Gothicis  characleribus, 
mihi  sane  fit  valde  verisimile.  El  to  Flacce  alienum 
esse  quis  non  videat?  VeUt  autem  sibi  pretiosos  la- 
pides lugenti  mitti,  quod  eorum  (ut  aller  Flaccus  ail) 
usus  dolentem  non  queat  deiinirc. 

p  Cap.  XXXIII.  Cinctus  est  lata  zona.  Varro  : 
Cinctus  et  cingulum  a  cingendo,  alterum  viris^ 
alterum  mulieribus  attnbutum. 

q  Cincto  autem  juvenes,  etc.  Ead.  sup.,  de  Pe- 
rizomate,  cap.  22. 

'  Balteus.  Varro  :  Balteum,  quod  cingulum  e  co- 
rio  habebant  bullatum  balteuni  dictum. 


703 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPI 


704 


gionls  militaris  summam,  id  cst,  scx  milUam  sex-  H 
ceDtorum,  ex  quo  numero  et  ipsi  consistuQt. '  Unde 
et  baiteus  dicilur  non   taotum  quod  clngitur,  sed 
ctiam  a  quo  arma  dependent. 

3.  Zona  Grajcum  cst,  quam  illi  {wviptbv,  noscm- 
gulum  nuncupamus. 

Strophium  est  cingulum  aureum  cum]  gemmis,  de 
»>  quoait  Cinna :  Strophio  *  lactefites  cinctapapillas. 
<*Et  Prudentius :  Nomen  hoc  gemmx  strophio  illiga' 
tum  est. 

4.  ^  Limus  est  cinctus  quem  publici  habebant 
seryi.  Et  dicius  limus,'quia  transversas  habet  purpu- 
ras,  id  est,  limas. 

'  Caltulum^  cinguli  4L79  genus  a  coacto  loro  di- 

ctum. 


7.  Vitta  dicta  quod  ea  pectus  vinciiur  instar  vitis 
ligantis. 

1  Limbus  est  quem  nos  omaturam  dicimus. 

8.  Fasciola  cst  qua;  ambit  extremitatem  vestium, 
aut  ex  filis,  aut  ex  auro  contexta,  assutaque  exlrin- 
secus  in  extrema  parte  vestimcnti,  vel  chlamydis. 
De  qua  Yirgilius  : 

Sidoniam  picto  chlamydem  circumdata  limbo. 
CAPUT  XXXIV. 
De  calceamentis. 

1.  Sutores  nuncupati  simt,  qnod  inserlis  filo  por- 
corum  setis  suant,  id  est,  consuant,  quasi  setores. 

2.  Caligarius  vero,  non  a  callo  pedum,  sed  a  calo^ 
id  est,  ligno,  vocatus,  sine  ^qno  consui  calceamenta 
nou  possuat,  ™  quas  GraBci  xoXdirodac  dictiDt.  Fie< 


s  Fi^u/a  Grsecum  est,  quam  illi  ^iSx^v  dicunt,  quod  B  bant  autem  prius  ex  salice  tantum;  hinc  el  calceor 


ligat. 

»»  Sufftbulum^  subligaculum. 

B.  *  Redimiculum  cst  quod  sucdnctoriumy  sive 
brachile  nuucupamus,  quod  descendensper  cervicem, 
et  a  lateribus  colli  divisum,  utrarumque  alarum  si- 
nus  ambit,  atque  hinc  inde  succingit,  ut  constrin- 
gens  latitudinem,  vestes  ad  corpus  contrahat,  atque 
conjungendo  componat.  Hoc  vulgo  brachile^  quasi 
brachiale  dicunt, '  quamvis  nunc  non  brachionim, 
sed  renum  siicingulum.  Succinctorium  autem  voca- 
tum,  quod,  ut  dictum  est,  sub  brachiis  ductum  ala- 
rum  sinum  ambit,  atquc  hinc  inde  succingit. 

6.  ^  Fascia  est  qua  tegitur  pectus  et  papillse  com- 
primuntur,  MO  atque  crispante  cingulo  angustius 


menta  dicta,  quod  in  calOt  id  est,  in  ligno  fiant,  vel 
quod  calcentur. 

3.  ^  Crepidas  Grseci  ante  repartas  usi  sunt.  Est 
autem  genus  singulari  forma,  et  idem  utrique  ap- 
tum  pedi,  vel  dextro,  vel  sinistro.  Crepidas  autem 
dictae,  quod  cum  sono  stringantur,  sive  a  pedum  cre^ 
pitu  in  ambulando. 

4.  ^  Calceis  reges  utebantur,  et  csesares. 

Forma  eorum. 
491  Patritios  calceos  Romulus  reperit  quatuor 
corrigiarum,  assutaque  luna.  lis  soli  palritii  uteban- 
tur.  Luna  autem  in  eis  non  sideris  formam,  sed  no- 
tam  centenarii  numeri  significabat,  qnod  initio  pa- 
tritii  scnatores  ccntum  fueriot. 


pectus  arctatur.  Et  dicta  fascia,  quod  in  modum  fas-  C     5.  p  Ocrece,  tibialia  calceamenta  sunt,  dicta  quod 
ciculi  corpus  alligat.  Hinc  et  fascioUs^  quibus  vul-      crura  tegant. 


nera  colligantur. 

^  Unde  et  balteus...  dependent.  E  Scrv.,  i£n.  v. 

^  De  quo  ait  Cinna»  Sic  omnes  libri.  Id  hemisti- 
chium  apud  GalulIum  legimus  in  Nupliis  Pelei,  sed 
fuisse  illi  Commune  cum  Ginna,  ut  sunt  nonnulla  Ma- 
roni  cum  CatuIIo  et  Lucretio,  quid  vetat? 

^  Lactentes.  AI.,  luctantes. 

^  Et  Prudentius :  Nomen  hoc  gemm.  Ilep^  (XTe^dEvcov 
hymm.  4.  Et  Terlull.  strophium  pro  capitis  orna- 
meulo  posuii  in  cxtrcmo  lib.  de  Coron.  milit. :  Quid 
caput  strophiolo  aut  dracontario  damnas  diade* 
mati  destinatum. 

•  Limus.  Sup.  cap.  22. 

'  Caltulum.  lla  omncs  Gothici,  praetcr  unum  Sal- 
maniiccns,  in  quoca^u/um.  Neutrum  rejicimus.  Plau- 
tus  in  Epidic. : 

Indusiatam,  palagiatamcaUulam,aut  crocotulam. 
Quas  verba  cadem  citantur  aVarr.,  1.  iv.  At  decatulo 
Fest. :Ca/u/U5^^»U5  quoddam  vincuH,  quiinterdum 
canis  appeZ/a^ur.EtPlaut.;  Catuloutaccubes  ferreo. 

8  Fibula  Grcecum.  Pro  6X(6eiv  ^oles  ^Xfoeiv  di- 
cebant, 

^  Suffibulum.  Subligabulum.  Uaec  separatim  sine 
iuterpretationc  legi   malim,  ut  in  quibusdam  libris 

gonuulur,  quam  ut  altcrum  altcrius  sit  glossa,  ouod 
eri  potuissc  audent  quidam  suspicari  ex  verbis  Yar 
ronis,  lib.  v  :  Eo  pratter  virgines  vestales^  et  sacer- 
dotem  publicum,  introeat  nemo.  Is  cum  eat,  suf- 
fibulum  haud  habeat.  Scriptum  id  dicitur,  ut  a 
sufjiendo,  subligaculum.  Vid.  Fcst. 

^  Redimiculum.   Totus  locus  expressus  est  ex 
Joann.  Cassian.,  lib.  de  Instit.  monach.,  cap.  6. 
j  Quamvis  nunc  non  brach.  sed  ren.  Gestant 


q  Cothumi  sunt,  quibus  calciabantnr  tragoedi,  qui 

hodio  has  duplices  resticulas  laneas  monachi,  qui 
sancti  Bcrnardi  iostituta  sectantur. 

k  Fascia  est...  arctatur.  Ex  Hicron.,  epist.  47, 
dc  Yitand.  susp.  contub. 

^  Limbus,  E  Serv.,  MtL.  iv. 

»Gap.  XXXIV.  Quas  Grceci  xaXoir6^ia.  AL,  quos 
GrcBci  calopodion.  Utrumque  recte.  Latioi  formas. 
Horai.  Si  scalpra,  et  formas  non  sutor.  Ubi  Acron 
eliam  formasdnstoo  vocabulo  xaXuir68ia  interpretalur. 

"  Crepidas  Grasci.  Et  vox  ipsa  Grseca.  Agell.»  lib. 
XIII,  cap.  21 :  Omnia  fermeiagenus,  quibus  plania' 
rum  calces  tantum  in/ime  teguntur,  ccetera  prope 
nuda,  et  teretibus  liabenisjuncta  sunt,  solecu  dixe- 
runt^  nonnunquam  voce  Grceca  crepidulas. 
Q  *  Calceis  reges  utebantur.  Deest  fortasse  auratis, 
vel  gcmmatis.  Nam  hujusmodi  calceis  et  Gothomm 
rcges.  et  imperatorum  quosdam  usos  scimos.  Pli- 
nius,  lib.  xxxvii,  cap.  2,  de  Caligula  :  Super  omnia 
muliebria  soccos  induebatemargaritis.  Et  Lamprid., 
de  Hcliogab.  :  Habuit  in  calceamentis  gemmas,  et 
quidem  scalptas,  quod  risum  omnibus  movit,  quasi 
posscnt  scalpturce  nobilium  artificum  videri  in  gen^ 
mis  qu(B  peaibus  adhosrebant. 

p  Ocreas  quod  crur.  Varro  :  Ocrea  quod  oppone» 
batur  ob  crus,  Longe  aliior  Festus  ex  Ateio  Philo- 
logo.  Ocrim  montem  confragosum  a  vetcribus  dictum» 
inde  ocreas  dictas,  quod  sint  inaequaliter  luberatae. 

q  Cothurnus.  Est  etiam  cothurnus  (ut  ait  Scrv., 
Mn.  i)  calcei  species  vcnatorii,  quo  etiam  sura  vin- 
citur,  et  aplus  utrique  pedi,  propterea  singulari  nu- 
mero  dixisse  Maronem  : 

Purpureoque  alte  suras  vincire  cothurno. 


706 


in  theatro  dicluri  erant,  et  alta,  intonantique  voce 
carmina  cantaturi.  Est  enim  calceamentum  in  modum 
crepidarum,  quo  Heroes  utebantur,  sed  talc  est,  ut 
dextro  ct  laevo  conveniat  pedi. 

6.  »  Bcuce(B  calceamentum  comoedorum  erat,  gicut 
tragocdorum  cothurni.  Quos  quidam  etiam  calones 
appellant,  eo  quod  ex  salice  fierent.  Nam  Graeci,  ut 
diximus,  lignum  xaXov  vocabant. 

7.  Talares  calcei  socci  sunt,  qui  inde  nominati  vi- 
dentur,  quod  ea  figurasint,  ut  continganl^a/tztn,  sicut 
^  subtolares,  quod  sub  talo  sunt,  quasi  subtalares. 

8.  <:  Obstrigilli  sunt  qui  per  plantas  consuti  sunt, 
et  ex  8uperiore  parte48^  corrigia  trahitur,  utcon- 
stringantur,  unde  et  nominantur. 

9.  Ossas  puio  ab  osse  primum  factas,  et  quamvis 
nunc  ex  alio  genere,  tamen  nomen  pristinum  reti- 
nent. 

\0.  ^  Mullei  similes  sunt  cothurnorum  solo  alto; 
superiore  autem  parte  cum  osseis,  vel  aeneis  malleo- 
lis,  ad  quos  lora  deligabantur.  ^  Dicti  autem  sunt  a 

»  Baxeas  calciamenta  comosd,  TerluII. :  Siphiloso- 
phus  in purpura, curnonet  in  baxea (Al., baxa)  Ty- 
ria  calctare,  nisi  aurum  minime  Grcecatos  decet,  Et 
Apuleius,  lib.  ii  de  Asin.  :  Palmeis  baxeis  indutum» 

»»  Sicut  subtolares  q.  s.  t,  s,  Sic  Onien.,  Ovet., 
Salm.,  Silien.  Gothici.  AI.,  subiulares. 

•  Obstrigilli.  Obstragula  vocat  Plioius  calceorum 
vincula^  Ub.  ix,  cap.  35,  de  Margaritis  :  Quinet  ve- 
dibtUj  nec  crepidarum  tantum  obstragulis^  sea  et 
totis  socculis  addunt. 

^  MulUU  Vid.  Fest. 

^Dictiautem  a  colore  rubro,  qualis  est  mullipiscis, 
Nisi  potius  pisces  de  calceis  nominati.  Plin.,  lib.  i\, 
cap.  17:  Nomen  his  Fenestella  a  colore  mulleorum 
calceamentorum  datum  putat. 

^  SolecB.  Vid.  Agellii  verba  dudum  ad  Crepidas 
citata. 

'  Soleasmateriales,  —  Ifa^enarias  dixissetPIinius, 
ut  lib.  VII,  cap.  56. 


ETTHOLOGIARUM  LIB.  XX. 

j  rubro,  qualis  est  mulli  piscis. 
11.  ^SolecB  sunt,  quibus  t: 


706 


B 


tantum  pedum  plantse 
teguntur,  dictse  a  solo  pedum.  Item  %  soleas  mate- 
riales  ex  materia  corio  inlecta. 

12.  Socci,  cujus  diminutivum  socelli,  appellati 
indc,  quod  saccum  habeant,  in  quo  pars  planta)  in- 
jidtur. 

CalicuUjB.,, 

h  Caligas,  vel  a  callo  pedum  dictae,  vel  quia  K- 
gantur,  Nam  socci  non  liganlur,  sed  tantum  inlro- 
mittuntur. 

13.  ^  Cemui  socci  sunt  sine  solo. 
Lingulati  l  quos  nos  foliatos  vocamus. 
Clavatiy  quasi  chalybati,  eo  quod  minutis  clavis, 

id  cst,  aculis  ^  sola  caligis  vinciantur. 

1  Peronesy  ei  m  sculponeas  rustica  calceamenta 
sunt. 

Baxea^,  calceamenta  mulierum  sunt. 

Corrigice  a  coriis  vocantur,  vel  a  colligationet 
quasi  colligicB, 

h  Caligulo;,.,  AI.,  Galigulce. 

I  Cemui,  Festus  :  Cernuus  calciamenti  genus,  Et 
fortasse  huc  referri  posset  vcrsus  Lucilii  a  Nonio 
citatus  : 

Cemuus  extemplo  plantas  convestit  honestas 
Quanquam  et  pro  inclinato  intelligi  possit,  ut  vult 
Nonius. 

j  Quos  nos  folleatos.  Hieronym.  in  epist.  ad  Eu- 
stach.  :  Apud  hos  affectata  sunt  omnia.  LamB  ma- 
niccB,  caligce  follicanteSj  vestis  crassior,  Et  paulo 
ante  :  Omnis  his  cura  de  vestibuSf  si  bene  oleant,  si 
pes  laxa  pelle  nonfolleat. 

^  Sola  caliais.  Sic  Manusc.  o.  Mcminit  clavorum 
caligarium.  Flin.,  lib.  ix,  cap.  17. 

*  Peroncs,  Serv.,  Mn.  viii :  Perones  rusticum  cal- 
ceamentum.  Vid.  Fest.,  Mulleos. 

m  Sculponeas,  Gato  de  Re  Rust. :  Sculponeas  bonas 
altemis  annis  dare  oportet.  Vid.  ctiam  Non. 


LIBER  VIGESIMUS. 

DE  PENU  ET  INSTRUMENTIS  DOMESTICIS  ET  RUSTICIS. 


493  CAPUT  PRIMUM. 
De  mensis, 

1.  Primus  Dsedalus  mensam  et  sellam  fecit.  ^  Co- 
quinae  apparatum  Apicius  quidam  primuscomposuit, 
qni  in  eo  absumptis  bonis  morte  voluotaria  periit,  et 
merito,  quia  is  qui  gulae  atquc  edacitali  servit,  et  ani- 
maai  et  corpus  interficit.  Ab  esu  ei  comesu  mensae 
factum  vocabulum.  Nullum  enim  alium  babet  usum. 

2.  ^  Torus  dicitur  a  tortis  herbis,  quae  accumben- 
lium  humeris  supponuntur. 

4ft#  c  stibadium  a  stipitibus  dictum,  quasi  sti- 
padium ;  sic  enim  prius  cccptum  est.  Accubitum  a 
cibo  vocatum,  **  quasi  ad  cibatum  epularum. 

3.  •  Convivium  apud  Graecos  a  compotatione  oujjl- 
ic^ffwv.  Apud  nos  vcro  a  convictu  rectius  appellatur, 

*  Cap.  I.    Coquinas  apparatum  Apicius.  De  quo 
Senec.  ad  Albinam  matrem,  cap.  10. 
•*  Torus  a  tortis  herb.  E  Serv.,  Jln.  u. 
c   Stibadium  a  stipitibus  dictum.  Quibus  vel 


quia  viiae  collocutionem  habet.  Itcm  convivium 
a  multitudine  convescentium;  nam  privata  mensa 
viclus  est,  convivium  non  est.  Gonvivii  triplex  est 
modus  :  discumbendi,  edendi,  ct  bibendi.  Discum- 
bcndi^  ut :  Toris  jussi  discumbere  pictis.  Edendi  et 
bibendi,  ut : 

Postquam  prima  quies  epulis,  mensseque  remotse, 
Crateras  magnos  statuuni,  ct  vina  coronanl. 

CAPUT  II. 
De  escis* 

1.  Cibus  dictus,  quia  capiturore;^\e,\x{iesca^  quia 
eam  os  capit. 

Victus  proprie  vocatur,  quia  vitam  retinet,  unde 
et  ad  cibum  vocare,  invitare  dicilur. 

2.  Alimonia  dicitur,  eo  quod  cjus  sumptu  corpus 

adcllQali  edebant.  Stipibus  tamen  liabcnt  libri  dc  me- 
liore  nota. 

d  Quasi  ad  cibitum,  AL,  ad  cubitum.  Chacon,  ad 
cibatum, 

e  Convivium  apud  Grascos.  E  Hieronym.,  in  Isai,  i. 


707 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  BPISGOPI 


708 


alatur.  Hanc  juvencs  accipiunt  ad  incrcmentam,  se- 
oes  ad  perseverantiam.  Neque  enim  subsistcre  pote- 
ril  caro,  nisi  confortetur  alimentis.  Alimentum  enim 
est  quo  alimur,  ^  alimonium  alcndi  cura. 

3.  Affluentia  nuncupata,  quasi  rei  nimium  exube- 
rantis  effusio,  ultra  quam  salis  est,  modusqne  non  est. 

4.  Opulentia  ab  ope  dicta  est,  quam  si  disculias, 
invenies  eam  tenere  modum.  Nam  quomodo  opitula- 
Inr  quod  nimium  cst,  cum  incommodius  sit  ssepe 
quam  parum  ? 

5.  Epulm  ab  opulentia  rerum  dictae.  Epulse  aulem 
simplicesin  duo  necessaria  dividuniur,  panem  et  vi- 
num,  et  in  duo  superflua,  quae  terra  et  mari  vescendi 
caasa  exquiruntur. 

495  6.  b  Dapes  autem  rcgum  sunt,  epulas  priva- 
torum. 

Delicias  nuncupalae,  quod  iis  delectentur  homines, 
easque  suaviler  appetant. 

7.  Pulmentum  vocaiur  a  pulte,  sive  enim  sola 
puUis,  sivc  quid  aliud  ejus  permistione  sumatur,  pul- 
mentum  proprie  dicitur. 

8.  Satietas  autem  et  ^  saturitas  sibi  differunt. 
Nam  satietas  ex  uno  cibo  dici  potest,  pro  eo  quod 
satis  sit;  saturitas  autem  a  saiura  nomen  accepit, 
quod  est  vario  alimcntorum  apparaiu  compositum. 

9.  Crapula  est  inimoderala  voracilas,  quasi  cruda 
epula,  cujus  cruditaie  gravatur  cor,  et  slomachus 
indigestus  cfficitur.  Immoderata  enim  voracilas  vi- 
tium  cst,  sed  tantum  id  salutis  est,  quantum  susten- 
talioni  naturaeque  sufficiat. 

10.  d  Jantaculum  est  primus  cibus  quo  jejunium 
soiviiur,  unde  ctnuncupatum.  Nigidius:  Nos  ipsije- 
junia  jantaculis  levibus  polluimu^. 

11.  Prandium  ab  apparatu  edendi  dictura;  proprie 
aulem  vctcres  prandium  vocabant  omnium  militum 
cibum  antc  pugnam,  ^  unde  cst  illud  ducis  allo- 
quium :  Prandeamus,  tanquam  ad  inferos  cxnaturi, 

12.  '  Merenda  est  cibus  qui  declinante  die  sumi« 

«  Cap.  n.  Alimonium  alendi  cura.  Varro,  i  de 
Re  Rust.,  cap.  8  :  Ubi  natura  humida  ibi  altius  vitis 
attollenda  quod  in  partu  et  alimonio  vinum  non  ut 
in  caiice  qucerit  aquam^  sed  solem. 

*»  Dapes  regum  sunt,  E  Serv.,  Ma.  i,  ad  vers. 
Qui  dapibus, 

«  Saturitas  a  satum,  Vid.  Fest.  in  Satura, 

^  Jantaculum.  Ita  meliorcs  libri,  et  apud  Festum 
in  Silatum,  Itcmque  in  Abbrcviatoris  Pauli  manu- 
scripto  libro,  non  ut  in  vulgatis  jentaculum. 

«  Unde  estilludducis.  Leonidae  Spartanoruro  du- 
cis,  apud  Justin.  cl  Cicer.,  Tuscul.  i. 

^  Merenda  cib.  q.  d,  sum.  Non.  :  Merenda  cibus 
Qui  post  meridiem  datur.  Gloss.,  merenda,  cL^kjxo^ 
d6iXiv(Sv.  Calpurnius :  Sercecumvenerithoramerendce, 

8  Itemmerendare,  quasimeridie  ^(/«r(?.Nehocqui- 
dcm  auctorccaret.  Fesi. :  Merendamaniiqui  dicebant 
pro  prandio,  quod,  scilicet,  medio  die  caperetur. 
Tamenadhuc  eadem  dc  re  alitcr  cap.  scquent.  hido- 
ru8. 

^  Annona  tractum,  ctc.  Nihilo  melius  Suid.  in 
VOCe  N(Svvai :  Aoxouat  xa\  «ap'  aux^t;  '^i^tMai  ai  ivvdvat, 
»(  oTov  dvdi  Ta(  v^Svva;  ^tdofxsvat. 

'  Apud  Veteres  enim  solitum  erat  in  propatulo, 
Valer.,  lib.  ii,  cap.  1,  et  Macrob.,  lib.  ni,  cap.  17, 

j  Quam  vespemam  antiqui  dicebant.Vesi, :  Ccsna 


H  tur,  quasi  post  meridiem  4SA  edenda,  etproxima 
coense.  Unde  et  antecomia  a  quibusdam  vocantur. 
» Itcm  merendare,  quasi  meridie  edere. 

13.  ^  Annona,  tractum  est  atempore  quo  Romani 
vetercs  ad  cibos  advocabantur,  sic  Martialis  : 

Imperat  cxcelsos  frangere  nona  toros, 
quod  et  usque  hodie  Persae  faciunt. 

14.  Cosna  vocaiur  a  communionevesceQtium,  xotv^ 
quippe  Graeci  commune  dicunt.  Unde  et  eommuni" 
cantes,  quod  communiter,  id  est,  pariter  conveniant, 
^  Apud  veteres  enim  solitum  erat  in  propatulo  vesci, 
et  communiler  epulari,  ne  singularitas  luxuriam  gi- 
gnerct.  Est  autem  coena  vcspertinas  cibus,  quam 
i  vespernam  antiqui  dicebant.  ^  In  usu  enim  non 
erant  prandia. 

B  15.  Panis  dictus,  quod  cum  cibo  apponatur,  vcl 
quod  omne  animal  eum  appetat ;  nav  enim  Graece 
omne  dicitur.  Cibarius  esl  qui  ad  cibum  servis  datur, 
nec  dclicatus. '  Fermentatius  fermentis  confectas* 
Azymus  non  fermentatus.  Nam  dfCu{io(  est  stne  fer~ 
mento,  sincerus.  Acrozymus,  lcviter  fermentatas, 
quasi  acroazymus.  —  Siligineus  panisa  frumenti  ge- 
nere  nuncupatur.  Siligo  enim  genus  est  tritici ;  ^  fiii* 
bidus,  recoctus,  et  rubefactus.  SubcineriUus,  cinere 
coctus,  497  et  revcrsatus.  »  Ipse  est  et  focatius, 
Clibanitius  in  testa  coctus. 

16.  •  Spongia,  panis  aqua  diu  malaxatas,  similam 
modicam  accipit,  ct  fermentum  modicum,  et  habet 
humectalionis  plusquam  omnis  panis.  Unde  et  spon- 
gias  nomcn  acccpit. 
0  17.  Placentoi  sunt  quae  fiunt  de  farre,  qoas  alii 
liba  dicunt,  co  quod  libeant,  et  placeant. 

Laganum  cst  lalus  ct  tcnuis  panis,  qui  primum 
in  aqua,  postea  in  olco  frigitur. 

18.  P  Dulcia  suDt  genera  pistorii  operis,  a  sapore 
dicta.  Melle  cnim  asperso  sumuntur. 

^  Crusta  est  superficies  panis,  Ipsa  et  fragmenta, 
quia  dividitur,  ut  fracta. 

avud  antiquos  dicebatur,  quod  nunc  est  prandium; 
Vespema,  quam  nunc  cosnam  appellamus.  Item  in 
Vesperna :  VespernaapudPlautumcasnaintellmtur. 

^  In  usu  enim  non  erant  prandia.E  Scrv.,^n.  iv, 
ad  vers. 

Nunc  cadem  labcnte  die  convivia  quserit. 

'  Fermentatius,  Ita  pleriqueGoth.,  ut  clibaniHus, 

et  focatius, 

n     "  Rubidus,  recoctus,  et  rubefactus.  Festus  :  flti- 

"^  bidus  apud  Plautum  panis  vocatur  parum  coetus^ 

sed  locus  eCasina  abeo  citatus  Isidoro  poliasf^vet. 

^  Ipse  est  et  focatius.  Vui^o,  hogaza, 

^  Spongiapanis  aqua  diutius  malaxatus,  Itame- 
liorcs  hbri,  ct  malaxandi  vox  citatur  a  Zanch.  ex  Var- 
rone. 

p Dulcia  AI.,  dulciamina,  haud  male.  Hieronymas, 
in  Vita  sancli  Pachomii :  Qui  ante  fores  convivii  egrc' 
dientibus  fratribus  erogat  dulciamina,  in  tribueudo 
meditetur  aliquid  de  Scripturis.  Hinc  duldarii. 
Glossar.  Y^u^po^p<^'^?T  dulciarius.  lii  TuXaxouvrdpioc 
placentarius,  dulciarius, 

«  Crusta  est  superf.  p.  Dc  crusto  et  crusta,  vid. 
Serv.,  Gcorg.  iii,  ^En.  vii,  el  Varro,  lib.  iv.  Hoc 
autcm  loco  tantum  retinuimas  quse  in  vctustioribus 
iibris  invenimus. 


709 


ETYMOLOGIARUM  LIB.  XX. 


7i0 


iSttnt/a... 

19.  Amolum  flos  farioae  tenuissimam  prsB  levitale 
de  mola  egestum,  uode  et  appellatum,  quasi  a  mola, 

Farina  et  furfures  a  farre  dictae,  cujus  sunl  pur- 
gamenta. 

PolHs..» 

Fermentum  ^fervore  nuncupatum,quod  plusuna 
hora  non  potest  contineri.   Crescendo  enim  excedit. 

20.  Cames  diclee,  quia  charas  snai,  sive  a  creando, 
unde  et  489  a  Grsecis  xpta<  vocalur. 

•  Crudumj  quod  sit  cruentumj  est  enim  cum  san- 
^ine. 

21.  Coctum,  quasi  coactum,  id  est  ab  igne  etaqna 
violenti  modo  actum,  iisuique  comestionis  aptum. 
»  Sed  et  multi  temporis  aliquid  coctum  yocatur. 

22. '  Assum,  quod  ardeat,  quasi  arsum, 
.  ^  Elixumy  eo  quod  in  aqua  sola  decoquitur.  Lixa 
enim  aqua  dicitur,  ab    eo  quod  sit  soluta,  unde 
et  soluiio  libidinis  Ivjsus,  et  membra  loco  mota  luxa 
dicuntur. 

23.  Frixum  a  sono  dictum,  quando  in  oleo  ardet. 
Salsum^   quasi  sale  asper^um,  dcmplis  e  medio 

syllabis  tribus. 

Rancidumj  ex  vitio  nuncupatum,  quod  raucos 
effieiat. 

24.  Succidia, cames  in  usum  repositae,  a  succidendo 
dictae. 

•  Lardum,  co  quod  in  domo  repositum  conserva- 

tur.  Nam  antiqui  domos  lares  dicebant. 

'  Taxea  lardum  est  gallice  dictum,  Undc  Afranius 
in  Rosa  * 

Gallum  sagatum,  pingui  pastum  taxea. 

25.  Axungia,  ab  unctione  vocata. 

Sebnmy  a  sue  dictum,  quasi  suebum,  quod  plus 
pinguedinis  hoc  animal  habeat. 

26.  s  Offa  est  proprie  frustum  dentium,  cujus 
diminntivum  ofellam  facit.  Unde  et  offarii  coci, 
quia  particulatim,  id  est,  offatim  excoquunt.  *>  Nunc 

•  Crudum quod  sit  cruent.Secv,,  Ma,  x;  Crudum 
per  costas  exigat  ensem  :  —  Crudelem ,  cruen^ 
tum, 

•»  Sed  et  mulii  temporis  coctum.  E  Serv.,  Mn,  xi, 
ad  vers.  Solitum  nodis^et  robore  cocto. 

•  Assum,  q,  arsum,  Recte,  quamvis  Varroni,  As* 
sum,  auod  ab  iani  assudescat,  dictum  placeat. 

^  Etixum..,  lixa  enim  aqua. ^ionms: Elixum  quid- 
quid  ex  aqua  mollitur,  nam  lixam  aquam  veteres 
dixerunt. 

•  Lardumyeo  quod  indom.  rep,  At  Macrob.,  lib. 
VII,  cap.  8.  Lardum^  quasi  longe  aridum,  opinor^ 
vocamus. 

'  Taxea,  Hinc  fortasse  apud  nos  tocino,  atquo 
etiam  tassaio. 

e  Offa...  cujus  diminutiv.  ofella.  Serv.,  iEn.  vi: 
Melle  soporatam,  et  medicaiis  frugibus  offam. 
Binc  est  diminutio  ofella ,  sed  fnon  geminat.  in  di- 
minutione  enim  mulia  mutatur. 

^  Nuncoffa  est  latraniium.  In  Placidi  glossis,  Offa 
latrantium  est;diminutivum  offellam  facit,qua^siin 
oscanijaciatur^saiiaiusillicocompescitur^etsilescit. 

•  Pulpa  dicta  quia  cumpulte.  Nam  pulie  (ail  Pli- 
nius,  Hd.  xvn,  cap.  8),  non  pane  vixisse  longo  tem- 
porCf  Romanos  manifestum  est,  quoniaminde  pul- 
mentaria  hodiequedicuntur. 


a  offa  latrantium,  quia  si  in  os  canis  jacilur,  satiatus 
'^  illico  compescitur,  et  silescit. 

M9  27.  Frustum  vocatum,  quod  capiatur  a  fru- 
mine.  Est  enim  frumen  summa  pars  gula^. 

^  Pulpa  dicta,  quod  cum  pulte  olim  mista  vesce- 
batur,  unde  et  pulmentum,  et  pulmentarium  dici- 
tur.  J  Pulpa  autem  est  caro  sine  pinguedine,  dicta, 
opA^palpitet^  resilit  enim  saepe.  Hanc  plerique  viscum 
vocant,  eo  quod  glutinosa  sit. 

28.  LucaniccB  diclse,  quod  prius  in  Lucania  factae 
sunt. 

Farcimen,  capo  concisa,  et  minuta,  quod  eo  in- 
testinum  farciatur,  hoc  est,  impleatur,  cum  aliarum 
rerum  commistione. 

29.  ^  Minutal  vocatum,  quod  fiat  de  piscibus,  et 
l^  isiciis,  oleribusque  minutatim  concisis. 

^  Afratum,  quod  Laiine  spumeum  vocatur,  off poc 
enim  Graece  spuma  dicitur. 

"*  Martisia  in  moriario  ex  Jpisce  fiunt,  unde  et 
nominata. 

30.  ^  Isocen  piscem  quemdam  vocant,  ex  quo 
primum  isicia  facta  sunt,  et  quamvis  ex  alio  genere 
piscium  fiant,  initium  tamen  piscis  vocabulum  dedit. 

31.  Galaticce  a  colore  lacteo  nominalse.  Graeci  enim 
I^Xa  lac  dicunt. 

490  Sphasra  a  rotunditate  Graeco  vocabulo  appel- 
latur.  Quidquid  enim  in  rotundum  formatur  o^atpa 
a  GraeciS  dicitur. 

32.  Jus  coquinse  magistri  aytir^  nuncupaverunt, 
quia  ea  lex  condimentiejus.Hoc  Grseci  Cojibv  vocant. 

p  33.  Caseus  vocatur,  quod  careat  sero^  quasi  ca- 
reum.  Nam  serum  ei  omne  deducitur,  <>  ut  ponderi- 
bus  arguatur. 

P  Colostrum,  lac  novum,  quod  neutri  genens  est. 

34.  Lac  a  Grseco  sermone  derivatum  est  pro  can- 

dore.  Grseci  enim  ftlbum  Xeuxbv  dicunt,   lac  vero  et 

sanguis  quod  nutrit  et  quod  nutntur.  Nam  lacte : 

<inutrimur,  vivimus  sanguine. 

i  Pulpa  est  caro  sinepinguedine, . .  g lutinosa.  Ea- 
dem,  sup.,  lib,  xi,  cap.  1. 

^  Minutal.  Juven.,  satyr.  14  : 

Hesiernum  solitus  medio  servare  minutai 
Sepiembri. 

1  Afratum.  AI.  yAfrotum.  Africia  etiam  apud  Ar- 
nob.,Iib.  VII.  Gcnuslibi  essevidetur,autcerte  pullis. 

■»  Martisia,  Ex  hoc  loco,  opinor,  Martifrium  retu- 
lit  in  Icxicon  suum  Alphonsus  quidam  Palentinus 
D  (cui  quantum  tribuendum  sit,  alii  viderint).  IUud 
constat,  multa  eumex  Isidoro  descripsissc.  Is  ergo  : 
Martifrium  genus  (inquii)  condimenti  ex  piscibus.Vi 
videri  alicui  possel  Martyphrium  Gr«eca  vox,  est 
enim  a^puYi  pisciculuSf  de  quo  Athenseus,  lib.  vii. 

»  Isocen..,  Isicia.  Arnob.,  lib.  vii  :  Quid  sibi  hasc 
volunt,  apexabo,  Isicia,  silicernium,  longano  ?  Qum 
sunt  nomina,  et  farciniinum  genera,  hirquino  alia 
de  sanguinCy  commistis  alia  incu*lcata  pulmonibus. 

®  Ut   ponderibus  arguatur.  Seri  nihil  remanere. 

p  Colosirum  lac  novum.  Serv.,  eclog.  2  :  IIoc  vero 
laudabile  est,  quod  quis  habeat  lac  novum^  id  est, 
coloUrum,  quoa  neutri  genei*is  est. 

<J  Lacte  nutrimury  vivimus  sang.  Idem,  iEn.  iii  : 
Animamque  sepulcro  condimus  :  Lacte  corpus  wu- 
tritur  post  animm  conjunctionem,  et  anima  sine 
sanguine  nunquam  est. 


711 


S.  ISIDORI  HISPALENSB  EPISCOPI 


712 


35.  Quactum,  quasi  coactum,  et  quas  coagula"  •  sincerum  cst,  sicut  cl  aquam  meram,  nulli  ulique 


ium.  Accepta  enim  sccum  alia  specie  coagulat. 

36.  Mel  Graecae  appcllationis  cst,  quod  ab  apibus 
nomen  habere  probatur.  Nam  apis  Graece  {iiXi<jaa 
dicilur.  *  Antca  autem  mella  dc  rore  erant,  invcnie- 
banlurquc  in  arundinnm  foliis,  undc  Yirgilius : 

Protinus  acrii  mellis  coclcstia  dona. 
>»  Siqaidem  hucusquc  491  in  India  el  Arabia  colliga- 
tum  reperitur,  ramis  inhaerens  in  similitudinem  salis. 
Omne  autcm  mel  dulce  dicitur.  ^  Sardum,  amarum 
est  absinthii  causa,  cujus  copia  cjus  regionis  apes 
nutriuntur. 

37.  Favus  vocatnr,  quia  comeditur  magis  quam 
bibitur  :  ^orferv  enim  Graeci  comedere  appcllanl. 
d  Aiunt  autem  medici,  ct  qui  de  humanorum  cor- 
porum  scripsere  naturis,  praecipucque  Galenus,  in 
libris  quorum  litulus  est  7cgp\  (q\a{,  puerorum  et 
juvenum,  ac  pcrfcclae  aetalis  virorum  mulierumque 
corpora  insito  calore  fervere,  et  noxios  esse  iis  a^ta- 
tibus  cibos  qui  colorem  augeant,  sanitalique  condu- 
cere  frigida  quaeque  in  esum  sumere,  sicut  contrario 
senibus,  qui  pituita  laboranl  ct  frigore,  calidos  cibos 
et  vina  vetcra  prodesse. 

CAPDT  III. 
De  potu, 
1.  Potio  a  Graeca  derivatione  vocatur.  Hanc  enim 
illi  irdtov  dicunt. 

°  Aqua  gcacralitcr  vocata,  quod  superficies  ejus 
(equalis  sit,  hinc  et  asquora;  quam  inde  rccentem  di- 
cimus,  quia  non  csl  utilis  vetusta,  ut  vinum,  sed 


B 


rci  mistam.  Hinc  et  merenda,  quod  antiquilns  id 
temporis  pueris  operariis  cibns  panis  merus  daba- 
tur,  aut  quod  meridicnt  eodcm  tempore,  id  est, 
soli,  ac  scparatim,  non  ut  in  prandio,  aut  in  coena 
ad  unam  mcnsam.  Inde  crcdimas  etiam  illud  tem- 
pus,  quod  posl  medium  diem  est,  e  meridiem  ap- 
pellari,  quod  purum  sit. 

4.  Mustum  est  vinum  e  lacu  statim  sublatum.  Di- 
clum  autem  creditur  mustum,  quod  in  se  limum  et 
terram  habeat  mistam.  ^  Nam  mus  terra,  unde  ct 
humus,  Cujus  tanla  vis  fervoris  esl,  ut  vasa,quamvis 
grandia,  ex  eo  plena,  absque  spiramine  relicta,  illico 
disrumpat. 

5.  >  Roseum  vinum,  id  est,  cum  rubore.  Rosa 
enim  rubet. 

j  Amineum  vcro,  quasi  sine  minio,  id  est,  sine 
rubore,  nam  album  est. 

Succinatium  succinae  gemmae  simile  est,  id  est, 
fulvi  coloris, 

6.  Limpidum  vinum,  id  est,  perspicuum,ab  aqua 
speciedicium,  quasi  lymphidum,  Lympha  enim  aqm 
est. 

Turbidum,  quasi  terbidum,  l\  cst,  terra  eom- 
mistum,  quod  est  faecc. 

Fa/^mum  vinum  vocatuma  Falema  regione  Cam- 
paniae,  ubi  optima  vina  nascuntur. 

493  7.  ^  Colatum,  vas  proprium  nuncupant  in 
quo  dcportatur. 

'  Gazetum  vcro  a  rcgione,  unde  defertar.  Gaxa 


stalira  sublata  de  fluminc,  fonte,  vcl  puteo  :  fetescit  r  enim  oppidum  csi  Palaestinae 

.       .._  "  «n     r^/* X t J?_J» 


cnim  vetusta. 

2.  Vinum  inde  dictum,  quod  ejus  potus  venas 
sanguine  cilo  repleat.  Hoc  alii,  quod  nos  cura  solvat, 
Lyceum  appellant.  Yetercsvinum  t;^nenum  vocabanl. 
Scd  postquam  inventum  est  virus  Icthiferi  succi, 
hoc  vinum  vocatum,  illud  venenum.  Unde  et  Hie- 
ronymus  in  libro  qucm  de  Virginitate  conservanda 
scripsit,  adolcscentulas  dixit  ita  vinum  deberc  fu- 
gcrc,  ut  venenum,  ne  pro  aetatis  calore  ferventi 
499  bibant,  ct  pereant.  Indc  e8t,quod'  apad  vete- 
res  Romanos  feminae  non  utebantur  vino,  nisi  sacro- 
rum  causa  certis  diebus. 

3.  Merum  dicimus,  cum  vinum  purum  significa- 
mus.  Nam  merum  dicimus  quidquid  purum  atque 

^  Antea  mella  de  rore  erant.  Bx  eod.,  initio 
Georg.  IV. 
'  ^  Siquidem  hucusque  in  Ind,  E  Dioscor.,  lib.  ii. 

^  Sardum  autem  amar .  Ex  eod. 

^  Aiunt  Medici...  prodesse,  Ex  Hieron.,  cpist.  x. 
Ad  Puriam,  de  Viduitate  servanda. 

*  Cap.  HI.  Aqua.,,  quod  superficies  ejus  asqua' 
lis,  Ita  Varro  :  Aqua,  quod  (eaua  summa, 

'  Apud  Veteres  Rom,.,  diehus.  E  Serv.,  iEn.  i, 
ad  vers. 

Primaque,  libalo,  summo  tenus  attigit  ore. 

«  Meridiem  appellari;.  quod  purum.  Idem,  sup., 
lib.  III,  cap.  41,  et  v,  cap.  30,  el  xiii,  cap.  1. 

^  Nam  mus  terra  est.  Ita  eiiam  lib.  xii,  cap.  3. 

*  Roseum,  —  Rosete  vocant  nostri. 

j  Amineum,.,album  est.E  Serv.,Georg.n,ad  vers.: 


^  Infertum  yinum  dicitur,  quod  altario  Iibatur,at- 
quc  offertur. 

"  Spurcum,  quod  offcrri  non  licet,  aut  cui  aqoa 
admista  cst,  quasi  spurium,  hoc  est,  immundum. 

8  "  Honorarium  vinum,  quod  regibas  et  potenti- 
bus  honoris  graiia  offerlur.  Caio,  de  innocenlia  sua: 
Cumessem  in  provincia  legatus,  complures  ad  prte- 
tores  et  consules  vinum  honorarium  dabant,  nun- 
quam  accepi,  ne  privatus  quidem. 

9.  P  Crucium  vinum  cstinsuave,  quodsenri  potant. 

Acetum,  vel  quia  acuhim,  vel  quia  aquatum, 
Vinum  enim  aqua  mistum  cito  in  hanc  saporem  redi- 
gitor.  Unde  et^  acidum,  quasi  aquidum. 

Conditum  vocatum,  quod  non  sit  simplex>  sed 

Sunt  etAminece  vites. 

*•  Colatum  vas  prop,  Serv.,  Georg.  ii,  ad  vers. :  Tu 
spisso  vimine  qualost  Colaq.  prelor.  : —  Qualesper 
quos  vinum  defluit,  auiet  ipsi  a  colando  dictisunt. 

^  Gazetum,  Sidon.  ApoIIinar. :  Vinamihinonsunt 
Gazetica,  Chia,  Falema. 

™  Infertum,  Sic  omnes  libri.  Sed  inferium  lege- 
bat  vir  doctissimus,cujusmeminere  Festus,  et  Aroob.y 
lib.  vii,  ei  Galo,  cap.  34.  De  fereto,  vel  ferto,  nA. 
sup..  lib.  VI,  cap.  19. 

°  Spurcum  quod  offerri  non  licet.  E  F^st. 

*  Honorarium.  Frumenti  quoque  honorarii  meminit 
Cicero  in  Pisoniana. 

p  Crucium  vinum.  Festus  :  Crucium,  quod  cru- 
ciat ,  unde  Lucilius  vinum  insuave  crucium  dixit* 

4  Et  acidum,  q,  aquidum.  Quffi  post  baee  legim- 


713 


ETYMOLOGIARUM  UB.  XX. 


714 


lur    in    commislione   pigmenlorum  compositum.  ||  ex  succo  iriiici  per  arlem  confecla.  Susciialur  enim 
in  a  in^in*.,^  «QtnntiA  A  inrU.  jgnea  iilavis  germinis  madefacUe  frugis,  ac  deinde 

siccatur,  el  post  in  farinam  redacta  molli  succo  ad- 
miscetur,  quo  fermentato,  sapor  austeriuiis  et  calor 
ebrietatis  adjicitur.  Quae  fit  in  iis  parlibus  Hispani», 
cujus  ferax  vini  locus  non  est. 
F<Bx  dicla,  quod  sese  vasis  emergendo  affigat. 

19.  Garum  est  liquor  piscium  salsus,  qui  olim  con- 
ficiebalur  ex  pisce  quem  Graeci  Yapov  Tocabanl,  et 
quamvis  nunc  ex  infinito  496  genere  piscium  fial, 
nomen  tamen  pristinum  reiinet,  a  quo  inilium  sump- 
sil. 

20.  Liquatnen  dictum,  eo  quod  soluti  in  salsamento 
pisciculi  eumdem  humorem  liquant,  cujus  Ilquor  ap- 
pellalur  salsugo,  vel  muria. 

g     Proprie  autem  muria  dicitur  aqua  sale  commi- 
sta,  effectaque  gustu  in  modum  maris. 

21.  Succi  dicti,  quod  sacco  exprimuntur,  ut  pti- 
sanae. 

Ptisance,  zema,  opozema,  Grseca  vocabula  sunt. 

CAPUT  IV. 
De  vasis  escariis. 

1.  Vas  dictum  a  vescendo,  quod  in  eo  escaeappo- 
nantur.  Ciyus  diminutivum  vasculum,  quasi  vescu-^ 
lum, 

2.  FicHlia  dicta,  qaodfiant,  eifingantur  ex  terra. 
Fingere  enim  est  facere^  et  formare^  et  plasmare ; 
unde  et  figuli  dicuntur.  Et  vas  fictile  dicitur,  non  fi- 
ctum  illud  quod  mendacium  est,  sed  quod  formatur 
ut  sit,  et  habeat  aliquam  formam,  unde  et  Aposto- 


10.  ^  Lactatum,  estpotio  e  lacte. 
Mulsum  ex  melle  mistum,  Est  enim  potio  ex  aqua 

et  melle,  quod  Graeci  (uXCxpaTov  vocanL 

11.  <>  (JEnomelum,m\xsiVLm  melle admistum,  vehe- 
menlerque  agitatum  atque  commotum. 

Hydromelum,  quod  fiat  ex  aqua  et  malis  494  Ma- 

tianis. 

« Saccatum,  liquor  est  aquae  fseci  vini  admistus,  et 
sacco  expressus. 

*  Lorea 

12.  Oxymeli  appellatum,  quod  aceti  et  mellisper- 
mista  conficitur  materia,  unde  et  dulcedinem  retinet 
et  acorem. 

Rhodomeli  dicitur,  eo  quod  in  succo  rosse  mel  ad- 
misceatur. 
Melicratum,  vinum  melle  mislum. 

13.  Medus,  quasi  melus,  quia  ex  melle  fit,  sicut 
calamitas  pro  cadamitas. 

*  Fa^cula,  uva  pinguis,  decocta  usque  ad  crassitu- 
dinem  mellis,  ac  refrigerata  uiilis  stomacho. 

14.  '  Passum^  quidquid  ex  uva  passa  compressum 
efDuxerlt.  Diciiur  auiem  passum  a  patiendo.  Nam 
percutituruva  siccior,et  decoquitur,et  inde  fitpassum. 

K  Defrutum  dicium  est,  quod  defraudetur,  et  quasi 
fraudem  patiatur. 

15.  Carenumy  eo  quod  fervendo  parte  careat.  Ter- 
tia  enim  495  parte  musli  amissa,  quod  remanserit 
carenum  est,  cui  conlraria  sapa  est,  quse  fervendo 
ad  (ertiam  redacta  descenderit. 


16.  ^  Sicera  est  omnis  potioquse  extravinum  ine-  Q  lus  dicit :  Nunquid  didt  figmentum  ei  qui  sefingit: 
briare  polest.  Cujus  licet  nomen  Hebraeum  sit,  ta-      Quaremesicfecisti? 


men  Latinum  sonat  pro  eo  quod  ex  succo  frumenti 
vel  pomorum  conficiatur,  aut  palmarum  frnctus  in 
liquorem  exprimanlur,  coctisque  frugibus  *  aqua 
pinguior,  quasi  succus  oolatur,  ei  ipsa  potio  sicera 
nuncupatur. 

17.  i  Cervisia  a  Cerere,  id  est,  fruge  vocata.  Est 
enim  potioexseminibus  frumentivario  modo  confecta. 

18.  C^/ta,a  calefaciendo  appellata.  Est  enim  potio 


3.  ^  Fictilia  vasain  Samo  insula  prius  inventa  tra- 
duntur,  facta  ex  creta,  etindurataigne,  unde  et  5a- 
mia  vasa.  *  Postea  inventum  est  rubricam  addere,  et 
ex  rubra  creta  fingere.  ^  Antiquiorem  autem  fuisse 
(dicunt)  usum  fictilium  vasorum,  quam  fundendi  seris 
497  aut  argenii.  °  Apud  Veteres  enim,  nec  aurea, 
necargentea,sed  fictilla  vasa  habebantnr,  sicut  ad  vina 
doliis  excogitatis,  ad  •  aquas  amphoris,  hydriis  ad 


Editis,  interpretationem  loreae,  quse  paulo  post  nuda 
relicta  est,  pulabat  Chacon,  cui  assensi  sumus* 

*  Lactatum  est  potio  e  lacte.  PIin.,lib.  xxxiii,  cap. 
2,  Muraenas  lactatu  pinguescere  dixit. 

»»  OEnomelum,  Yia.  Pallad.  in  Octob.  ^  ^ 

'  Saccatum  liq,  est  aq.  f.  v.  a,  sacco  expressus.  n  I  Cervisia,,.  C^s/ta.  Hispaniensis  vox.  Pliniu8,lib. 
Non  deest  qui  duo  vini  generahoc  loco  confusa  putet,  D  xxii,  cap.  ult. :  Ex  iisdemfiunt  et  potus  zethum  in 
itaque  legat :  Saccatum  sacco  expressum.  Fxcatum     JEgypto,  ccelia^et  ceria  in  Hispania,cervisia^et  plu- 


^  Sicera  est  omnis  pot.  Ex  Hieron.,  epist.  2,  ad 
Nepotian.  Itaque  non  inscite  apud  Tertuflanum  pro 
13127  ebriaroen  legitur. 

« Aquapinguior,quasisuccus  colatur.  Hieronym.: 
Aquapinguior  coloratur. 


Uquor  est  aquce,  fceci  vini  admistus.  Nam  saccato  ne- 
gantaquam  admisceri,  et  fsecati  memincre  Cato  et  Pli- 
nius. 

^  Lorea.  Est  vilis  potus  servis  aptus,  quia  aquala- 
vantur  uvae  in  torcularl  post  expressum  vinum.  His 
enim  verbis  aliunde  evocatis  cxpleri  hanc  lacunam 
placebai  Chaconi. 

*  Fcecula...utilis  stomacho.  Horat.,  lib.  ii,8atir.8: 

Qualia  lassum 
Pervelluni  stomachum,  siser,  halec,  faecula  Coa... 

'  Passum.  Ex  Pallad.,  in  Octob.,  cap.  19. 

K  Defrutum,  carerum,  sapa.  Ex  eodem ,  cap.  18. 
Apnd  quem  a  defraudando,  non  a  defervendo  legisse 
videiur  Isidorus. 

Patr.  LXXXU. 


ra  genera  in  Gallia. 

^  Cap.  IV.  Fictilia  vasa  in  Samo  insula.  Ex 
Plin.,  lib.  xxxY,  cap.  12. 

*  Po^tea  inventum  et  ruhricam  addere.  Plinius  : 
Dibutadis  inventum  est  rubricam  addere,  aut  ex 
rubrica  cretam  fingere. 

n  Antiquiorem  autem  fuisse.  Ex  eod. 
»  Apud  Veieres...  sicutadvina.  Piin.  :  Etiamfic^ 
tilibus  vasis  ad  vina  excogitatis,  et  ad  aquas. 

•  Ad  aquas  amphoris.  ItaPollux,  lib.  x,  cap.  5,et 
Hesych.;  unde  etiam  interpres  vul^at.  Edit.,  xspd((jiiov, 
amphoram  aquae  reddidit.  Amphoris  vina  quoque  ser- 
van,  nihil  notius.  Horat : 

Parcis  deripere  horreo 
Gessantem  Bibuli  oonsulis  amphoram. 

23 


715 


S.  ISIDORI  HJSPALENSIS  EPISGOPI. 


716 


balnea,  ac  rcliquis,  qu?c  in  usibus  hominum  aul  rota  J|  Hinc  esl  illud  *-  velerum  disiichon  : 


fiunt  aut  manu  apiantur. 

4.  Argilla  autem  excocta  textce  vocabulum  suscipit, 
quia  dum  mollis  esset,efficitur  tesla,  nec  communicat 
cum  vocabulo  pristini  generis,  quia  quod  fuit  non 
est. 

5.  ^i^r^^ina  vasa,  ex  ilre/tomunicipioltaliae  dicun- 
tur,  ubi  fiunt ;  suntenim  rubra.  Dc  quibus  Seduhus  : 

Rubra  quod  apposilum   testa  ministrat  olus. 

6.  Samia  vasaquidam  putanl  aboppido  Samo  Grs- 
cia)  habere  nomen.  Alii  dicunt  cretam  esse  ItaHae, 
quse  non  longe  a  Roma  nascitur,  ^quae  samia  appel- 
lalur. 

7.  Ccelata  vasa  argentea,  vel  aurea  sunt,  signis 
eminenlioribus  iolus,  extrave  expressa  :  a  cxlo  vo- 
cata,  quod  est  genus  ferramenti,  quem  vulgo  ^  cilio-  g 
nmvocant. 

8.  <^  Chrysendeta  vasa  deaurata,  Graecum  est. 

*  Anaglypha,  quod  supcrius  sint  sculpta,  Grseci 
enim  avb)  sursumt  y^^?^^  sculpturam  dicunt,  id  est, 
mrsum  sculpta. 

9.  Discus,  antea  iscus  vocabatur  a  specie  scuti ; 
'  unde  ct  scutella.  Poslca  discus  vocatus,  quod  det 
escas,  id  est,  apponat.  A  quo  ct  discumbentes  dicli, 
sivc  dijib  Tcu  SCxsiv,  id  est,  quod  jaciant. 

10.  s  Messorium  vocatum  a  mensa  per  derivatio- 
nem  quasi  mensorium. 

499  Parapsis,  quadrangulum,  et  qaadrilaterum 
vaSy  id  est,  paribus  absidis. 
Patina,  quod  dispansis  patentibusque oris sil  lancis. 


Sum  cochleis  habilis,  et  nec  niinus  utilis  ovis. 
Nunquid  scis,  potius  cur  cochlare  vocor  ? 

14.  '  Trisceles  Graece  Latine  tripedes,  Qui  aulem 
quatuor  pedibus  insistunt,  abusive  dicuntur. 

15.  In  vasculis  autem  tria  quaeruntur  quae  placeaot, 
manus  arti6cis,  pondus  argenti,  splendor  metalli. 

4W  CAPDT  V. 
De  vaiis  potoriis, 
1.  Poculum  a  potandp  nominatum.  Est  enim  omne 
vas  in  quo  bibendi  cst  consuctudo. 

Phyalw  dictae,  quod  ex  vitro  fiant.  Tltrum  enim 
Graece  CoXgv  dicitar. 

2,Patercej  phyalic  sunt  dictae,vel  quodjin  ipsis  potare 
solemus,  vel  quod  patentes  sunt  dispansisqae  labris. 

3.  Crateraj  caiix  estduas  habens  ansas,  et  estGrse- 
cum  nomen :  dcclinaiur  autem  apad  eos,  hic  crater, 
"Nam  Lalinc  /i^ccra^^ra  dicitur.  Unde  Persius  :  Si 
tibi  crateras  rtr^f«^e...Virgilius  : 

Crateras  magnos  statuunt,  et  vina  coronant. 
°  Fiebant  autem  primum  a  conncxionibus  virgalto- 
rum,  unde  et  dictae  craterae  iizh  tou  xparerv,  id  esl, 
quod  invicem  se  tencant. 

4.  Cyathi  quoquc,  et  scyphi,  »  cymbia  et  ipsapo- 
culorumsuntgenera.  Exquibus  cymbia  pocala  dictt 
sunt  ex  similitudine  cymbce  navis. 

p  Amystis  species  poculi,  qua  ductim,  id  est^  uno 
spirilu,  bibitur. 

^  Baccea  primum  a  [Baccho,  quod  est  vinum,  no- 
minata,  postea  in  usibus  aquariistransiit. 


H.  ^  Gahata^  quasi  cavata^g  proc  littera  posita,  C     ^*  **  (^^^^ceSf  et  calathi,  et "  scalce  poculorum  gc- 


Hinc  et  concha^  sed  illa  cavata,  ista  concava ;  sic  et 
Graeci  haec  nuncupant. 

Scutella^  Siscuto  perdiminutionem :  est  enim  ejus- 
dcm  similis. 

12.  >  Apophoreta  aGraecis  a  ferendopoma,  velali- 
quid,  nominata>  cst  enim  plana. 

Salinum,  vas  aptum  talibus.  J  Idem  et  suhicaf 
quasi  salzica. 
Acetabulum,q}imacetaferum,  quod  acetum  ferat. 

13.  Colchlear,  ab  usu  prius  cochlearum  dictum. 

Et: 

Amphorae  fumum  bibere  institutae, 
Consule  Tullo. 

*  Aretina  vasa.  De  quibus  Martial.,  1.  xiv,  ep.  98. 
^  Quas  samiaappellatur,  Quoniam  de  Samiis  paulo  n 
ante  dixerat,  Samnia  hicquidam  reponebat.  Samni-  B  Serv.,^n.  i. 


nera  antea  ex  ligno  facta,  inde  et  vocata.  Graeci  enim 
omne  lignnm  xaXov  dicebant. 

500  Ampulla,  quasia  ampla  bulla;  simiJis  est 
enim  rotundiiate  bullis,  quae  ex  spumis  aquaram 
fiunt,  atque  ita  inflanlur  vento. 

CAPDT  VI. 
De  vasis  vinariis  et  aquariis. 
1 .  CEnophorus,  vas  ferens  vinum ;  oTvoc  enim  vinum 
csl,  de  quo  illud  est : 

^  Ycrtilur  oenophoris  fundus,  sententia  nobis, 

Idemet  sulzica,  Cujus  vocis  vestigium  alibi  nallam 
vidimus. 
^  Veterum  distichon.  Mart.,  lib.  in,  epig.  121. 
*  Trisceles  TpioxsXeFc. 
™  Cap.  V.  Nam  Latine  hcec  cratera..,  argenti.  E 


tes  cnim  non  longe  a  Roma. 

'  Qmm  vulgo  cHionem,  AI.,  cilicionem.  —  Sinzel 
a  nobis  dicitur. 

^  Chrysendeta.  Yasa  argeolea  aureis  cruslis  illiga- 
ta,  ail  Bavhus. 

"  Anaglypha,  Serv.,  ^n.  v :  Atque  aspera  signis: 
—  id  esty  sculpta  (inquit)  anaglypha. 

'  Ufide  et  scutella.  Et  scutula  Martialis  : 

Et  leves  scutulas,  cavasque  lances. 

«  Messorium,  Missorium.  Cod.  Ovet.  coUeg. 
^  Gabata.  Marlial. 

Transcurrunt  gabatae ,  volantque  lanccs. 

'  Apophoreta.  Ut  videantur  noo  tantum  muncra, 
aul  relii|uiae,  quae  e  conviviis  toUcrentur,  sed  vasa 
quoque  apopboreta  nomiaata. 


"  Fiebant  autem  a  primum  connexumibus  vif' 
aultor.  Quae  fortassc  craterae  dicebaniur,  de  quibas 
Nonnius. 

*  Cymbia...  navis,  E  Serv.  Mn,  v. 

p  Amystis.  Inde  dpiu(rr\  tcCveiv  dicant  Graeci  ano 
haustu  labris  non  clausis  bibere.  Horat. 

Ncu  mulli  Damalis  mcri 
Bassum  Threicia  vincat  amystide. 

4  Baccea.  AI.,  Bacchia,  Yulgo  bazia. 
«"  Calathi,  Yirgil.,  eclog.  v  : 

Yina  novum  fundam  calaiius  Arvisia  nectar. 

*  Scalce.  Quibus  (credo)  quasi  per  gradus  aqoa 
crepitans  desilirel,  qualia  multa  hoaie  fictilia,  et  vi- 
trea  vasa  fiunt. 

*  Cap.  YI.  Vertitur  oenophor.  fiind.  DiximaS|  lib. 


717 


ETYMOLOGiARUM  UB.  XX. 


718 


2.  *  Phlascce  a  Grseco  ?ocabulo  dicise.  Hae  pro- 
vehendis,  ac  recondendis  pbialis  primum  factae 
sunl,  unde  el  nuncupalae  sunl.  Postea  in  usum  vini 
transicrunt,  manente  Grseco  vocabulo,  unde  et  som- 
pserunt  inilium. 

3.  lagena  et  ^  sicula^  Grseca  nomina  sunt,  inflexa 
ex  parie,  ut  fierent  Laiina.  Illi  enim  Xdbprjvoc  nos 
lagenam^  illi  siciley  nos  siculatn  dicimus. 

Cantharus 

4.  Hydria  vasis  genas  aquatilis  per  derivationem 
vocata,  6Bttp  enim  Grsci  aquam  dicunt. 

«  Situla^  quod  sitientibus  apta  sit  ad  bibendom 
quod  vas  ^  Graeci  cadum  vocant. 

5.  *  Catinum  vas  fictile,  quod  melius  neutro  genere 
dicitur  501  quam  masculino,  sicut  et  salinum  di- 
citur  vas  aptum  salibus, 

'  Orca  est  ampborae  species,  cujus  minorc  voca- 
bulo  urceus,  diminutivo  urceolus  est. 
«  Scyphus  in  quo  manus  lavamus. 

6.  S^ola  est  orcarum  ordo  directus,  vel  vas  fictile 
vini,  apud  Syriamprimum  excogitatum,  sicut  ^  cilici- 
ses  a  Cilicia  nuncupatae,  unde  primum  advectae  sunt. 

Dolium 

7.  Cupos,  ct  cupas^  a  capiendo,  id  est,  accipiendo 
aquaSy  vel  vinum,vocatas  volunt,  unde  et  caupones. 

Utres  ab  utero. 

'  Mulgarium,  va^,  in  quod  mulgentur  pecora. 
Idem  et  mulctrumy  quod  in  eo  mulgeatur  lac. 

8.  Labrum  vocatum,  eo  quod  in  eo  lavaiionem  so- 
litum  est  fieri  infantum,  cujus  diminutivum  labellum 
Idem  et  alveum,  quod  in  eo  ablutionem  fieri  solitum 
sit. 

j  Pelves  vocalae,  quod  pedes  ibi  laventur. 

9  Siphon  vas  appellalum,  quod  aquas  sufflando 
fundat,  utuntur  50^9  cnim  hoc  Orientales.  Nam  ubi 
seDserint  domum  ardere,  currunt  cum  siphonibus  ple- 

i^  citari  hunc  versum  a  Nonio  in  Sententia,  ex  Lucil. 
hb.  III  Satir. 

*  Phlascw  a  Grasco  vocab.  An  quasi  ^idEXcov  dSoxot , 
hoc  e&i,phialarum  culei.  Nos  vulgo  frascos  dicimus. 

^  Sicula.  Mira  hic  in  libris  varielas,  sicula,  scicula, 
singulay  sigula.  Item  paulo  post,  illi  sicile,  illi  scicile. 
Sicula  tamcn  et  sidle  in  plcrisque  libris. 

«  Situla,  Festus  :  Nanum  Grceci  vas  aquarium 
dicunt  humilCt  et  concavum,  quod  vulgo  vocant  si- 
tulum  barbatum,  Unde  nani  pumiliones  appellan- 
tur,  etc. 

^  Grasci  cadum.  Non  enim  cadus  unius  generis  vas. 

•  Catinum  vas  fictile.  Vid.  Varr.^  lib.  iv  et  lib.  i 
de  Re  Rust..  cap.  43. 

'  Orca  est  amphor,  Vocem  esse  Hispaniensem  in- 
nuit  Varro,  i,  de  Re  Rust.,  cap.  13  :  Orcas  in  Hispa- 
nia  fervore  musti  ruptce,  necnon  et  dolia  in  Italia. 

'  Scyphus  in  quo  manu5  lavamus.  Plutarch.,  in 
Anton.  Ilai^ap(h)  Zl  zU  ^p^pouv  9X1S90V  C8fl»p  l|i6dXXovtt 
»o(jL{aat,  etc.  ](*oiorium  quoque  fuisse  vas,  nemo 
ignorat. 

^  Sicut  cilicises.  AI.  silicisseSf  silicenseSf  cilises, 
cilicienses, 

>  Mulgarium  vas.  Quod  mulctra,  ct  mulctrale, 
vel  muictrare.  Sed  Georg.-in  : 

More  patrum  nivea  implebunt  mulgaria  vaccse, 
in  Codicibus  antiquissimis  legi  admonuit  Picrius,  ct 
eadcm  voce  usum  antc  Valgium  : 


A  nis  aquis,  et  exstinguunt  incendia,  sed  k  et^camaras 
expressis  ad  superiora  aquis  emundant. 

CAPUT    VIL 
De  vasis  oleariis. 
4. 1  Hemicadium^  vas  olearium. 
"  Scor^ea,  vasolearium,eo  quodsit  ex  coru?,dictum. 

2.  Alabastrum,  vas  unguentariom  a  lapide  sui 
generis  cognominatum,  quem  alabastritem  vocant, 
qui  incorrupta  unguenta  conservat. 

3.  Pyxides,  vascula  unguentaria  ex  buxo  facla. 
Nam  quod  nos  buxum,  Grseci  icu^ov  vocant. 

4.  °  Lenticula  vasculum  olearium  ex  aere  aut 
argento  factum  a  liniendo  dictum.  His  enim  reges  ct 
sacerdotes  liniebantur. 

CAPUT  vm. 

D  De  vasis  coquinariis, 

i.  Oninia  vasa  coquendi  causa  parata  <>  cocula 
dicuntnr.  Plautus  : 
iBneis  oculis  mihi  excocta  est  omnis  misericordia. 

2.  Olla  dicta,  pro  eo  quod  ebulliatin  eaaqua,  igne 
8ubjeclo,54>3  ut  altius  vapor  emittatur.Unde  etbulla 
dicitur,  quse  in  aqua  venti  intus  spiritu  sustentatur. 

Patella,  quasi  patula.  Est  enim  olla  oris  paten- 
tioribus. 

3.  Cacabus,  et  Cucuma  a  sono  fervoris  cognomi- 
oantnr.  Hsec  in  Grsecis  et  Latinis  communia  oomina 
habent,  sed  utrum  Latini  a  Graecis,  anGrseci  a  Lati- 
nis  haec  vocabula  mutuarint,  incertum  est. 

4.  P  Lebetes  aenei  sunt  Grseco  sermone  vocati,  sunt 
enim  ollse  minores  in  usum  coquendi  paraiae. 

Q  5.  Sartago  a  slrepitu  soni  vocata,  quando  in  ea 
ardent  oleum. 

Tripedes  appellatse,  quod  tnbos  pedibus  constent, 
has  Graeci  tripodas  vocant. 

6.  q  Mola  a  rotunditate  sui  vocata,  utmaZapomo- 
rum,  sic  et  Grseci. 

Sed  nos  ante  casam  tepidi  mulgaria  lactis. 

^  Pelvis.  Varr.  lib.  iv  :  Pelvis  a  pedum  lavatione^ 
ut  pedelvis. 

^  Et  camaras  expressis  ad  superiora  aquis  emun" 
dant.  Erant  enim  camerse,  signis  albario  opcre  ali- 
quantum  eminenlibus  ornatae,  aut  lacunaribus  dis- 
tmctie,  ese  cum  sordidalse  erant,  siphonibus  emun- 
dabantur,  quia  propter  altitudinem  adiri  alio  pacto 
non  poterant. 

1  Cap.  VI!.  Hemicadium.  PoIIux,  lib.  x,  cap.  20. 

»  Scortea.  Festus,  sive  Paulus  in  voce  Scorta. 
D  Omnianamaue  expellibus  facta  scortaappellantur. 

n  Leniicula.  Hieron.,  Uanacuc.  iii  :  Lenticula  vas 
fictile  sic  vocatur,id  est,  ^axb;;  et  lenticulam  a  lentis 
forma  dictam  indicat  Apuleius,  lib.  11,  Florid.  :  Am' 
pullam  oleanam^  qmm  gestabat  lenticulariforma, 
teretiambitu,pressula  rotunditate.AqiiSiTrim  quoque 
vas  utrumque  fuisse  videtur.  Nam  Reg.  1,  cap.  20, 
ubi  David  e  Saulis  labemaculo  hastam,  et  oaxbv 
C^aToc  antiqua  translalio  (guam  citat  Lucifer  Cara- 
litanus,  lib.  i  Pro  Alhanasio)  lentem  aquas  reddit. 

o  Cap.  VIII.  Cocula,  Fest.  :  Cocula  vasa  asnea 
coctionibus  apta.  Alii  dicunt  ligna  minuta^  quibus 
facile  decoquantur  obsonia. 

p  Lebetes  mrei  sunt.  Serv.,  ^En.  iii,  ad.  vers.  Do- 
doncBosque  lebetes  :  Ollas  asreas  dixit. 

^  Molaut  mala  pomor.  Nempe  (jl^Xov  et  (itSXov  con- 
fundit. 


719 


S.  ISIDORI   HISPALENSIS  ePlSGOPI. 


TtO 


Cribrum^  quod  ibi  carral  frumeDtuni,  quasi  cuT'  ^ 
rifrum, 

•  Rotabulum  dictum  a  proruendo  slercora,  sive 
iguem,  panis  coquendi  gratia. 

CAPDT   IX. 
De  vasis  repositoriis. 

1.  Gazophylacium  ^  arca  esl  ubi  colliguntur  in 
templo  ea  quae  ad  indigentiam  pauperum  mittuotur. 
Gompositum  est  autem  nomcn  ex  lingua  Persica  et 
GrsBca. 

'Gaza  enim  lingua  Persamm  ^/tmuru^,  ^uXoioii 
Gra3ce  custodia  interpretatur. 

2.  ^  Arca  dicta,  quod  arceat  visum,  atque  prohi- 
beat.  «  Hinc  et  504  arcivum  :  hinc  et  arcanum,  id 
esl,  secretum  unde  et  ca*teri  arcentur. 

3.  Cibutum,  Grsecum  nomen  est,  quod  nosarcam  g 
dicimus. 

Loculus  ad  aliquid  ponendum  in  terra  factus  lo- 
cus,  seu  ad  vostes,  vel  pecuniam  custodiendam, 
iinde  ct  per  diminutionem  dicilur. 

4.  Moziciay  quasi  modicia;  unde  et  modecumf 
%  pro  d,  sicut  solent  Itali  dicere  ozie  pro  hodie. 

Scrinia.,» 

5.  Saccus  a  saggo  dictus,  quod  eo  consuto  efficia- 
tur  quasi  sagus. 

Marsupium^  sacculus  nummorum,  quem  Grseci 
p.dlf  ouTcov  appellant.Qu^dam  enim  Graeca  nomina  in  La- 
tinum  paulo  inflectuntur  propter  Romanum  eloquium. 

6.'  Sitarcice  nautarum  sunt,ab  eo  quod  sutoi  sunt. 

Involucrum  dictum,  quod  aliquid  in  se  teneat  in- 
volulum.  Q 

7.  g  Fiscus,  sacculus  est  publicus,  unde  fiscelUB^ 
eifiscinas  dicuntur  :  hunc  habent  exactores,  et  in  eo 


mittunt  debitum  puUicum,  quod  redditur  regibas. 
Fiscus  autem  prima;  positionis  est,  derivativum  fiS' 
cina^  diminutivum  fiscella. 

8.  ^  Canistrum  fiscis  canis  contexitur,  unde  et 
nuDCupalur,  alii  Grsecum  asserunl. 

Cistellay  a  costis  ex  canna,  vel  iigno,  quibus  con- 
texilur,  nominata. 

9.  *  Cophinus,  vas  ex  virgulis  aptum  mundarc  ster- 
cora,  et  terram  portare.  505  De  quo  dicit  Psalmista 
pro  Israel  :  Manus  ejus  in  cophino  servierunt.  J  Di- 
ctus  autem  cophinus,  quasi  covusy  quasi  cams. 

10.  ^  Corbes  dictae,quia  curvatisvirgiscontexunlur. 
*  Sporta,  vel  quod  ex  sparto  fieri  solel,  vel  quod 

exportet  aliquid.  (Sporta  a  sparto  dicta,  non  ab 
exportando  sicut  quidam  volunt.  Prius  enim  de 
sparto  fiebant.) 

GAPUT  X. 
De  vasis  luminariorum. 

1.  ™  Ab  igne  colendo  culinam  antiqui  appellave- 
runt  focum.  Focus,  quia  «9?  Graece,  Latine  ignis  est, 
unde  juxta  philosophos  quosdam  cuncta  procreantnr. 
£t  revera  sine  calore  nihil  nascitur,  adeo,  ut  de 
Septentrione  poeta  dicat  »  sterili  non  quidqaam  fri« 
gore  gigni.  500  Yarro  ^  aulem  focos  ait  dictos,  qaod 
foveant  ignes,  nam  ignis  ipsa  flamma  est;  qaidqaid 
autem  ignem  fovet,  focus  vocatur,  seu  ara  sit,  sive 
quid  aliud,  in  quo  ignis  fovetur. 

2.  P  Lucema  a  lychno  dicta  est,  unde  et  brevis 
est  lu,  ut  Juvenalis  : 

Disposits  pinguem  nebulam  vomnere  lucemae. 
Si  enim  a  luce  diceretur,  non  staret  versus.  Ly- 
chnus  autem,  quasi  lucinius.  Est  enim  cicendela  lu- 
cernae. 


*  Rotabulum,  sic  omnes  libri.  Festus  :  Rutabulum 
est,  quo  rustici  in  proruendo  igne  panis  coquendi 
gratta  utuntur.  Sed  quod  ad  etymologiam  attinet, 
nihil  refert  rotabulum,  an  rutabulum  scribas,  cum 
inf.,  cap.  12,  rotam  a  ruendo  trahat.  GIoss.,  Rota- 
bulum,  ivox<£XT)c  (sic.) 

»»  Cap.   IX.   Gazophilacium...  mittuntur.  Verba 
Augus.,  in  ps.  Lxiii. 
«  Gaza  enim  lingua  Pers.  E  Serv.,  ^En.  i  et  v. 

*  Arca  ab  arcend.  Varro  :  Arca  quod  arceantur 
fures  ab  ea  clausa. 

*  llinc  et  arcioum,  'Apxetov  vocant  Graeci,  Vid. 
Suid. 

'  Sitarcix  nautar.  sunt.  Apuleius,lib.  11  de  Asin. : 
Hac  enim  sitarcia  navigium  Veneris  indiget  soln, 
Scd  extcnditur  ad  alios,  ut  Reg.  i,  cap.  9  :  Panes 
defecerunt  de  sitarciis  nostris. 

e  'Fiscus  sacculus  dicuntur.  Ex  Augustin.  in 
pi<aIm.GXLvi. 

^  Canistrum..,  alii  Gnecum  asserunt  Non  male. 
Nam  x<4vaaTpov,  aut  etiam  x4viaTpov  auctore  PoIIuce,di- 
citur. 

i  Cophinus  vas  ex  virgulis.  AI.,  virgullis. 

J  Dictum  autem  cophinus,  q.  covus.  Notatio  nata 
ex  scriptura  Covinus  pcr  digammou. 

•^  Corbes,..  quia  curvatis  virg,  Nisi  irth  tou  xopao\i 
mavis,  de  quo  Pollux  lib.  x,  cap.  24. 

>  Sporta^  vel  quod  ex  sparto.  Secunda  interpreta- 
tio,  quae  priorem  reformat,  abest  a  quibusdam  vete- 
ribus  libris.  Alia  vero,  quse  in  Ediiis  leguntur  do 
fructice  spario,  allata  huc  sunt,  e  lib.  xvii,  cap.  9. 

«  Cap.  X.  Ab  igni  colendo  culinam.  antiq.  appeL 


focum.  Mendose  Godices  omnes :  Ab  t^ni  colendo^  et 
ligna.  Varro,  apudNonium,  lib.  ide  Vila  pop.  Rom. : 
(J^  fine  sit  antica,  et  postica  :  in  postica  parte  erai 
culina,  dicta  ab  eo  quod  ibi  colebant  ignem.  Neque 
dubium  quin  Nonii  verba  haec  sinl  :  Colinam  veteres 
coquinam  dixerunt.  non  ut  nunc  vulgus  putatj 
culinam,  scilicet.  Nihil  enim  aliud  propositum  illi 
quam  ut  teslimoniis  evincat  colinam  dixisse  veteres, 
non  culinam.  Erat  item  culigna  (ut  ait  Festus)  vas 
potorium.  Sed  cur  per  gn  culigna  vas  potorium  po- 
lius  quam  culina  focus  scribitur,  si  Varronis  ctymo- 
logiae  credimus?  Ego  ita  exislimo  culinam  verum 
priscumque  nomen  exstiiisse,  dictamque  culinam 
eamdem  domus  partem  (quia,  ut  ail  Varro,  postica 

Desset)  a  postcriore  parte  animalis,  sed  mutasse  prio- 
rem  vocalem  veteres  honesiati  servientea;  idque 
Varronem  ipsum  vidisse,  serioque  dissimulasse, 
texisse  etiam  eleganli  nolatione  eam  foMlitatem,  qu« 
verecundiores  aures  possel  offendere,  alioque  mentet 
abduxisse,  funcium  ea  in  rc  magis  philosophi  quam 
grammatici  officio.  Quod  Isidorus  quoque  persaepe 
tacit.  Ita  verum  quoque  reperietur,  quod  voluit 
Nohius,  colinam  dixisse  veleres.  lllud  magis  recon- 
ditum  quod  culinam  vocari  (ait  Feslus)  locum,  in  qoo 
epul»  in  funere  comburuntur. 

»  Sterili non  quidquam  frigore  gigni. E  Lucan.,iv. 

o  Yarro  autem...  quod  foveant.  Et  Fesius  et  Ovi- 
dius,  Fasl.  vi  : 

Al  Focus  a  flammis,  et  quod  fovet  omnia,  dictus. 

p  Lucema  a  lychno...  non  staret  versus.  E  Senr., 
Mn.  i,  ad  vers.  Dependent  lichni  laq.  aur. 


781 


ETTMOLOGIARUM  LIB.  XX. 


7M 


3.  Candelabmm  a  candelis  dictnm,  quasi  cande*  a  mseus  jaxta  Alexandriam  constraxisse  octingenti» 


laferunii  quod  candelam  feraU 

Cereus  per  derivationem  a  c^ra  nomen  habet  cx 
qua  formatur,  *  de  quo  quidam  : 

Hic  tibi  nocturnos  pnestabo  cereus  ignes. 
Subducta  luce  altera  lux  tibi  sum. 

4.  ^  Candela  a  candendo  dicitur,  eo  quod  candendo 
deleatur. 

Lo^narm  pendentia  suntlumina,  quasi  lucanaria, 
id  est,  in  aere  lucentia. 

5. '  Funalia  sunt,  quae  intra  ceram  sunt,  dicta  a  /u- 
nibtUf  quos507  ante  usum  papyri  cera  circumdatos 
habuere  majores,undeet/uneradicuntur.  Funalia  au- 
tem  Graeci  scolaces  dicunt,^  quod  ^ini  scolim,  hoc  est, 
inlorti.  HosRomani /'un^set/una/ia  uominabant.  'Fu- 


talentis  traditur.  Usus  ejus  est,  nocturao  natium: 
cursui  ignes  ostendere  ad  pronuntianda  vada,  por- 
tusqne  introitus,  ne  decepti  tenebris  navigantes  in 
scopulos  incident ;  nam  Alexandria  fallacibus  vadis 
insidiosos  accessus  habet.  Hinc  igitur  in  porlibus 
machinas  ad  praelucendi  5<M  ministerium  fabrica- 
tas  pharoi  dicunt.  Nam  ^ebc  lux  est^  i^o^visio  did- 
tur,  unde  ei  lucifer  Graece  9<o(7<p6po(  appellatur. 

CAPDT  XI. 
De  lectis  et  sellis. 

i.  i^  Lecticee  a  lectis  herbis  vocalae. 

Stratus  a  stemendo  dictus,  quasi  storiatus,  In  ils 
solis  antiqui  ad  dormiendum  accubabant,  nondum  la- 
neis  stramentis  repertis. 


nalia  candelabra  apud  veteres,  quibus  funiculi  cera  D     Storia  quod  sit  terra  sirata 


vel  hujusmodi  alimento  luminis  oblili  figebantur. 
Idem  itaque  et  stimuli  praeacuti  funalia  dicebantur. 

6.  '  Lampas  flamma  est  in  vertice  lucens,  dicta^ 
quod  lambentis  motum  ostendere  videatur. 

Fax  dicta,  quod  foccos  faciat,  cujus  diminutivum 
facula, 

7.  Latema  inde  vocata,  quod  lucem  interius  ha- 
beat  clausam.  Fit  enim  ex  vitro,  intus  recluso  lu- 
mine,  ut  venti  flatus  adire  non  possit,  et  ad  praeben- 
dum  lumen  facile  ubique  circumferatur. 

8.  Lucubrum  vocatum,  quod  luceat  in  umbra.  Est 
enim  modicns  ignis,  qui  solet  ex  tenui  stupa  ceraque 
formari. 

9.  '  Pyra  est  quae  in  modum  arae  ex  lignis  con- 


strui  solet,  ut  ardeat,  TcCp  cnim  ignis  dicitur.  ^  Sed  r  lecticis  utebantur 

•      *  1*  1  ^*  mm     ^  e\  1  k. 


2.  Cama  est  brevis,  et  circa  terram. '  Graeci  enim . 
xa|ial  brexie  dicunt. 

CubiU  est  cubandi  locus. 
"  Grabatum  Graecum  est. 
Bajonola  est  lectus,  qui  in  itinerc  bajulatur  a 
bajulando  id  est,  deportando. 

3.  Pulvinar  lectus  divitum  est,  inde  et  pulvillus, 
^Spingas  sunt,  in  quibus  sunt  spingatas  effigies, 

quos  nos  gryphos  dicimus. 

•  Punicani  lecti,  parvi  et  humiles,  primum  a  Gar 
thagine  advecti,  et  inde  nomina. 

^Oi9  4.  Lecticce,  siye  plutei^  lecti,  de  quibusRu-» 
iilius  P  Rufus,  de  Vita  Scipionis :  Primum,  inquit, 
contra  consuetudinem  imperatorum  ipse  pro  lectU 


pyra  est  ipsa  lignorum  congeries,  cum  nondum  ar- 
det ;  rogus  est  cum  ardere  coeperit ;  bustum  vero  jam 
exustum  vocatur. 

10.  ^  Pharus  est  tnrris  maxima,  quam  Graeci  et 
Latini  in  commune  ex  ipsius  rei  usu  pharum  appel- 
laverunt,  eo  quod  flammarum  indicio  longe  videatur 
a  navigantibus,  sicut  supra  diximus,  qualem  Plolo- 

*  De  auo  quidam.  Martial.,  xiv.  epi|^.  42  : 
Hic  tibi  noclurnos  praestabil  cereus  ignes  : 

Subducla  esl  puero  namque  lucerna  tuo. 
Neque  tamen  Isidorianorum  Codicum  consensio  mu- 
tare  nos  quidquam  sinit,  cum  haec  quoque  ferri  pos- 
sint. 

^  Candela...  lacunaria.  Leguntur  haec  in  aliquibus 
Gothicis,  sed  absunt  a  melioribus. 

•  Funalia,..funera  dicuntur.  E.  Serv.,  ibid. 


h.^Sponda  autem  exterior  pars  lecti ,  pluteus  interior. 

'  Geniales  lecti  proprie  sunt,  qui  sterauntur  puel- 
lis  nubenlibus,  dicli  a  generandis  libcris.  . 

6. '  Cunabula  sunt  Icctuli,  in  quibus  infantes  ja- 
cere  consueverunt ,  dicta  quod  partui  adhibeantur, 
quasi  cynabula :  nam  xueiv  est  Graece  eniti. 

7  *  Pheretrum  dicitur,  quod  in  eo  mortui  defe- 

ait  Yarro,  Festus  :  Lectus  dictus^  vel  a  collectis 
foliis.  Ad  cubitandum,  etc. 

*  Grcecienim  x«H-**  breve  dicunt.  Idem,  lib.  iii,  c. 
l.  Camelis  causa  nomen  dedit,  seu  quod  quando  one- 
rantur,  ut  breviores,  et  humiliores  fiant,  accubant^ 
quia  GrcBci  x*H-*^  humile  et  breve  dicunt. 

"»  Grabatum  Grcecum,  Kp466aTov. 

°  Spingce  in  quibu^  sunt  spingatas. — Spingas.  spin- 
gatce  legebat  Cbacon.  Yidendum  an  a  sphingis,  de 


^  Quod  sint  axoXial,  hoc  est,  intorti.  Unde  vulgo,  Q  quibus  lib.  xii  cap.  2 :  Sphingce  villosce  sunt  comis. 
antorchas.  •  Punicani  lecti.  De  quibus  Cic,  pro  Munen.  et 


*  Funalia  c.  a,v.  Funus  (ait  Don.  in  And.)a  fu- 
nalibus  dictum  est,etcunis,velcuneiscandelabrorum 
quibus  delibuti  funes,  aut  cerei  fomites  infiguntur. 

^Lampas. .  .quod  lambentis  mo/um.Respexii  (credo) 
ad  Yirgili  verba  lambere  flamma  comas,  cum  aiioqui 
vocem  esse  Graecam  constaret. 

»  Pyra...  solet.  E  Serv.,  iEn.  vi :  Aramque  se- 
pulcn. 

h  Sed  pyraest  ipsa  lignorum  cong...  exustumvo^ 
cant.  Ex  eod.,  ^n.  xi,  ad  vers.  Constituere  pyras. 

*  Pharus  est  turris,  etc  Ead.,  sup.,lib.xv,cap.  2, 
ex  Hegesipp.,  Plin.  et  Solin. 

j  "Opo^  visio.  "Opaoi?  potius. 

*  Cap.  XI.  Lecticw  a  lectis  herb.  Lectica  quod  lC' 
gebant,undeeamfacerentstramenta,  atque  herbas^ 


Valer.,  lib.  ix,  cap.  3,  el  Senec,  epist.  96. 

p  Rutilius  Rufus  de  Vita  Scip.  Cuius  Appianus  me- 
minil  in  lib.  de  Bell.  Hisp. :  '0  ^i  TouTaiov  'Toti^ov 
ouyypa^ea  twvBe  t«v  Jp-ycov  totc  x*^i*PX^"^*'  Gic,  in 
Bruto :  Memoria  teneo  Smymas  ex  P,  Rutilio  Rufo 
audivissct  cum  diceret  adole  centulo  se  accidisse, 
ut  ex  s.  c.  P.  Scipio  et  D.  Brutus  (ut  opinor)  cos. 
de  re  atroci  magnaque  qucererent,  etc 

1  Sponda  autem  exterior  pars  lecti.  Recte  Nam 
quod  Caesar  a  Dolabella  (ut  ait  Sueton.  in  Julio)  in- 
terior  sponda  regiae  leclicae  dictus  sit,  maledictum 
vehemenlius  facit. 

'  Geniales  lecti.  Ead.  sup.,  lib.  viii.  cap.  ultim. 

•  Cunabula..*  eniti.  E  Serv.,  eclog.  4. 

*  Pheretrum...  vicinus  capulo.  Ex  eod.,  Mn,  xi. 


193 


6  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISGOPL 


114 


fantur,  et  est  GrsDCum  nomen.  Nam  ^lpiTpov  dici- «      2.  Rheda\  genus  vchicali  quatuor  fotarum.  Has 
tur,  dbcb  ToD  f^ptiv,  idest,  a  ferendo  ;nam  LB\ine ca^^  antiqui  retasdicebantproplerea  quod haberent rotas. 


pulus  dicitur,  quod  super  capita  hominum  feratur, 
sic  Plautus :  Capularis  senex^  id  esl,  vicinus  capulo. 

8.  >  Scamna  sunt  quse  altoribus  lectis  apponuntur, 
dicta  a  scandendo.  5iO  Hinc  et  scabelli^  qui  lectis 
parvis  vel  sellis  ob  ascensum  apponuntur,  scabellum 
B\xiem  ei  suppedaneum  dicitur.  Nam  quod  Gracci  di- 
cun.t  OiroTcoSiov,  dixerunt  Latini  scabellum,  et  alii 
dixerunt  suppedaneim^  quod  suh  pedibus  sil. 

t>  Scansilia  gradus,  sunt,  ubi  honorati  in  sedibus 
haerent. 

9.  Sedes  dictse,  quod  apud  veteres  Romanos  non 
erat  usus  accubendi,  unde  et  considcre  dicebantur, 
Postea,  ut  Yarro  ait  de  Yita  populi  Romani : '  Viri 


3.'  Carpentum,  pompaticum  vehiculi  genus,  quas' 
carrum  pompaticum. 

^  Plaustrum,  vehiculum  duarum  rotarum,  qui- 
bus  onera  deferuntur.  Et  dictum  plaustrum ,  quia 
volvitur,  quasi  diceres  pilastrum. 

519  '  Caracutium,  vehiculum  altissimarum  rota- 
rum,  quasi  carrum  acutum. 

}  Capsus,  carruca  undique  contecta^  quasi  capsa, 

4.  ^ Pilentum,YQ\  petoritum^  contexta  quatuor  ro- 
tarum  vehicula,  quibus  matronae  olim  utebantur. 
Yirgilius  :  Pilentis  matres  in  mollibus,  Horatius  : 
Plurescalones  atquecaballi  Pascendi^ducendapetor^ 
rita,  Erant  autem  antea  pileniia  veneti  coloris,  non 


discumbere  coeperunt,  mulieressedere^  quia  turpisB  ut  nunc  sunt  russati,  quibus  nisi  castae  matronsi  uti 
visus  est  in  muliere  aceubitus,  Sedes  singulari  nu-     non  poterant,  sicut  nec  vittis. 
mero  proprie  regni  est,  qui  Graece  Of^vo^  dicitur. 

Subsellia  vero  cseterorum,  ^  cathedras  doctorum. 

iO.  *  Solium^  in  quo  rex  sedet  propter  tutelam 
eorporis  sui,  secundum  quosdam  a  soliditate  dic- 
tum,  quasi  solidum;  secundum  alios  per  antistichon, 
qnasi  sodium^  a  sedendo.  Unde  et  sella^  quasi  seda 
dicta  est,  et  subsellia,  quasi  subsedia. 

11.  SelUe  curules  erant  in  quibus  magistratus  se- 
dentes  jura  reddebant,  Dictse  autem  curules^  quia 
apud  veteres  prsetores  et  consules  propter  ilineris 
longinquitatem  curruadforum  provehebantur ;  sellse 
autem  quse  post  eos  vehebantur,  quibus  sedentes 
dicere  jura  solebant,  a  curru  curules  sellse  sunt  no- 
minatae.  t 


18 '  Tripodes,  scamnelli  sunt,  habentes  tres  pedes, 
aed  et  candelabra  tripoda  sunt,  quia  similiter  habent 
ires  pedes. 

611  GAPUT  XIL 
De  vehiculis. 
i.  Carum  a  cardine  rotarum  dictum,  nnde  et  cur- 
rus  dicti,  quod  rotas  haberc  videntur. 

Rota  autem  dicta,  quod  ruat^  et  rotundum  a  rota 
vocatum. 

Quare  illud  quod  super  capita  hominum  feratur. 
aliena  ducebat  Ghacon,  neque  id  mihi  dubium,  cum 
prsesertim  addat  Servius :  Et  dictus  capulus,  quod 
corpus  capiat.  Fest.  quoque  :  Capulum  a  capiendo. 

•  Scamna...  scabell.  Varro,  lib.  iv  :  Quo  simplici 
scansione  scandebant  in  lectum  non  altum,  sca^ 
bellum;  inaltiorem,  scamnum. 

»  Scansilia...  in  sedibus  h^erent.  AI.,  in  cedibus 
hasrent. 

«  Viri  discumhere  coeper...  mulieres  sedere.  Valer. 
Max.,  lib.  II,  cap.  1  :  Feminas  cum  viris  cubantibus 
sedentes  coenitabant. 

^  Calhedras  doctorum.  Gassiod.,  in  ps.  i :  Cathe- 
dra  proprie  doctoribus  datur. 

*  Solium...  dicta  est.  E  duob.  Servii  locis.  iEn.  i 

Ct  VII. 

^  Tripodes  scamnelli .  S\c  apud  Vilruv.,  lib.  iii, 
cap.  3,  et  lib.  v,  cap.  9.  In  vufgatis  tamcn  exempla- 
ribus  scamilli,  qui  m  aliis  scabelli^  el  scamnuli. 

»  Gap.  XIL  Carpentum,..  q,  carrum  pompatic. 
Ovid. : 

Nam  prius  Ausonias  matres  carpenta  vehebant. 
Haec  quoque  ab  Evandri  dicla  parcnle  reor. 


5.  1  Basterna,  vehiculum  itineris ,  quasi  vub  ster" 
nax,  moUibus  stramentis  composila,  a  duobus  ani- 
malibus  deportata. 

GAPUT  XIIL 
De  reliquis  quoe  in  usu  habentur. 
i,  Baculus,  a  Baccho  repertore  vitis  fertur  inven- 
tus,  quo  homines  moti  vino  inniterentur.  Sicut  autcm 
a  Baccho  baculus,  ita  a  Ibacilo^  bacilus  per  diminu- 
tionem. 

2.  "»  Fustes,  quod  praefixi  in  terram  stent,  quos 
rustici  palos  vocant,  quibus  juvenes  pro  criminibus 
feriuntur. 

°  Vectes  dicti,  quod  manibus  vectentur,  unde  ostia 
saxaque  velluntur. 

3.  ®  Forfices,  secundum  etymologiam  si  a  filo  di- 
cuntur  f  ponitur,  ut  513  forfices^  quse  sunt  sarlo- 
rum;  sia  pilo  per;>,  ui  forpiceps,  quae  suut  tonsorum; 
si  ab  accipiendo,  pcrc,  ut  forcipes,  eo  quod  formum 
capiant,  quse  sunt  fabrorum.Formumenim  dlxerunt 
antiqui  calidum;  unde  et  formosus. 

4.  Novacula,  eo  quod  innovat  facicm. 
Pecten  dictus,  co  quod  pexos  capiilos  faciat,  at- 

que  compositos. 

Utsit(;arpen(um,quasi(;armen^um,aCarm«fitoEvaii- 
dri  matre. 

^Plaustrum,  q,  pilastrum,  Varro :  Plaustrumquod 
ex  omniparte  palam  est  vel  potius  a  palando^  hoc 
est,  extendendo, 

'  Caracutium,  Goth.Ov.  colleg., carructum, idem 
0  a  noslris  carricoche  dicitur. 

i  Capsum.  Utitur  hac  voce  Fcstus  in  Ploxemo. 
GIoss.,  capsum,  ttXiv^iov. 

^  Pilentum.  E  Serv.,  Mn.  viii. 

'/^o^^^ma.  MeminithujusetiamHieronym.,Is.LXVi. 

™  Gap.  XIII.  Fustes  dicti,  q,  «^en^.  Sup.,lib.  v, 
cap.  27  :  Fustes  quod  prasfixi  m  fossis  stent. 

n  Vestes.  Eadem  lib.  v,  cap.  27. 

•  Forfices  secundum  etymolog.  Vel.  Longus,  inli- 
brodeOrthograph.:  Sedquasstio  est  in  loquendo,  ut 
forcipes,  et  foroices;  et  arcessOy  et  accerso.Uis  enim 
minimum  eritaignoscere  quomodo  dicantur,Proinde 
ac  dixero,  scribes  mihi,  quibus  tamen  adnotavimus 
veteres  per  transmutatiofiem  syllahce  forcipes  rfi- 
xisse.  Nam  ct  Virgilius  :  Versantque  tenaci  forcipe 
massam,  Forcipes  dicimus  ah  eo  qaod  formum  ca- 
piant,  id  est  calidum. 


m 


BTYMQtOGIARnil  LIB.  XX. 


m 


•  Calamistfum  esl  acus  qnaB  calefacla  et  adhibita  m  ram  aperiat,  et  quamvis  ejus  usus  in  reliquis  operi- 


calefaclt,  et  intorquet  capillos.  Unde  et  calamistrati 
appellantur  qui  comam  torquent. 

5.  Clavis  dicta  quod  claudat^  et  aperiat.  ^  Catena 
ium,  quod  capiendo  teneat. 

Horologium,  quod  ibi  horas  legamus,  id  est^col- 
ligamus.  Est  enim  in  solariis  positum,  ubi  a  clavo 
per  lincas  currit  umbra ,  ut  quamcunque  diei  boram 
ostcndat. 

CAPUT  XIV. 
De  instrumentis  rustids. 
I.  '  Vomer  dictus^  quod  vi  humum  eruat,  seu  ab 
cvomendo  terram.  De  quo  Lucrelius  : 

Uncus  aratri 
Ferreus,  occuUo  decrescit  vomer  in  arvis. 
^  Sumitque  per  detrimenla  fulgorem. 

2,Aratrum  ab  arando  terram  vocatum,  quasi  ara^ 
terrium. 

514  •  Bumestcurvamcntum  aratri,  dictum  quasi 
Pob{  o&p^y  quod  fit  in  similitudinem  caudae  bovis. 

'  Dentale  est  aratri  pars  prima,  in  quo  vomer  indu- 
citur,  quasi  dens. 

3  Cultelli,  a  cultura  dicli,  eoquod  ex  ipsis  puta- 
tione  veteresin  arbore  utebantur,  ctvite,  priusquam 
falces  essent  repertae. 

4.  9  Falx  est  qua  arbores  putantur  cl  vites.  Diclse 
autom  sunt  falces  ^  quod  hisprimum  milites  herbam 
filicem  solebant  abscindere.  *  Unde  est  illud  : 
Pax  me  certa  ducis  placidos  curvavit  in  usus. 
Agrieolse  nunc  sum,  militis  ante  fui. 


bus  habeatur,  nomen  tamen  ex  candice  retinet.  Hanc 
aIiigeneraIiter/b55onumvocant,  quod  foveam  faciat, 
quasi  fovessorium, 

515  %.^Sarculi  sunt,  velsimplices  vel  bicornes. 

n  Pastinum  vocant  agricolse  ferramentum  bifur-* 
cum,  quo  seminapanguntur.  Unde  etiam  repastinari 
dictse  sunt  vincae  veteres,  quae  refodiuntur. 

9.  •  Cylindrus^  lapis  est  teres  in  modum  columnae, 
qui  a  volubilitale  nomen  accepit,  de  quo  Vii^ilius  : 
Area  cum  primis  ingenti  sequanda  cylindro, 
Et  vcrtenda  manu. 

lO.P  Tribula,  genus  vehiculi,  unde  teruntur  fru- 
menta,  et  ob  hoc  itavocalur.  • 

4  Pala,  quae  ventilabrum  vulgo  dicitur,  a  ventilan- 
B  dis  paleis  nominala. 

11. '  FurcillcB  dictae,  eo  quod  iis  frumenta  cilluntur 
id  est,  moventur.  Unde  et  oscilla  dicta  ab  eo  quod 
cillantur,  hoc  est,  moveantur  ora»  Nam  cillere  esl 
movere. 

12.  '  Tesseras  sunt  quibus  frumenterum  numerus 
designatur. 

*  Trapetum^  mola  olivaria. 

»  Prelum,  trabes  quo  uva  calcata  premitur,  a  pre-^ 
mendo  vocatum,  quasi  pressorium, 

Prelum^  quo  premitur  oleum. 

Lacus^  quo  liquatum  profluit,  et  quo  ab  uvis  vel 
oUvis  torquendo  oleum  vinumque  exigitur. 

13.  Verennes  a  vehere^ld  esi,  exportare  nominata;. 
51 0  ^  Qualus,  per  quem  mustum  fluit,  a  colando 


5.  Falcastrum^  a  similitudine  falcis  vocatum.  Esl  r  dictus 


autpm  ferramentum  curvum  cum  manubrio  longo, 
ad  densitatem  veprium  succidendam.  J  Hi  et  runco- 
nes  dicti,  quibus  vepres  secantur  ,  a  runcando  dicti. 

6.  Serrula  est  prsetenuis  lamina  ferri,  dentium 
mordacilate  rcsecans  arbores,  seu  ramos. 

'^  Rastra  quoque  aut  a  radendo  terram,  aut  a  ru' 
ritate  dentium  dicta. 
Ligones,  quod  terram  lcvent,  quasi  levones . 

7.  *  Scudicia  dicta,  eo  quod  circa  caudicem  tcr- 

'•  CalHmistrum,  EServ.,\£n.  xii,  ad  vers.  Crines 
vibratos  calido  fen'o> 
>>  Catenatum.  Quod  nos  candado. 

•  Cap.  XIV.  Vomer...  seuabevomendoterr.\9TTO : 
Aratrumy  quod  aravit  terram^  ejusferrum  vomer, 
quod  vomit  eo  plus  ierram, 

*  Sumitque  per  deirimenta  fulgorem.  Forle  nito-  Q 
rem.  Respexit  forlasse  ad  Virgilii  verba  :  Et  sulco 
attritus  splendescere  vomer. 

•  Buris.,,cauda  bovis.  E  Serv.,  Georg.  i. 

'  Deniale,  Ex  eod.,  nisi  quod  illic  inaucitur,  non 
includitur. 

s  Falx  est.  Pallad.,  lib.  i,  cap.  ult.  :  Falces  puta- 
torias  quibus  inarbore  utuntur  etvite. 

*»  Quod  hac  primummilites,  Vocem wii7iYe5rejicie- 
bat  Chacon  tanquam  e  Marlialis  versuacceptam,  cum 
Palladius,  cujus  haec  sunt,  miliium  non  meminerit. 
illc  namque://em  (inquit)  faldculas  brevissimas,qui- 
bus  filicem  solemus  abscmdere.  Falcis  vero  yocem  e 
Syriaca  Palca  fluxisse  eruditissimus  vir  cxistimat. 

*  Uude  estillud:  Pax  me  cer/a. Mart.,inapophor. 
j    Hi  et  runcones,  Pallad.,  ibid.  iRuncones  qui- 

bus  vepreta  persequimur. 


FisclumqvLmfisculum,BLColando  oleum  dictumi 
vel  qnisi  fiscella  olei. 

•         CAPUT  XV. 
De  instrumentis  hortorum. 
1.  Ro^a  ^  dicta,  quod  quasi  ruat.  Est  cnim  machi* 
na  de  qua  a  flumine  aqua  cxtrahitur.  Lucretius  : 
Ut  fluvios  versare  rotas,  atque  haustra  videmus. 
^Haustra  autem,  id  est,  ro^a,  ab  hauriendo  aquas 
dicta. 

*^  Rastra.  E  Serv.,  Georg.  i. 
'  Scudicia.  Quam  nos  forlasse  cscoda  vocamus. 
"»  Sarculi  velsimpl,  vel  bicorn.  Ex  Pallad.,  ibid. 
"  Pastinum...  refodiuntur.E  Colum.,  J,  ui,c.  13. 

•  Cylindrus  lap.  E  Scrv. 
P  Tribula,  Ex  codem. 

q  Pala.  Utunlur  hac  voce  Terlull.,  Cypr..  Hieron. 
et  August. 
^  Furcillce,  E  Serv,,  Georg.  ii. 

•  Tesseros  sunt  quibus  frum.  num.  design,  Serv., 
Georg.  i:  Aut  numeros  impressitacervis,  id  est,  aut 
characteres  facit.quibus  pecora  signantur.aut  tessC' 
ras  quibus  frumentorum  numerus  designatur.  Nam 
numeros  pro  litteris  posuit^  quibus  numeri  conti- 

nentur. 

•  Trapetum,  mola  olear.  Ex  eod.,  Georg.  ii. 

«  Prelum.  Ex  eod. 

^  Qualus.  Ex  eod. 

^Fisclum.  Aut  hic  fiscellum,  aut  apud  Columell., 
lib.  XII,  cap  38,  fisclum,  legas. 

y  Cap.  aV.  Rota.   Vid.  Vilruv.,  lib.  x,  cap.  11. 

z  Haustra.^on. :  Haustra  proprie  rotarum  atcun- 
tur,  sicuti  Grcece  avxXiiiwtxa. 


S.  ISIDORI  HISPALENSIS  EPISCOPl  BTyMOLOGURUM  LIB.  XX.  71 

3.  HabencB,  ab  habendo  dictaB,  quod  iis  equos  ha- 
beamus,  hoc  e8t,teneamus,unde  et  equi  habiles  dicli. 

^  Haec  et  retinacula  a  retinendo. 

Lora 

4.  Capistrum,  a  capi^e  jumentorum  dictum. 

SellasL  nedendo,  51 S  quasi  sedda. 

\  Antella,  quasi  ante  sellamy  sicut  et  postella^ 

quasi  post  sellam. 

i     Cinffulum  hominum  generis  neulri  esl,  nam 
animalium  genere  feminino  dicimus  has  cingulas. 
6.  Sagmay  quae  corrupte  vulgo   dicitur  salma,  a 
D  stratu  sagorum  vocatur.  Unde  et  ^  caballus  sagnM- 
4.  Lupus  qui  esl  canicula^  ferreus  harpax,  quia  si      rius^  multa  sagmaria. 


.  S.  Girgillus,  quod  in  gyrum  vertatur.  Est  enim  11-  a 
gnum  in  •  transversa  pertica  mobile,  ex  quo  fnnis 
com  situla  vel  utre  in  puteum  demittitur  hauriendae 
aquse  causa. 

3.  ^  7e^emhorlulani  vocantlignum  longum,  quo 
hauriunt  aquas.  Et  dictus  telon  a  longitudine^  xiXov 
enim  Graece  dicitur  quidquid  longum  est.  *  Unde  et 
mustela  vocata,  quasi  mus  longus.Roc  instrumentum 
Hispani  ciconiam  dicunt,  quod  imitetur  ejusdem 
617  nominis  avem,  levantem  ac  deponentem  ro- 
stmm,  dum  dangit. 
«^Hama... 


quid  in  puteum^  decidit,  rapit  et  extrabit,  unde  et 
nomen  accepit.  Harpax  enim  dictus  quia  arripit,  dlp- 
«dCiiv  enim  Grsece  rapere  est. 

CAPUT  XVI. 

De  instrumentis  equorum. 

I.  Phaleras^  •  omamenta  equorum  sunt,  et  est 
aermo  Grsecus. 

Frena  dicta,  quod  equos  fremere  cogant,  vel         ^ 

quod  baec  equi  frendant,  id  est,  imprimant  dentibus,  C  tergantur. 


Capulum,  funis,  a  capiendo,  quod  eo  indomiia 
jumenta  comprehendantur. 

6.  Calcaria  dicta,  quia  in  calce  hominis  ligantur, 
id  e8i,  in  pedis  postehore  parte,  ad  slimulandos 
equos,  quibus  aut  pugnandum  est,  aut  currendum, 
propter  pigritiam  animalium,  aut  timorem.  Nam  ex 
timore  stimuli  nuncupati,  licet  sinl  et  libidinis 
stimuli. 

7.  Strigiles  nuncupati  a  tergendo,  quod  iis  equi 


et  obmordeant.  Unde  et  nefrendes  dicti,  adhuc  lac- 
tentes  porculi,  quod  nondum  aliquid  frendanl,  id 
est,  comminuant  dentibus. '  Hinc  et  faba  fresa  quae 
molita  est. 

2.  g  Lupata  sunt  freni  asperrimi.  Dicti  autem  /u- 
pata  a  lupinis  dentibus,  qui  inaequales  sunt ;  unde 
etiam  eorum  morsus  vehementer  obest. 

Chamus,.. 

•  /fi  transversa  pertica.  Al.,  parte. 

t»  Telonem  hortutani  vocant.\\B,  scripsjpselsidorum 
arguit  eWmologia,  sed  Tollenonem  aixisse  debuit. 
Festus  :  folleno  genus  machince,  qua  trahitur  aqua^ 
alterampartem  prasgravantepondere,  dictus  a  iol' 
lendo.  Utuntur  hac  voce  Livius,  Plin.  Yegetius. 

<  Unde  et  mustella,  q.mus  longa,  Yerba  sunt  Serv. 

^  Hama...  Ferramentum  aduncum  ad  coercenda 
incendia.  Plin.,  epist.  250  :  Et  alioquinullususquam 
%n  publico  sipo,  nulla  hama,  nullum  denique  instru- 
mentum  ad  incendia  compescenda.  El  Paul.,  cap.3, 
d.  de  Off.  praef. vig. :  Sciendum  est  autem  prasfectum 
vigilum  per  totam  noctem  vigilare  dehere^  et  coer- 
rare  calciatum  cum  hamis  et  dolabris.  £t  Ulp., 
de  Fund.  iost. 

•  Cap.  XVI.  Phaler.  Grascus  serm.  E  Serv.,  iEn.ix. 


Character  est  ferrum  caloratum^  quo  notae  pe- 
cudibus  inuruntur.  xapoixxii^  autem  Graece,  Lalina 
/ormadicitur. 

8.  Cauterium  dictum,quasi  cauturium^qnod  urat, 
et  provida  sit  in  eum  scveraque  cauiio,  ul  dum  vi- 
delur  cujus  sit,  avaritia  refrenetur.  Quod  interdum 
pro  signo,  interdum  pro  cura  adhibelur,  ut  vis  morbi 
ignis  ardore  siccetur. 

'  Binc  et  faba  fressa.  Fest  :  Frendere  est  frange- 
re,  unde  est  faba  fressa^unde  et  dentibus  aicimus 
frendere.  Gloss,  Fabafrensa. 

s  Lupata.  E  Serv.,  Georg.  iii. 

^  H(BC  et  retinacula.  Respexit  ad  Maronis  verba: 
Et  frustra  retinacula  tendens,  Gcorg.  i. 

*  Antella..,Postella.Legeantillena,  eipostillena, 
invitis  libris  omnibus.  Nam  vilium  procul  dubio  na- 
tum  ex  DOtalionibus.  Gloss.,  antillena,  ^loxiviif  (Sic). 
Postillena  vero  etiam  legitur  in  Casina  Plauti. 

i    Cingulum  hom cingulis.  E  Serv.,  ^n.  ix. 

^  Caballus  sagmarius..*.*  mula  sagmaria,  Eod« 
modo|legendum  apud  Serv.,iEn.i,adillud  :  Sertisque 
recentibus  halant,  non  saginarius.  Yid.  Suid.,  in 


AD  S.  ISIDORI  mMOLOGURll  LIRROS  APPENDICeS 


|)ar0  prhnaf 


AD  D£G£M  UBROS  PRIMOS  IN  AREVALI  VOLUMINE  TERTIO  CONTENTOS. 


500  APPENDIX  PRIMA. 

Ad  Etyfnologiarum  prologum. 

VBRSUS     PRJEMISSI     ETTMOLOGIIS, 

In  Codice  Regiovaticano  1953. 

Sancta  Dei  genitrix,  post  parlum  vir^o  perennis, 
Stella  maris,  nati  imperio  mundi  dommatrix, 
Num  totus  si  rite  loquax  scrmonibus  orbis 
Ederet  innumeris  sub  conditionibus  aptas 
S.Natura  potiore  *  nitens  humano  more  loquelas, 
Te,  summis  quam  non  penetrant  in  sedibus  astra, 
Igneus  et  rapidis  sudans  sol  ipse  quadrigis 
(^am  spectare  nequit,  submittens  ora  decora, 
Vel  minimos  digne  poterit  tibi  ponere  cultus, 

lO.Autaliquo  fari perceptas  ordine  palmas, 
Quas  tulit  omnipotens  factor,  mox  Filius  ipse, 
Dignam  te  matrem  sublimans  jure  perenni, 
Teque  vehens  hodie  coelestes  Patris  ad  arces. 
Angclicas  inter  decrevit  scandere  turmas  : 

15.  Assurgit  laetata  polis,  comitantur  et  astra, 
Reginamque  sui  divina  laudo  tuentur, 
0  quae  porta  manes,  noslrse  quoque  causa  salutis, 
Vii^ineum  decus,  et  matrum  castissima  virtus, 
Plena  omnis,  quae  semper  adest  tibi  gratia  nati, 

20Jam  nimium  protende  reis  pia  dona  solutis, 
Et  miserum  benedicta  dolentem  compede  vinctum. 
Ac  fetens  cura  miserans  de  pectore  vulnus, 
Liventes  totum  plagae  ne  serpere  corpus 
Gommaculante  queant  Yetro  putredinis  haustu. 

25. Te  dominam,dominamfateor;  miseraris  alumno  : 
Quam  magna  es,  fer  opem  polius,   tandemque 

[remoiis 

501    Roscida,  te  gradiente,  sequi   per  gramina 

[vinclis 
Praecipe,  longa  nimis  quanquam  vestigia  ducam. 
Splendida  nempe  velut  surgens  aurora  tenebras 

30.Effugat,  immensum  tua  dat  sic  semita  lumen. 
Hinc  proprium  nihil  esse  feruntsol,  luna  nitorem; 
MiJle  per  effusos  vincis  quos  luminis  orbes. 

Ybrs.  l.Godicem  Rcgiovaticanum,  in  quo  bivcr- 
siculi  Etymologiis  prseponuntur,  qui  signatus  est 
num.  1953,  descripsi  in  Isidorianis,  cap.  32,  n.  101. 
Goniectura  nonnulla  est,  hujusmodi  carmen  sancti 
Ddefonsi  esse. 

5.  Gomiptus  est  hic  versus,  ut  mulii  alii,  et  uno 
pede  longior  est. 

9.  Reposui  poterit  pro  poteris,  quod  erat  in  Ms. 

1 1.  In  Godice  erat  que  pro  quas,  et  dignatce  matri 
pro  dignam  te  matrem, 

15.  Erat  polus;  foriasse  legendum  lAssurgunt  lce- 
tata  polis,  comitantur  et  astra, 

17.  In  Ms  :  0  vitas  quas  porta  manes^  nostrce  quo^ 
que  causa  salutis,  Sunt  septem  pedes. 

18.  Fortasse,  Castissima  virgo. 

19.  Fortasse,  Plena  omni. 
27.  Erat  Rosea  pro  Roscida. 

App.  II,  n.  1.  Isidoro  hoc  opusculum  tribuitur  in 


A  APPENDIX  II. 

Ad  lib.  1  Ety^mologiarumy  cap.  17. 

INVENTIGULA  DE   PBDIBUS. 

1.  Gompositio  est  pedum,  de  quibus  aliquam  jam 
mcntionem  fecimus.  Sunt  igitur  alii  pedes  disyllabi, 
alii  irisyllabi,  alli  telrasyllabi,  quorum  unde  et  no- 
mina  deducta  sunt,  docebimus,  et  quot  habent  sche* 
mata.  Ex  disyllabis  geminatis  pedcs  tetrasyllabi  sunt, 
quorum  et  nomina  et  schemata  subjungemus.  Sunt 
ex  disyllabis  ei  irium  syllabarum  pedibus  copulati 
pedes  syllabarum  quinque;  suntque  ex  duplicatis 
trisyllabis  pedes  senarum  syllabarum,  de  quibus  nunc 
arbitror  esse  necessarium  diligenler  laborare. 

2.  Disyllabi  erffO  pedes  sunt  quatuor,  trisyllabi 
B  octo,  duplices  seaecim,  quoniam  una  syilaba  duo 

schemata  habet,  aut  longa  est,  aut  brevis.  Duse  syl« 
labse  quatuor  schemata  habent:  nam  aut  ambse  bre- 
ves  sunt,  aut  ambse  longae,  excepta  una  syllaba  brevi, 
et  una  longa,  aut  una  louj^a,  et  una  brevi.  Pedibus 
accidunt  arsis,  et  thesis,  id  est,  elevatio,  el  posiiio 
gravi  sono  syllabarum,  ut  asseritnus,  duaelongae,  duse 
breves  ponuntur.  Tempus,  quo  producuntur  ct  cor^ 
ripiuntur.  Resolutio  a  pede  in  syllabam,  a  syllaba 
in  litteram.  Liltera  enim  atomos  est,  id  est,  indivisi- 
bilis,  ve!  insectio.  Secundum  pedum  cunctorum  men- 
suram  docebimus. 

3.  Pyrrhichium  dictum  esse  alii  dicunt  a  Pyrrho, 
Achillis  filio,  quem  primum  aiunt  in  tumulo  patris 
sui  armatum  honoris  gratia  saltavisse.  509  Aristo- 

C  leles  autem  Achillemailhujus  ludi  iavealorem  fuisse. 
Quibusdam  placet  ab  ardore,  id  est,  ab  ipsa  velocitale 
sui  soni  nomen  accepisse  hunc  pedem,  hzh  xovi  nupb  <;, 
id  cst,  ab  hac  flammae  velocitate.  Gognatio  enim  ar- 
doris  etvelocitatisest;  undc  histant  ardentes  Tifrii, 
id  est,  festinantes,  Pyrrhichius  a  Pyrrhiche  ludi  ge- 
nere,  nomen  accepit,  quia  hoc  sono  mitites  usi  sub 
armis  prseludunt.  Ipsa  tamen  a  pyrrhiacha  dicta, 
id  est,  lusione,  vel  Pyrrhichia  filia,  vel  a  Pyrrhicho, 
qui  primus  Gretenses  sub  armis  sallare  in  hujus 
pedis  sonum  constituit.  Spondeus  tamen  nomen  ac- 

Godice  Regiovalicano  112,  quem  in  Isidorianis,  cap. 
99,  n.  9,  recensui.  loitium  indicat  fragmentum  esse 
ex  uberiori  aliquo  opere  excerptum. 
D  2.  In  asserimus  prima  est  longa,  duae  sequentes 
breves,  ultima  longa,  si  vox  sequens  e  consonanti 
incipiat,  et  brevis,  si  a  vocali. 

3.  Erat  inMs.  Exstuant  ardentes ;  rescripsi /n^ton^ 
ardentes,  ex  Virgilio,  lib.  i  JEn,,  v.  427.  Et  m  Ms.  qui- 
dem  pro  Tyrii  potius  videbatur  Troes  positum.  De 
pyrrhichio,  eipyrrhicha,  ejusque  origine,  videQuin- 
tilianum,  lib.  ix,  cap.  4 ;  Diomedem,  lib.  iii,  p.  471. 
Putschii;  Plinium,  iib.  vii,  cap.  57;  Soliuum,  cap. 
11 ,  al.  16,  De  Greta.  In  Godice  eratpnmus  telensium 
pro  primus  Cretensium,  aut,  ut  edidi,  primus  Cre^ 
tenses,  Spondeus  in  libationibus  adhibebaiur;  iode 
spondeus  dictus  a  Graeco  amvSij,  libatio.  Gonfer  Dio- 
medem,  iib.  iii,  pag.  472,  Putschii. 


731 


AD  S.  ISIDORI    ETYMOLOGIAS   APPENDIGES. 


nt 


cepit  a  sacrificio,  quia  spondeon  Graece  sacrificiurn 
nuncupatnr,  quo  sono  nynmos,  id  est,  laudes  diis 
immortalibus  decantabant;  unde  et  Honierus  ait  : 
Sponde  tua  Crete. 

4.  lambusalamba,  Cclei  filia,  nuncupatas  est,  quse 
cavillationesjocosas  bujuspedis  sono  dicens,  amorem 
sibi  gralissimum  commovebat,  uode  dicitur  etiam 
(t[uod)  hujus  pedis  metrum  comoedis,  hoc  est,  rei 
laetissimae  comraodaveril. 

5.  Trochaeus  diclus  est  a  velocitaie  rotae,  quam 
suo  sono  imilalur.  Alii  chorium  appcllant,  quia  cho- 
rus  aptam  modulationis  continet  ratlonem;  unde 
ctiam  pes,  qui  ex  hoc  trochaeo  ct  iambo  conslat, 
choriambus  nominatur. 

6.  Tribrachys  suarum  syllabarnm  qualitate  nun- 
cupatur,  quia  tribus  brevibus  constat,  quae  Graece 
&rac%i£ nuncupantur;  uam  ineo  servavitdisciphnam, 
et  in  tribus  syllabis  coepil. 

7.  Molossus  diclus,quiaaMoIossis  orae  Gretensium 
reperlus  est;  hunc  quidam  el  Creticum  dixerunt, 
inter  quos  et  Aristophancs  fuit.  Anapaestus  diclus 
est  dactylo  contrarius ;  ideo  nomeu  accepit,  quod  ei 
rejiciatur,  id  est,  repercutiatur,  quod  Graeci  ana" 
pcestin  dicunl. 

8.  Dactylus  dictus  est  a  digito,  cujus  articulis  fi- 
gttralur,  incipiens  a  longa,  desinens  in  duas  breves; 
aigitus  enim  Graece  £ictylus  nuncupalur.  Amphi- 
brachys  dicilur,  quia  ex  utraque  parle  brevitatem 
accipiat,  quam  Graeci  brachyn  dlcunt. 

9.  Amphimacrus  dicitur,  sicut  antipastus,  nomea 
accepit,  quia  ex  utraque  parte  longam,  quam  Graeci 
macron  dicunt,  accipiat.  Dictus  lamen  est  his  pes 
CreticuSy  quia  in  Grelica  insula  Gorybanies,  utvagi- 
tum  Jovis  Saturno  celarent,  sic  sonuerunt  graviler, 
breviter,  gravilerque. 

10.  Bacchius  dictus  est^  quia  a  Baccho,  id  est,  Li- 
bero  Patre  accepta  modulatio  hujus  pedis  pro  sono 
componebatur.  Antibacchius,  vel  pahmbacchius  di- 
citur,  quia  bacchio  contrarius  est.  Proceleumaticus 
est,  quia  5113  Gorybanies  choros  concitanies,  ut 
celcrius  saltationem  celebrarcnt^  inter  se  hortaban- 
tur,  quia  Graece  hortaiio  proceleosis  nuncupatur. 

11.  Dispondeus  dictus  cst,  quia  ex  d.uoDus  spon- 
deis  constat.  Diiambus  dictus  est,  quia  ex  duobus 
iambis  componitur.  Dilrocbaeus,  quia  ex  duobus  tro- 
chaeis  tiguratur.  Anlipastus  dictus  esl,  eo  quod  ex 
utraque  parie  relevetur,  quod  Graece  antesponi  di- 
cilur,  id  est,  relevatio. 

12.  Ghoriambus  dicitur,  quia  cx  chorio  et  iambo 
constat.  lonici  dicti  suut  duo,  id  est,  major  et  minor, 
ab  lonio  inventore,  qui  his  pedibus  metra  lyrica 
ionica  fccit. 

13.  Pa3ones  a  Paeone  poeta  nomen  insitum  posse- 

4.  lambe,  qua;  iambum  reperil,  ab  aliis  dicitur 
Gelci  famula,  ac  diverso  modores  ipsa  narratur.  Pro 
jocosas  erat  in  Godice  licosas. 

6.  Obscurum  est  in  eo. 

7.  QuodGraeciana;?(55<m,rescribi  poterit  dtvaTcaUtv. 
Isodorus  in  Etymologiis  diversas  fere  sequitur  de  pe- 
dibus  explicalioncs,  cum  his  conferendas. 

10.  De  pede  proct^Ieumalico,  seu  proceleusmatico 
diversa  ohginatio  exponitur  in  Etymologiis  el  notis. 
Procelosis,  et  hujusmodi  verbaGrfeca,  guae  proterri 
solent,  omnino  corrupta  snnt.  Quae  magis  nccessaria 
videri  possunl,  jam  lib.  1  Etymologiarum  explicata 
snm. 

App.  III,  n.  1.  DeGodicc  bibliothecae  excellentissi- 
mae  Familise  Albani  dixi  in  Isidorianis.  cap.  107, 
ubi,  num.  27,  de  hoc  additamento  ad  Etymologias 
verbafeci.Deinsolilisquibusdamscribendiraiionibus, 
quae  cxponuntur,  non  valde  laborandum  est  :  eas  au- 
tem  prae  oculis  habere  oportel,  ut  quacnam  fuerit 
medio  aevo  hoc  in  genero  liccniia,  intclligatur,  et 


H  derunt.  Epilriti  quatuorhoc  nomine  nuncupalisunt, 
quia  ex  tribus  longis  et  una  brevi  parihbus  vocibus 
oontinentur. 

APPENDIX  III. 
Ad  lib.  I  Etymologiarum^  cap,  27. 

INCIPIT   SECUNDA   ORTHOGRAPHIA. 

Ex  Codice  Albanio. 

1.  Ara  pcr  a  solam  scribitur,  harena  per  ^,  et  a. 
Aurit  per  a  el  w,  id  est,  aquam  levat ;  /laurire  autero, 
quod  csl  viderc,  per/i  scribilur.  ^i^^cas  (forte  mstas) 
per  a  ei  e  scribiiur.  ^Erat,  cequitas^  cedes.  jEn^^aSy 
jEsculapius  per  diphthongum.  Alite  per  a  solam.  Ha- 
litus  per  h.  At,  quod  verum  significat,  per  a,  eit  ;ad 
praepositio  pcr  a  el  d,  ul  ad  amicum  vado. 

2.  AssiduuSj  asseciitus  per  duo  ss,  Accumulatus 
per  duo  cc.  Aggeruus  (forte  aggeratus)  per  duo  gg. 
Apparet  per  duo  pp  ;adponityer6  per  d  scribitur ;  ad 
praeposilio  verbo  conjuncla  est.  Ammonitus  per  duo 
mm.  Annuit,  annuntiat  per  duo  nn.  Ademptus  per 

B  m  eip. 

5041  3.  Apud  perp  et  d.  Austus  (forte  auctus)  per 
diphlhongum,  austio  (auctio)  vero,  quod  est  venditio 
(forte  deest  aliquid).  BirtuSy  boluntasy  bita,  vel  his 
similia,  quae  Afri  scribendo  viiiant,  omnino  rejicienda 
suDl,et  non  per  b,  sed  per  v  scribenda. 

4.  Cedo  per  c  scribiiur,  quod  valet  (obscurc)  con" 
sentio;  ccedes  vero  pera  et  e,  ca^sarieSy  ccelum  (forle 
cesaries^  celum)^  centenarius^  ceterum,  cere,  quod 
avc  dicimus,  celeritas  per  e.  Commentarius  per  duo 
mm.  Competit  (forie  decst  aliquid).  Clmgor  pcr  c, 
non  per  g.  Ccelebs  pcr^scribitur;  inie  coelibem  dici- 
mus.  Coire  sine  h  scribitur.  Cymbalum  pcry  scribitor. 
Corax  per  c,  non  pcr  g. 

5.  Commentatio  perc.  Ccetus,  id  est,  mulliludo  pcr 
diphthongum  a  (forte  ce).  Cete  vero,  quod  est  ma- 
riua  bellua,  per  e.  Commcrcium^  quod  est  negotium, 
per  duo  mm.  Clanculum  per  duo  cc.  Cum  prseposi- 

P  tio  pcr  c  ,  si  autem  adverbium  fuerit,  per  q ;  dicunus 
**  enim  quum  lego. 

6.  Deus  per  e  solam.  Dcemon  pcr  diphlhongnm. 
Dilabitur,  disterminat,  per  i.  Dogma  per  g,  non  per 
c.  Delubra  per  e,  non  pcr  i.  Dictatus  per  i,  nonper 
e.  EruSf  quod  est  dominus,  per  e  solam.  Exiema^ 
quod  esl  extranea^  per  e  e\  x;  si  de  die  loaualur,  per 
h,  Effecta,  et  ef/igi  (forte  effingi),  effudit^  efficii^ 
effluit  per  duo  ff.  Erebus  per  e. 

7.  Fabor  per  b.  Flagra  duo  (forte  quod)  sunt  ver- 
bcra,  per  f  eil;  nam  fragra,  quod  est  odor,  per  f  et 
r.  Fero,  q\xod  esl  tolero.pcr  e  solam.  Gerosus  (forle 
generosus)  per  e.  Gwometrcs  per  a  ctc.  Gnarus,(\\iod 
est  sciens,  per  g  el  n.  gnatus  similiter,  Grassator, 
quod  estservus  ({or ie  s(evus)  perg.  Glaber^  quodest 
lenis  facic,  pcr  b. 

ad  vcram  scripturam  in  membranis  antiquis  dignos- 
cendam  facilius  deveniri  possit. 
H  2.  Nulla  ratio  csl,  ut  apparet  per  duo  pp  scribatur , 
*'  adponit  vero  pcr  d  et  p.  Ulrumque  ulrolibel  modo 
scribi  potcst.  An  autem  parum  sibi  constent,  qai 
modo  adparet  scribunt,  modo  apparety  in  dubinm 
revocari  potost.  Minime  ego  damnare  ausim  eos  qui 
hanc  libertatem  sibi  permittunt ,  ul  verba,  quae  a 
probalis  auctoribus  varie  proferunlur,  ut  seculumy 
sceculum,  literat  littera,  aliquando  per  unam,  ali' 
quando  per  aliam  scribcndi  rationem  usurpant,  non 
aliler  ac  quia  utrolibet  modo  dici  potost  amarunt^  et 
amaverunty  non  peccat,  si  quismodo  amarunt  dieat, 
modo  amaverunt. 

3  Vitium  scribendi  b  per  y,  uti  etiam  contra  v  per 
b,  medio  aevo  apud  uiultas  nationes  invaluit,  etctiam 
num  nonnullis  Hispanis  commune  est,  ut  promiscuo 
b  ei  v  usurpent  et  proferant,  auamvis  in  arte  Hispa- 
nalatina  Antonii  Nebrisscnsis  aiscrimen  adhibendum 
opportune  praescribatur. 


133 


APPENDIX  ni. 


734 


8.  H(BC  proDomea  per  ^  et  diphthon^um  a,  et 
omaia  pronomiaa  ^v  ht  exceptis  possessiviSy  sub- 
juactivis,  et  relativis ;  nam  quolies  coajoactivam 
syllabam  poaimus  aCj  per  a  scribimus,  ut  coajuactio 
a  prseposilioae  differre  possiX, Hic  vero  pronomea,  ut 
adverbium  loci,  scribitur  :  sed  ea  re  ab  iaviccm  di- 
staat^  quod  adverbium  loci,  producta  (scribitur  pro- 
ductum)  syllaba  pronuntiamuS;  pronomen  correpta. 
Hiai,  honor  per  h,  onus  per  o,  Haud,  quod  est  non, 
per  h  et  d,  aut  conjunctio  per  t  mutam.  Hausity  quoa 
est  bibit^  per  h.  Hisco^  quod  est  oris  apertio,  per  h, 
Heremus,  hispidus^  hereos  (forte  heros)per  h  scribun- 
tur,  et  si  aua  similiasuDt,  quae  aspirattone  indigent. 

9.  Impeait^impiuStimmanitaStimmemor,  impera- 
tor  per  duo  mm  (forte  aliquid  deest) ;  idem  inmacu' 
latuSf  inmortalis  per  i  el  n,quia  in  praepositione  ad- 
dita,  aut  complet,  aut  vacual.  Irritum  per  duo  rr. 
Inauit  t  in  fine  poaenda  est,  aam  si  d  habuerit,  ia- 
terVogalio  est,  tanquaia  si  dicas  :  /n  quid  mittit  ? 
Id  pronomen  per  a  scribitur. 

&05  10.  KaritaSy  Kalend(B,  et  si  qua  nomina  si- 
milia  a  et  c  (  sic)  sequuntur,  per  k  scribenda  sunt. 
La^tus  per  as  diphthongum;  kethalis  vero,  quod 
mortalis  dicitur,  per  oe,  Levare,  quod  cst  adjuvare, 
per  e.  Lixa^  quod  est  vilis,  vel  luxuriosus,  per  i  et 
^scribitur.  Mecum,  id  est,  ego  et  tu,  per  e  solam, 
moechum  virum,  quod  est  adullerum,  et  mcenia^  per 
0  et  e.  Mussitas  per  duo  ss.  Mos  et  mors  similitcr 
scribenda  sunl.  Mysterium  per  y  Graecum  scribitur. 

11.  Nexa^,  id  esi,  collatas  (lege  colligatce)  per  x 
scribitur,  quando  vero  dicimus  nec  fecerit,  per  c 
scribitur.  Nanctus  pcr  n  ei  c  in  medio  scribitur. 
Namia  per  a  et  e.  Nomenculator,  quod  est  nomiais 
vocator,  per  c  et  u.  Noius  per  t  solam,  nothusyquod 
cst  auster,  per  h  scribitur. 

12.  Ostium,  quod  aperitur  et  clauditur,  per  o,  hos- 
tia  vero  per  h,  Occipitium,  quod  est  capitis  pars 
posterior,  per  duo  cc,  Occulum  (forte  occulunt)  quod 
est  occultumj  per  cc,  Obpilat  per  b  ei  p,  Offendit, 
offulsit,  officiat,  officium  per  duo  ff.  Occursa  per  cc. 
Oppulit,  opperior  per  duo  pp.  Osores,  id  est,  odium 
ei^erceates,  per  o.  Olymvum  per  y  Graecum. 

13.  Pasnis  pcr  ce  diphtliongum,  poina,  et  posnitudo 
per  0  eie.  PeculatuSf  quod  est  furtum  peculii,  pcr  e 
solum.  Penum,  quod  esl  cellaria,  per  e.  Precator, 
presMm,quod  est  comes  ypretestant  per  e.Prcecipuus. 
pramus  per  a  ei  e.  Quum  per  q.  quia  non  prajpo- 
sitio  casus  ablativi,  sed  advcrbium.  Quas  prseposi- 
tiva,  vei  pronomen  generis  feminei  per  diphthongum 
scribitur ;  que  vero  conjunctiva,  ut  est,  feciique,  per 
e  solam.  Quasrit  per  ce  diphthongum  ;  quceque  vero 

9.  Non  desunt  qui  adhuc  probent  haac  scribendi 
ratioaem,  immaculatus,  immortaliSy  elc. 

11.  Etiam  notus,  quod  estauster,  sine  h  scribitur; 
nothus  vero  id  est,  spurius  per  h. 

13.  Nescio,  quid  lateat  ia  yeTbis  presum,presta7it, 
Coafer.  oum.  27. 

14.  Pro  studei  lcgendnmistud»  Yidenum.  30.  Alia 
passim  occurrunt,  quae  correclione  iadigent. 

16.  la  Isidoriaais,  cap.  56,  num.  21.  de  hoc  ope- 
re  disserui,  ubi  docui  videri  legendum  Agrosciusper 
0,  et  B,  non  per  Y,  ut  quidam  putant.  Illa  ctiam  mea 
oonjectura  erat  num.  25,  sermonem  csse  de  Agroico 
comoedia  Plauti  :  ex  quo  vocabulo  forlasse  natum, 
quod  Aqrcecius  sive  Agrontius  aliquis  conBctus  fuerit 
auctor  hujus  operis* 

17.  Non  d  et  s,  sed,  etc.  Fortasse  legendum  non  o 
et  s,  sed,  etc.  Codex  est  Yaticanus  6018,  non  Regio- 
vaticanus,  ut  in  not ,  adnum.  29,  cap.  27.  Elymol., 
cditum  fueral.  Pertincl  ad  sseculum  x,  circiter.  Ini- 
tio  est  glossarium.  auod  aliquis  credidit  Isidoria- 
num ;  sed  Lucas  Holsteaius  aotat  esse  plaae  diver- 


A  ex  priori  diphthoago,  et  aovissima  per  e  solam. 

^  Quod  proaomea  aeutrum  per  d  scribitur,  aam  si  ad 
aumerum,  per  t;  dicimus  eaim.  quot  panes,  vel 
quotpisces.  Quassat  per  ss.  Revenit  pern. 

14.  Reus  per  e  solam,  rasda  vero  per  aeie  scri- 
bilur,  seminat,  vero  per^  solam.  Similia  y  careat. 
Studet  per  t  et  s  scribitur.  Suppetit  per  pp,  sicuti 
succedit  per  cc.  Sosyma  (sophysma)  per  y  (jraecum. 
Scapham  per  p  et  h.  Scropulam  per  p,  non  per  b. 
Suggerit  per  duo  gg.  Succumbit  per  cc.  Syrtes  per 
y.  Suggestus  per  duo  gg.  sicut  successus  pcr  cc. 
Severttas  per  e  solam.  Tcedet  per  a  ei  e  scribitur. 
Themay  quod  est  materia,  per  t  ei  h  scribilur.  Vas 
monosyllabum  per  diphthongum  scribitur,  ut  est  vas 
misero  mihi.  Subjunctiva  per  e  solam  scribitur. 
Volumptcts  per  w  ct  p  scribitur. 

15.  Xerras,  XenophonteSy  Xenium  perx  scribcnda 
sunt.  y/ion,  Ydros,  Yterius^  etc,  per  y  scribuntur 
(vel  scribenda).  Z  littera  propter  peregrina  nomina 

g  admissa  est,  per  quam  scribendum  est  Zelans,  ZabU" 
lon^  Zoticus,  Zenon,  ei  reliqua. 

5IM  GLOSSEMATA  DE  DISTANTIA    VERBORUM. 

Ex  Codice  Vaticano  6018. 

16.  Acrocius  per  c  et  o,  aoa  prr  y,  ut  quidam 
putaat.  Ad  illum  vado,  ad  me  venit,  per  d  scribea- 
dum  est.  Assiduus,  assecutus  per  duas  s  scripsit 
(forte  scribitur),  ne  praepositioae  aomiai  coajuaga- 
tur  (forte  ne  prcepositio  nomini  conjungatur).  AC' 
commodus  per  duas  c.  Aggestus  per  duas  g  scripsit. 
Sic  et  similia.  Ammonitus  per  duas  m  Annuit  per 
duas  n.  Atque  per  t,  non  per  d.  Ademtus  sine  p, 
qui  m  lilleram  puiant  posse  sufBccrc.  Sic  et  reliqua. 
JEquus,  si  de  aequitate,  per  a,  equus,  si  de  animali- 
bus,  sine  a  scripsit. 

17.  Apostolus  si  necesse  cst  syllabam  dividi,  noa 
d  ei  s,  sed  s  ei  t  conjunctum  esse  debet.  Sic  et 
constans,  ei  reliqua,  quando  ante  t  litleram  venit 
(forte  littera  s  venit).   Apud  per  d  scripsii.  Aras 

C  per  a  scripsil.  Harena,  hauri  de  aqua  levandum 
(forie  levanda  halitus,  haec  omnia  per  h.  Aures  do 
auditu  sine  h.  Aram  (forte  cera),  cescas  (forte  CBstas), 
a^quor^  astas,  cesus  (forte  mstusY,  asdis,  Mneas,  haec 
omnia  per  a  et  ^  scripsit. 

507  18.  At,  quod  vero  significat,  per  a  et  /  scri- 
psil.  Ad  praeposiiio  casus  accusativi,.  ad  amicum 
vado.  Aliter  (forle  alituSy  vel  alitur)  per  a  solam, 
Accumulatus  per  duas  c,  Apparet  per  duas  p. 
Adpomo  vero  (forte  adpono  vero)  per  d,  quia  ad 
praepositio  verbo  conjuncta  cst.  Ammonuit,  ammo^ 
nitus  perduas  m  scripsit.  Annuit,  annustra  (sic)  per 
duas  n  scripsit.  Ademptus  per  met  p  scripsii.  Auctio 

sum  ab  Isidoriano.  incipit :  Abstrusa,  abscondita,  etc. 
Sequimr  ahud  opus  dc  re  grammatica  :  Audivtmus 
multos,  etc.  A  littera,  elc.  Tum  De  littera  ex  libro 
Domni  Donati  :  Littera  est  elementorum  vocis,  elc. 
^  Post  alia  glossaria  et  cpactam  cum  figuris  succe- 
D  dit  opus  quod  nunc  edo.  In  prima  pagiaa  piagitur 
crux  magna,  apposita  haec  iascripiione  cx  utroque 
latere  :  In  nomine  Dei  summi  incipit  liber  glosse- 
mate  (sic  pro  glossemata)  sancti  Ihsidori  episcopi 
De  distantia  verborum.  Hoc  vexillum  crucis  in 
cwlo  fulgit  (sic) ;  nunc  autem  nos  salvat  per  stipi-' 
tem  crectum.  Incipit  :  Acrocius per  c.  ctc.  Sequilur 
aliud  opusculnm  inscriptum  :  Incipit  distantia  ver- 
borum  synonyma  Ciceronis  :  Tenebo,  posstdebo, 
obtinebo,  etc.  Dcsinit  :  Emissarius,  prcedo.  ExpHcit 
synonyma  Ciceronis,  amen  feliciter.  Et  illico  :  /n- 
cipit  liber  Chronicorum  sancti  Hisidori  episcopi : 
Brevem  temporum,  etc.  Ut  ego  puto,  haec  quoque 
distaniia  verhorum,  quasi  exCiceronis  operibus  col- 
lccta,  a  scriba  Isidoro  nostro  iribucbatur.  In  codem 
Codice  sunl  alia  fragmenta,  et  opuscula  sanclorum 
Damasi,  Hieronymi  et  Augustini. 


735 


AD    S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  APPENDICES. 


m 


vero,  quod  est  veditio,  e  adhibendum  est.  Aggestus 
per  duas  g^  quod  est  (forte  deest  aliquid)  aviaus. 

19.  CedOf  quod  est  concessio,  cementarius,  cete- 
Tum,  cere,  celeritas,  celebs  per  b  (forte  per  e  scri- 
buntur).  Ccesaries,  ccelum,  ccetus,  id  est,  mullitudo, 
ista  per  a  ei  e  scribuutur.  Cete  vero,  quod  esl  ma- 
rina  bellua,  haec  omoia  per  a  ei  ^  scribit.  Cepit  si- 
militer  de  capiendo  per  e,  ccepit  de  incipiendo  per  o 
(forte  per  o  el  e)  scribitur.  Commentarium  per  duas 
m.  Commestio  (forte  commerdum),  quod  negotium, 
per  duas  m  scribendum.  Clangor  per  c.  Compe^ 
tens,  per  wi.  Coire  sineh  Cymbalum,  cymbala,  per 
y  scribitur  Graecum.  Commercium  et  caput  per  c 
scripsit.  Clanculus  per  duas  c.  Cum  praepositio  abia- 
tivi  casus  per  c  scripsit  (vel  scripserunt) ;  si  auiem 
adverbium  fuerit,  per  q ;  dicimus  enim  Quum  lego, 
quod  est  negotium. 

20.  Deus  per  e  solam  scribitur,  dcemon  per  a  et 
€  scribitur.  Dogma  per  g,  non  per  c  scribilur.  Dila^ 
bitur,  disterminat  per  t  scribilur.  Delubra  per  e  non 
per  i  scribitur.  Dixistis  per  tres  L  Erus,  qui  est  do- 
minus,  per  e  soIamscribitur.£^^erna,quod  est,  quse 
est  extranea,  per  ^  et^;si  dedie  loquamur, /le^^mia 
per  h  (forte  per  h  et  s)  scribilur.  Effectus  per  duos 
f.  Exemptus  per  m  et  p  scribitur.  Essentia  per  duas 
s.  Effosa,  effecit,  effodit,  effugi^  e/fuit,  per  duas  f. 

21.  Fedus,  quod  est  deforme,  per  e  solam,  fasdus 
veroi  quod  esi  pacis  judicium,  per  o  ei  e  scripsit. 
Fabor  per  f  scripsil ;  unde  et  faber  Deus.  Fabis  (sic) 
per  Vf  idestfpoma,  Flagra,  quae  sunt  verbera,  per 

{',  ei  l,  fragra,  quse  sunt  odora,  per  feir  scripsit. 
*ero,  quod  est  tolero,  per  f  solam. 

22.  Gerolus  peresolam  scripsii,  (^rti^,  quod  est 
sciens,  per  ^  et  n  scripsit.  Gnatus,  quod  est  filius, 
per  ^  et  n  scripsit.  Grassator^  quod  est  latro,  per  g 
scripsii,  Glaber,  quod  est  lenis  facie,  per^.  Gryphes, 
non  gryphi,  Ilcec  praenomen  per  h,  aeie  scnbitur, 
nam  aof  omuia  praenomina  h  scribilur,  exceplis  pos- 
sessivis,  subjunclivis,  et  relalivis.  Nam  quoties  cdn- 
junctivam  syllabam  ponimus,  quod  est  ac,  per  a 
solam  scribitur,  ut  conjunctio  a  praeposilione  (forte 
a  prsenomine)  differre  possit.  Hic  vero  praenomen,  ut 
adverbium  loci  scribitur ;  sed  ca  re  ab  invicem  dis- 
tanl,  quia  advcrbium  loci,  producta  syllaba,  pro- 
nuntiamus,  praenomen  corrcpta.  Hiat,  honos  per  /i, 
onus,  pcr  o  Haud,  quod  esl  non,  per  h  ei  d,  muta 
novissime  posila.  Hausit,  quod  est  bibit,  per  h  scri- 
bitur.  Hisco,  auod  est  os  aperio,  per  h  scribitur« 
Heremus  pcr  h,  Hispidus  509  per  h.  Heroes  per 
h  scribilur.  El  si  qua  similia  sunt,  quae  aspiratione 
indigent.  Hactenus  per  hei  e  scribiiur. 

23.  Impedit,  impiuSy  immemor,  imperator,  im- 
pendity  implet,  immanitas,  haec  omnia  per  m  scri- 
psit.  Inmaculatus,  inmortalis,  innoeens,  haec  per  n 
scripsit.  Inquit  t  in  fiuo  pooenda  est;  nam  si  d 
habuerity  interrogatio  est,  tanquam  si  dicas,  In  quid 
mittit  ?  Id  praenomen  est,  per  d  scripsit.  It  verbum 
est,  pcr  t  scripsit.  Ideo  (deest  aliquid),  Irritum  per 
duas  r.  Karitas,  Kaput^  Kalendm,  el  si  qua  nomina 
aei  c  (forte  a  post  c)  sequuntur  (forte  sequitur)^ 
per  k  scribunlur. 

24.  Lcetus,  lassus^  lcetitia,  lceva,  quod  esl  sinistra, 
haec  omnia  per  aei  e  scribuutur.  Lethalis  vero,  quod 

19.  Videtur  alieno  loco  esse  quod  est  negotium 
post  quum  lego ;  neque  satis  tamen  clarum  est  an 
legendum  sit  quod  est  negotium. 

25.  In  hoc  opusculo  et  in  praecedenti  multa  sunt 
communia,  etiam  ipsi  errores,  ut  quod  de  noto  ei 
notho  dicitur,  de  quo  supre  num.  11. 

26.  Scriptum  erat  in  membranis  de  adversan- 
tium...  de  sacrificium. 

27.  Legi  posset  pressum  pro  presum :  sed  explica- 
tio  quod  est  comesum  innuit  presum,  essepro  perc 


A  et  mortalis  dicitur,  per e  solam  scribitur.L^ar^,  quod 
est  adjuvare,  per  e  solam;  quod  est  vilis  (deesi  no- 
men  aliquod,  ncmpe  lixa),  vel  luxuriosus,  pertet^: 
scribitur.  Mecum  pereet(;scribiiur.  Maschum,  quod 
cst  aduUerium,  (forte  adulter)  per  o  et  ^  scribitur. 
Mos  et  mors  simpliciter  scribenda  sunt.  Mysterium 
per  y  Graecam. 

25.  Nexasy  id  est,  colligatae  per  x  scribitur.  iVon- 
ctus  per  n  et  c.  Nxnia  per  a  eie  scribitur.  iVowen^ 
culator,  quod  (deest  aliquid).  Nuho,  nubit,  per  6. 
Nupsit  per  p.  Nominis  vocativus  per  c  ei  v.  ffotus^ 
quod  est  cognilus  per,  t  scribilur,  nothus  quod  est 
auster,  per  t  ei  h. 

26.  Ostium  vero,  quod  aperituret  clauditur,  pero 
solam  scribitur;  hosttumde  adversantibus  per  Aeto 
scribitur,  hostia  vero  de  sacrificio,  per  h  ei  o  scribi- 
tur.  OcciDitium,  quod  capilis  pars  posterior,  per 
duas  c.  Olympus  per  y  Graecam.  Obpilat  per  ^  et  jp. 
Offendit,  offCciumt  offulsit,  officit  p^r  duas /'scri- 

B  bitur.  Occultum  per  duas  c.  Opplet  per  ouas  p. 
Occurrat  per  duas  c.  Opperior  per  duas  p.  Osores, 
id  esl,  odium  exercenles,  per  o  puram  scripsil. 

27.  Pames,  pasnitudo  per  a  ei  e  scribitur.  Pcena^ 
per  0  ei  e,  Peculatus^  quod  est  furtum  pcculii,  per  $. 
Penum,  quod  est  cellarium,  per  e  puram.  Prceci- 
vuusy  prcecisus  prcemium,  haec  omnia  per  aeie  scri- 
DUDtur.  Precatur^  presum^  quod  est  comesuniy 
prestat,  presbyter,  et  ista  om|^ia  sine  a  scribuotur. 

28.  Qur  per  q  scripsit.  Quum  per  q  scripsit,  quia 
non  esi  pra^positio  casus  ablativi,  scd  adverbium. 
Qu(B  praepositiva,  vel  praenomcn  generis  feminini  per 
diphthongum  scribitur.  Quceque  vero  per  a  ei  e^  no- 
vissima  sola  e  scribilur.  Quod  praenomen  generis 
neutrius  per  (f  scripsit,  nam  siad  numerum,  neutrius 
generis(rorle  referatur),  per^haec  syllabapere  solam 
(forle  abundant  haec  verlja  hcec  syllaba  per  e  solam^ 
Dicimus  euim  Quod  scrinium  quod  nomen,  per  d 

Cscripsil  Quot  petens,  509  ui  quot  pisces.  Ista  enim 
ad  numerum,  illa  ad  genus  perlinent  neutrum,  iila 
per  d,  ista  pcr  /,  Quassat  per  duas  5. 

29.  Religio  dicitur  eo  quod  religit  (forle  religat) 
animas  ad  cullum  divinum.  Reus  per  e  solam  scribi- 
tur.  Reda  (forle  rhceda)  vero  pejf  a  ei  e  scripsit. 

30  ^(Bvit,  scepej  sceries,  isla  per  a  eie  scribunlur. 
Semel,  semina  severiiaSy  haec  per  e  solam  scribuntur. 
Spisstty  scena,  stimulusj  el  caetcra  similia  y  carent. 
Istud  vero  per  i  ct  s  scribitur,  ei  in  fine  d.  Suppetit 
pcr  duasp.  Succedit,  succubuity  successus  per  duas 
c  scriLitur.  Sophysma^  Sophysta  per  y  Graccum 
scribilur.  Suggerii  per  duas  g  Scapha  per  p  et  h. 
Slupulum  pcr  p,  non  per  b,  Syrtes  per  y  scripsit. 
Suffecius  p(  r  duas  f.  Successus  per  duas  c  SevC' 
ritas  (forte  sereniias)  per  e  solsim. Sa^ites  per  a  ei  e* 

31.  TcBdet  per  a  eie,  Thema  quod  est  materia,  per 
t  ct  h.  Va^  de  dolore,  ut  Vce  misero  mihi,  a  ei  e 
Subjunctivum  per  e  solam,  Casusvcy  deusve.  Vafrum 

p  scribe,  non  fabrum  (forte  bafrum  Vultus  per  duas 
u,  Volunt  per  v,  non  per  u  Volumptas  per  m  elp. 

32.  Xerxes^  XcnophonteSy  Xenium  per  x  scribitur. 
Z  propler  obscura  peregrina  nomina  (scribitur  pe- 
regrinis  nominibus)  admissa  est,  per  quam  scriben- 
dum  est  zonuy  zelus,  ei  similia;  est  enun  z  Gneet 
littera  duplex. 

sum,  veluli  per  syncopen.  Pro  prestut  juveritlegere 
prensaty  vel  prestery  pressat, 

30.  Pro  scena  fortasse  auclor  hujus  opusculi  scri- 
psil  5dna  ;nam  e  in  i  olim  facile  convertebatur.  Noa 
video  tamencur  istud  hoc  loco  referatur  ,  cum  ini- 
tium  vocis  sit  i  non  s ;  nisi  fortasse  aliqui  tunc  scri- 
bebant  stud  pro  istud.  A  sophismate  eisophista  rejir 
ciendum  y  Graecum,  quod  in  hoc  opusculo,  uti  ia  pr»- 
cedenii  praescribitur.Pro  stupulum  in  praecedenti  opo- 
scuio  est  scropulam,  acfortasse  legcndum  scrupuUu. 


737 


APPBNDIX    TI. 


738 


E.X  Codice  Albano  fragmentum.  g 

33.  Somnio  dicendum,  non  somnior,  cl  somniavi  ^ 
non  somniatus  sum.  Illud  scamnum  dicendum,  nec 
ipsudy  sed  ipsum.  Pauper  vir,  ei  multer  pauper^  non 
paupera ;  baculumhoc,  nonhunc.  Balnea,H Balneas^ 
non  balneum.  Clunes  has,  non  hi. 

34.  Ficidulas^  non  ficedulasy  idest  (forte  inde)  quod 
ficus  edant  :  sic  el  querquedulce  a  quercu  (forte  a 
querquerus).  Cotturnices,  non  coturnices.  Arbor 
omne  lignum,  dicilur,  arbos  non  nisi  fructifera. 

35.  Hora  dierum  esl,  ora  finium.  Pignera  rerum 
sunt,  ptgnora  filiorum.  Columbce^  quae  mansuelaefieri 
possunt,  ei  domibus  assuescere ;  palumbes  ferae,  et 
saxis  silvisque  inhabilantes.  Rubor  coloris  est,  robur 
virtutis,  5iO  Veniunt^  quasi  veodunt,  veneuntj 
quasi  venduntur  (obscure  utrumqne  ^ua^i^et  pro  ve- 
neunt  exaratum  cst  veniunt).  Dilectum  a  diligendo^ 
electum  ab  eligendo^  delictum  a  peccando  (fortasse 
a  delinquendOt  hoc  est,  peccando]. 

36.  Pinnas  murorum^penna^avinmdicimns.  Om-  Q 
ne  animal  pecus,  excepto  homine  (Sequuntur  sex 
verba  corrupta)  modo  dixerunt.  HicculleuSy  hicplw 
teus,  latens  (lorte  lacusy)  cuneus^  laqu^us,  postis^ 
margo,  veper^  vel  vepris  masculina  sunt. 

37.  Hic  carbOy  hic  axis^  modius^  sextarius,  hic 
congius  hic  orbis,  hic  gladius)  sanguis,  venter, 
aqualiculus,  hic  restiSy  hic  flos,  pons  (Sequuntur 
qusedamverba  corrupta),  hic  radius.  non  }wc  radium, 

APPENDIX  IV. 
Ad  lib.  III,  cap.  9,  Etymologiarum,  ex  Codice 

Ottoboniano  6. 

ITBM  DE  NUMERO  ISIDORI. 

1.  Gardinales  sunt  numeri,  ut  unus,  duo,  tres, 
auatuor^  quinque,  sex,  septem,  et  caeteri  in  ordine.  2. 
Ordioales  vero,  ut  primus,  secundus,  tertius,  quar- 
tus.  3.  Adverbiales,  ut  semel,  bis,  ter,  quater,  quin- 
quieSy  sexies.  4.  Disparlivi  (obscure)  ut  singuli,  bini, 
temi,  quatemi,  quini,  seni,  septeni.  5.  Ponderales, 
nt  simplum,  duplum,  triplum,  auadruDlum.  6.  De-  C 
nuntiaiivi,  ut  solus,  alter,  vel  ahus.  7.  Item  sunt  nu- 
meri  muliiplicativi,ut5it»p/ea:,  duplex,  triplex,  etc. ; 
sed  haec  nomina  trium  ^enerum  esse  noscuntur.  8. 
Sunt  item  adverbalia  ex  his  nascentia,  ut  simpliciter, 
dupliciter,  tripliciter. 

APPENDIX  V. 
Adlib.  IV  Etymolog.,  cap.  4. 

SPECIMEN  INTERPOLATIONIS 

Ex  Codice  Chisiano. 
i.  Logici  rationem  prmdictiet  causas  particulares 
adjungunt.  Epistola  deAsclepio.  Asclepius,  seu  ^s^ 
culapius  puer  factus  Apollinis  filius  ex  Coronia, 
filia  Flavice,  Ceroni  Centauro  traditus  est  ad  medi- 
cinalem  scientiam^t  1  comprehendendam,  eic.  Se- 
quitur  epistola  de  Hippocrate.  Hippocratis  genus  ex 
Asclepio,  expatre  autem  natus  Heraclide,  etc. 

2.  Sequitur  caput  inscriptum  :   Quod  non  omnis 

33.  Hoc  quoque  fragmentum,  quod  inlaudatoGo-  D 
dice  Ali)anio  rcperitur,  ad  idem  argomenlum  ortho- 
graphicum  referri  potest,  qnamvis  magna  ex  parlc 
grammaticas  alias  controversias  comprehendat,  in 
auibus  tamen  auctoris  sententiam  non  temere  sequi 
debemus. 

34.  Fortasse  legendum  ficedulas^  non  ficidulas^  el 
tnox  cotumices,noncottumices.  El  primaquidem  in 
cotumix  ssBpius  corripitur.  Qnerquedula  gelido  et 
hibemo  tempore  maxime  apparet ;  idcirco  a  quer" 
quero,  hoc  est,  frigido,  dictam  nonnulli  opinantur. 

37.  Qusedam  alia  adduntur  de  discrimine  inter  hoc 
sol,  has,sales,  hos  sales,  sed  ita  corrupta^  ut  ea  om- 
nino  omittendaessecensuerim. 

App.  ly,  n.  1.  Godicem  Ottobonian.  6,  ex  ^uo 
pauca  haec  de  numeris  Isidoro  tribuuntur,  descripsi 
m  Isidorianis,  cap.  105,  num.  2  et  3.  Nihil  prs»* 


hominis  na  tura  ad  percipiendam  doctrinam  sit  apta. 
Item  qualem  oportebat  esse  dtscipulum  medictnce. 
Ilem  deingressu  medici  adinfirmum.  Item  qualiter 
medicus  infirmum  visitet.  Item  de  nominibus  philo- 
sophomm  qui  libros  medicinales  scripsemnt. 

3.  Se(juitur  de  libris  medicinalibus,  seu,  caput  iO 
ex  Editis.  Sequitur :  Quare  medicina  non  conUr 
neatur  interartes  liberales,  seu  caput  13. 

4.  Sequitur  epietola  Galieni  de  natura  humaoi 
corporis.  Epistola  2  Galieni  de  effectibus  pigmento- 
rum,  et  de  esinamidiis  eorumdem.  Sequitur  :  Quod 
omnts  qualitas  et  potentia  elementomm  quatuor 
modis  probatur.  beauitur  de  odoribus  et  ungaentis, 
seu  caput  12,  tum  de  ferramentis  medicorum,  seu 
capat  1!.  Sequitur :  Unde  dictus  sit  Criticus.  Dicitur 
Criticus  dies,  etc.  Sequitur  caput  9. 

5.  Sequitur  caput  5,  sed  plane  immutatam,  tum 
de  quatuor  temporibus  anni,  de  quadrifaria  divisionc 
humani  corporis,  de  aeiatibus,  de  quatuor  angulis 
capitis,  et  de  opibus  corporis  humani,  de  compo- 
nentibus  oculum,  de  infirmitatibus  oculorum,  de 
cataractia,  de  sanilate  et  morbo,  et  «x  quibus  fluant, 
nempe  caput  5  ab  illis  verbis,  sanitas,  usque  phle^ 
^a^^y  quibus  haec  adduntur,  etex  his  reguntur  sani, 
et  ex  ipsts  redduntur  infirmx;  reguntur  sam,  si  se- 
cundumcursum  naturcepermanserint;dum  amplius 
extra  cursum  naturce  evenerit,asaritudinesfaciunt. 

6.  Sequitur  de  quatuor  humoribus  et  causis  deno- 
minationum  ipsorum,  seu  idem  caput  5,  ab  illis  ver** 
bis,  sive  autem  quatuor,  usque  ad  capitis  finem.Se- 
quitur  c.  6,tum  c.  7et  8,  sub  unotitulo  iDe  chronicis 
morbis.  Sequitur  epistola  YindicianiPentadio  nepoti 
8uo  de  natura  uniuscujusque  corporis.  Item  epistola 
de  ratione  ventris  etviscerum,  liber  Galienide  pul- 
sibus;  ejusdem  liber  de  urinis  Liber  signorum  Hip- 
pocraiis,  et  epistola  Galieni  de  Phlebotomia. 

APPENDIX  VI. 
Ad  lib.  V,  cap.  36,  Etymologiarum. 

DR  INDIGTIONE. 

Ex  Codice  Albanio. 

1.  Indictio  dicta  esl,  quasi  valdedictiOm  Octavia- 
nus  enim  Au^ustus,  post(|uam  519  totum  orbem 
terrarum  subjugavit,  divisit  in  partes  tres,  id  est, 
Europam,  Asiam  et  Africam.  Tunc  praecepit  ut  omnis 
homo  per  totum  orbem  terrae^et  per  tres  piagasmundi 
redderent  censum  ad  supplementum  reipublicse. 

2.  Uaec  dictio  prima  facta  est,  ut  onine  caput  ex- 
solveret  tributum  Gaesari;  ab  infante  vii  annorum 
usque  ad  senem  canum  omne  caput  nummum  Gaesari 
in  honorem  reipublicae  exsolvebat,  quae  dictio  prima 
in  Europa  quinque  annis  prsecepta  est,  et  qumque 
annis  tributum  ducebatur  in  Roma  (forte  Romam), 
et  urbs  Roma  illuslrabatur  lampadibus. 

3.Etille  annus  lustrum  dicebatur^  dequo  Isidonis 
dicit :  Lustrum  quinque  annorum  tempus  dicitur 
apud  Romanos,quia  censum  per  quinquennium  rei- 

terea  occurrit  quod  magnopere  notandum  videatnr. 

App.  y,  ii.  i .  In  specimen  interpolationis  Godicis 
Ghisiani  haec  quse  de  medicina  peculiari  modo  ex- 
ponuntur  indicare  voluit.  In  eo  Godice  post  ultima 
verba  capitis  4  lib.  vi  Etymologiarum  sequitur :  Lo- 
gici  rationem,  etc. 

4.  De  esinamidiis.  Mendosus  locus  hic  videtur* 
Pro  creticus  reposui  criticus. 

6.  Epistola  Ymdiciani  ad  Pentadium  in  aliis  quo- 
qne  veteribus  Godicibus  mss.  occurrit. 

App.  VI,  II.  1.  Quamvis  in  Godice  Albanio  hoe 
fragmentum  d»  indictione  post  cap.  34  lib.  i  insera- 
tur,  locus  tamen  proprius  est  ad  lib.  v,  cap.  36.  Haec 
exarata  sunt  charactere  ejusdem  manus  ac  libri  Ety- 
mologiarum,aut  etiam  paulo  antiquiori  J)e  indictione 
alii  diverso  modo  seotiunt,  qoi  tantam  antiquitatem 
illi  Don  tribuant.  Confer  Docangiam,  yerb.  Indictio. 


739 


AD  S.  I5ID0RI  ETYMOLOGIAS  APPENDIGES. 


140 


publiccB  reddebati^OTici  reddebatur),Unde  postperac' 
tum  censum  urbs  lioma  illustrabatur. Sexio  vero  exi- 
gebatur.censusde  Africa,per  spalium  scilicel  quioque 
aanorum,  el  iterum  quinto  anno  tributum  in  Roma 
reddcbatur,  et  lustrum  nominabaiur  illc  annus. 

4.  Undecimo  anno  ibat  edictiu  in  Asiam,  et  per 
quinque  annorum  spalia  exigobatur  census  Gsesari, 
et  completis  quinque  annis,  iterum  quindecimo  anno 
effundebatur  ccnsus  in  arca  custodias  Gapitolii,  et 
dicebatur  ille  annus  indiclio,  quia  per  ter  quinque 
annos  «x  tribus  partibus  mundi  census  exigebatur. 
Ob  banc  causam  supcr  quindecim  annis  indictio  non 
graditur,  et  completis  quindccim  annis,  alia  indictio 
mcipil,  de  quo  Macrobius  dicit  :  Indictio  dicta  est 
Teipublicas\exaciio ;  id  est,  ccnsus  totius  orbis  terrarum 
in  urbe  Roma  complebatur,  et  tunc  septenis  diebus, 
complctis  quindecim  annis,  urbs  Roma  illustrabatur. 

APPENDIX  VII. 
Ad  librum  y  Etymologiarum,  cap,  39. 

CONTINUATIO  GURONIGI  ISIDORIANI, 

ex  Codice  Cliisiano, 
l.Theodosius,ann.iv.  Theotonia  gratiam  baptismi 
suscepit.  Lco,  ann.  xvi.  513  Islius  lempore  corona 
Grseciae  cadit  in  Italia.  Langobardi  eam  tenebant. 
Garolus  Martellus  Gallos  expugnavit.  Filius  ejus 
Pipinus  sedebat  cum  patre;  qui  ad  petitionem  papse 
Stephani  venit  in  Italiam,  et  iiberando  Ecclesiam,  et 
Romanos  a  jugo  Aistulphi  regis  Langobardorum, 
factus  est  palricius  Romanorum. 

2.  Garolus  Magnus^  ann.  xlvi.  Hic  ad  petitionem 

gapse  Adriani  venit  in  Italiam,  et  expugnavitLango- 
ardos,  et  cepit  Desiderium  regem  eorum,  et  rece- 
pit  coronam  imperii  super  altare  sancti  Petri.  Deinde 
cum  exercitu  copioso  properavil  in  Graeciam,  ut  jus 
obtineretcoronae;  tuncGonstantinopolitanus  imperator 
timens  cum,  pactum  cum  eo  movit,et  fecit  ut  uterque 

3.  Isidorus  dicit,  Scilicet,  cap.  6  libri  De  natura 
rerum,  sed  non  iisdem  verbis.  «  Lustrum,  ait  Isido- 
rus,  quinqucnnii  tempus  est  apud  Romanos.  Dictum 
autem  lustrum,  quia  census  per  quinquennium  in 
republicA  agebatur.  Deinde  post  peractum  censum, 
sacrificio  faclo,  urbs  Roma  lustrabatur.  » 

4.  In  Ms.  CTBiper  tot  quinque  annis;  reposui  per 
ter  quinqu^  annos.  Nec  semcl  in  hoc  fragmento  usus 
ablativi  pro  accusaiivo  observatur.  Quo  loco  Macro- 
bius  de  indictionc  verba  quse  illi  tribuunlur  prolule- 
rit,  mihi  non  occurrit.  Antiquiores  Latini,  ut  vide- 
tur,  indictionem  vocabant,  cum  quidpiam  extra 
ordinem  ac  de  novo  solvendum  publicc  indicebatur. 

App.  VII.  n.  1.  Ghronicon  Isidori,  hb.  vi  Elymo- 
logiarum  insertum,  nonnunquam  in  mss.  Godicibus 
reperitur  continuatum  post  illius  tempora,  ut  in 
specimine  apparet  quodex  Godice  Ghristiano  profero. 
In  Godice  Ottoboniano  interpolatum  est  Ghronicon 
versus  finem.  Eraclius  xiv  imperii  sui  anno  subegit 
Judasam,  Hispani  Christiani  efj^ciuntur,  elc.  Plura 
adduntur  de  restitutione  cmcis  tempore  Eracliiy 
Gontinuatur  et  desinit :  Anastasius^qui  et  Arthemius, 
ann.ii.  Theodosius  anno  uno.Residuum  sextas  astatis 
iempus  soli  Deo  cognitum  est.  Explicit  septimus  (li- 
ber).  Incipit  octavus  de  Veteri  et  Novo  Testamento. 
Scilicctalius  ordo  librorum  servalur,  ab  Edititisdiver- 
sus.  In  Godice  Oltob,  477  inlerpolalum  quoque  est 
Ghronicon, ui :  Diocletianus  anno  xx.  Iste,..  facit ; et 
primus  gemmas  vestibus  misit.  Hujus  tempore  legio 
Thebcea  in  terempta  est.„  Christianos  in  toto  orbeper- 
sequitur;omnia  temp  la  ecdesiarum  ad  solum  destrui 
prascipit.?os\e^,Benedictmdoctormonacharumcla- 
ruit. . .  Eracliusann.  xvii  agit.Huius  (quinio)  et  quarto 
religiosissimi  principis  Sisebutt  Judan  in  Hispania 
Christiani  effieiuntur,  et  Persas  a  Romanis  vin- 
cuntur.  T.  occGLXvi.  Item  Eraclius  cum  matre  sua, 
ContiQuatar  usqne  ad  :  Leubrandus  rex  Lango» 


A  vocaretur  frater,  et  communiter  haberent  impcrium. 

3.  Ludovicus  I,  ann.  xxxvii.  Hic  multum  hooora- 
vit  Ecclesiam.  Lotarius,  ann.  xv.  Tunc  Heroldus  Da- 
norum  rex  baptisma  suscepit.  Gallia  sibi  regem  cod- 
stituit.  Ludovicus  II,  ann.  xvii.  Hic  terram  tenuit 
usque  514  Tharum,  Garolus  II,  ann.  ii.  Garolus  III, 
ann.  iv.  Garolus  IV,  ann.  ii.  Isti  trcs  nibil  memoriae 
dignum  gesserunt. 

4.  Aniubous,  ann.  ii,  Amulphus  regnavit  ano.  vn. 
Dcinde  Gendebubous,  filius  Amulphi,  non  Icgiiimus, 
regnavit  ann.  i ;  sed  impcrii  coronam  non  tulit.  Hic 
legitur  percussisse  prsesulem  Agnppinum,  scu  Golo- 
niensem,  fuste.  Ludovicus  puer.  ann.  iii,  fratcr  de 
patre  ipsius  Gendebuboi,  et  iste  fuit  ultimus  de  ger- 
mine  Garolorum. 

5.  Gonradus  I  regnavit  ann.  xvi.  Hic  mare  Illyri- 
cum  cl  Italicos  subjugavit.  Henricus  I,  ann.  xvii.  Hie 
voluit  ferre  coronam  imperii.  Otho  I,  ann.  xlvi.  Hlc 
cum  in  die  sanctae  Paschas  judicasset  quemdam  mi- 

B  lilem  dcbere  inlerfid  sine  praevia  ratione,  miles  eoa- 
'  demnatus  insiluit  supereum,  et  prosteraendo  ad  ter- 
ram,  suffocasset  ipsum,  nisi  muites  regem  recolie- 
gissent,  qui  poslea  militi  illi  indulsit,et  confessus  est, 
quod  quia  justitiam  ei  negaverat,  juste  a  Domiiio 
hujusmodi  contemptionem  suscepit. 

6.  Olho  11,  anti*  xxvi.Hic,  dum  Italici  pacem,  quam 
eis  imposuerat,  frangerent,  et  ad  invicem  bella  move- 
rent,  rovcrsus  est  in  Italiam  cum  furore,  et  convooaiis 
apud  Romam  magnatibus  et  comitibus  Italise,  capita 
eorum  inler  fcrcula  sibi  jussit  exponi.  Otho  III,  im- 
pcrator,  ann.  xix.  Henricus,  II,  ann.  xvii.  Hic  dicitur 
virgo  mansisse,  et  quod  mille  construxit  ecclesias. 

7.  Conradus  II,  ann.  viii.  Henricus  lU,  ann.  xvii, 
Henricus  IV.  ann.  l.  Natus  in  loco  oui  didtor  Guebe^ 
ligner,  et  est  cognomen  omnium  Henricoram.  Hic, 
dum  Italicos  et  Germanos  nimia  feritate  urgerent,  et 

p  bardorum  ossa  sanctiAuaustini  inSardinia  transtuUt 
C  in  Ticino^  et  cum  magno  honore  condidit  v  .dcoggxux. 
Residuum  sextce  cBtatis  tempus  Deo  soU  cognUum 
est.  Ghronicon  Regiovatic.  112  desinit :  o.  dgcgiv. 
Focas,  ann.  7.  Romani  casduntur  a  Persii.  v. 
DCCGxxxi.  EracHus,ann,  xxvii...  Hujus  quintOf  et 
quarto  reUgiosissimi  principis  Sisebuti  Judasi  in  His» 
pania  Christianiefficiuntur*  Residuumsexta:  mtatis 
temptis,  elc,  ad  prcesentem  gloriosi  Reccesuintki 
principis  annum  x,  gui  est  oera  dclxvi,  (anni)  v. 
.DccGLYii.  Godcx  Regiovat.  1953,  in  quo  litteris  Ro- 
manis  majusculis  exaratum  est  Ghronicon,  ita  habet : 
FocaSj  VII.  y.  dgggvii.  Romani  coeduntur  a  Persis. 
EracUus,  vii,  Decimum  agit  annum  v.  dgggxxiui. 
Judan  in  Hispania,  elc.  Reccesuinthi  annus  x,  oia 
est  cera  dglxvi,  anni  v.  dggglvii.  God.  Vat.  624  : 
Y.  DGGcv.  FocaSf  ann.  viii.  Romani  cceduntur  a 
Persis...  EracUus,  ann,  xxvi.  Hujus  quintOt  clc, 
inprassentem  decimumannum  gloriosineccesuinthi 
n  vnncipisqui  est  mra  dgxgvi,  auni  v  DGCCxxxn.  Pa- 
^  latinus  281  :  Focas,  ann.  vui  Romani  ca^duntur  a 
Persis  v.  dcgcvi...  EracUus  ann.  xxxii.  Hujus  gutn' 
to,  etc.  Nihil  aliud  habet  peculiare.  Palat.  282  :  Eror 
cUuSf  ann.  xxvn,  ctc,  u^que  in  annum  decimum 
gloriosi  Reccesuinthi,  qui  est  a^a  dgxgvi,  anni  v. 
dggcli.  Palat.  283.  ut  Reg.  112,  sed  asra  dglxvi, 
anni  simul  v.  dggcgviii.  Urbinas  100  :  Focas,  ann. 
VII.  Romani  casduntur  a  Persis  dgcgi  (sic).  Gregor 
rius  Romanas  urbis  pontifex^  cujusfamoe  f^lgor  Uh 
tum  terrarum  orbem  penetravit^  etc.  Multa  inter- 
serantur  de  Britannorum  conversione,  Desinit :  A 

nanas  pravitatis  consortio  dcggxxii  (aic).  Era^ 
;,  ann.  xxvn...  VDGCcxxn.  Urbinas  474  :  Foau 
anm  VIII...  v.  dgggviii.  EracUus,  anit.  xxvu  agit. 
Judasif  ctc,  v.  dcccxxxiii...  inpra^s^temannum^ 
qui  est  (sra  dgxcvi,  anni  v.  dccclvii.  Ita  lego.  la 
«odice.  Quiest  <era  annis  5857696. 


741 


APPENDIX  Vni. 


lia^ 


ccclesias  spoUarent,  et  vendorent,a  Grcgorio  papaVII 
anaihemalizatusestyContra  quem  expugnandum  Rodul- 
phusSaxonicus  constitutusesiimperator,coronaimpe- 
rii  sibitransmissa,  in  qua  hic  versus  fnil  inscriptus: 

Petra  dedit  Petro,  Petrus  diadema  Rodulpho, 
qui  in  guerra  quam  movit  occisus  est,  et  sic  victor 
dictus  Henricus  ezcommunicatus  remansit. 

8.  Henricus  V,  filius  sup.  dicti,  ann.  xvrn.  Hic, 
dum  gestaret  in  Urbe  coronam,  Rubcrtus  Viscardus, 
qui  tempore  turbationis  faciae  imperio  contra  Henri- 
cum  patrem  istius  cum  suis  fratribus  regnum  Siciliae 
occupaverat,  ausus  est  incendere  portam  Latcrani. 
Iste  Henricus  cepit  Paschalem  papam,  qui  postea 
refecit  ecclesiam  sanctorum  quatuor  a  Ruberto  Vis- 
cardo  destructam. 

9.  Lotarius  de  gente  Saxonum,  qui  non  fuit  de  pro- 
Ijenie  Carolorum,  imperat  ann.  xii.  Tunc  uit  schisma 
in  Bcclesiaet  imperio ;  facti  sunt  duo  papae,  Innocen- 
tins  et  Anacletus,  et  Gonradus  de  semine  impcratoris 
pugnabat  contra  Lolarium.  Rcx  Rogerius  tunc  fuit 
coronalus.  Conradus  III,  dc  scmine  Carolorum,  pa- 
truus  Federici  imperatoris,  ann.  xii. 

10.  Federicus  I,  imperator,  ann.  xxxvi,  qui  de- 
struxit  Mediolanum,  515et  discordiam  habuit  cum 
AJexandro  papa,  et  mortuus  est  ultra  mare.  Henri- 
cus  VI.  ann.  xi.  Hic  recuperavit  regnum  Sicilije. 
Otho  IV.  ann.  vii.  Hic  depositus  fuit  per  Innocenlium, 
et  assumptus  cst  Frcdcricus  II,  qui  nunc  imperat. 

APPENDIX  VIII. 
Ad  lib.  VI,  cap,  17.  Etymol. 

STNODOS   CiESARIENSIS  DB   PASCHATE. 

1.  Post  Resurrectioncm  vel  Ascensionem  Domini 
Salvatoris  apostoli,  quomodo  Pascha  debeat  obser- 
vari,  nihil  ordinare  potuerunt,  quia  dispersi  per  uni- 
versum  mundnm  fuerant  oceupati.  Cum  omnes  apo- 
stoli  ex  hoc  mundo  transisscnt,  per  universum  or- 
bem  diversa  erant  jejunia,  et  omnis  Gallia  unum 
diem  anni,  id  est,  viii  Kal.  Aprilis  Pascha  tenebani, 
dicentes :  Quid  nobis  est  ad  lunce  computum  cum  Ju- 
dcBis  facere  Pascha  ? 

2.  Sed  sicut  Domini  Natalcquocunquc  die  venerit, 
yiii  KaL  Januarii,  ita  et  viii  KaL  Aprilis,  quando  re- 
sarrectio  traditur  Chrisli,  dcbemus  Pascha  tenere. 
Orieotales  vero,  sicut  historia  Eusebii  Caesariensis 
narral,  quocunque  die  mensis  Martii  xiv  luna  venis- 
set,  Pascha  celebrabanl. 

3.  In  Italia  autem  ahi  plcnos  xl  dies  jejunabant, 
alii  XX  (diversa  scriplura  marginis  xxx),  alii  dice- 
bant  VIII  diebus,  in  quibus  mundus  conditus  dicitur, 
sibi  sufficere  jejunarc.  Alii,  quia  Dominus  xl  dies 
jejunasset,  illi  xl  horas  abstinere  dcberent. 

4.  Cum  hac  tales  observationes  pcr  singuias  pro« 

10.  FredericusII  eleclusfuitimperatorannol212. 
Vide  apud  Petavium  in  Rational.  tempor.  variam 
fortunam  successionis  imperii  occidentalis. 

App.  viii,  n.  1.  Ann.  Christi  198,  aut  circiter,  con- 
cilium  Palaestinum,  seu  Cresariense  habitum  fuit, 
quod  auctoritate  Victoris  Romani  pontificis  Theophi- 
lus  Csesariensis  metropolitanus  coegit.  Ejus  fragmen- 
luin  vere  aureum,  ut  aitLabbeus,  exstat  apud  Bedam 
de  aequinoclio  veroali,  et  inde  apud  Barouium,  el 
laudatum  Labbeum.  lom.  I  Concilior.,  col.  596.  Acla 
ejusdcm  concilii  non  parum  diversa  ab  iis  quae  Beda 
exhibet,  conservata  sunt  ia  multis  antiquissimis 
cxemplaribus  Etymologiarum,  fortasse  ab  ipso  Isi- 
doro  inserta,  scilicet  in  Codice  Albanio,  in  Ma- 
latestio  recentiori,  in  Codijje  1  archivii  Valicani, 
et  in  Ottoboniano  422.  Muratorius  quoquc,  tom.  III 
Anecdotor.  opus  de  computo  edidil,  in  quo  eadem 
acta  reperiuntur.  In  Codice  1  archivii  Vaticani  omil- 
titur  prologus.  Codex  reccniior  Malatestius,  cum  Alb. 
incipit :  Post  resurrectionem,  etc.  Codex  Oitobonia- 
nas  incipit  a  verbis  :  Cum  omnes  apostoli.  In  Alb. 


Jl  vincias  tcnerentur,  id  (obscure)  Roma;  moeror  erat 
sacerdolibus,  ut  ubi  erat  una  tides,  5 1 6  dissonarent 
jejunia.  Tunc  papa  Victor  Romana)  urbis  episcopus 
direxit,ut  daretauctorilatem,ad  Theophilum  Ca!sarcae 
PalffislinaB  episcopum,  quia  lunc  in  Jerosolyma  Caesa- 
rea  metropolisdicebatur,  ut  inde  paschalis  ordinatio 
provenirct,  ubi  Christus  in  corpore  fuisset  versatus. 

5.  Accepla  itaque  auctoritate  Theophilus  tantum 
sibi  opus  fuisse  injunctum,  quod  m  mundi  observa- 
tione  transmitteretur,  non  solum  suae  patriee,  sed 
et  de  vicinis  provinciis  omnes  episcopos  ct  sapientes 
viros  ad  concilium  evocavit.  Cumque  grandis  illa 
multitudo  sacerdotum  vel  sapientum  virorum  in  om- 
nibus  Scripturis  erudita,  in  unum  fuisset  collecta, 
tunc  protulit  Theophilus  episcopus  auctoritatem  ad 
80  directam  papse  Yictoris,  et  quid  sibi  operis  esset 
injunctum  patefecit. 

6.  Tunc  pariter  omnes  dixerunt  episcopi :  Primum 
P  nobis  inquirendum  est  quomodo  in  vrincipio  mun* 
B  dus  fuerit  conditus,  et  cum  hoc  diUgentius  fuerit 

investigatum,  tunc  poterit  ex  eo  paschalis  ordina^ 
tio  salubriter  prouenire.  Dixerunt  ergo  Episcopi  : 
Quem  diem  primum  credimus  creatum in  mundo? 
Edicunt :  Dominicum. 

7.  Theophilus  episcopus  dixit  :  Quomodo  potestis 
probare  quod  prius  Dominicus  dies  fuerit  factusf 
responderunt  episcopi  :  Secundum  auctoritatemdi^ 
vince  Scripturas  :  Et  factum  est  vesperb,  et  manb 
DiESPRiHus.  Deinde  secundus^deindeteriiuSjdeinde 
quartus,  quintus,  sextus,  septimus,  in  quo  requievit 
Deus  ab  omnibus  operibus  suis^  quem  diem  Sabba" 
tum  appellavit.  Cum  ergo  novissimu^  sit  Sabbatuniy 
quis  potest  esse  prior,  nisi  Dominicus  fDicuui :  Sic 
est,  et  aliter  non  est, 

8.  Theophilus  episcopus  dixi^ :  Ecce  dedie  Domi' 
nicOy  quoa  primus  sit^  probastis,  De  tempore  quid 
vobis  videturf  Quatuor  autem  mundi  tempora  xn 

Canno  accipiuntur,  Ver,  cestas^  autumnus,  et  hiems. 
Quod  ergo  tempus  credimus  primum  factum  ?  Epi- 
scopi  responderunt  :  Vemum. 

9.  Theophilus  episcopu&dixii.Probatequod  dicitis, 
Et  illi  responderunt :  Dicente  Scriptura :  Germinet 

TERRA  HERBAM  FENI  SECUNDUM  GENUS  smilf,  BT  LI- 
GNUM  FRUCTIFERUM,  FAaENS  IN  SE  FRUCTUM.  HOB  Cnim 

verno  tempore  videmus  fieri.  Dixerunt :  Verum  est. 

10.  Theophilus  episcopus  dixit :  Cum  tribusmen- 
sibus  vernum  tempus  accipitur  (forte  accipiatur)^ 
quo  loco  mundi  caput  esse  creditur  ?  in  principiO', 
an  in  medio  loco,  an  infine  fEpiscopi  responderunl: 
Inasquinoctio^idest^  octavo  AaL  ylj»n7i5,Theophilus 
dixit  :  Probate  quod  dicitis.  Et  illi  responderunt : 
Dicente  Scriptura :  ETFEcrr  Deus  lucem,  et  lucem 

erat  quod  bene  esset,  In  Malat.,  quod  bene  est. 
2.  In  Alb.,  sicut  omisso  sed,  Ottob.  omittit  venis^ 
set  jiosi  XIV  luna. 
n  3.  In  Alb.  crat  celebrabant  projejunabant.  In  Olt. 
concluditur  pro  conditus  dicitur^  quanquam  hoc  ip- 
sum  obscnrum  est  in  Alb.  CumOitob.fere  facit  Malat. 

4.  Oti. :  Cum  ergo  talis  et  tam  diversa  e*^et  observa- 
tio , m(eror erat  sacerdotum,  ut  ubi,  etc.  k  ^  x  jejunia, 
Hoc  elegit  tunc  Victor  Romanceurbis  epi^copus^ut. 

5.  Ott.  addil  spiritualibus  posl  Scriptuns. 

6.  Otlob.,  responderunt,  pro  edicunt. 

7.  Pro  Theopnilus  episcopus  dixit  Ottob.  :  At  illi 
dixerunt, 

8.  Otiob.  :  De  temporibus  quid  diciturf  Et  pos- 
tea  :  Quod  tempus  creditis  vrimum  factufn. 

9.  Ottob.  :  at  ilh  responaerunt  :  Scriptum  est. 
Verba  Scripturae  sic  refert  idem  Ottob.  :  Germinet 
terra  herbam  pabuli  secundum  genus  suum,  et  li- 
gnum  fructiferumsecundum  genus  ferensfructum. 

10.  Ottob.  :  Scriptum  est,  pro  :  Dicente  ScripT 
tura.  Ita  fere  alibi. 


743 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  APPENDICES. 


744 


V0CAyrrDIEII.ETFECITDBUSTENBBRAS,51  7eTTENE-  ^  DoillNiyiNDIGABOEINEIS.GlEGnMDBDEBUlfTlfB«SICirr 


BRAS  VOCAVIT  NOCTEM.  Ex  DIVISIT  DeUS  INTER  LUCEH, 

bt  tenebras  uEQUas  partes.  Dicunt :  sic  est  verum, 
11.  Theophilus  episcopus  dixit  :  Ecce  de  die,  vel 
tempore  probastis.  De  luna  quid  vobis  videturf 
Quando  dicimus  fuisse  creatam?  Crescentem  a 
principio,  an  pUnam  ,  an  minuentem?  Episcopi 
responderuni :  Plenam, 

42.  At  ille  dixii-.Probate  quoddicitis. Episcopi  respoii- 
derunt:  scriptura  divina  dicente  et  vrqt  Deus  duo 

LUMINARU  MAGNA,  ET  POSUIT  EA  IN  FIBMAHENTO  GGBLl 

UT  LucEANT  suPEB  TEREAM.  Ergo  ob  inchoatione  noc- 
iis  quce  tota  nocte  lucet  super  terram,  non  potuit 
fuisse  aliter^  nisi  plena  dicatur.  Sic  est  verum. 

13.  Ergo  modo  quomodo  mundum  creatum  futsse 
invenimus  ?  Responderunt  :  Die  Dominico  vemi 
temporis  asquinoctium^  quod  est  octavo  Kal.  aprilis,  et 
plenam  lunam.  Dixerunl :  Sicut  in  principio  mundus 
creatus  est,  et  elementa  surgunt,  ita  per  resurrec- 


APES,  ET  EXABSEBUNT,  SIGUT  IGNIS IN  SPINIS.  Et  inteT' 

jectis  versibus :  Lapidem  quem  repbobavebunt  jbdi- 

FICANTES,  HIC  FACTUS  ESt  IN  GAPUT  ANGULI.  HWC  dc 

passione,  de  resurrectione  vero  dicit :  Ujec  est  dibs 

QUAM  FECrr  DOHINUS,  EXSULTEHUS,  ET  JUCUNDEHUB  Hf 

EA.  Et  interjectis  versibus  :CofiSTiTViTE  dieh  fbstum 

IN  GONFBEQUENTATIONE  USQUE  AD  GOBNU  ALTABI8. 

i  9.  Sexta  illi  benedictio  est,  ^uod  in  ipsa  Dominus 
resurrexit.  Vides  ergo,  quia  dxes  resurrectionis  DO' 
minicus  singulariter  in  Pascha  teneri  prascipitur. 

20.  Theophilus  dixit :  Potest  dies  et  tempus  intel'' 
ligi  ?  Respondenint  episcopi  dicentes  :  Poterat  de 
tempore  intelligi,  si  non  alibi  de  tempore  divina 
Scriptura  prcefinisset,  dicente  Moyse :  Hic  mensis 

VOBIS  ERIT  INITIUH   HENSIDH,  PaSGHA  FACrTB  DC  E0« 

Non  dixit  In  pbiha  dib  hensis,  aut  DBaHA,  aht 
ALiA,  sed  totos  XXX  dies  in  pascha  sanctificavU. 

21.  Theophilus  dicit :  Qui  sunt  hi  j.x}i  diesf  Epi- 


tionemdominicamredemptusestapeccato.Surrexit  o  scopi  responderunt :  Jam  ante  diximuStprincipium 


itaque  Dominus  noster  Jesus  Christus  die  Dominico 
vemo  tempore  in  cequinoctio;  luna  plena  per  ipsum 
tantummodo  tempus  elementa  consurgunt. 

14.  Dixerunt :  tcce  investigavimus  quomodo  fac" 
ius  est  mundus,  vel  a  peccato  redemptus  est.  Nunc 
et  de  observatione  Paschas  agendum  est.  De  die  Dc 
fninico  quid  vobis  videtur  ?  Episcopi  dicunt  :  Nun- 
guid  potest  dies  Dominicus  prasteriri,  ut  in  eo  Pas- 
cha  minime  celebretur,  qui  tot  et  talibus  benedic- 
tionibus  sit  sanctificatus. 

15.  Theophilus  episcopus  dixit :  Quibus  aut  quan^ 
tis  benedictionibus,  apertius  dicite,  sanctiftcatio^ 
nibus  ejus,  asseritis^  ut  scire  possimus.  Episcopi 
dixerunt  :  Prima  illi  benedictio  est  quod  in  ipso  te~ 
nebrce  remotas  sunt^  ei  lux  apparuit. 

16.  Secunda  illi  est  benedictio,  quod  populus  Is- 
rael  ex  ^gypto  tenebrarum  velui  per  baptismum 
fontis  per  mare  Rubmm  de  duro  seruitio  liberatus 
est.  Tertia  benedictio  est  illi^  quia  in  eodem  die  e 
caslesii  cibo  manna  hominibu^  daium  esi^ 

51S 17.  Quarta  benedictio  esi,  quia  mandat  Moy- 
sesadpopulum,  et  dta7:0B8BBVATUS  vobis  sitpbihus 
ET  NovissiHus]DiE6,/ioc  est^DominicuSj  etsabbatum. 

18.  Qwintaiili  benedictio  est guia cxvu  psalmus de 
resurrectione  cantatur,ei  de  passione.  Dicit  enim : 

ClBCUHDANTES    GIBCUHDEDEBUNT    HE  ET  IN  NOHINB 

ll.Ott.iU^rtim  crescens,  an  plena,  au/ (forte  an) 
imminuta  fuisset  creata?  Eoiscopi  dixerunt,  P/ena. 

12.  Yerba  Scripturae  in  Uttob.  hsec  sunt :  Fecit 
Deus  luminare  majus  in  illuminatione  diei,  lumi' 
nare  minus  in  inchoatione  noctis.  In  Malat.  :  Et 
fecit  Deus  duo  luminaria  magna^  et  posuit  ea  in 
firmamento  cxli,  ut  luceant  super  terram^  lumi" 
nare  majus  in  inchoatione  diei^  ei  luminare  minus 
in  inchoatione  noctis^  ut  luceani  super  ierram. 

13.  Ergo  modOf  etc.  Pro  his  Otlob.  :  Nunc  ergo 
invesHgabimus  quomodo  in  principio  factus  fuerii 
mundus^  id  est^  die  Dominico,  verno  tempore  in 
cequinoctiOf  quod  est  octavoKal.  aprilis,plena  luna. 
Ergo  nunc  constat  quomodo  facium  fuisse  in  prin- 
cipio  mundum,  sic  per  resurrectionem  Domini  a 
peccato  redemptum. 

14.  Dixerunt,  etc.  Ott.:  brevius:  Theophilus  dixii : 
Nunc  agendum  est  de  ordinat%one,quomodo  debea' 
musPascha  tenere.Episcopidixerunt :  Nunquid.eic. 

15.  Ott.  :  Dixit  :  Dicite  ergo  quibus  et  qualibus 
benedictionibus  eum  fuisse  sanciificatum,  ut  scire 
possimus.EimoxPrima  t7/a,  etitadeinceps  pro  illi, 

16.  Ottob.  :  Quod  de  ien^a  jEgyptivelut  de  iene" 
bris  peccaiorum  per  foniem  bapitsmatis  per  mare 
Hubrum  fuerii  populus  liberaius.  Tertia^  etc. 

17.  Ott. :  Moyses  mandavii  ad  populum :  sit  vo- 
Hs  observatus  dies  primus^  ei  novissimus. 

18.  Oltob. :  Psalmus  ioius  de  passione  dicit :  Cir- 


mundi  esse  cequinociium  viii  Kal.  Aprilis.  Ergo  a 
VIII  Kal.  Aprilis  usque  ad  viu  Kal.  Maii  hi  sunt  xxx 
dies  in  Pascha  sanciificati. 

22.  Theophilus  episcopus  dixit :  Et  impium  non 
est  ui  illi  tres  dies  passionis  dominicm  foras  termi' 
num  excludaniur?  undecimo  enim  Kal.  Aprilis,  fe- 
ria  5,  quod  Casnam  Domini  vocamus^  dum  cumdisd' 
pulis  suis  discubuisset,  quando  ei  Judce  prasdixU 
quod  ab  ipso  essei  iraditurus  (pro  tradendMs),  quod 
etiam  consiat  fuisse  impletum.  Quomodo  ergo  hi 
tres  dies  foras  terminum  excluduniurf 

23.  Episcopi  dixerunt :  Nulla  ratione  fieri  debet 
ui  tantum  sacramentum  foras  limiiem  passionts  miP- 
tatur,  sed  introducautur  hi  tres  diesinordine  619 
paschali,  ei  de  novissimo  reducaniur.  Et  ita  statu- 
tum  est  in  illo  concilio,  ut  nec  aote  xi  Kal.  Aprilis, 
nec  post  VII  Kal.  Maii  fieri  debeat  Pascha.  De  dic, 

Cvel  tempore  statutum  est. 
24.  De  lunaquidvobis  videiurf  Respondenmt  simili- 
leTiEtde  luna  prceceptum  divinum  servetur^  dtcen" 
te  Moyse :  Sit  vobisobsebvatuh  xxia  xivtM^ue  o^xxi 
Hasergo  septemlunas  %n  Paschafuisse  consecratas. 
25.  Quando  ergo  intra  illum  ierminum  staiutum 
dies  Dominicus  ex  una  luna^  et  his  sepiem  convenerit, 
Pascha  nobis  visum  esi  celebrare  ab  xi  KaU  ApriUs,  us- 
queady  II  Kal.  Maii.  In  istos  dies  34  sic  debet  sarictum 

cumdederunt  me.,.  sicut  apes  favum,  etc.  Alia  etiaK 
6  sacris  litteris  addit  Ottob. 

20.  Sed  totos  xxx  Ottob. :  Omnes  argo  xxxdiesa 
Domino  in  Pascha  tenenda  consiai  fuisse  consecrati 
[consecraios).  Responderunt  episcopi :  Jam  superius 
dedimus  responsum  principium  mundi,  etc. 

21.  Ergo  ab  viii.  Ottob.  :  Inde  usque  vni  JKoi.  Jfatt 
omnes  dtes  Paschm  legimus  consecratos. 

22.  Ottob. :  Ui  passio  dominica  et  tanii  mysterium 
Q  sacramenii  foras  limitem  excludatur  f  Passus  enim 
"  est  Dominus  noster  ab  xi  Kal.  Aprilis^  qua  nocte  aJuda 

esi  traditus,  ei  vni  resurrexit.  Quomodo  ergo,  ete. 

23.  Ottob.  :  Omnes  episcopi...  passionis  excluda" 
tur;  sed  hi  tres  dies  inducaniur  tnira  terminum,  ei 
desuper^  eidesubius  reirahaniur.  Constitutum  eroo 
est  in  illa  synodo,  ut  ab  xi  Kal.  Aprilis  usqus  iaviiKaL 
Maii  Pascha  deberet  observari,  et  nec  ante,  nec  postea 
cuicunque  limitem  transgrediendi  sit  facultas, 

24.  Fuisse  consecratas.  Supplendum  constat^  aul 
simile  aliquid,  ut  in  aliis  anliqus  monumeotis  pis- 
sim  accidit.  In  Malat.  expressum  est  constat. 

25.  Ott.  :  Intra  illum  limiiem  ab  xi  Kal.  Aprilis 
usque  vii  Kal.  Maii  dies  Dominicus,  et  una  luna  ex 
his  viii  sanctificatis  convenerit,  Pascha  nobisjussum 
est  observare  in  Chrisio  Jesu  DominonostrOfquiAn" 
vii  et  regnat  in  scecuia  sa^culorum.  Ahbh.  Hact^iii 
Godex  Ottoboniensis  exhibct. 


745 


APPBNDIX  XI. 


746 


Pascha  requirere,  et  invenire  a  quarto  Nonas  Mar^  J|  scriptum  est :  Et  spiritu  oris  bjus  oiinis  virtus  eo- 


tii,  in  quarto  Nonas  Aprilis 

26. /n  istos  diesxxyniluna  nasciM  qua  lunatione 
sanctum  Paschacelebretur  a  xii  luna  usque  xxi.  De 
ista  lunatione  debet  invenire  (obscure),  quod  in 
sancto  Pascha  primo  die  computetur. 

APPENDIX  IX. 
Ad  lib,  VI,  cap.  19. 

DE    VARIIS  VOGARULIS. 

i .  Alleluia  in  Lalinum  sonat  laudate  Dominum ;  la 
enim  unum  est  de  decem  nominibus  Dci,  quae  apud 
Hebrseos  habentur.  Amen,  vere,  sive  fideliter.  Dia^ 
psalma,  semper,  id  esl,  quod  illa  quibus  adneclilur 
Bempilerna  comprimet,  adeo  non  commutationem 
metri  signiBcat,  ut  quidam  existimant,  vel  spiritus 
prophetici  refectionem.  Sunt  etiam  qui  diapsalma 
ideo  inseri  putant,  ut  ex  hoc  sive  personarum,  sive 
sensuum  intelligalur  esse  conversio.  Osanna,  salvi- 


RUM.  Et  alibi :  Emitte  spiritum  tuu»  ,  et  grearuntur, 
ET  RENOvARis  FAGiEM  TERRji.  Idcoque  in  nomine  Pa- 
triSf  et  Filii,  et  Spiritus  sancti  unum  confitemur 
Deum»  Quia  nomen  estpotestatis  Deus,  non  proprie- 
tatis.  Proprium  nomen  est  Patri  Pater,  et  proprium 
nomen  est  Filio  Filius,  et  proprium  nomen  est  Spiri- 
tui  Spiritus sanctus.  Et  in  hac  Trinitate  unum  Deum 
credtmus.  Qui  ex  uno  Patre^  eo  quod  est  unius  cum 
Patre  naturas,  est  uniusaue  substantice,  et  uniuspo- 
testatis.  Patergenuit  Fitium^ non  voluntate^nec ne- 
cessitatCy  sed  natura.  Filius  ultimo  temporeadnos 
salvandos,  et  implendas  Scripturas  descendit  a  Pa- 
tre.  Et  conceptus  est  de  Spirttu  sancto,  et  natus  ex 
Mariavirgine  carne.animat  et  sensu;  hoc  est,  per- 
fectum  suscepit  hominem.  Non  amisit  quod  erat, 
sed  coepit  esse  quodnon  erat.  Non  Deum  mutabilem, 
sed  Deum  permanentem,  ita  tamen  ut  perfectus  in 


fica^siwe  salvum  fac.  Osia  enim  salvifica  interpreta-  ^  suis  sit,  et  verus  in  hominis.  Nam  quod  Deus  erat^ 
lur,  anna  interjeclio  est  deprecaniis;  ergo  integrel  homo  natus  operatur  ut  Deus,  ut  homo  moritur  ,ut 
dicitur  osianna^  sed  dum  corripiiur,  corruptum  so-      Dev^  resurgit.  Qui,  devicto  imperio  diaboli,  cum  ea 


nat.  Osanna  cst  sensus  salvum  fac,  ut  subaudiatur, 
yeJ  populum  Israel,  vel  totum  mundum. 

S.  Rama^  excelsa.  In  Evangelio  :  Vox  in  Rama 
audita  est,  id  est,  in  5!90  excelsis  ;esi  tamen  et  ci- 
yitas  quse  Rama  appellatur.  Racha  vanus^  aut  inanis. 
Rabbi^  magister  meus,  quod  est,  Abba  Pater^  et  hoc 
Syrum  est.  Man^  auid ;  manna^  quid  est  hoc?  Ana^ 
tfiema,  proditio.  Maranatha,Domtnus  nostervenit; 
Syrum  esi.Anathemamaranatha,  f^icutquidam  dicunt, 
proditio  in  adventum  Domini.  Mammona,  divitix. 
3.  Theraphimj  figurce,  vel  imagines,  melius  quam 
incendia.  Seraphim,  vel  Ceruphimt  ardentes,  vel  in- 
cendentes^inxi^  illud :  Qui  factt  anqelossuossmritus, 
et  ministros  suos  ignem  urentem.Ergo  serapnim  vir- 
tutes  in  ccelis  esse  confirmant,  quas  Dominum  lau- 
dant,  et  in  ministeria  diversa  mittuntur.  Cherubim, 


carne  qua  natus  est,  et  passus^  et  mortuus  fuerat,  et 
resurrexit,  ascendit  aaPatrem,  sedetquead  dexte^ 
ramejus  in  gloriam.  Qui  semper  habutt  quod  habet. 
In  cujus  morte  et  sanguine  credimus  emundatos  nos 
ab  eOy  resuscitandosque  die  novissima  in  hac  came 
qua  nunc  vivimus  et  habemus;  consecuturos  ab  ipso 
aut  vitam  ceternam^  prasmium  boni  meriti^  aut 
pcenampropeccatis  eeternisupplicU  recepturos.Hasc 
tege,  hcecretine,  huic  fidei  animam  subjuga,  Christo 
Domino;  et  vitam  consequeris,  et  prcemium. 

APPENDIX  XI. 
Ad  lib.  IX,  cap.  5. 

FRAGMENTUM  EX  VBTBRI  BDITIONB. 

4 .  Hoc  loco  neces&arium  est  exponere  quemadmo- 
dum  gradus  co^naiionis  numerentur.  Qua  in  re  io  pri- 


mis  admonendi  sumus  qus  cognalionum  alise  supra 
scientias  multitudo ;  caeterum,  cherubim  ipsum  in  m  numerantur ,  aliae  infra ,  aliae  ex  transverso ,  quae 
sancla  sanctorum  duo  tantum  significantur  animalia.  v  etiam  a  laiere  dicuntur.  Superior  cognationes  pa- 


Aliis  vero  locis,  ubi  hoc  nomen  legitur,  aut  picturam 
aliquam  indicat,  aut  varietatem. 

APPENDIX  X. 
Ad  lib.  viii.  cap.  5. 
In  hac  Appendice  continebatur  Indiculus  hseresum, 
cai  sequentem  fidei  professionem  subjunxit  Arevalus. 
Huic  Indiculo  locum  opportuniorem  inter  Isidoriana, 
cap.86,  num.  29assignavimus,siquidem  ibi  Muccioli 
atque  Hugonis  Menardi  praemonitionibus  attexitur. 
Yide  Patrologioe  tom.  LXXX/^col.  636. 

*    PROFESSIO    PIDEI. 

Credimus  in  unum  Deum,  Patrem  omnipotentemy 
et  in  unum  Dominum  535  nostrum  Jesum  Chris- 
iumy  Filium  Dei,et  in  Spiritum  sanctum  Deum.Non 
tres  deoSjSedPatrem^et  Filium.et  Spiritum  sanctum 
unum  Deumcolimus,  et  confitemur;  non  sic  unum 
Deumyquasi  solitarium^neceumdem  qui  ipsesibi  Por 


rentum,  inferior  liberorum.  Ex  transverso  fratrum, 
sororumve,  eorumqueciui  exhisprogeneranturyftSG 
et  consequenter  patrui,  amiiae,  avunculi.  materterae, 
et  superior  quidem,et  inferior  cognalio  a  primo  gradu 
incipit,  at  ea  quae  ex  transverso  numerantur,  a  se- 
cundo ;  primo  gradu  estsupra  pater :  infra,  filius,  filia. 

2.  Secundo  supra  avus,  avia:  infra  nepos,  neptis; 
ex  transverso  frater  et  soror.  Tertio  supra  proavos, 
proavia;  intra,  pronepos,  proneplis;  cx  transverso 
fratris  sororisque  filius,  fiUa ;  el  consequenter  pa- 
truus,  amita,  avunculus,  matertera.  Patruus  est  pa- 
tris  frater,  quod  Graece  Ildtpuc  vocatur,  Avunculus 
est  matris  frater,  quod  apud  Graecos  proprie  fxiiTpo>c 
appellatur,  et  promiscue  6eroc  dicitur.  Amita  est  pa- 
tris  soror,  matertera  vero  est  matris  soror;  utraque 
Oefa,  vel  apud  quosdam  tt^O^s  appellatur. 

3.  Quarto  gradu  supra  abavus,  abavia ;  infra,  ab- 


tersit,ipseetFilius.SedPatremessequigenuit^Fi'^  nepos ,  abneptis;  ex  transverso  fratris  sprorisque 
liumessequigenitusestfSpiriiumverosanctumnon  nepos,  neptis;  et  conseauenter  patruus  magnus, 
genitum,neque  ingenitum^  non  creatum^neque  fac-  amita  magna,  id  est,  avi  irater  et  soror;  item  avun- 
tumySeddePatr8etFilioprocedentem,PatriyetFilio  culus  magnus,  et  matertera  magna,  id  est.  aviae  fra- 
cowtemum,  et  coasqualem,  et  cooperatorem.  Quia     ter  et  soror.  Consobrinus,  consobrina,  id  est,  ( 


26.  Post  verba  primo  die  computetur  sequitur  in 
Godicibus  Et^mologiarum  :  Pascha  autem  vocabu^ 
/um,  etc.,  ut  in  Excusis. 

App.  IX.  n.  4 .  Hoc  fragmentum  Bignaeus  initio  suae 
Ediiionis  Isidorianse  ex  Godice  ms.  bibliothecse  san- 
cti  Dionysii  Francorum  protulit,  quod,  ut  ait,  ad  li- 
bros  Etymologiarum  Isidori  videtur  pertinere.  Op- 
portunior  autem  locus  illi  assignari  non  potest,  quam 
caput  19  IJbri  vi.  De  acclamatione  Hosanna  cxstat 
dissertatio  Gallica  in  Trivuliianorum  Ephemeridibus, 
anno  1706,  mense  Februario. 

A.  X. — *  In  professione  fidei,  quam  catalogo  hserO' 

Pataol.  IXSSJl. 


qui, 

sum  adjungo,  nonnulla  fortasse  correctione  indigent , 
ut,  eo  quod  est  unius  cum  Patre  naturoe,  est  uniuS' 
que  suhstantice ;  et  infra  :  Ut  perfectus  in  suissit,  et 
verusinhominis.Prosecuturos^quodfis.exhibebsiifTe-' 
posui  consecuturos. Posi\erbfi  ultima  et  promium  in 
Ms.additur  ;£a;p/u;t^  lib. \iii.  Incipiuntcapitulalib.ix. 

App.  XI,  n.  i .  In  veteri  Ediiione,  sine  loco  et  anno, 
post  verba,  ataviy  tritavique  vocabulum,  additur  frag- 
mentum.  Hoc  loco,  etc.,  quod  in  plerisoue  aliis  deesi. 
Exslat  etiam  in  Godice  Ottobon.  336^  ubi  animadver- 
titursumptumid  esse  exlibroInstitutionumJustiniani. 

2.  Nomina  Grseca  corrupta  erant^  qua^  proplerea  ad 

24 


747 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  APPENDICES. 


748 


quacve  ex  fralribus  aut  sororibus  progeneranlur,  sed 
quidam  recle  consobrinos  cos  propne  pulant  dici, 
qui  ex  duabus  sororibiis  progenerantur,  quasi  con^ 
sororinos.  Eos  vero  qui  ex  duobus  fratribus  proge- 
Deranlur,  proprie  patrueles  vocari.  Si  autem  ex  duo- 
bus  frairibus  sorores  nascanlur,  sorores  patrueles 
vocantur.  At  eos  qui  ex  fratre  ct  sorore  progeneran- 
tur,  amitinos  proprie  dici.  Amitac  tuse  filii  consobri- 
num  te  appellant,  tu  illos  amilinos. 

4.  Quinto  gradu  supra  atavus,  alavia ;  infra,  atne- 
pos,  atneptis ;  ex  transverso  fratris  sororisque  pro- 
nepos^  proneptis;  et  consequenter  propatruus, 
proamita,  id  est,  proavi  frater  et  soror;  proavun- 
culus,  promatertera,  id  est,  proavise  frater  el  sororj 
item  fratris  patruelis  sororis  patruelis  ,  consobrini 
et  consobrina),  amilini  et  amitinae  filius,  filia;  pro- 
pior  sobrinus,  sobrina.  Hi  sunt  patrui  magni,  amita; 
magnsB,  avunculi  magni,matertera;  magn»}  tilius,fiiia. 

5.  Sexto  gradu  sunt  supra  tritavus,  tritavia;  in- 
fra,  trinepos,  trineptis;  ex  transverso  fratris  soro- 
risque  abnepos,  abncptis ;  el  consequenter  abpatruus, 
abamita,  id  est,  abavi  fratcr  et  soror;  abavunculus, 
abmatertera,  id  esl,  abaviae  frater  ct  soror.  Item  so- 
brini  sobrinajque,  id  est,  qui,  quaeve,  cx  fratribus, 
vol  sororibus,  patruelibus,  vel  consobrinis ,  vel  ami- 
tinis  progenerantur. 

6.  Hactenus  ostendisse  sufficial  qucmadmodum 
gradus  cognationis  numerantur;  namquc  ex  his  pa- 
lam  est  intelligere  qucmadmodum  ultcrius  quosquc 
gradus  numerare  dcDemus.  Quippe  semper  narrata 
C[uaeque  persona  gradum  adjiciat,  vel  longe  facilius 
sit  respondere  quoto  quisque  gradn  sit,  quam  pro- 
pria  cognationis  appcllatione  quemque  denotare. 
Agnationis  gradus  eodem  modo  numerantur;  sed 
cum  ma^is  verilas  oculata  fide  quam  per  aures  ani- 
mis  hommum  infigatur,  ideo  neccssarium  duximus 

Teram  lectionem  redegi.  Ex  Oetbc  nonnulli  Latine  ef- 
ferunt  Thios ;  inde  Hispani  dicunt  Thio, 
6.1n  Edito  erat  denotarifei  numerentur^  ct  infigitur, 
App.  XII,  n.  l.DeCod.  Pal.  282,  cx  quohi  ver- 
^iculi  producti  sunt,  confcr  Isidoriana,  c.  i02,n.  43  et 
44.  Yariant  exemplaria  mss.  Etym.  in  c.  6  lib.ixrefe- 
rendo,  et  figuris,  sive  stemmalibus  consanguinitatis 
collocandis.  Codex  Regiovatic.  1 12,  c.  6,  omittit  verba : 
H(BC  consanguinitas,,.  gradibus  terminaretur.  Mox 
profert :  Stemma  dicunturramuscuU,  etc.  Et  post  lo- 
cum  figuris  destinatum  (nam  figursc  praetermissae  sunt) , 
inseril  verba :  Hcbc  consanguinitas. . .  gradibu-i  termi- 
naretur.  lllico  rubrica  :  De  conjugiis,  Cod.  Regiovat. 
4953,  post  finem  cap.  6,  30  in  hoc  Cod.  scilicet 
post  verba  germani,  germance^  est  pagina  vacua, 
his  solum  versiculis  ascriptis  : 

Esse  duum  voces  rerum  sibi  contrahit  omnes, 
Ex  quibusest  primum  substantia  nomine  scitum, 
Cujus  morte  suum  mox  occidit  esse  sccundum. 
Quod  si  forte  cadit,  subjecti  formula  stabit. 
Sequitur  rubrica  :  Itcm  de  prmdictis  af/initatibus  : 
Auctormeigeneris,eic.,cnm  figuris  quadratis.  Se- 
quitur:  Stemmata  dicuntiirramusculi,eic,,s\ih}ecia, 
fignra,  cui  succedunt  verba  :  U(vc  consanguinitas... 
gradibus  terminaretur,  De  conjugiis,  ctc. 

In  Cod.  Vai.  624,  post  vcrba,  germani,  germancPy 
continualur:  Auctor  mei  generis.,,  fHius^  mi  filia. 
Stemmata  dicuntury  etc,  ille  agnatus,  ctc.  Sequitur 
arborconsanguinitatis  pcrcirculos  distincia,  et  aliud 
stemma  magno  circulo  comprehensum.  Deinde :  Hoc 
loco  necessarium  est  exponere,  eic,  ut  in  append.  xi. 
Inde  caput  vii  :  Vir  sexum  signi/icat,  elc.  In  Cod. 
Pal.  281,  postverbaflf^mam,  germanm,  titulus :  Uem 
deprcedictis  :H(bc  consanguinitas,,.gradibus  termi- 
naretur.  Sed  indicatur  id  delendum.  Sequitur :  Au- 
ctormeigeneris^  elc,  fHius^  aut  filia.  Stemmata  di- 
cuntur,9.  agnatus,  etcaetcra.  Subjungitur  stemma  in 


^  post  narrationem  graduum  ot  eos  in  prassenti  libro 
inscribi,  quatenus  possint  537  et  ex  anribus,  et  ex 
oculorum  inspectione  adolescentes  perfectissimain 
graduum  doctrinam  adipisci. 

APPENDIX  XU. 
Ad  lib.  IX  Etymologiarum,  cap.  6. 

VERSUS  DE  AFFINITATE   XXI. 

Ex  Codice  Palatino  282. 
Sunt  fralrcs  primo,  sunt  cognatique  secundo. 
53$  Tertius  agnati  gradus  est,  si  jure  colati. 
Natorum  nati  sunl  in  quarto  reputati. 
Matcr  co^natos,  pater  agnatos  tibi  monstrat. 
5.  A  patre  sit  proavus,  sit  avunculus  a  genitrice. 
Amita  sit  patris,  soror  est  malertera  matris. 
Hi  consobrini  sunt,  quos  genuere  sorores. 
Hi  sunt  cognati,  quos  fratres  progenuere. 
lile  sororius  est,  cuicunque  soror  mea  nubit. 
lO.IIIe  tibi  gener  est,  cui  filia  nupsit,  al  ille, 
.       Cujus  habet  natam,  socer  est ;  fraterque  marili 
6  Levir;  nam  levir  se  notat  csse  virum. 

Sponsa,  tuus  genitor  meus  est  socer,  et  tua  mater 
Socrus,  sum  gcner  his,  tuque  mihi  nuras  es. 
15.Sum  soccr,  ille  gener,  cujus  mea  filia  conjux. 
Cujus  habes  fiUam,  tibi  scito  socrum  esse  vocatom. 
Cui  socialus  crit  frater  tuus,  haec  tua  glos  est 
Maler  ait  nato  :  Nurus  est  mihi  nunc  tua  coojax. 
Sponsa  viro  dixit :  Frater  tuus  est  mihi  levir. 
20.  Est  avus,  est  proavus,  abavus,  alavus,  tritavascj^oe. 
Et  sic  meus  nepos  PRO,  AB,  AT,  TRI  ausapit 
haec  vox. 

ALII  VERSUS. 

Ex  Codice  Palatmo  283,  et  Ottobantano  427 
Qui  frater  patris  est  dictus,  patruus  taus  hic  est. 
Qui  matris  frater,  dicendus  avunculus  hic  esl. 
Quae  patris  soror  est,  amiiae  nomen  liquet  haec  est. 
Hic  socer  est,  natam  duxisti  cujus  habendam. 

p  formam  crucis  cum  titulo  :  Quorum  figura  hcec.  Fi- 
V  gurse  subjiciuntur  verba :  H(bc  consanguinitas...gra- 
dibus  terminaretur, 

In  Cod.Palat.  282  :  Germani^  germanas,  Tvhvkz  : 
Be  prcedictis  affinitatibus.Auclor  mei generis...  aut 
filia.  Sequuntur  21  versiculi,  quos  in  hac  appendice 
profcro,  et  subindc  stemma  in  formam  crucis,  snb- 
jectis  verbis  :  Stemmatadicuntur.,.  ille  aanatuset 
c(Bteri,  quorum  figurashas  sunt.  Succcdil  aiiud  stem- 
ma  alia  forroa,  el  verba  :  H(ec  comanguinitas^  etc 
Cod.  Palat.  283  :  Germani,  germance,  clc.  Qaaedam 
diverso  ordine  collocat,  et  desinit :  Ego  illi  sororis 
trinepos^  aut  trineptis.  Illico  stemma,  et  pag.  seq. 
verba :  Stemmata  dicuntur...agnatus,et  cceteri^  quo- 
rum  figura^  hce  sunt,  Adduntur  io  contextu  versos 
iidem,  atque  in  Oltob.  427,  in  hac  appendice  prodo- 
cti ;  quibus  succedunt  verba:  //(^^  cofisanguinitas,eU. 

In  Urb.  100  :  Germani,  germanoi.Hasc  consangui" 
nitas...gradibus  terminaretur.Auctor  mei  aeneris... 
II autfilia.  Stemmata dicuntur.,.Hle avus,ille atavus, 
^  et  c(etera^  quorum  figurm  hce  esse  debent,  Desuntfi- 
gurae.In  Urb.  479 :  Germaniygermance.  De  prcedictis 
affinitatibus :  Auctor  meigeneris,,.  aut  fitia.  Arbor 
consanguinitatis.  Aliud  stemmn,  subjectis  verbis:  Rou 
consanguinitaSj  etc.  Sed  notatur  haec  verba  pertioere 
ad  tcrlium  slcmma,  quod  additur  in  formaai  circoli. 

2.  Mcndum  fortasse  est  colati. 

9.  Decrat  est. 

13.  Addidi  ety  quod  desiderabatur  posl  socer. 

21.  Ut  ex  avus  iit  abavus,  proavus,  etc,  sic  ex  ne- 
pos  Ripronepos,  abnepos,  elc.  Sed  quo  paeto  vcrsos 
sit  reformandus,  non  video. 

Aliiversus.1.  De  Codicc  Palatino  283,  dixiin  Isido- 
rianis,  c.  102,  n.  45,ctde  Ottoboniano,  c.i05,n.  30. 

2.  In  utroque  Codicc  erat  est  pro  frater,  quodex* 
puli,  ut  metro  consulerem. 

4.  In  Mss.  erat.  Hic  sacrum. 


749 


APPENDIX  XIV. 


750 


5.  Gtijiis  habes  natam,  socnim  tibi  scito  vocatam. 
Hicgenerhuic,natamcuisponsamlra(]ithabendam. 
Mater  ait  nato  :  Nurus  est  mea,  quae  tua  conjux. 
Hic  tuus  est  levir,  tua  cui  dicit  soror  :  Heus  vir. 
Gui  Fociatus  adesl  frater  tuus,  haec  tua  glos  est. 
10.  Est  tibi  fratruelis,  peperit  quem  femina  fratris. 
Quem  vero  genuit  patruus  tuus ,  ^st  patruelis. 
539  APPENDIX  XIII. 
Ad  lib.  iiL,  Etymolog,y  cap.  6. 

ISIDORUS  DE  VII   GRADIBUS  GONSANGUINITATIS. 

Ex  Cod.  Ottoboniano  1968. 

1.  Primo  gradu  superiori  liuea  continentur  pater, 
mater;  inferiori  filius,  filia,  quibus  nullae  alise  per- 
sonse  junguntur. 

2.  Secundo  gradu  contincntur  superiori  linea  avus, 
avia;  inferiori  nepos,  neptis;  in  iransversa  frater, 
soror ;  quse  personae  duplicantur.  Avus  enim,  et  avia 
tam  ex  patre  quam  ex  matre  accipiuntur ;  quae  per- 
sonae  sequentibus  quoque  gradibus  similiter  pro  sub- 


A     8.  Scxto  gradu  vcniunt  supra  trilavus,  tritavia ; 

^  infra,  trinepos,  Irincplis ;  ex  ODliquo  fralris  et  soro- 
ris,  abnepos,  abneptis,  fratris  patruelis,  etsororis  ma- 
truelis  (sic),  amilini,  amitinae,  consobrini,  consobri- 
nse,  patrui  magni,  amitaemagnae  ;avunculi  magni,  ma- 
terterse  magnse  nepos,  neptis,  propioris  consobrini  R' 
lius,  vel  filia,  qui  consobrini  Hlius,  vei  filia  appellaatur. 

9.  Quibus  ex  latere  accrescunt  propatrui,  proamilae, 
proavuQculi,  promaterterae  filius,  vel  filia ;  adpatruus, 
adamita  :  hisunt  avi  patcrui  frater  etsoror.  Abavun- 
culus,  abmatertera :  hi  sunt  abaviaepaternae  matemae- 
quc  frater  el  soror,  abaviqu6malerni.  Hi  quoqucexpla- 
nari  amplius  non  possuntquam  ipse  auctor  disseruit. 

10.  Septimo  gradu  qui  sunt  cognati  recta  linea, 
supra  infraque,  propriis  nominibus  non  appellantur ; 
sed  ex  transversa  linea  continentur  fratris  sororis 
adncpos,  adneptis.  consobrini  filii  filiaeque.  Succes- 
sionis  idcirco  gradus  vii  constituti  sunt,  quiaulterius 
per  rerum  naturam  nec  nomina  inveniri,  nec  vita  suc- 


stantia  earum  quae  in  secnndo  gradu  subsistunt  ipso  D  cedcntibus  prorogari  potest.  Inhis  vif  gradibus  omnia 


ordine  duplicantur. 

3.  Istae  personse  in  secundo  gradu  ideo  duplices 
appellantur,  quia  duo  avi  et  paterni,  et  materni  sunt. 
Item  duo  genera  nepotum  sunt,  sive  ex  filio,  sive  ex 
filia  procreati.  Frater,  soror  ex  transverso  veniunt, 
id  est,  aut  frater  patris,  aut  frater  matris,  qui  aut 
avunculas,  aut  patruus  nominatur.  Qui  et  ipsi^  hoc 
ordine  dupiicantur. 

4.  Tertio  gradu  veniunt  supra  proavus,  proavia  : 
infra,  pronepos,  proneptis.  Ex  obliquo  fralris  soro- 
risque  filius,  vel  filia,  patruus,  amita,  id  est,  patris 
frater  et  soror.  Avuncuius,  malertera,  id  est,  matris 
frater  et  soror. 

5.  Quarto  gradu  veniunt  supra  abavus,  abavia ; 
infra,abnepos,abneptis;  ex  obliquo  fratris  et  sororis 
nepos,  neptis,  frater  patruelis,  soror  patruelis,  id  est, 
patrui  filius,  vel  fiiia. 


propmquitatum  nomma  contmentur,  uitra  quos  affini- 
tas  inveniri  non  potest,nccsucc«ssio  amplius  propagari. 

APPENDIX  XIV. 
Fragmenta  ex  Codicibus  ToletaniSf  et  aliis. 

PRmUM   FRAGIIBNTUII. 

Ex  Gothicis  Toletanis  Codicibus^  et  veteribus  Edi- 
tionibus,  lib.  u  Etymologiarumj  cap.  29  a  nostra 
editione  diversum. 
1.  Decima  species  ipsius  definitionis  estquam  Grse- 

Ci  xar'  tXXEiirkc  7[Xi{pou;  dpioiou  y^vou;,  Latini  per  tftdt- 

fentiampleniexeodemgenere  dicunt,utsi  (juseratur : 
i'!!  Quid  sit  thesis  f  respondeatur :  Cut  visdeest 
ut  sit  arsis,  Undecima  species  definitionis  est>  quam 
Graeci  xar^avaXoYtav  Latini  juxtarationem  [Al.,  prO' 
portionem]  dicunt,  utsi  qusratur:  Quid  sitanimal  ? 
respondeatur  :  ut  homo.  Rem  enim  quaesitam  praedic- 
tum  declaravit  exemplum.  Hoc  est  autem  proprium 


6.  Gonsobrinus  et  consobrina,  id  est,  avunculi  et      definitionis,  quid  sit  iliud  auod  q[uaeritur  declarare. 
matertcrae  filius,3ut  filia.  Amitinus,  amitina,  id  est,  C      2.  Duodecima  species  denoitionis  est  quam  Graeci 

xar' liraivbv  vocant^  idest,  per /au£^in,  ut  Tullius  pro 
Gluentio :  Lex  est  mens,  et  consilium,  et  animus,  et 
sententia  civitatis.  Et  alter :  Pax  est  tranquilla  li- 


amitfle  filius,  vel  filia.  Avunculus  magnus,  matertera 
magna,  id  est,  aviae  tam  paternae,  quam  maternaefra- 
ter  et  soror.  Itemque  consobrini,  qui  ex  duabus  soro- 
ribus  nascuntur,  quibus  accrescunt  patruus  magnus, 
amita  magna,  id  est,  aviae  tam  paternae  quam  maternae. 
7.  Quinto  gradu  veniunt  supra  quidem  atavus,  ata- 
via,  infra  adnepos,  adneptis;  ex  obliquo  fratris  ci  so- 
roris  pronepos,  pronepiis,  fratres  patrueles,  sorores 
patn]eles,amitini,amiiinae,  consobriDi,consobrinae  R- 
litts  540vel  filia,  proconsobrinus,proconsobrina,  id 
est,  patrui  magni,  amilae  majrnae,  avunculi  magni, 
materterae  magnae  filius,  vel  fiiia,  quibus  accrcscunt 
propatruus,  proamita,  proamitini  (obscure)  materni- 
que  frater  et  soror,  proavunculus,  promatertera  :  hi 
sunt  proaviae  paternae  matemaeque  frater  et  soror. 
Haec  species  nec  aliis  gradibus  quam  scripta  est,  nec 
aliis  vocabulis  declarari  potest. 

7.  Yerba  hujus  versus  male  collocata  erant.  U 

App.  xni,  n .  1 .  Apud  Gratianum ,  caus.  35,  quaest.  6, 
can.  6,  haec  relata  sunt  ex  Isidoro.  In  notis  observa- 
tur  desumpta  esse  ex  lib.  ix,  cap.  5,  Etymolog.,  ex 
sententiis  Julii  Pauli,  lib.  iv,  tit.  11,  de  gradib.;  ex 
Hugone  de  sancto  Yiciore,  p.  H,  lib.  ii,  cap.  44;  cx 
Burchardo,  lib.  vii,  c,  28 ;  ex  Ivone,  p.9,cap.64;  Pa- 
norm.,  lib.  vii,  cap.  89 ;  et  ex  Aniano  interprete  Pau« 
li«  Pleraque  certe  sunt  apud  Isidorum,  loc.  cit. 

3.  Apnd  Gratianum  :  Quia  duo  avi  sunt,  pater^ 
nus,  et  maternus.  Item ,  etc. 

6.  Avunculus  magnus,  matertera^eic.  Transposita 
hsc  sunt  apud  Gratianum. 

7.  In  Decreto  Gratiani  propior  consobrinus,  pro-- 
pior  consobrina,  pro  proconsobrinus^proconsobrina. 
Bt  mox :  propatruus,  proamita.  Hi  sunt  proavi  pater- 
«t,  frater  et  soror,  etc. 


bertas,  Fit  el  per  vituperationem,  quam  graeci  ({»^ov 
vocant,  ui  servitus  est  postremumomniummalorum, 
non  modo  bello,  sed  morte  quoque  repellenda.  Tertia 
decima  species  definitionis  est,quam  GraecixaTa  xb  irpbc 
Tt,  Latini  ad  aliquid  vocant,  ut  esl  illud :  Pater  est  cui 
est  fiUus.  Dominus  est  cui  est  servus.  Quarta  decima 
species  definitionis  est  xaT^  tov  opov,  Latine  generalis, 
Gicero  in  Rbetoricis  :  Genus  est  quod  plures  am" 
plectitur  partes.  Item  pars  est  quas  subest  generi. 
3.  Quinta  decima  species  definitionis  cst  quam 
Graeci  xaV  a^TioXoY^av,  Latini  secundum  rei  rationem 
vocant :  Dies estsol supra terras, noxest sol sub ter- 
ris.  Scire  autem  debemus  praedictas  species  defini- 
tionum  topicis  merito  esse  sociatas,  quoniam  inter 

9  Ibid.  :  Hasc  quoque  explanari  amplius  non  po^ 
test,  quam  ut  auctor  (Anianus)  ipse  disseruit. 

10.  Gratianus  addidit :  De  gradibus  consanguini- 
tatis,  vel  affinitatis,  quot  sint,  quomodo  compu- 
tandi,  quibus  etiam  appellentur  nominibus,  aucUh 
ritate  Isidori  atque  Gregorii,  et  Alexandii,  suffi' 
cienter  monstratum  est. 

App.  XIV,  n.  1.  Haec  decima  quarta  Appendix  ex 
additionibus  potissimum  constat,  qnae  in  Toletanis 
antiquis  exemplaribus  immistae,  sive  interpolatae  suot; 
nisi  credere  malis  ejusmodi  quaedam  fragmenta  ex 
Isidori  manu  esse,  qui  plurimos  Etymologiarum  ti- 
tulos  seorsum  edidit,  ac  fortasse  nonnihil  diversos 
ab  eis  qui  in  plerisque  Etymologiarum  cxemplaribas 
reperiuntur.  Primum  fragmentum  exhibelur  ut  diver- 
sus  ordo  deiiniiionum  ab  eo  qucm  Grialins  praetulit 
prae  oculis  haberi  possit. 


761 


AD  S.  ISroORI  ETYMOLOGIAS  APPENDICES. 


152 


quacdam  argumenla  sunl  positaj,  ct  nonnullis  locis 
commemorantur  in  topicis.  Nunc  autem  ad  Topica 
veniamus,  quae  sunt  argumenlorum  sedes,  fonles 
sensuum,  et  origines  diciionum. 

SECUNDUll    FRAGMENTUM. 

Ex  vetusiissimo  Codice  Toletano,  cap.  6  libri  iii 

Etymologiarum. 

4.  Omnis  numerus  primust  aut  o,  secundum  se 
consideratur.  Secundus  aut  ad  aliquid  i.  Iste  dividi- 
lur  sic.  I.  Alii  sunt  sequales,  alii  inaequales  iil.  Sed 
dividitur  sic.  A  quatuor  quater,  a  quihque  quinquies, 
et  ab  aliis...  Etalium  unum,  qui  quarta  pars  esscdi- 
citur  quaternarii  numeri,  et  caeteri  tales.  Subsuperpar- 
ticularis  numerus  est  minor,  qui  conlinetur  in  for- 
tiori  numero  cum  alia  una  parte  sua,  aut  media,  aut 
terlia,  aut  quarla,  aut  quinta,  ut,  verbi  gratia ,  il  ad 
iil,iiladiiil,adiiiil,etcaeleri.  Superpartiens  numerus. 

5.  Et  alias  partes  cjus  quatuor.  Superparliens  nu- 
merus  est,  qui...  Multiplcx  superparticularis...  ut, 
verbi  gratia,  quinque  ad  tres,  dum  comparali  fucrint, 
contincnt  in  se  bis  bini  quatuor,  et  unam  partem 
ejus...  bis  quaterni  octo,  et  unam  partem  ejus.  Sub- 
mulliplex  subsuperparlicularis  numerusest,  qui  dum 
ad  forliorem  sibi  numerum  comparalus  fueril,  con- 
tinet  eum5#9  multipliciter  cumaliauna  parte  sua, 
ut,  verbi  gratia,  duo  ad  quinque  dum  comparati  fue- 
rint,  contincntur  ab  eo  bis  cum  una  parte  sui.  Mul- 
tiplcx  superparlionalis  numerus  esl...  duabus  parti- 
bus  ejus,  xuii  ad  xvi,  dum  comparati  fuerint...  se- 
decim  ad  quatuor,  dum  comparali  fuerint,  contincnt 
eum  bis  cum  aliis  duabus  parlibus  ejus.  xxii  ad  vii, 
dum  comparati  fuerint,  inlra  se  bis  oclo  cum  aliis 
tribus  parlibus. 

6.  Tribus  partibus  ejus  submulliplex  subsnpcrpar- 
tionalis  numerus  est,  qui  dum  ad  fortiorem  sibi  com- 
paratus  fuerit,  conlinetur  ab  co  multipliciler  cum 
aliquibus  partibus  suis ;  ul,  verbi  gralia,  tresad  octo 
continentur  bis  cum  duabus  parlibus  suis,  quatuor 
ad  XI  continentur  bis  cum  tribus  partibus  suis. 

TERTIUM  FRAGMENTUM. 

Ex  secundo  Codice  Gothico  Toletano,  cap,  7  lib.  iii 

Etymologiarum» 

7.  Superficialis  numerus  est  qui  non  solum  longi- 
tudinc,  sed  et  latitudine  conlinetur,  uttrigonus,  qua- 
dratus,  quinqueangularis,  vel  drculatus  numen,  et 
cseleri,  qui  semper  in  plano  pede,  id  est,  superficie 
contineniur.  Trigonius  numerus  ila.  Quadratus  nu- 
merus  ita.  Quinquean|ularis  ita.  Gircularis  numerus 
est  ita,  qui  dum  simili  multiplicatus  fuerit  a  se  in- 
choans,  ad  seconverlitur,ut,  verbi  gratia,  quinquies, 
quini,  sexies^  quinquiest  et  ita ;  et  ita. 

8.  Solidus  numcrus  est  qui  longiiudine  et  altitn- 
dine  continelur,  ut  sunt  pyramides,  qui  in  modum 
flammae  consurgunt,  ita.  Gubus,  ut  sunt  tesserae,  ita 

4.  Magna  est  varietas  in  divisione  nnmeri  reprae- 
sentanda,  cum  alia  exemplaria  alio  modo  rcferant.  » 
Specimen  hujus  discrepaniiae  ex  primo  Codice  Tole-  •* 
tano,  aui  antiquissimus  est,  sisto ;  eidem  ferme  con- 
dnit  alter  Godex.  Toletanus  Gothicus  etiam,  quamvis 
non  ita  antiquus.  Uterque  Godex  eodem  modo  habet, 
aut  0  secundum  se,  etc,  quod  non  facile  est  assequi. 
Ubi  autem  Godices  cum  Editione  Grialiana  ac  nostra 
consenliunt,  series  sermonis  non  coniinuatur.  Neque 
in  mendis,aut  locis  obscuris  corrigendis  immorari  vacat. 

7.  Figurae  numerorum  paulo  aliter  in  Codice  se- 
cundo  Toletano  explicatae  sunl,  ac  in  nostra  Editione. 
Figurae  ipsae  ex  Godice  in  are  incisae  exhibenlur  ad 

Sag.  130.  Trigonius  numerus  estfig.  4.  Quadratus 
.  g.  2.  Quinqueangularis  fig.  3 ;  sed  non  videtur  recte 
in  Ms.  expressus.  Circularis  numeri  figura  praeter- 
missa  est  in  Ms. ;  sed  in  explicatione  additur  aUa 
figura  diversa  notata  num.  5.  Solidus  numerus  fig.  5. 
Cubus^  quiin  Ms,  dicitur  cibus,  fig.  6.  Sphcera  fig.  7. 


H  Sphaerae,  quibus  est  aequalis  undique  rotunditas,  iia 
Sphaericus  autem  numerus  est,  qui,  a  circulato  nu- 
mero  mulliplicatus,  a  se  inchoal,  et  in  se  convertilur. 
Quinquies  quini^bisquinquies. hiccircuins^dvLm  in  se 
ipsum  muUipIicatus  fuerit,  facit  sphaeram,  id  est, 
quinquies  xxv,  cxxv. 

9.  Intcr  arithmeticam  autem  et  geometricam,  et 
musicam,  hoc  interest.  Ul  medinm  invenias  iu  arith- 
meticam,  primo  sic  cfuaeris  :  conjungis  extrema,  et 
dividis,  et  facis  medium,  ut  puta,  fac  extrema  esse 
VI  et  XII ;  simul  jungis,  et  faciunt  x  et  viii;  partiris 
media,  et  facis  rx,  quod  est  analogicum  arithmeticae, 
ut  medium  quot  monadibus  superat  primum,  hissu- 
peretur  ab  extremo.  Superant  enim  novem  sex  tri- 
bus  monadibus,  his  superatur  a  duodecim.  Secanduoa 
geometriam  vero  ita  quaeris,  extrema  multiplicata  tan- 
tum  faciunt  quantum  et  media  duplicata,  ut  puta  sex 
et  duodecim  multiplicata  faciuut  sepluagies  dipon- 

-.  dios,media  viii  et  ix  multiplicata  tantumdem  facmnt. 

B  10.  Secundum  musicam  ita  :  ouot  partes  superat 
mediumprimumjeadcmparted^iSsuperaturmediam 
ab  extremo,  ut  puta,  vi  et  viii  duabus  partibus  sn- 
perant,  quae  duae  partcs  tcriia  media  octus  (sic)  sa- 
peratur  ab  ultima  nona  figuras  solidas.  Planae  figurse 
sunt,  quae  longitudine  cl  latiiudioe  continentur.  Qus 
sunt  juxta  Plaionem  numero  quinque.  Numerabilis 
magnitudo  est  quae  numcris  anihmeticae  dividi  po- 
test.  Magnitudines  rationalcs  sunt  quorum  meDSurse 
quantitas  cogniia  non  habctur. 

De  figuris. 

11.  Figurae  solidae  sunt  quae  longiiudine  ,  latita- 
dine  ct  altitudine  conlinenlur,  ut  est  cubus.  Hujus 
species  quinque  in  pIano,quarum  prima  circulusesi 
fi^ura  plana,quae  vocatur  circumducta,  cujas  io  me- 
diopunctus  esl,  quocunctaconvergunt,quodoeDtrum 
geometriae  vocalur.  Latini  circuli  punctamnuncupant. 

12.  Quadrilatera  figura  cst  in  plano,  quadratafi- 

Cgura  cst  in  plano  quadrata,  quae  subter  quataor  re- 
ctis  lineisjacet  plano  pede.  Danatheton  grammonBr 
gura  plana  plano  pede.  Orihogonium,  id  est,  rectian- 
guli  hgura  plana,  est  enim  triangulum  rectum. 

13.  Isopleros  figura  plana  recta,  et  subter  con- 
stituta  plano  pede.  Sphcera  est  fi^ura  in  rotandum 
formata,  partibus  cunctis  aequalis  m  solidum.  Cubus 
est  figura  ^olida  quae  longitudine  et  latitudioe  conti- 
nctur  in  solidum. 

14.  Cylindrus  esl  fi^ura  quadrata  habens  supcrius 
semicirculum.  Conon  hgura  quae  ab  amplo  in  anga- 
stum  finil,  sicut  orlhogonium.  Pyramis  est  figura 
quae  in  modum  ignis  ab  amplo  in  acumen  surgit. 
Ignis  enim  apud  Graecos  pyr  appellatur. 

15.  Sicut  autem  infra  decem  omnis  est  numeros, 
ita  et  intra  hunc  circulum  omnium  figuranim  con- 
cluditur  ambilus. 


9.  Haec  pertinent  ad  caput  8  ejusdem  libri  m  Etj- 
niologiarum. 

11.  Hsec  respondent  capiti  12  libri  iii,  quod  est  de 
figuris  geomelria;.  Circulus,  ut  in  Codice  piugitar, 
in  tabula  est  num.  8,  in  cujus  medio  Codex  notat, 
id  esi  circuluSf  quod  simili  quoque  modo  tabula  re- 
praesentat,  ut  in  sequentibus  figuris. 

12.  Quadrilatera  figura  num.  9.  Danathetonaram- 
mon,  sive  ut  alii  scribunt,  Dianatheton  n.  10.  Orthih 
gonium  n.  11.  InMs.  exzirectianguli  figura  plena* 

13.  Jsoplcros,  sive,  ut  alii  habent,  IsopUum 
num.  12.  Sphcera  num.  13.  Cubus  num.  14  In.  Go- 
dice  legitur,  contineiur  in  solibumin  solidum;  sed 
fortassc  in  solidum  correctio  est  praecedentistn  soU' 
bum.  In  Excusis  in  solidum  tribuitur  cylindro;  de 
cujus  definitione  dubitabat  Grialius.  Gonfer  notam. 

14.  Cylindrum  n.  15.  Conon,  n.  16.  Pyramu  n.  17. 

15.  Hunc  circulum,  sc.  quin.  18exprim.;  sed  verba, 
ambiius  omnium  figurarum,  in  fig.  God.  non  Sttot. 


753 


APPENDIX  XIV. 


754 


«46.  Prima  autem  fi^nra  hujus  artis  punctus  est,  ^ 
cujus  pars  nulla  est.  Secunda  linea  praeter  latiludi- 
nem  loogitudo.  Recta  linea  est  quae  per  ex  aequo  in 
suis  punctis  }2LceUSuverficies  vero  quod  loDgitudiaes 
et  latitudinessolas  haoet.  SuperQcies  vero  fiues  lineae 
sunt.  Quorum  formae  idco  in  superioribus  decem 
figuris  positae  non  sunt,  quia  inter  eas  inveniantur. 

544  17.  Numcros  aulem  secundum  geometriam 
ita  quseris.  Extrema  quippe  ejus  multiplicata  tantum 
faciunt  qjuantum  et  mcdia  duplicata,  ut  pula  vi  et 
XII  mulliplicata  septuagies  facmnl  dipondios;  media 
octo  et  novem  multiplicata  taolumdem  faciunt. 
Expositio  figurarum.Ex  duobus  Codicihus  Toletanis. 

18.  Alia  ratio  in  molu  stellarum  similiter  octo  figu- 
ris  colligitur;  aul  quod  diametra  sint,  aut  quadrata, 
aut  trigona,  aut  hexagona,  aut  asyndeta,  aut  simul, 
aut  circumferens,  id  est^  suffereDs,  aut  circumferiur. 

19.  Diametra  sunt  quando  quinque  signa  inler- 
sunt.  Tetragona,  quando  duo.  Hexagona,  quando  ^ 
unum.  Asyndeton,  quando  nullum ;  simuly  quando  in  B 
eadcm  particula  suni.  Superferens,  quando  superve- 
nit,  aut  actum  facit.  Superfertur,  quando  antecedit. 
Trigofia,  quando  tria  media,  Item  secundum  ratio- 
nem  aliam  snnt  octo  differentia^,  id  est,  signum,  par^ 
tes,  fines,  conventu,  retrogradus^  an  recto  itincre^ 
latitudo  et  longitudo. 

Ratio  interioris  formce. 

20.  Posset  hujus  loci  talis  quaestio  nasci,  cum  in 
ordine  numeri  prius  viii  sint,  hinc  prius  novem  po- 
suit,  cum  in  ratione  arithmeticae,  vel  geomctriae, 

Slus  suut  viii  quam  ix;  viii  enim  vicibus  est,  vel  so- 
dum,  id  est,  corpus,  quod  (al.  quo)  p!us  invenire 
non  potest,  ix  vero  superficies  sunt,  id  est,  res  quae 
plena  non  est,  sed  indigeat  perfectionc.  Hic  duo 
cubi,  id  esty  duse  soliditales,  hoc  modo  inveniunlur. 

21.  Senarius  primus  perfectus  est,  dividitur  enim 
paribus  numeris  sic.  545  Sexta  per  has  in  tertia 
per  dipondios  ter  bini  sex.  In  dimidium,  id  est,  p 
bis  tertiis  sex.  Aliud  quod  ita  dividas  per  pares  ^ 
numeros ,  non  invenies ,  quod  proposito  conve- 
niens  sit  inter  primum  ordinem,  id  est,  x.  Qua- 
propter  primum  perfectum  numerum  cum  primo 
versu  mulliplicans  sexies  ix,  liv,  ix,  novies  seni  liv. 
Facitque  materia,  tot  partes  habuisse  cognoscitur, 
non  immerito  duobus,  quibus  habet  unum  in  tali 

16.  Confer  caput.  13,  cit.  lib.  iii.  In  Editis  est  in 
superioribus  figuriSf  omisso  decem,  Sapenores  decem 
figurae  simt  circulus^  ct  scquentes.  Ambitus  omnium 
figurarum  comprehendil  has  decemi  sed  extra  ea- 
rum  numerum  est. 

17.  Pro  septuagies  dipondios  in  Editis  est  lxxii. 

18.  Hsec  omnino  absunt  ab  Editis.  Inscriptio  in 
Mss.  est :  Expositio  figurarum  infrascriptarum^  vel 
mendose  infrascripturarum,  Foriasse  legendum,  id 
esty  aut  super  ferens^  aut  circumferfur. 

19.  Pro  particula  alia  lectio  est  partiuncula,  In  Co-  ^ 
dice  ita  collocata*  sunt  figura;,  ut  primo  loco  sit  te-  I) 
^ro^ona,  secundo  hexagona,  terlio  asyndeton^  auarto 
trigona^  guinlo  diametra.  In  tabula  airea  hae  tigurae 
suis  nominibus  distincUe  sunt,  ut  in  Cod.  ms.,  scili- 
cet  n.  19,  20,  21,  22,  23.  Sequuntur  aliae  scptem 
figurae  sine  cerlis  nominibus,  quae  expressae  sunt  in 
fabula  num.  24,  25,  26,  27,  28,  29,  30.  Postfiguram 
D.  27  haec  est  nota  :  Secundum  Porphyrium  et  Pla» 
tonem  ita  hasc  formula  exponitur ;  et  subjicitur 
figura,  io  nostra  tabula  oum.  30  dislincta.  Post  hanc 
fi^uram  30  alia  subjungitur  nota  :  In  plano  pede 
stc  medium,  et  extrema  jungantur  aa  numerum 
XXVII.  Sed  in  figura  expressus  est  numerus  xxvi,  ut 
in  nostra  tabula;  sed  verior  videtur  num.  xxvii. 

20.  Post  quinque  figuras  modo  dictas,scilicet,24,25, 
26,  27,  30  (nam  hoc  ordine  sunt  in  Cod.),  sequitur 
Utulus :  Ratio  interioris  formce,  Posset,  etc.  Pro  hinc 


ordine :  i,  u,  iii,  iv,  ix,  ix,  viii,  alius  simul  xxu. 

QUARTUII  FRAGMBNTUM. 

Ex  Codice  vetustiore  Ca^enate  ad  lib,  v.  Etymo' 

logiarum,  cap,  6. 

22.  Lib.  XV.  Constitutionum,  tii.  2,cap.  12.  ImpO'- 
ratores  Valens  et  Marlianus  Augusli  Palladio  P.  P. 
privilegia,  qua;  gentilibus  constitutionibus  universis 
sacro  sanctiseccicsiisorthodoxae  reIigionis,qu8ePetro 
principes  profitenturj  firma  et  illibata  in  perpetuum 
decernimus  custodiri.  Dato   pridie  Idus  novembris. 

23.  Lib.  iiejusdem  constitutionis  43,  cap.  12.  Im- 
peratores  Honorius,  etTheodosiusAugusli,elc.  Colo- 
nos  nunquam  fiscaliumnominedcbitorum  ulliusexac- 
toris  pulset  intentio ;  quos  ila  glcbis  inhaerere  percipi- 
mus,  ut  ne  puncto  quidem  temporis  debeant  amoveri* 

Ad  caput  14  ejusdem  libri, 

24.  Omnes  tam  masculi,  quam  feminae  decedentes, 
si  unum  habcant  filium;  tertiam  partem  ei  relinquant 
falcidiae  nomine.  Eodem  jure  tenente,  si  duos,  vel 
tres,  vol  quatuor  habeant. 

Ad  caput  24  ejusdem  libri. 

25.  Praejudicium  possessioni  invilo  vel  inscio  do- 
mino  imponi  non  posse,  et  jure,  ei  legum  auctorita- 
tibus  decantatur.  Si  coloni,  quos  bona  fide  quisque 
possederit,  adalios  fugaevilio  transeuDtes,necessita- 
tem  conditionispropriamdeclinare  tentaverint,  bonae 
fidei  possessori  primum  oportet  celeri  reformatione 
succurri^ettunc  causa originis  et  proprietatis  agiiari ; 
ori|i;inarios  colonos  nullis  privilegiis,  nulla  di^nitate, 
nulla  ^'i^census  auctoritate  excusari  praecipimus, 
sed  amputalis  omnibus  quae  aliquoties  per  gratiam 
sunt  elicita,  domino,  vel  fundo,  esse  reddendos. 

QUINTUM    FRAGMENTUll. 

Ex  Codice  1  Toletano,  Additio  ad  cap,  18  lib,  vi. 

Etymologiarum,  De  Festis  diebus. 

In  veteri  lege  isti  sunt. 

26.  Beatissimus  Hieronymus  in  commentariis  Za- 
chariae  ita  sic  dicit  :  Festi  autem  dies  in  veteri  lege 
isti  sunt  :  Dies  Azymorum  phase  quarta  :  decima 
die  mensis  primi  est,  quando  luna  plenissima  ab 
ejecto  fermento  agnus  tmmolatur. 

27.  Dies  Pentecosten  est^  in  quo  verticem  montis 
Sina  lex  data  est  Moysi,  et  in  qua  de  frugibus  pri' 
mis  panes  offerebant  propositionis, 

2S,DiesSabbatorumest,in  quoptium  celebratur  in 

priuSyB\,hic  prius.Pro  vicibus,^\,cubus  forte  bicubus. 

21.  InMs.,  bis  ternis  sexis;  forte,  sexies,  Ibid.,  non 
invenies;a\,  omiii.  non  Ibid.,  (juod  a  proposito;pm- 
termisi  a.  Pro  facitque  conjectura  fiurrielii,  seu 
Bayeri,  est  fac  itaque.  Ibid.,  duobus,  etc.  Al.,  duoSf 
quibus  unumordineprimum.  Post  verba,  aliussimul 
xxvii,  sunt  duae  figura;,  quas  tabula  nostra  exhibet 
n.  28  ct  29.  Sequitur  in  Codice  Toletano  anliquiori 
/.  C.  figura,  qua;  paginam  implet,  et  ad  caput  se- 
quens  15  de  musica  pertinet.  Inilio  pagina3  leguntur 
haec  verba :  Secundum  aliquos,  quihanc  rationemper 
labdo  idem  e^rponun^  Exhibuimushancfigurampag. 
135.  In  Codice  recentiori  Tolelano,  qui  caeteras  n- 
guras  simili  fere  modo  refert,  praetermissa  fuit  haec 
magna  figura  de  re  musica,  sed  locus  vacuus  pro  ea 
relictus  fuit;  et  nota  haec  apponitur,  ad  idem  argu- 
mentum  spectans:  Perrationemfnusicamitafit,  ut 
autseptemmensuumnati,  autnovem  vivere possint^ 
VIII  nunquam,quoniam  in  yii  ^veli\yOmnes  inveniun- 
tur  sympiwnice,  quibus  integris  firmce  stabilitatis 
res  sunt,  Quinquies  cum  senario  multiplicatus  et 
septimanum  facit,  et  novem  mensuum.  Ita  quin- 
quies  seni  xxx.  Hoc  septies  ducens  facis  septimanum, 
et  novies  facis  novem  mensium, 

Num.  23.  Haec  adjuncta  sunt  vetustissimo  Codici 
Caesenali  ad  cit.  loc.  Etymologiarura.  Sed  multa  aut 
legi  in  Codice  non  poteraot,  aut  ab  amanueosi  intel- 
lecta  non  sunt. 


755 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  APPENDICES, 


756 


lege^et  inqtkomanmindesertonon  licebat  colligere. 

29.  Dies  Neomeniarum  celehratione  novce  luna^. 
Semper  enim  Judasi  in  mensium  principioy  hoc  est, 
prima  luna,  diem  festum  agebant,  sed  idcirco  in 
principio  mensis  hoc  faciebanty  quia,  deficiente 
^luna^  tempus  /initur,  et  iterum  nascente  incipiiur. 

SO.Dies  Tubarum,  septimimensis  principium  est, 
quando  Judcei  solemnitatem  agentes,  adauam  tuba 
canebant,  et  plurima  offerebant  sacrifi,cia^  quam 
per  singulos  menses. 

31 .  Dies  Scenopegias  est  mense  septimo  quintode^ 
cima  die  mensis,  in  quo  tabernaculorum  solemni- 
tatem  veteres  celehrabanU  Scenopegia  enim  taber- 
nacula  interpretantur. 

32.  Dies  Jejuniorum  quarto  mense  Julio  est^  sep- 
timo  decimo  ejusdem  mensis  die,  quando  Moyses, 
descendens  de  monte,  tabulas  legis  confregit,  et  in 
eo  etiam  die  et  Nabuchodonosor  urbis  Jerusalem 
muros  primus  destruxii, 

Num.  26.  Anliquissimus  Godcx  toletanus  haec  addit 
libro  VI,  quae  a  nobis  omnino  omilti  non  debuerunt. 


k  33.  Dies  Jejuniorum  quinto  in  mense  Augusto  estf 
quando  propter  (sic)  speculatoribus  ad  terram  sanc 
tam  missis  seditio  m  castris  Hebrxorum  exorta  est. 
Factum  est  ut  per  desertum  quadraginta  annis  la" 
boriose  discurrerent,  et  in  eremo  omnes  perirent. 
Siquidem  et  in  eo  mense  a  Nabuchodonosor,  et  multo 
post  tempore  a  Cassare  Tito  templum  eversum  est^ 
atque  succensumy  et  in  opprobrium  gentis  perditce 
exaraium, 

34.  Dies  Jejuniorum  septimi  in  mense  octavo  est, 
qui  appellatur  October,  in  quo  occisus  est  Godolias^ 
et  reliqui^  aui  erant  in  Jerusalem  interfecti  sunt^ 
juxta  quod  loquitur  Jeremias.  Dies  Jejuniorum  de- 
cimi  est  mense  decimo,  qui  apud  nos  Januarius  vo- 
catur,  quando  cognoverunt  cuncti  in  Babylone  eapti, 
in  quinto  mense  iemplum  fuisse  eversum,  et  fece- 
runt  planctum^  atque  jejunium.  Haec  beatus  Uiero- 

B  nymus  in  commeniarlis  ZachariaB. 

Num.  32.  In  Ms.  quarti  mense, 
Num.  33.  In  Ms.  jejunium  quinti. 


|larB  stcmiba. 

AD  ETYMOLOGIARUM  DEGEM  POSTERIORES  LIBROS  IN  AREVALI  VOLUMINE  QUARTO  CONTENTOS. 


590  APPENDIX  XV. 
Ad  lib.    Etymologiarumj  cap.  1  Ex  Codice  Regio- 

vaticano  1850. 

GAPUT  II. 

De  situ  et  habitu  corporis  humani. 
i.  StarCj  homines  in  fide  consistere  significat,  ut 
in  Apostolo  :  Statein  /ideJJ  Cor,  xvi,  13).  Ambulare, 
ad  Dominum  tendcre,  ut  m  Psalmis  :  Et  ambulabam 
in  latitudine  (P5a/m.  cxviii,  45).  Sedere,  in  Deo  hu- 
militer  requicscere,  ut  in  Evangelio :  Vos  autem  se- 
dete  in  civitate  {Luc.  xxiv,  49),  et  in  (libris)  Regum 
de  Davide  :  Sedit^ue  coramDomino  (IIReg.  yu,  18). 
Jacere  autem,  vitiis  ac  tentationibus  succumbere; 
nnde  legitur  in  Evangelio  :  Etinvenit  eamjacentem 
in  lecto  [Marc.  vii,  30).  Currere,  in  operibus  bonis 
praeparari;  in  Apostolo  :  Siccurrite,  ut  comprehen' 
datis  ( /  Cor.  ix,  24).  Et  in  malam  parlem  :  Pedes 
eorum  ad  malum  currunt  {Proverb.  i,  16). 

2.  AscensuSy  profeclus  in  Dominum ;  in  Psalmis  : 
Ascensus  in  corde  suo  disposuit  (Psalm.  lxxxiii,  6). 
£t  in  Exodo  :  Ad  mare  ascenderunt  filii  Israel  ae 
JEgypio  (Exod.  xiu ,  18).  Item  in  malam  partem, 
ascensus,  superbiae  prsesumptio;  in  Evangelio  :  Qui 
non  intrat  per  ostium  in  ovile  ovium,  sed  ascendit 
aliunde,  ille  fur  est,  et  latro(Joan.x,  1).  Descensus^ 
defectus  a  Deo  :  in  Evangolio  :  Homo  quidam  des^ 
cendebat  a  Jerusalem  in  Jericho  (Luc.  x,  30).  £t  in 
Isaia  :  Vas  qui  ascendistis  equos,  ut  descenaatis  in 
/Egyptum  (Isai,  xxx,  2). 

CAPUT   III. 

Quomodo  humana  membra  ascribuntur  diabolo, 

3.  Sciendum  vero  est  quod  membra  hominis  ct 
humani  actus  diabolo  ascribuntur,  non  secundum 
bistoriam,  sed  secundum  allegoriam  accipienda  sunt, 
quia  in  multis  locis  sacrae  Scripturae  hujusmodi  spe- 
cies  inveniuntur.  Nam  caput  omnium  malorum  dia- 
bolus  est;  unde  legitur  in  Habacuc  :  Percussisti  ca- 

App.  xv,  n.  1.  De  Codice  Regiovaticano  1850, 
conferri  possunt  guae  dixi  in  IsidorianiSi  cap.  101, 
num.  29.  In  specimen  allegoricarum  expositionum 
quae  sub  titulo  Etymologiarum  sancti  Isidori  in  eo 
codice  continentur,  hsec  duo  capita  cxhibeo,  quae 
post  caput  1  libri  xi,  in  eo  Codice  libri  vi,  coliocau- 
tur.  In  Yulgata  :  Invenit  puellam  jacentem  supra 
lectum. 

2.  Iq  Vulgala  :   Filii   Israel  de  terra  jEgypti, 


put  de  domo  impii  (Habac.  iii,  13).  Cor  vero  diaboli 
reprobi  homines;  unde  de  Behemoth  legitur  in  libro 
beati  Job  :  Cor  ejus  sicut  scuta  fusilia  (Job.  xli,  6). 
Dentes  cjusvcl  dcmentes  ha}retici,sicutpravi  omnes 
doctores,  5191  ut  in  praediclo  libro  scriptum  est  : 
Oculi  ejus^  sicut  valpebrce  diluculi.  Per  gyrum  den- 
tium  ejus  formido  \Ibid.,  B,  9). 

4.  Nares  diaboli,  mspirationes  illius  pravae  :  Et  de 
C  naribus  ejus  fumus  procedit  (Ibid.,  11).  Os  diaboli 

sermones  ejus,  quibus  corda  hominum  occaltis  cogi- 
tationibus  alloquitur,  ut  est  id  Job  :  De  ore  ejus 
flamma  procedit  (Ibid.,  10).Lioguadiaboli  saoientia 
hujus  saeculi,vel  haereticorum  dogma,  ut  estia  Job  : 
Et  fune  ligabis  linguam  ejus  (Job.  xl,  20). 

6.  Ossa  diaboU  polentes  quique  et  fortes  in  mali- 
tia,  sicut  haerctici,  ut  est  id  Job  :  Ossa  ejus  fistiUa 
ejus  (Ibid.^  13).  Cartilago  ejus  minus  potentes  qaam 
hi  qui  ossa  nominantur,  ut  est  id  in  Job  :  Carttlago 
ejus  sicut  lamina  ferrea  ilbid.)  Halitus  diaboli  inspi- 
raiio  ejus  occulla  per  corda  hominum,  vel  peocato- 
rum  amore  carnali  eamdem  faciat. 

6.  Facies  diaboli  Antichristi  adventus,  vel  aperta 
ejus  malilia,  ut  est  id  in  Job  :  Faciem  ejus  prmcedit 
egestas  (Job.  xli,  13).  Carnes  diaboli  infirmi  quiqoe 
in  corde  ejus,  et  minus  valentes  pcccatis,  ui  cst  id 
in  Job :  Membracarniumejus  coh(Brentiasunt(Ibid.^ 
14).  Testiculi  diaboli  vel  haeretici,  vel  pravae  cogita- 
tiones  subliliter  vinculis  peccatorum  obligantes,  ut 
n  est  id  in  Job  :  Nervi  testiculorum  perplexi  [Job  xl, 
12).  Cauda  diaboli  Antichristus  est,  vel  consuetado 
peccandi,  ut  est  id  :  Sirinfjit  caudam  suam ,  quasi 
cedrum  (Ibid.).  Dormire  diaboli  est  in  corde  repro- 
borum  requiescere,  ut  esl  id  in  Job  :  Sub  utnbra 
dormit  in  secreto  calami  (Ibid.,  16).  Pascere  diaboli 
csl  in  peccatis  impiorum  deleciari,  ut  est  id  in  Job  : 
Huic  montes  herbas  ferunt  (Ibid.^  15). 

Et  in  Isaia :  Va^...  qui  ambulatis,  ut  descendatis  in 
Mgyptum. 

3.  Yerba  Vulgatae  sunt :  Corpus  illius  quasi  seuta 
fusilia,  compactum  squamis  se  prementibus.  Et 
mox  :  De  ore  ejus  lampades  procedunt. 

5.  Vulgata :  Ossa  ejus  velut  Jistulce  (eris,  cartilago 
illius,  sicut  lamince  ferrece.  Obscurum  est  in  Ms., 
et  fortasse  mendosum  eamdem  faciat. 

6.  [Linea  5.]  In  Vulgata  :  cohasrentia  sibi. 


757 


APPKNDIX  XVra. 


758 


APPENDIX  XVl. 

Additio  Codicis  vetustissimi  Toletani  ad  cap.  2  lib. 
XII  Etymologiarum ^  num.  3  et  seqq. 

1.  Leo  enim  Graece,  Laiine  vero  rex  dicitur.  Tres 
naturas  habet,  id  est,  cum  ambulat,  et  iter  facit  per 
arenam  odor  venantium,et  caudasua  operit  vestigia, 
ut  non  possint  eum  vcnatores  sequi. 

2.  Ila  ei  Salvaior  noster  de  tribu  Juda,  missus  a 
Patre  operit  vestigia  sua,  id  est,  deitatem,  ut  appa- 
rcpct  omnibusdum...  cum  Patre  descendens  in  ute- 
rum  Virginis,  ut  salvaret,  quod  pericrat,  el  Verbum 
caro  faclum  est,  et  habitavit  in  nobis.  Et  hoc  igno- 
ranles  homines,  dum  desceaderct  dc  coelo,  et  ascen- 
deret,  dicebant  :  Quis  est  iste  rex  glorice? 

5^^  3.  Secunda  nalura;  dum  dormierit,  oculi 
ejus  vigilant,  aperti  enini  sunt.  In  Cantica  Gantico- 
rum  de  eo  dicilur :  Ego  dormio,  et  cor  meum  vigilat 
[Cantic,  v,  2).  Non  enim  dormit,  neque  obdormilat, 
qui  custodit  Israel. 

4.  Tertia;  cum  genuerit  catulum  suum,  mortuum 
eum  generat,  et  leaena  filium  custodit,  donec  veniat 
pater  ejus  terlia  die,  et  insufflat  in  faciem  ejus  cum 
ingenti  rugitu,  et  suscitai  eum» 

5.  Sic  omnipotens  Pater  suscitavit  tertia  die  Uni- 
genitum  suum;  uude  per  Jacob  dicitur  Catulus  Leo- 
nis  Juda. 

Additio  ejusdem  Codicis  Toletani  ad  caput  7  libri 

XII  Etymologiarum, 

6.  Charadrius  natura  sua  tolus  albus  nascitur, 
nullam  habens  nigredinem  ;  et  in  Deuteronomio  de 
eo  scriplum  est,  et  interiora  ejus  infirma  curant, 
quorum  oculi  caligant. 

7.  In  atriis  regum  invenilur,  ct  si  quis  infirmus 
est,  ab  eo  cognoscitur  si  vivat  aut  moriatur.  Si  est 
ad  mortem,  avertit  faclem  suam,  si  ad  vitam,  aspi  • 
cit  ad  infirmum,  et  infirmus  ad  illum. 

5.  Et  cunri  volat  sursum  contra  radios  solis,  et 
comburit  infirmitatem,  et  spargit,  et  infirmus  salva- 
bitur :  personam  Christi  gerens,  qni  totus  est  niveus, 
et  mundus,  nullam  habens  nigrcdinem ,  dcsursum  a 
Patre  veniens.  et  sui  eum  non  receperunt. 

9.  Et  a  Juaaeis  avertil  facicm  suam,  gcntes  aulem 
sua  deiiale  aspexit,  tollens  infirmitatem  peccatorum, 
el  languores  nostros  ipse  portavit,  ut  exaltaretur  su- 
per  lignum  :  ascendens  in  altum,  captivam  duxit 
captivitatem. 

10.  Seddicis:Charadrius  immundus  cst  ad  escam. 
Quomodo  potest  porlare  figuram  Christi  ?  Et  serpens 
immundus  est.  Audi  Joanncm  cvangclistam  :  Sicut 
exaltavit  Moyscs  serpentem  in  deserto,  ita  oportet 
exaltari  Filium  fwminis  {Joan.  iii,  14).  Nam  et  filii 
Israel,  quando  aspiciebant  aeneum  scrpentem,  sani 
efficiebantur. 

5»3  APPENDIX  XVU. 
Ad  lib.  XII  Etijmologiarum,  c,  7,  ex  Cod,  Pal,  281. 

DE  SONITU   AVIUM. 

Aquilas  clangere.  Accipitres   plipiare.  VuUures 

App.  XVI,  n.  1.  Hiec  additio,  sive  nota  charactere 
cruidem  Gothico  cxarala  est,  sed  non  a  prima  manu. 
Yerba  per  arenam  obscura  sunt  in  Ms.,  ac  fortasse 
mendosa,  qu»  illico  sequuntur  ,  odor  venantium. 

2.  Obscurum  esl  in  Ms.  noster,  ac  forlasse  praesti- 
lerit  legere  :  Ita  et  Salvator  leo  de  tribu  Juda. 

3.  Meliusessel  in  Canticis  Canticorum;  sed  fortasse 
auctor  additionis  scripsit  ut  estin  ms.;  nam  medio  sevo 
procedenle  eo  fere  modo  lituli  librorum  allegabantur. 

6.  Non  indicatur  in  Codice,  quem  ad  locum  haec 
additio  in  margine  in  transversum  exarata  pertineat, 
sed  ab  hoc  capile,  cui  adjacel,  non  est  semovenda. 
In  Deuteronomio  de  charadrio  mcntio  fit  cap.  14,  v. 
48.  Quae  hic  de  ea  ave  narrantur,  aliguatenus  com- 
probari  possunt  ex  Orniihologia  Alarourandi,  lib. 
XX,  c.  27,  ubi  Albertus,  et  iEiianus  auctores  laudan- 


H  pulpare^  Corvos  crocitare.  Milvos  lupire^  vel  lugere. 
Olores  dcnsare.  Grues  gruuere.  Gconias  protouare. 
Auseres  gliccire,  vel  sclingire.  Pavones  paupolare. 
Gallos  cucurrire,  vel  canlare.  Anates  legunnitare. 
Turtures  gemere.  Palumbes  paucitare.  Leones  fre- 
mere.  Tigres  rancare.  Pardos  felire.  Panlheras  chau- 
rire.  Ursos  uncare,  vel  sevire.  Apros  frenderc.  Lyn- 
ces  urcare.  Lupos  ululare.  Scrpcntes  sibilare.  Ele* 
phanics  barrire.  Onagros  mugilare.  Cervos  rugire. 
Tauros  muc;ire.  Equos  hinnire.  Perdices  caccabare. 
Graculos  frinculirc.  Noctuas  cubire.  Merulas  fren- 
dere,  vcl  zinziare.  Turdos  Irucilare.  Sturdos  parda- 
re.  Hirundines  minurrire.  Passeres  tiziarc.  Apes 
bovire,  vcl  bombilare.  Cicadas  fritinnire. 

APPENDIX  XVIII. 

Ad  lib,  XVI,  cap»  2,  num,  7. 

Fragmentum  de  nitro. 

Ex  Cod,  ms,  apud  Vulcanium. 

Nam  sicut    salem   littore    maris  fervor  conficit 

B  solis,  durando  in  petram  aquas  marinas,  quas  ma- 
jor  vis  ventorum,  vel  ipsius  maris  fervor  in  littora 
ulteriora  projeccrit ;  ita  in  Nitria,  ubi  sesiate  pluviae 
prolixiores  tellurem  infundunt,  adurit  sideris  ardor 
tantus,  qui  ipsas  pluviales  per  latitudinem  arena- 
rum  concoquat  in  petram,  sali  quidem  vel  glaciei 
aspectu  simillimam,  sed  nihil  ri^idi  rigoris,  nil  salsi 
saporis  habentem,  quae  tamen  juxta  naturam  salis 
in  caumate  durare,  alque  nubUoso  aere  fluere  ac 
liqueficri  solet.  Hanc  indigenae  sumentes  servant,  et 
ubi  opus  fuerit,  pre  lumento  utunlur.  Unde  Judaeae 
peccanti  dicil  propheta  :  Si  laveris  te  nitro,  et  multi- 
plicaveris  tibi  herbam  borithtfnaculata  es  in  iniqui- 
tate  tua,  dicit  Dominus  {Jerem.  ii,  22).  Crepitat  au- 
lem  in  aaua,quomodo  calx  viva,  et  ipsa  quidem  dis- 
perit,  sea  aquam  lavationi  aptam  readit. 

594  APPENDIX  XIX. 
Ad  lib.  XVI  Etymologiarum  cap.  20,  nttm,  9  ex 

CCodice   Vaticano  1343. 
DE  GAMPANIS  ET  NOLIS. 

De  vasis  fusilibus,  vel  eliam  perductilibus,  qusa 
simpliciter  signa  vocantur,  quia  eorum  sonorittle 
quibusdam  puisibus  excitata  significantur  horae,  qui- 
bus  in  domo  Dei  statuta  celebrantur  ofQcia,  de  his, 
inquam,  hoc  dicendum  videtur,  quod  corum  usus 
non  adeo  apud  antiquos  habitus  producitur,  quia  nec 
tam  multiplex  apua  eos  conventuum  assiduitas,  ut 
modo  est,  habebatur.  Apud  alios  etiam  devotio  sola 
cogebat  ad  statutas  horas  concurrerc  :  alii  pronua- 
tiationibus  publicis  invitabantur,  ct  in  una  solem- 
nilate  proxime  futuras  discebant.  Apud  quosdam  ta- 
bulis,  apud  nonnullos  cornibus  horae  prodebantur. 
Vasorum  aulem  de  quibus  sermo  est  usum  prhnum 
apudltalos  affirmant  inventum.  Undeet  aCampania, 
quae  est  Italiac  provincia,  eadem  vasa  majora  quidem 
campana?  dicunlur,  minora  vero,  quae  a  sono  tintin- 
nabula  vocanlur,  nolas  appellant  ab  ejusdem  Cam- 
Q  paniae  civitalc,ubieadem  vasa  primosuntcommutata. 

lur.  In  Ms.  Toletano  scriplum  est  Curadrius,  vel, 
ul  ego  magis  pulo,  Caradrius.  Fortasse  legendumy 
infirmos  curant^  quorum,  etc. 

App.  XVII.  De  Codice  Palatino  281,  ex  quo  haec 
excerpsi,  vide  Isidoriana,  cap.  102,  num.  40  et  seq. 
Post  librum  vigesimum  ct  ullimum  haec  dc  sonittt 
qvium,  imo  animalium^  addita  fuerant  :  quae  potius 
ad  caput  7  libri  xii  perlinent.  Conferenda  haec  sunt 
cum  iis  quae  de  vario  sonitu  animalium  Isidorus  ex- 
plicat  in  lib.  i  Different.,  lit.  V,  num.  607,  et  cum 
Becmano,verb.Mumur,praeternotum  carmende  Phi- 
lomela.  De  tigribus  alii  dicunt  rancare,  aut  raucare. 

App.  xviii.  In  Vulcanii  Editione  ad  finem  capitis 
11  lib.  xvi  notatur  quod  in  Co(2tV;e  quodam  ms.,  ante 
vocabulum  ApnaoNiTRUH  habentur  hasc :  Nam  sicut 
salem,  eic.  Quaeanobispraetermitteada  nonfuerunt. 


759 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  LEGTIONES  VARUNTES. 


760 


APPENDIX  XX.  A 

Ad  lib.  XVI  Etpmologiarum  cap.  25,  n.  11.       • 

FaAGMBNTUM   SANGTI   ISIDORI  DE  PONDERIBUS. 

Ex.  ms,  Codice  apud  BigrKBum. 
Talentum  est  pondo  lxiii,  qaod  faciunt  lxxx 
librae  Atlicae.  Mina  est  libra  una,  et  semiancia.  Ta- 
ientum  minas  habet  lx.  Mina  Graece,  Latine  mna 
dicitur.  Drachma  habet  scrupala  ui,  didrachma  drach- 
mae  duae ;  unde  mina,  qaomodo  in  libro  Hebraicarum 
quaestionum  semuncia  scribilur.  Stater  enim,  ut 
quidam  affirmant,  unciam  unam,  id  est,  aureos  sex, 
ut  a)ii  putant,  tres.  In  Evangclio  nomen  duorum 
didrachmae  stater  dalur.  Secel,  cum  Latina  lingua 
cormpte  siclus  dicitur,  ut  in  Qusestionibus  supra- 
dictis  indicatur,  unciae  pondus  habet,  ut  alibi  scrip- 
tum  reperi,  scnipula  sex,  quod  et  ipse  arbitror  : 
nam  siclus  ipse  de  secle  de  propinquilate  ponderis^ 

auasi  sicilicus  sonat.  Obolus  enim  scrupulum  dimi- 
ium ,  quod  facit  sDiquas  tres.  In  Ezechiele  siclus 
XX  obolos  habet.  g 

App.  XIX.  Haic,  quae  de  campanis  in  Godice  Vati- 
cano  1343  reperi,  adjicienda  hic  censui,  ut  de  ra- 
tione  convocandi  olim  fideles  ad  ecclesiam  nonnulla 
hinc  nolilia  erualur ;  quo  in  argumento  explioando 
recentiores  multi  versati  sunt. 

App.  XX.  Hoc  fragmeotum  Bignseus  protulit  initio 
Ediiionis  suae  ex  ms.  Godice  monasterii  sancii  Dio-* 


5!95  APPENDIX  XXI. 
Ad  libr.  m  Etymohgiarum,  cap.    26,  num.  17. 

FRAGMBNTUM  DB    IIBNSUHIS. 

Ex  ms,  Codice  apud  Bignamm. 

Goras  modii  xxx.  Batus  amphora  una,  id  est^  mo- 
dii  tres.  Gadus  Graeca  amphora  est.  Ephi  id  mensu- 
rae  habet  in  aridis,  quod  in  liquidis  batus;  metreta 
una,  ut  quidam  dicunt^  habet  sextarios  centum.  Mea- 
sura  Graece  metron  dicitur,uHde  eimetreta  appella- 
tur.  Notandum  vcro»  quod  monsara  Hebraeum  nomeo 
est.  In  Isaia  iEgyptiorum  mensurae,  (^ae  tres  faciont 
modios,  X  sala  idem  sunt  quod  ephi,  id  est,  modii 
Ircs.  Gomor  mensura  est  Attica ,  habens,  ut  quidam 
opinantur,  concios  tres,  id  est,  sextarios  xii,  xin. 
Gomor  dicunt  paulo  minus  a  sextariis  v,  quod  etiam 
ipse  sequor,  eo  quod  sit  decima  pars  ephi.  Gomor 
quidam  putant  modios  iii  in  sextarios  est  liquide  in- 
spici.  Gotyla  mina  est  in  Ezechiele  :  Decem,  inqoit, 
cotylce  sunt  gomor. 

nysii,  uti  etiam  fragmentum  appendicis  seqnentis 
quae  tamen  Isidori  esse,  ut  titulus  indicat,  non  credo. 
App.  XXI.  Gorrupta  sunt  haec  duo  fragmenta,  et 
omnino  rcformanda  ex  Isidori  doctrina  cit.  lib.  xn» 
ut  de  meosuris  et  ponderibus  vera  sentenlia  possil 
colligi.  Bignaeus  ita  ea  produxii  ut  a  nobis  edita 
sunt. 


AD  ETYMOLOGIAS  VARIiE  LECTIONES 

Ex  multis  veteribus  exemplaribus  mss,  et  editis  selectas^  intermistts  brevioribus  nonnullis 

fragmeniis  nondum  editis. 


Ingentem  variantium  lectionum  silvam  cum  ex  an- 
tiquissimis  Godicibus  mss.  prope  innumeris  et  vete- 
ribus  primis  editionibus  collectam  jam  in  promplu 
haberem,  satis  visum  fuit ;  ne  opus  in  immensum 
cresceret,  eas  tantum  seligero  qua^  majori  in  pretio  P 
haberi  possint,  caeteris  praetermissis,  quae  aliquando 
fortasse  utiles  sint  futurae  iis  qui,  earum  exemplar 
nacti,  Ei^mologias  sancti  Isidori  seorsum  a  reliquis 
ejus  operibus  plenius  illustrare  voluerint.  In  iis  vero 
variis  leclionibus  indicandis  eum  ordinem  tencbo,  ut 
textum  meae  Editionis,  quae  eum  Grialiana  fere  con- 
sentit.  praemittam  ;  tunc  discrepantiam  ex  aliis,  ta- 
cito  plerumque  nomine,  annolabo.  Inler  exemplaria 
autcm  quae  collata  sunt  peculiarem  locum  obiinent 
Editio  princeps  Etymologiarum  sine  loco,  et  anno, 
Editio  Veneu  anni  1483,  Editio  Vulcanii,  cui  Edi- 
tiones  Bignsei,  Breulii  et  Gothofredi  concinunt,  duo 
Godices  mss.  archivii  Vaticani,  Godex  Excellenlissi- 
mae  familiae  Albaniae,  duo  Godices  Gaesenates  Mala- 
testii,  Godex  Lucanus,  Godex  Florentinus  sancti 
Marci,  Godex  Mutinensis  a  libro  tertio,  duo  Godicei  |. 
Gothici  Toletani,  plures  alii  Vaticani,  ut  Vat.  624,  0 
Palat.  281, 282,  283,  Ottob.  336,  343,  345,  352,  404, 
427,  4T7,  Urb.  100,  479  Rcgiovai.  102,  1953,  eic. 

LIBER  I. 

Gap.  I.  Num.  1,  qui  discit.  al.,  quod  discit;  al., 
qui  didicit,  N.2,  consistat.  AI.,  constat.  N.  3,  voIue« 
runt.  AI.,  dixerunt.  Ibid.,  disciplinam  vero  esse.  Al., 
disciplina  vero  est. 

Gap.u.  Num.  2,  causas  et  divisiones.  Al..  casus  et 
divisiones.  Ibid.,  mensuras  dimensionesque.Al.,  men" 
suras  terras  dimensionesque. kiqne  ita  legitur  ex  cor- 
rectione  veteri  in  God.  Palat  281. 

Cap.  III.  N.  1 , sequuntur; quorum.  Al. ,  secuti  sunt ; 
quarum.  Ibid.,  verba...  introducunt.  Alii  omittunl 
haec.  Num.  2,  coniineri.  Al.,  retineri.  N.  3,  quod  in 
legendo.  Al. om.,  in.  N.  4,  inde  apud.  Al.,  idemapud. 
N.  5,  sacerdoies  dicunt.  Alii  omittunt  dicunt.  N.  6, 
hinc  est.  Alii  praemittunt,  Phasnices  dicti  a  rubro 
mariquodpro/luitin  Syriam,qui  Sidonemurbemibi 


condiderunt.  Hinc  est.  Ibid.,  capita  scribunlur.  AK, 

c.  describuntur.  N.  8,  mortem  signiBcat.  Al.  om., 
mortem.  Ibid.,  quidam  sic  ait.  Al.  om.,  sic  ait.  N.  9, 
angelo.  AI.,p^r  angelum.  Ibid.^  permediam.  Al.per 
medium.  Ibid.,  in  frontes.  Al.,  in  fronte,  al.  in  fron* 
tibus.  N.  10,  apud  eos.  Al.,  apud  Grmcos.  Ibid.,  scri- 
bunt.  Al.,  scribitur.  Ibid.,  vocantur.  Al.,  vocatur. 

Gap.  IV.  N.  1,  proprie.  AI.,  proprio  co^nomine.  N, 
2,  multi  eis  utuntur,  etc.  W.ymultieas  %n  communi 
utuntur^ut  estscribere,  et  /e^ere.Ibid.,rationem  no- 
verunt.  Al.,  r.  sciunt.  Ita  Ck)d.  Taurin.  in  CataloffO 
Godd.  mss.,  t.  ii,  pag.  12.  N.  3,  varie.  Al.,  vocis  n. 
4,  sonum.  Mutae  Al.,  sonum^  ut  f,  1,  m,  et  casterx 
Muta^.  Ibid.,  sonabit.  Vocales.  Al.,  sonabitj  ut  b.  c, 

d,  et  cxtera^.  Et  mutae,  ctc.  Al.,  et  mutas  a  veteri^ 
bus  sonas,  et  semisonas^  et  insonas  dictas.  Ita  saepe 
occurrit  in  Mss.  Isidori  infinitivus  sine  verbo  a  quo 
regatur.  N.  5,  autem  apud.  AI.,  autem  \,et  v,  apud. 
N.  6,  modo  vocales.  AI.,  vocales  sunt,modo.  Ibid., 
Juno,  vanus.  AI.,  Juno^  vates;  al.,  Janus  vates.  N. 
7,  quotiescunque  inter.  AL,  quotiescunque  in  me- 
tro  inter.  N.  8,  alicubi  nec  consonans  est.  AL,  a/t- 
cubinec  vocaliSy  nec  consonans  est.  Ibid.,  digamma, 
AI.,  digammon.  Ibid.,  duplex  gamma.  AL,  dupH- 
cem  gammam.  N.  9,  dicuntur  quia.  AL,  d.  propte- 
rea  quia.  N.  10,  ut  sunt  semivocales.  AL,  ut  sunt 
consonantes.  Ibid.,  ut  sunt  mutae.  AL,  ut  sunt  con^ 
sonantes.  Alii  addunt,  ut  sunt  mutce.  Et  sunt  a  b 
c  d  e  f  g  h  i  I  m  n  0  p  r  s  t,  e/  V.  N.  11,  elatuscui 
AL,  elevatuSt  cujus.  N.  13,  resonant.  AL,  sonant. 
Ibid.,  supervacua.  AL,  superflua.  Num.  14,  tempus. 
AI.,  tempora.  Ibid.^  vocatur.  AL,  est  vocata.ti.ih^ 
V  scribebant.  AL,  i  scribebant.  AL,  h,  a/  a  scribe- 
bant.  N.  16,  nomen  quomodo.  AL,  n.  quo.  Ibid., 
habeatur.  A  quibusdam.  AL,  habeatur.  Potestaim 
autem  natura  dedit  voluntas  ordinem.  A  quibus' 
dam.  Ibid.,  ordo  aHjicitur.  AI.,  ordo  dicitur.  Ibid., 
prima  est  lilterarum.  AL,  prior  est  littera.  N.  17, 
quarum  uni.  Al.,^.  unius.  Ibid.,  tenuisvirgula.  ALi 
tenuis  figura,  Ibid.,  ordinem  dediL  AL,  dedit  or- 


761 


AD  S.  I3ID0RI  ETYM0L06IAS  YARIANTBS  LEGTIONBS/ 


768 


dinem.  et  apicem,  N,  18,  pro  eo  (|Uod.  Al.,  propter 
quod.  Ibid.,  figura...  scribitur.  Alii  haec  omittunt. 

Gap.  V.  Num.  i,  loquendi.  Al.,  loquendiscribendi" 
quef  Ibid.,  litterarum.  Al.,  arHum.  Ibid.,  inventa 
est.  Al.,  inventa  primum  est,  Ibid.,  didicerunt.  Al., 
didicerant.  N.  4,  triginta  dinumerantur.  Al.,  t*  par» 
tes  d.;  al.,  xxviii;  ai.,  viginti  septem;  al.,  xxixpar- 
tes  d.  Ibid.,notae.Al.,om.  Ibid.,vitia.  Al.,ca7^^at;t/ta. 

Gap.  VI.  Num.  1,  nomen.  Al.,  id  estj  nomen.  Ibid., 
revertuntur.  Al.,  referuntur.  N.  2,  in  complexum. 
Goihici  et  alii,  in  complexu. 

Gap.  VII.  N.  i,  dictum  quasi.  Al.,  dictum  est 
quasi.  Atque  ista  saepe  verbumsubstaniivum  innon- 
nullis  exemplaribus  omitlitur,  in  aliis  expriniitur. 
Ibld.,  quod,  Al.,  eo  quod.  Hsec  quoque  varietas  si- 
militer  passim  occurrit.  N.  2,  quasi  accidens.  AI., 
quasi  accedens.  Ibid..  superadjiciatur.Al.,  5upera(2- 
ditur.  N.  4,  quia.  Al.,  qucBj  et  sic  in  seqq.  N.  6, 
species...  homo.  Al.,  omittunt  hsec.  N.  9,  minuunt 
sensum.  Al.,  minuuntur  sensu.  Ibid.,  scholasticulus 
Al.,  addunt  a  scholastica,  N.  11,  Gallisto,  Al.,  Ca- 
Ivpso,^.  43,  Menandros.  Al.,  om.  Ibid.,  apud  nos; 
al.,  apud  latinos.  N.  14,  nlurinomina.  Al.,  plu- 
rinomia.  M.  16^  uuinomina.  Al.,  umttomta.  Ibid.,sit.. 
signi^calio.  Aiii  omittunt  haec;  al.,  sint  signij^ca'- 
tiones  plurimas,  N.  17,  aliqualiter.  AI.,  qualiter; 
al.,  altter;  al.,  a^qualiter,  N.  20,  ^neades.  Al., 
^neius.  N.  21,  a  possessione.  Al.,  apossessione  di^ 
cuntur.  N.  22,  adjicis.  Al.,  adjice.  N.  23,  ab  actu 
descenduni.  Al.,  om.  Ibid.,  dux,  rex.  Al.  om.  Ibid., 
eentis.  Al.,  gentilia.  N.  24,  patria.  Al.,  patrias, 
Ibid.,  suburbanus.  God.  Albanius  add.  :  TemporiSy 
qux  tempus  ostendunt,  ut  dies^  mensiSf  annus, 
diumus,  noctumus.  N.  25,  participalia.  Al.,  par* 
tidpialia,  Ibid.,  prudens.  Al.  om.  N.  26,  verbis  si- 
miha.  Al.,  verbi  similia,  Ibid.,  quia  casum.  Al., 
quia  comparationem  \  a1.,  quia  declinationem,  N. 
27,  alterum  praefert.  Al.,  alterum  alteri  vrasfert. 
Ibid.,  plus  enim  novit.  AI.,  p.  e.  n.  hic;  AI..  plus 
enim  doctior  novit,  Et  iia  varia  lectio,  seu  correctio 
in  Palat.  281.  Ibid.,  plus  enim  scit.  Al.,  plus  enim 
novit,  N.  28,  caetera  non  sunt.  Al.,  castera  nomi" 
na  non  sunt.  Ibid.,  communicat.  Al.,  significat,  N. 
29,  cui.  Al.,  cujus.  Ibid.,  incerti  sexus.  AI.,  incerti 
generis;  al.,  incertus  sexus.  Ibid.,  sensus  lantum. 
Al.,  sensus  tamen,  Ibid.,  et  omni.  AI.,  om.  N.  30. 
singularia,  vel  pluralia.  Al.,  singuUij  vel  plura, 
N.  31,  quia  per  eum  genus.  AI.,  quia  per  genus 
eum.  Ibid.,  vel  quod  rem.  Al.,  vel  quam  rem, 
N.  32,  dare  demonstramus.  Al.,  d.  alicui  d.  N.d3, 
quiaper.  Ai.,  eoquod  per.  Ib.,  diptota.  k\.,biptota. 

Gap.  vui.  Num.  1,  sicvarielas.  Al.,  sicque  veritas; 
SL\,,sicque  varietas.  Ibid.^oruatum. AU,  omatumser- 
monem,  Ibid.,  inducit.  Al.,  producit,  N.  2,  aut  iufi- 
nita.  Al.  add.  aut  minus,  quam  finita.  N.  3,  demon- 
strantis.  Al.,  demonsirationis,  N.  4,  arctantur.  AI. 
coarctantur,  Ibid.,  jungitur.  AI.,  conjungitur.  N.  5, 
primigenia.  Al.,  primogenia, 

Gap.  IX.  N.  1 ,  nam  scribo,  etc.  A1.,  nam  scribo  per' 
sonce  factum  est.ltemscribopersonce  factum  inaicat 
sed  ejus  a  quo  patitur,  N.  2,  praeteritum,  praesens. 
k\.yprasteritum  instans.  Ibid.,  et  genera.  Al.,e^  tem- 
pora,  N.  3,  a^amus.  Alii  addunt :  Perfecta  forma  di" 
citur  aperficiendOf  ut  lego;  tunc  enimdicendumest^ 
quandoinprcesenti  temfore  legimus.  Ibid.  <rolo.  Al., 
cogito.  Ibid.,  inchoantis  indicio.  Al.,  i.judicio.  N.  4, 
significationem  indicaotis.  Al.,5.  indicandi.  Ibid.,  im- 
perantis.  Al.,  imperandi.  N.  5,  in  Gothicis,  indigeo, 
et  egeo  cum  accusaiivo  eget  personam,  etc.  N.  7,  pa- 
lit  activum.  Al.,  paritur  activum.  Ibid.,  non  sonant 
Latine.  AI.,  n.  s.  Latina.  In  nonnullis  adjiciuntur 
quidam  tituli.  De  generibus.  Generaverborum, eic.  De 
communibus.  Communiafeic.Dedeponentibus.Depo- 
^enHa^  ete. 


J|.  Gap.  XI.  N.  1,  capiat  partes.  Al.,  c.  partem,  Ibid., 
ab  utroque.  Al.,  ao  utrisque. 

Gap.  XII.  N.  1,  copulatione  sermonum.  Al.,  copu^ 
latione  verbomm.  N.  2,  quehomioi.  Alii  addunt^u^ 
Deo.  N.  3,  saltem  illud.  Anliquissimus  gothicus  Tole« 
tanus,  velillud ;  quod  fortasse  verum  est.  Ibid.,  po« 
nuntur.  AI.,  prceponuntur.  Ibid.,  et  subjunguntur. 
Alii  omitlunt.  N.  4,  caasa  est.  Alii  omiltunt.  Ibid., 
an  ferro?  Al.,  aut  ferro ;  itaque  veneno  occidam. 

Gap.  XIV.  N.  1,  ab  exsultante.  AI.,  ab  exsultatione. 
Ibid.,  vah.  AI.,  e^a;  al.,  va.  Ibid.,  hem.  AI.,  he, 
Post  hoc  cap.  in  (jolhicis  est  aliud.  De  litteris  apud 
arammaticos.  Quod  sint  articulatas  vocis,  Et  dicta 
iitiera,..  iteretur,  Ut  supra,  cap.  3,  n.  3,  nisi  quod 
ibi  sermo  cst  in  plurali  de  litteris,  et  dicitur  prws' 
tent  pro  prasbeantf  aut  prxbeat, 

Cap.  XVI.  N.  l,compIexio.AI.,compre/i^n5to.  Ibid., 
dicimus.  AI.,  dici,  N.  2,  quia  nunquam.  AI.,  quia  sem' 

Bper  producuntur,  et  nunquam.  Ibid.,  biuae  vocales. 
Al.,  bin(B  voces.  N.  3,  esse  scimus.  In  Goihicis  deest 
verbum  scimus,  utsaepe  alias.  Ibid.,  aptissimas.  Al., 
apertissimas. 

Gap.  XVII.  N.  1,  insistunt.  AI.  consistunt.  Ibid., 
reliquae.  AI.,  reliqui,  N.  2,  frequentabalur.  Alii  ad- 
dunt:  Sive  ab  igne  avpellatur,  qui  Grcece  tcuo  dicitur^ 
quiaveluti  iqnis  celeriter  labitur,  Ibid.,  tibiis  cane« 
bant.  Al.,  tuhis,  Gothici,  tibias  canebant.  N.  4,  inve- 
ctiones.  Al.,  inventiones ;  al.,  intentiones.  Ibid.,  aut 
livoris.  AI.,  aliquo  modo  languoris.  N.  7,  pes  dicatus. 
AI.,  pes  magis  dicatus.  Aliipro  verbis  anapcestus... 
dicatus  est^  sic  referunt :  Anapcestus  Grcece  dicitur 
repercussu^.  Grasci  enim  anapaestin  repercussionem 
dicunt;quiideodiciturrepercussus^  eoquod  repercu* 
tiatura  dactylo,  Est  enim  illi  contrarius.  AI.,  ano- 
passtus  dictus  a  repercussione^acontrarietate  appelr 
latus,  quia  remissionibus^  etc.  N.  10,  habent.  Al.,  Xa* 
beant.  N.  11,  Bacchica.  AL,  Bacchia^  quod  fortasse 
melius  est,  atque  ita  Julianus  Toletanus  excripsit. 
Ibid.,  celebrabantur.  Al.,  celebrabant.  N.  12,  quia 
contrarius,  vel  iteratus.  AI.,om.,  contrariusvel;B\. 
om.,  vel  iteratus;  al.,  tractus  pro  iteratus.  N.  14, 
diiaoibus  dictus.  Multi,  d.  dicti.  N.  17,  correptas. 
AI.,  breves,  N.  18,  ab  inventore.  Al.,  a  Pasne poeta 
suo.  Ibid.,  cotisiant...  constituta.  Alii  haec  omiltuDt. 
N.  19,  alii  addunt:  Quatuorex  divisionesua  nomina 
acceperunt,  et  ideo  epitriti.  N.  20,  pedes.  Et  dictae. 
AI.,  pedes ;  dicti.  Ibid.,  auaedam  declinatioaes.  AL, 
quasaam conjugatimies.  N.  21,  positio.  Al.,(2^po£t7to. 
Ibid.,  pooantur.  AL,  deponantur.  Ibid.,  colliguntur. 
Alii  addunt:  Ut  duo  a  auo.  Ibid.,caeduQtur.  Alii  ad- 
dunt :  Ut  quatuor  a  quatuor.  N.  22.  ex  his  unus.  AL, 
ex  his  unum.  Ibid.,  superat.  Al.  add.  :  Dimidietate 
numeri, ut  tria ad duo. Ibid., unum  minus.  k\.^unus 
minus.  Ibid.;  sescum.  AL,  sescuplum.  Ibid.,  dimi* 
dium  dicitur.  AL,  dupli  dicitur.  Ibid.,  et  ejus.  Al. 
om.,  et.  Ibid.,  vel  epitritum.  AL,  vel  per  epitritum ; 
Q  al.  add. :  Vel  epitritum  longa  est  syllaba  temporum 
'  non  minus  decem.  Brevis  non  minus  uno  longa  tota 
sic  est  brevis.  N.  23,  in  aequa.  AL,  incequales.  Ibid., 
aestas.  NoQDulli  addunt  ^E^ua ;  et  sic  post /u^a,  ei 
deinceps ;  et  infra  post  meta  dupla,  etc.  In  aliis  pro 
exemplis  sunt  fi^urae  brevium,  et  loDffarum ;  figura 
longae  est  aut  i  jacens,  aut  t  rectum.  N.  25,  unus... 
adest.  Lucanus  Godex  id  omittit.  N.  27,  triplus  unus. 
Alii  addunt:  Unus  vero  tantum  est,  quia  tripla  partu 
tione  dividitur.  Ibid.,  epitriii  quatuor.  Gothici  add. 
quatuor.Unus  vero  tantum  est, qui  tripla  partitione 
dividitur,  quas  est  maxima,  atque  ideo  minimis  (forte 
minime)metrisadest.  Gaesenas  Godex  aDti(]uissimus: 
Epiiriti  iiii.  Fiunt  xxviii.  N.  28,  proteoditur...  pro- 
cedit.  AL,  protenduntur...  procedunt.  Ibid.,  breves 
ut.  AL,  b,  ponuntur,  ut.  Ibid.,  synaloepliam.  AL, 
episynaloepham,  N.  29,  geminum  jacens.  Al.,  gemi-' 
natum  j. ;  al.,  ^mtnam  jacentem. 


763 


AD  S.  ISIDORI  ETTM0L06IAS  VARIANTES  LEGTIONES* 


764 


Gap.  XVIII.  N.  i.  ex  Grseco  nomcn  accepit.  Al.,  J|  datatim  in  mnltis  rcperitur,  in  nonnnllis  ex  eor- 

*.  .  mv*  M  V  T^      1         y%^  fl  *  1  *  •  •  j*  Vl_*3  *  Al  Vt*_l  1**  %  aa 


omittunt  hsec.  N.  4,  ut  ars.  In  Pal.  281  varia  leciio, 
ut  res.  Ibid.,  ut  Romanus.  AI.^  ut  Metellus.  Ibid.,  et 
ultimam  brevem.  Al.,  et  obliqu^m  brcvem»  N.  5,  tri- 
syllaborum  relinentur.Al.,trisyllabarum  retinetur.Ib., 
fst,  utarmipotens,omnipolens.Al.,(;5^  ut  malesanus; 
al.;  est,  ut  malesanuStUt  armipotens.  N.  6,  producta 
roe.  Al.,  producta.  Ibid.,  conjunclio  est.  M.^conjunc- 
tionem  stgnificat  :  Al.,  in  conjunciionem  transit. 

Cap.  XIX.  N.  2,  a  summo  sinislra^  in  dexteram.  A)., 
a  summo  dexterce  in  sinistram.  N.  6,  connectit.  AU, 
conjungit. Ib.,versui.  A\.yVerui;  al.,  verbi.^,  7,  ver- 
sui.Al.ji^em.  N. 8,  ultima  vocalis.  Al. ,u//tma5  {;o(;a /^5. 
N.t  1  ,si  conjungas  has,  facis.  Al.,  sijungas  has,  fecistu 

Cap.  XX.  N.  2,  prima  posilura.  AL,  prima  positu^ 
ris.  N.  3,  cnim  in  initio.  Al.,  enim  initio.  Ibid.,  pars 
sensus  est.,  Al.,  pars  sensui  est.  Ibid.,  respirare 
oportet.  Al  ,  respiramu^.  Ibid.,  ad  imam.  Al.,  ad 
unam.  N.  4,  puncto  notamus.  A\.^punctum  n. ;  al., 


rectione  Ibid.,  quasi.  Al.  quce,  Ibid«,  alii  adnulal. 
Al.  alii  nutat.  Al.,  alium  admittit;2L\.,  alii  in- 
nuit ;  al.  alii  annuit;  alii  al.  adnotat ;  al.,  alii 
adnictat.  Ibid.,  alibi  manus.  Al.,  alibi  manibiu^ 
seu  fnanu.  Ibid.,  annulum  spectandum.  Al.,  an' 
nulum  exspectandum;  &\.,  aspectandum»  Ihid.^ei 
a  l^ris.  Al.  om.  et.  Ib.,  Salomon.  Al.  Salomon  ait, 
Cap.  XXVII.  N.  i,  est  conjunctio.  Al.,  est  con* 
junctiva.  N.  2,  aspiratur  in  capile.  Al.,  aspira^ 
tionem  habet  in  capite.  N.  3,  sicut,  ad.  Al.,  om. 
ibid  ,  apud  pro  ad.  Al.,  ad  pro  apud.  N.  4,  pro 
Pirrho  dicimus  Birrhum.  Ita  legiiur  in  nonnmlis 
exemplaribus  Grialii;  in  aliis  :  Pro  Birro  dicimus 
Pirrum.  Scribendum  yidetur  :  Pro  Pyrrho  dicimus 
Birrhum,  vel,  ul  edidi,  pro  pirrho  dicimus  bir» 
rhum.  Vide  Facciolatum,  v.  Birrus^  Byrrhus  ct 
Burrus,  quod  cst  a  Graeco  7c6pp6;,  Alii  corrigunt  : 
Pro  burro  dicimus  pyrrum.  Ibid.  porro  inter  c,  el 


punctum.  Ibid.,  fil  colon.  Al.,  fit  cola.  N.  5,  sepa-  B  q.  Al.  om.,  m/^r.  N.  5,  pcr  ^.  Al.,  per  e  so^m 
ravit.  Al.,  separat.  N.  6,  quia...  facta  est.  Al.,  om.      Ibid.  est  scribendus.  Al.  om.  N.  6,  quia  non 


Cap.  XXI.  N.l,  scripturarum  noicB.  AL,  sententia- 
rum  notce.  Ibid.,  ad  demonstrandum.  W.^ad  demon- 
strandam.  N.2,  omissasunt.  AI.,  amissa  sunt,  Ibid. 
asteriscus  est.  Al.,  asteriscus  (stellula) est.'^.  4,  ap- 
punctus.  Al.,  punctus;  al.,  punctatus ;  al.,  appunr 
ctatus.  Ibid.  necne.  Al.,  necne  apponi.  Toletanus  an- 
tiquissimus:  Necne  apponi  falsitate  notatum  est.  N. 
5,  sed  diversis.  Al.,  et  diversis.  N.  7,  hac  proprie. 
Gothici  hanc,  vcl  hunc,  ul  alibi  utor  cum  accusativo. 
N.  9,  sicut  ille.  Al.,  sicut  illa.  N.  10,  quasstio 
dura.  Al.,  quasstio  dubia.  Ibid.  solvi  non  potest.  Al., 
solvi  non  potuit ;  al., so/yi  nonpoterit;  al.,  solvi  po- 
tuit.  N.  11,  sic  et  in»  Al.,  sicut  et  in,  N.  14,  appo- 
suit.  Al.,  posuit.  N.  15,  aut  permutaverat.  Al.  om. 
N.  17,  aversa  quoties.  Al.,  versa  obelismene  auoties. 
N.  18,  aversa  cum  obelo.  Al.,  adversa  cum  ooelo.  N. 


est  faclum.  AI.,  quia  ab  aqua  est  nomen  factum. 
Quod  mendosum  videtur.  N.  9,  quia  a  forma  vo- 
catur.  Iia  Grialius  in  nonnullis  cxemplaribus  cum 
Vulcanio.  In  aliis,  quia  a  formo,  id  est,  calido;  calor 
enim  sanguinis  efficit  pulchritudinem.  Mss.  va- 
riant  :  Al.,  quod  a  forma  vocatur:  al.,  quia  forma 
vocaturj  sive  etiam  a  formoy  id  est  calido;  color 
enim,  elc.  Ibid.  facit  generatus.AI.,  facit  agnatus. 
Num.  40,  nota.  Al.  littera.  Ibid.,  humus.  AI., 
add.  humus,  humilitas.  N.  11,  Troiia,  Haiia.  la 
nonnullis  Mss.  scribitur  unum  tanlum  /  m^gus  ut 
Trola,  Mala,  Ibid  pro  dupla.  AU,  pro  duplici.  N. 

13,  omnia sunt  scribcDda.  Al.  om«  N.   14, 

cui  coDtraria.  Goth.,  cvjus  e  contrario.  Ibid  no- 
mcn  assumpsit.  AI.,  sumit  nomen.  N.  i5,  tra- 
didit,  Csesarem.   Cod.   Lucanus,  tradidit  ad  Coi' 


20,  quoquc  esse.  Al.  om.  N.  23,  Phi  et  Rho,  id  est,  r  sarem;  quod  notanduni.   N.  IG,  per  unum.   AL, 
^oovTi;.  AL,  P/iic^ro,  trfesf /br<t5,  vel/ron/g5.N.  24,      perunam\. 


omnino  est.  AL,  omnino  non  est.  N.  26,  nota.  Al. 
om.  N.  27,  uota  ad.  AL,  Nota,  quce  ad,  N.  28,  Guot 
et  aliae  librorum  notulae.  AL,  fueruntet  a.  l,  notas. 

Cap  XXII.  N.  1,  pro  concionc.  AL,  pro  contentio- 
ne.A\.^percontentionem.k\.om.,proconcione.  Ibid., 
in  judiciis.  AL,  apud  judices.  N.  2,  Vipsanius.  AL, 
Vipsannius ;  al.,  Tertius  Persanius.  Ibid.,  Philargius. 
AL,  Philargyrus.  Ibid.  Mseccnatis,  alius  alias.  AL, 
Mcecenatis  alias,  omisso  alius. 

Cap.  xxiu.  N.  1,  celeris,  breviorque.  Al.,  celeris 
brevisque ;  al.,  celebris  brevior.  Ibid.,  pcr  b  et  f.  AL, 

fier  b.  et  per  f,  ct  ita  infra.  Ibid.,  per  supiuam  iii 
itteram.  Plerique  ver  supinam  litteram.  Aiter  e 
duobus  Gothicis  Toletanis,  per  supinam  a  litteram. 
Ottob.  427,  me  litieram,  sed  supra,  eadem  manu, 
iii  litteram,  saiis  clare.  Ibid.,  verso  capitc.  AL, 
averso  capi^e.  N.  2,  plurima?...  inveniuntur.  AL,  p/tt- 
rimas invenimus.  Ver  has.  A\., per  hcec.lbii\, ,  in  J^  natione,  et  ex  diminutione  gcnus  colligere;  al. : 

1*t  1'a.a  AI  *  **f  i   '   M  t  lfl*1  *l  A.  **1*  Vf*  **  M  A 


Per  duo  //.  AL,  per  duas  11.  N.  17, 
aut  ossum.  AL,  aut  ossa.  N.  19,  per  e.  AL, 
ver  e  solam.  N.  20,  prseponitur.  Al.,  ponitur. 
ibid.,  sequitur.  Al.,  subsequitur.  N.  21,  cum  a 
AL,  per  se.  Ibidem,  sine  a.  AL,  ver  e.  N.  23, 
communionem.  Al.,  communem.  N.  24,  sedum. 
Al.,  sed  sedum.  N.  25,  tamtus.  In  medio  m.  AL, 

tantus in  medio  n.  Scd   rcpugnat   subjuncta 

ratio.  N.  26,  cum  a.  AL,  per  se.  Ibid.,  sine  a 
Al.  ,  per  e.  N.  28,  sicut  militia.  AL,  sic  mi- 
litia*  N.  29.  supra  sicilicos.  W.^supra  sicilicum. 
Cap.  XXVIII.  N.  1,  ut  incerta.  Gothici,  quibus  Lu- 
canus,  ul  alibi  sa^pe  concinit,  et  incerta.  N.  2,  si 
auidcm.  Lucaous  Cod.,  si  quidf  quod  vcrum  videtar 
iDid.,  casu.  AL,  casus.  N.  4,  id  esse.  AL,  idem  es* 
se.  Pistrilla.  AL,  pistrella.  Apud  Grialium  meQdom 
erat  pristinum  pro  pisirinum.  Ibid.,  ex  positione... 
colligere.  AL,  Expositione,  id  esi,  primitiva  decU" 


legibus  litteras.AL,  m  apicibus  litterarum,  Ibid., 
dcmonstrent.  AL,  demonsirarunt. 

Cap.  XXIV.  N.  1,  bello  ceciilisscnt.  AL,  in  bello 
occisi  su7ity  aut  essent.  Ibid.  t  nota.  AL,  tau  nota. 
Ibid.,  in  capite  versiculi.  AL,  incipiente  versiculo. 
Ibid.,  posita.  Al.  om.  Ibid.,  6  vero.  AL,  theta  vero. 
N.  2,  impuritiam.  AL,  inpueritia;  al.,  impueritiam; 
al.,  pueritiam;  al.,  peritias;  aL,  mpm/iaw.  Ibid., 
lambda  littera.  Al.  om.,  littera. 

CAP.xxv.N.l,Scriptura.AL,in«crtp^wrt5.Ibid.,mu- 
luo.  AL,mu<ue.lbid.,ususiisliiteris.AI.,m/ii5 litteris, 
omisso  usus.  N.2,  incidunLAL,  accidunt. Ibid.,  scribi 
ad  alicrutrum  opoTie{.X\.,scribialterutrumoporteat. 
Ibid.,  ergo.Al.,om.Ibid.,scribebani.  AL,  scribunt. 

Cap.  XXVI.  N.  1,  consenliat.  Multi  optimi,  con^ 
sentit.  N.  2,  quasi  in  choro,  etc.  Fere  omnes  Codd. 
in  his  versibus  referendis  dissentiant.  Adverbium 


id  estf  primitivo  declinationem,  et,  ctc. 

Cap.  XXIX.  N.  4,  cxemplo  proposito.  Grialias 
ita  in  quibusdam  exemplaribus  edidit,  in  aliis  omisit 
exemplo  proposiio.W^,  habentposiYo  pro  proposito. 
Ibid.,  quia  ilucndo  creviL  AL,  quod  fluit,  crevit, 
N.  3,  reges  a  recte  agendo.  Hic  quoque  variant  exem- 
plaria  Grialii ;  nam  alia  ila  habent,  aliaaddunt  :  Reges 
a  regendo,  id  est,  a  recte  agendo.  Mss.  nonnulli :  /b- 
ges  a  regendo ,  et  recie  agendo ;  alii  :  Reges  reete 
agendo.  Ib.,  a  lavando  lutum.  AL,  a  lavando  lotus. 
N.  4,  graculus.AL,  ^arru/us. Ib.,in  Latinum.  Al.,m 
Za^ino.  Ib.,  Gnece.  Al.,om.N.5,  exdiversarum.AI., 
de  d.   Ib.,  nomina  incognita.  Al.  n.  et  incognita. 

Cap.  XXX.  N.  1,  ad  vcrbum.  AL,  adverbium.  Ibid., 
dc  qua  rcquiritur.  AL,  de  cujus  requiritur ;  al.,  de 
cujus  re  quan^itur;  a\.^  de  cujus  qualitate  requiri' 
tur.  N.  2,  item  :  Lalus.  Al.,  item  Virgiliui  Lattu. 


765 


AD  6.  JSami  BTYMOLOGIAS  VARIANTES  LEGTIONES. 


76« 


Gap.  xui.  N.  i.  Inter  regem  siL  Al.,  inter  regem  a 
intersit,  ibid.»  sil  utnimque.  Al.,  sit  inter  utrum-  ** 
que.  Ibid.,  sic  el  csetera.  Al.  om. 

Cap.  XXXII.  N.  i,  vel  sono.  k\,^velnumero>  Ibid., 
factaRomanorum  cum  suis  opibus.  AI.,  factaRoma- 
nissubditacum  opibus  suis,  Nonnulli^cum^uts  operi' 
bus,  N.  2,  item  quando.  AI.,  iterum  q,  N.  3,  aspira- 
tiouibus.  Al.,  adnuntiationibus.t^.  ^jinaliam  sylla- 
bam.  Al.,  in  alia  syllaba.  N.  5,  metacismos.  Al.,  nuh 
tacismos;  al.»  miotacismos.  N.  6,  sed  et  hoc.  Al., 
sed  hoc.  N.  1,  duplicatur  sonus,  ut  Troiia,  Maiia. 
AK,  duplicatury  ut  Troia,  Maia.  N.  8,  si...  pronun- 
tientur.  Al.,  quoties,,.  pronuntiantur,  Ibid.,  quod 
contra  est.  AL,  quod  contrarium  est,  N.  9;  maler 
lerra.  AI.,  mater  terra  est;  al.  matertera. 

Gap.  xxxiii.  N.  i,  dareveaiam.  Al.,  dateveniam, 
N.  2,  a  cilicibus.  Al.,  a  civibus  cilicibus.  Ibid.,  apud 
alios.  Al.,  apud  Italos.  Ibid.,  inconsequenter.  AI., 
inconvenienterque,  N.  4,  aut  per  partes.  In  Grialio 
mendum,  aut  per  per  partes,  Ibid.,  per  accidentia.  B 
Al.  add.  p.  a,  vartium  orationis.  Ibid.,orationis  fit. 
Al.  om.,  fit.  Ibid.,  accidunt.  Golbici,  acciduntur, 
Ibid.,  partibus  ul.  AI.,  p.  orationis,  u/,Ibid.,  figurafi. 
Al.,  figuram,  N.  5,  Lucilius.  AL,  Lucius,  Ibia,  de- 
bet...  studet.  AL,  debent,,.  student. 

Gap.  xxxiy.  N.  i,  cacephaton.  AL,  cacephaton, 

&leonasmos.„  N.  2,  ut  si...  inignoscere.  Al  om.  haec. 
[.  3,  ut  sL..  inter  homines.  AL,  om.  haec.  N.  5, 
Dorica  castra.  AL,  Dorica  castra  videre.  Virqil, 
Ibid.,  fit.  AL,  /ui^.  Ibid.,  finierat.  AL  add.  :  f.  Seaet 
si  alio  modo  quolibet  incomposita  dictio  proferatw\ 
cacephaton  dicitur.  N.  6,  ul  Hactenus.  AL,  ut  in 
Virgilio  :Hactenus,  N.  7,  dum  non  siL  Al.,  cum  non 
sit.  Sic  alibi  dum  et  quum  in  Mss.  varianl.  Ibid.^ 
non  mori.  Alii  addunt  :  «  n.  m.  Et  in  Isaia,  Aure 
audistisj  Et  apud  Joannem  :  Quod  vidimus  oculis  ' 
nostris,  Dum  non  aliter  videmus,  nisi  oculis.  Et  Lo- 
cutus  sum  lingua  mea.  >  Num.  9,  idem  loquium.  AL,  p 
idemeloquium  iteratum.  N.  iO,  erat.  Lucanus  addii :  v 
erat,  His  adjiciuntur  hypallage,  onesis,  anacolaton, 
id  est,  incomparabiliSt  pathos,  id  est,  passio,  eo- 
phonesis  prima  exclamatio ;  energia^  id  est^  excla- 
matio  erat,  Cod.  Florent.  sancti  Harci  om.  pathos, 
id  est,  passio,  et  add.  exclamatio  secunda  erat,  N. 
ii,  humililas,  etc.  AI.,  humilitas^  rei  magnce  enun- 
tiatio  viliSj  ut.  Ibid.,  vaslo.  Al.  add.  Vtrgilius.  Ita 
etiam  in  aliis  exemplis.  N.  i3,  amphibolia.  AL,  am- 
vhibologia.  Ibid.,  fit  aut  per  casum.  AI.  om.  ant, 
Ibid.,  in  ipso.  Al.,tn  illo.  N.  i4,  fit  et  per.  Al.,  /it 
et  amphibologia  per.  Ibid.,  distinctionem.  AL,  dc' 
finitionem.  N.  i6,  verbura.  Deprecatur.AL,  verbum, 
ut  Deprecatur;  al.,  verbum,  ut  si  ^^uis  dicat,  Cri- 
minatur.  Ibid.,  calumniatur  Cicero.  AL,  vadatur 
Cicero,  Ibid. ,  ncc  ostenditur...  calumniati.  AI.  : 
a  Nec  addalquem,  vei  a  quo.Catoenim  philosophus 
aliorum  crimma  reprehendebat.  Cicero  defensor  cau- 
sarum  erat;  vades  eoim  dicuntur,  qui  legaliterQ 
causas  apnt.  Sed  in  hac  ambiguitate  non  ostendit 
quem  cnminetur  Gato,  pro  quo  agat  Cicero.  Vadat 
enim,  id  est,  causam  agit,  et  non  dicit  cujus.  »  Alii 
nobiscum  faciunt,  sed  pauloaliter  :  Vtmmipsi  alios, 
anipsi  ab  aliis  deprecati  sint,  clc.  N.  iC,  per  ho- 
monymia,  quando.  AL,  per  homonyma^  quo. 

Gap.  xxxy.  N.  i,  Latine.  AL,  Latina.  Ibid.,  qui  fit. 
AL,  quas  Rt.  N.  2,  verbi.  AI.  add,i;.  dictionis,  litte- 
rai,autsyllaba^.lbid.,ei  tetulit  pro  tulit.  Al.om.Ibid., 
ut  reliquias...  imperator.  Al.  om. ;  al.  add.  :  Et 
maneant  in  religione  nepotes,  pro  religione.  N.  3,  ul 
magis  pro  mage.  AL,  u/  admittierpro  admitti.  N.  4, 
productio.  al.,  praejunctio.  Ibid.,  ui...  debeat,  aL 
ad^'  facto  profugus.  Virgilius,  Et :  ExercetDiana 
choros,  Ibid.,  aquosus  Orion.  AL,  ut  cum  dicimus 
Orton;  al.  om.  aquosus  Orion;  al.  add.  urbemque 
Fidenam,  Ibid.,  producte  diei.  AL,  produci,  Ibid.» 


discisaio  nnius.  AL  om.  unius,  Ibid.,  Albai,  longai. 
Alii  exempla  afferunt  in  pictai,  aulai.  N.  5,  ut 
Phaeton,  etc.  In  aliis  exempt.  sunt  janva  pro  janua, 
genva  vro  genua,  parjete  pro  pariete.  Ibid.,  adjuncla- 
rum.  Al.  adjuncta ;  al.',  juncta.  N.  6,  apud  Grialium 
mendum  erat  collisio  vacalium,  Ibid.  et  terris.  Alii 
add.  jfac/a/u5  ei  alto.  Ibid.,  contrapositio.  AL,  prima 
positio.  Ibid.,  pro  alia  liltera.  Ai.  om.  Sic  eliam  alii 
omittunt  exempla  Olliy  Evandre^  elc.  N.  7,  lexin.  AJ., 
/i(/uras.  Ibid.,  metaplasmus  est.  AL,  metaplasmum 
esse;s\.  metaplasmum  esse  dicunt.  Ibid.,  ratione  fit. 
Al.  oratione  fit.  Ibid.,  phrasin.  AL,  schema.  Ibid., 
raCione  viliosa.  AI.,  oratione  v. 

Cap.  xxxvi.N.  i,  ornalum.  X\.,omafnentum.  Ibid., 
dum  multa  sint.  AL,  ^um  m.  sint;  al.,  dum  m.  sunt, 
AUi  :  Sententiis  per  utriusque  dictionis  formas  et 
fastidium  auferunty  et  eloquium  ornant,  Sunt  au- 
tem  apud  grammaticos  istas  species.  N.  2,sequi  de- 
benl.  AL,  sequi  dicunt.  Ibid.,  ornamento.  AL,  or^ 
namentocarminis.  Ibid.,  et  postea.  AL,  et  post.  Ib., 
inde.  AL,  et  deinde.  N.  3,  oenophoris.  Al.,  asnophori, 
N.  6,  explela.  AL,  expletur;  al.,  finita.  Ibid.,  Cas- 
taoea;  moUes.AL,  om.  Ibid.,  supra...  lactis.  A].,om. 
N.  6,  partibus.  AL,  partibus  orationis,  N.  i3,  quo- 
dam  ambilu.  AL,  om.  Ibid.,  nubila.  AL,  nebula, 
N.  14.  Sed  boc  bene.  MuItiMss..  sed  bene  hoc ;  al., 
sedbene  hasc,  Ib.,  nuncin  medio...dumis.Multih8ec 
omittunt.N.  i5,  tollentemve  manu.AL,  tollentemque^ 
manus.  Sic  alii  apud  Virgilium  legunt.  N.  i7,ad  oihi- 
lum.AL,  in nihilum.^.  18, illud.AL,  illud:Desuper, 

Cap.  XXX VII.  N.  i,  Latioe  modi.  AL,  Latine  vel 
moresj  vel  modi.  Ibid.,  tradenda.  Al.,  iradendo;  al., 
tradendos.  N.  2,  sicut  cum.  AL  om.  cum.  Ibid.«  po- 
sita.  AI.  om.  N.  3,  peliverit.  AL,  petivit.  N.  6,  hsec 
eo  a.  Al, h(BC  et  a.  Ibid.,  largitur.  AL,  largitur  alittd 
Ibid.,  et  :  Nunc.  AL,  et  :  Centaurus.  Nunc,  Ibid. 
tantum.  Gothici,  tantumdem.  N.  7,  a  prsecedente  in- 
dicans,  quod  sequitur.  Inque.  AL,  a  proicedente  quod 
sequitur,  ut :  Inque.  N.  8,  proximitatem.  AI.,jDroa:i- 
mitate.  N.  9,  commistam,  etc.  Prima  ediiio :  mistam 
Vulcanuscommittitad  astra  faviUam.  N.  i2,  nomen, 
praeponilur.  Al.,  nomen  positum :  proponitur.  Ibid., 
vel  ostendimus.  AI.,  vel  offendimus ;  al.  om.  N.  i3. 
sed  species  pars  est,  genus  autem  totum.  AI.,  sed 
species  est  genus  suum  totum;  al.,  om.  N.  i5,  per 
membra  soporem.  Gothici  omillunt.  Ibid.,  evilat.  AL, 
devitat,  N.  i6,  ordine.  AI.  om.  Ibid.,  synchesis.  Ita 
Grialius  et  plerique.  AL,  synthesis ;  al.,  synchrisis, 
Sed  melius  est  synchisis,  ut  n.  20  reposui.  N.  il,  Hy- 
stcron  proteron. k\.,proteron,vel hysterologia, N. i8, 
sententiam.AI.,$en/en/iamno5/ram.Ibid.,eslenim... 
Achatem.  Al.,  om.  N.  20,  dii,  quibus  imperium  hoc 
steterat.  Unde.  AL.  dii.  Unde,  omissis  aliis.  N.  2i, 
quibus  indicatur.  AL,  gtueindicantur,  N.  22,  Punid, 
vcl  tria  bella  Punica  significantur.  AL,  Punici  signir 
jicantur,  vel  tria  bella  Pumca.  N.  23,enuntiatur.  Al., 
dicendum.  N.  24,  per  nimiam.  Al.,  propter  m- 
miam,  Ibid.,  et  Manes,  eic.  AL,  et  Manes,  id  est^ 
mites,  cum  sint  immites ;  et  modesti,  cum  sint  terri- 
biles  et  immanes.  N.  25,  sifi^nificat.  AL,  vocat,  N.  26, 
allegorise  vis  gemina  est.  AL,  allegoria  bis  geminata 
est.  Ibid.,  sub  re  alia.  AL,  subres  alias.  Ibid.,sensu8 
obscurus...  adumbratus.  AL,  sensu  obscurum...  ad- 
umbrat.  Aiii  post  adumbratus  addunt :  Ut :  Quasdam 
filia  mater  matris,  et  mater  filiarum  (ilicBSucB.  N.  27, 
uli  cum  inlerrogantibus  respondetur.  AL,  vetuti  c.  i. 
nobis  r.  Ibid.,  toriuna.  Al.  om  N.  28,  prior  lupus. 
AL,  lupus  prius.  Ib.,  islud.,  AL,  illud.  N.  30,  ut  illud. 
AL,  ut  id.  N.  3i,  rei  per  similitudinem  ejus.  Al.,r^'  si' 
milttudo  ejus.lb.f  pandilur.  AL, ^om7ur.  N.33,  subr 
sedil.  Gothici  cum  antiquis  Editionibus  consedity  uti  ' 
etiamlegilurinArtesanctiJulianiToIetani.Ib.,exaIieno 
genere  similitudinem.Al.t^xa/to  genere  comparatio- 
nem.  N.  34,  conveniens  ei.  Gothici,  conveniens  ejtu. 


767 


AD  8.  ISIDORI  ETYHOLOGIAS  VARIANTBS  LEGTIONES. 


768 


•Gap.  xxxviii.N.  i,sigDificare.A].,^^m/!^an.  Ib., 
^rormi.A].j prodeat.  N.  2,  praeterea  lam.  Al ,  propte- 
reasciendum  tam.  Ib.,  Syrius.  Al.,  Syni«.Ib.,solnta 
orationescripsit.  X\,,solutam  orationem  $crtp$it,\b,y 
exhinc  et  caeteri  prosae  eloquentia  conteaderunt.  Al., 
exhinc  prosam  orationem  condiderunt, 

Gap.  XXXIX.  N.  i,  quia.  Al.,  qua^.  Ibid.,  constitu- 
tam.  AL,  constituta,  N.  2,  dispositis.  k\,^dispositi, 
Ibid.,  qui...  nominanlur.  Al.,  quos  nominant,  Ibid., 
posset.  Al..po5«7.Ibid.,reverterentur.  kL^revertere- 
tur,  Ibid.,ipso,etc.  Al.,  ipsumversumvocatum,quod 
revertitur,  omisso  dicunt,  N.  3,  sed  tamen.  AI.,  ^ed 
tantum,  N.  4,  exislimant,  seu  quod.  Al.,  existimant, 
quod,  Ibid.,  pronuniiaretur.  Al.,  pronuntiatur,  Ibid., 
discerpunt.  Al.,  discemunt.  N.  6,  a  numero  vero. 
Al.,  a  numero  ut,  Ibid.,  quia  geminos  feriunt.  AL, 
aui  geminos  ferunt;  aL,  ^.  g,  faciunt.  Ibid.,  auiem 
Latinos  primum.  AL,  autem  apud  Latinos  primus, 
N.  7,  appellata.  AL,  vocata,  Ibid.,  Anacreon.  AL, 
Anacreon  Teius.  Ibid.,  Archilochia...  Colophonia. 
Al. tArchilochium.,,  Colophonium,  N.  8,  vocatasunt, 
qnod  eis.  AL,  vocata,  quod  ea,  scilicet  utor  cum  ac- 
cosativo,  ut  alibi.  Ibid.  Idem  frequentissime  et.  AL, 
om.  N.  9,  narrentur.  AL,  narrantar,'^,  iO,  heroum 
res.A],, eorum  res;H,\,^heroum  res^  hoc  est^fortium. 
Ibid.,  lemperantius  fiL  AL,  temperatissima  sit;  al., 
temperatissime  sit ;  aL,  temperantissime  fuit;  al., 
temperatissimus  fit,^,  ii,  prius  est.  AL,  prior  est. 
Ibid.,  Deuleronomii.  AL,  Deuteronomium.  N.  i2, 
Hecatseus.  AL,  Achatesius ;  aL,  Anacatesius;  al., 
Acates ;  B\,t  Achates,l\)id,,Mi\esms,  A\.y  Mileus,lbid,j 
Syrius.  AL  Syrus,  Num.  i3,  volunt.  Al.,  voluit ;  al. 
om.  Ibid.,  eo  quod.  AL,  vel  quod,  Ibid.,  sint  edita. 
Al.  e,  sunt,  Ibid.,  monte.  AI.  om.  Ibid.,  in  vindictam. 
AL,  in  victoriam.  Ibid.,  sunt,  ut  ait.  AL,  suntdicen- 
teSf  ut  ait.  N.  i4,  elegiacum  autem  dictum.  AL,  e/e- 
aiacu4  a.  dictus,  N.  i5,  hoc...  inventum...  eo.  AL, 
hiCi  inventus.,,eum,  Ibid.,Iis  grammaticorum  pen- 
det.  A\,ygrammaticorum  lites  pendent,  Ibid,,  relicta. 
AL^  relegata;  aL,  religata,  Num.  i6,  in  Graeciam, 
AL,tn  Thraciam,lb\d.,de  more.  A\.,vro  more,\bid., 
exercerent.  AL,  exercere  possent,  Ibid.,  auderent, 
AL,  om.Ibid., chorumque.  Ai.yquorumcunque,  Ibid.. 

firseteriret.  AL,  periret.  Ibid.,  eumdem.  AL,  idem. 
bid.,  a  bubus.  AL  om.  N.  i7,  prophetam.  Plerique 
Mss.,  propheta.  Ibid.,  Mnemia  Timolhoe.  AL,  Em^ 
mia  Timolo,  vel  Timothe.  N.  i8,  quae  dccantantur. 
Ai.yquas  cantantur.  Ibid., assumptum  est.  AL,  a. hce^ 
sit.  Ibid.,  vocatur.  AL,  vocatum,  Ibid.,  decantetur. 
AL,  cantetur,  N.  i9,  versu*  AI.  om.  Ibid.,  et  populus 
Israel  captivus.  AL,  et  populum,  quando  captivus. 
AL,  etpopulus  Israel  subversus;  et  captivus,  Ibid., 
adhibebantur.  AL,  adhibebant,  Nura.  20,supra.  AL, 
«tiper.  Ib.,  scribuntur.  AL,  scribitur,  Ib.,  et  mores. 
AL,  e^mors.  Ib.,eorum.ALom.  N. 22,  inLalinum.AL, 
Latina  linguxi,  Ib.,  dicitur.  AL,  nominatur.N.23,ac- 
cinatur.A\,yassimilatur.  AL,  assimilat;  al.,  aduna- 
tur;  sl\,,  adjiciatur.  Ib.,  ita.  At.  om.  N.  25,  sarciunt. 
AL,  sarciuntur,  Ib.,  materia?.  A\.,magisterii,  N.  26, 
sic  quoque.AL,  sicquasi,  Ib.,ex  eodem  poela.  AL,  ex 
eo  demumpoemate.  Ib.,  el  de  iEneide.  AL,  Mneidos. 
Cap.  xl.  Num.  i,  loquendo.  AL,  fando.  Ibid.,  ut 
ficto.  AL,u^/{^;/orum.Ibid.,  apud  Pbrygas.  A\.,apud 
Phrygiam.  Ibid.,  polluit.  AL,  pollebat.  N.  3,  ad 
naluram.  AL,a(f  naturas;  al.,ea;  natura,  Ibid.,  fictse. 
Aly  om.;  dA.yfictas.  Ibid.,  ut  eae.  AL,  ut  eas.  Ibid., 
auas  vulgo.  AL,  quales  vulao,  N.  4.  fabnlas  fingunt. 
Al.,  fabulas  finguntur;  Ibidf.,  lum  fit.,  AL,  tum  sit. 
N.  6.  ad  oleam.  AL,  ad  olivam.  Ibid.,  ficta  quidem 
narratione.  A\,yfictaauadam  ratione;  9\,.f,  quidem 
ratione.  N.  7,  ct  disccderet.  AL,  ut  discederet ; 
qaod  plausibile  est.  Ibid.,  si  cancs.  A\.,ut  canes; 
al.,  ut  si  canes.  Ibid.,  formidine.  AL,  fortitudine. 
Ib.,  quoque.  Al.  hoc  quoque.  \b,,  posset.^Al.,  pom7. 


H  Gap.  xli.  N.  i.  Iq  prseterito.  AL,  in  vrasteritum. 
Ibid.,  conscribenda  essent.  AL,  scribenaa  erant.  N. 
2,  historiae  autem.  AL,  historia  autem,  Ibid.,  tri- 
bttunt.  AL,  tribuant, 

Cap.  xlii.  N.  2,  historicus.  Al.,  historiographus. 
Ibid.,  scripsit.  AL,  conscripsit. 

Cap.  xliii.  N.  i,  legentes.  AL,  legentibus.  Ibid., 
historiis.  AL,  in  historiis.  Ibid.,  indiderunt.  Al., 
tradiderunt, 

Cap.  xuv.  N.  i,  Lalinidiarium.  Multi,  Latini  diur^ 
num.  N.  4,  inter.  AL,  tYm  in/er.  Ibid.,  interest. 
AL,  interessCy  sine  alio  verbo.  Ibid.,  novit.  AL, 
vidit.  Ibid.,  historia  conslant.  AL,  historiam  con- 
dunt.  N.  5,  interest.  AL,  interesse.  Ibid.,  nec  facta 
sunt.  AL,  nec  facta;  sunt. 

LIBER  SECUNDUS. 

Caput  I.  N.  \,  eloquentisB  copia.AI.  omit.;aK,  elO' 

quentia  copia.  Ib.,  et  bona.  AL  add.  in  rerum  per- 

Q  sonarumque  negotio^et  causa,  atque.  N.  2,  protera- 

B  mus.  AI.,  proferemus.  Ita  eliam  Palat.  2S1.  ad  marg. 

Cap.  ii.N.  i,  et  translata,  etc.  AL,  quin  translata 
in  Latinum  a  TulliOj  videlicet,  et  Tidano^  et  Quin- 
tiiiano.  Ibid.,  ila  varie,  ut  eam.  AL,  ita  varie  velpro 
scientia,vel  pro  loquacitate  verborum,  ut  eam,  N. 
2,  adhaerescit.  AL,  accrescit, 

Cap.  iii.  N.  i,  moribus,  artibus.  AL,  m.,  vita,  a. 
N.  2,  spectantur.  AL,  exspectantur,  Ibid.,  efficiat. 
AI.,  efficiant, 

Cap.  IV.  N.  i,  genera  causarum  tria.  Al.,  modi  c. 
tres.  N.  2,  reus.  AL,  om.,  al.,  reus  sit.  Ibid.,  libe- 
rarique supplicio.  A\.,liberarive  suppliciodebeat.  AL, 
deliberartque  suppliciOp  N.  3,  deexpetendo,  AL,  de 
exspectando.  lbid.,ei  fugiendo,  de  faciendo.  AL,  et 
fugiendo,  id  est^  de  faciendo.  AL,  de  fuqiendo^  et 
non  faciendo.  N.  4,altera  persona.Gothici,  alteram 
personam.  N.  7,  post  hominem.  AI.  add.  :  Locus 
communis  locus  rhetoricus  nullus  est  alius,  nisi 
r  argumenti  sedes.  Hcec  vero  communitas  adinquisi' 
**  tionem  pertinet,  ut :  Nunquam  munducavi  com- 
munCy  etiam  immundum.  Locus  communis  ad  dc" 
nionstrativum,  etc.Ibid.,  incertam.  AL,  ad  certam; 
aL,  ad  incertam,  N.  8,  crimine.  AL,  crimen.  Ibid., 
tam...  quam.  AL,  tantum,..  quantum,,.  Ibid.,  iu 
plurimis.  AL,  in  pluribus,  et  ita  Pal.  28i,  ad  mar^. 

Cap.  v.  Num.  2.  causarum.  AL  om.  Ibid.,  juridi- 
cialis.  AL,  judicialis ;  et  ita  mox.  Ibid.,  comparaiio. 
AI.,  compensatio,  N.  3,  cum  id...  contenditur.  AL, 
cum  id  opjicitur  non  hoc  esse  quod  dicitur.  Ibid.,  et 
quia  de.  AL,  et  quas  de.  N.  4,  quod  aut  non.  AL, 
quod  non  aut,  Ibid.,  consiitutio  dicitur.  AL,  c.  est. 
N.  5,  foris  a.  a.  d.  assumit.  AI.  om.  N.  6,  reus  non. 
A\,^reusomnis  non.Ibid.,probavimus.  AL,  probamus. 
N.  7,  quod  alius.  AL,  quod  aliquis,  Ibid.,  lacessierit. 
AL,  lacessitus  sit,  vel  lacessitu^  est.  N.  8,  peccasse 
se.  AI.  om.  se.  Ibid.,  consulto.  AL,  consulta.  N.  9, 
noscuntur.  AL,  videntur.  N.  iO,  vis  verbi.  AL  oro. 
0  verbi.  Ibid.,in  quo.  AL,  in  qua.  N.  ii,  rhetoricos. 
AL,  rhetoricoslibros.  Ibid.,  appIicavit.AL,  applicuiU 

Cap.  VI.  Num.  i,  conjuncta.  Et,  si  conjuncta.  AL, 
juncta.  Etf  sijuncta,  Ibid.,  indicamus.  AL,  indici' 
mus.  N.  2,  conjuncta.  AL, ;uncto.  Ibid.,  ex  compa- 
ratione,  in  qua  per  contentionem.  AI.  om.  in  qua; 
al.  om  in  quaper  contentionem.  Ibid,  quam  maxime. 
Al.  om.  qu^am.  Ib.,  copiae  sini.A\,^  positas  copias  sint. 

Cap.  tii.  N.  i,  sunt :  Exordium.  AL,  sunt,  id est : 
£.  N.2,benevolum.  A\.,benivolum,\h,y  precando.  Al. 
prasdicando,  Ib.,  ita  ut.  AL,  ita  qu>od.  Ib.  argumeii- 
tandumita.  AL,  a,  est  ita.  Ib.,  animum  AL,  animos, 

Cap.  viii.  N.  i,  quinque,  honestum.  AL,  q.tid  est^ 
h.  Ibid.,  a  quo.  AL,  auo  sine  a.  Ibid.^  est  alienatus, 
AL,  q.  attentus  fit.  Ibid.,  ab  auditore.  AL,  o^  au- 
ditonbus,  AI.  add. :  Et  non  magnopere  attendendum 
videtur,  N.  2,  ut  et  benevolentiam  pariat,  et  offeo* 
sionem.  AL,  ut  benevolentia  pariat  offensionem* 


769 


AD  S.  ISIDORI  ETTMOLOGUS  YARIANTES  LEGTI(mB8. 


770 


Pro  offensionem  alil  habent  o^^sawi.  Ibid.,  in  quo  A  Al.,  hinc,  etc.  Ibid.,  quid  dical.  Al.,  qmd  dicat. 
aul.  Al.,  aut  in  quo.  Ibid.,  dimcilloribus  ad  cognos-  Ibid.,  lanlum,  nisi.  Al.,  tantum  dicere,  nisi.  Ibid., 
cendum  negoiiis.  AI.,  d,  ad  c.  negotium;  al,,  d,  »  j-    -    *»  j  j    -,  ,.  • »      .  ^.     

qua^stionibus  ad  c.  negotium, 

Cap.  IX. N.  i,  argulae  mentis  oratio.  A\.,argumenti 
ralio.  N.  2,  consentil.  Al.,  consensit.  Ibid.,  assumil. 


Al.,  assumpsit.^.  3,  syllogismis,  goihici,  syllogismos* 
N.  4,  principaIia.AI.,pn>k;ipa/i^er.  Ibid.,propositio. 
Al.,  positio.  N.  5,  cui.  Al.,  cum  quo.  Ibid.,  plurium. 
Al.,  i^/urimortim;  al.,  unam  inducit,  autplurimas. 
N.  6,  conficialur.  AI.,  conficitur.  N.  7,  ouem.  Al., 
quam,  Ibid.,  quando  eo  quod.  AI.,  quando  id*quo; 
al.,  quxindo  in  id  quo;  AL,  quoniam  idem  quod, 
Ibid.,  ad  fidem.  AI.,  ad  finem.  N.  8,  in  rhetoricis  la- 
tior.  AI.,  in  rheioricus  et  Latinus.  N.  iO^  convincit. 
Al.,  convincitur.  Ibid.,  putarelis...  nolletis.  Al  pu- 
tetis...  noliiis.  N.  11,  addicit.  AL,  adjicit. 

Num.  13,  argumenlata  ita  suot.  Al.,  quce  argumen- 
tati  sunt;  al.,  quas  argumenta  ita  5un/.  Etita  Gria- 


quod  dicat.  AL,  quod  dicit.  Ibid.,  et  facete  dicat.  AL, 
et  facere  sine  dicat\  aL,  et  facere;  al.,  et  fecerit. 

Gap.  XVII.  N.  1,  parva.  AL,  add.  parva  dicimus. 
N,  3,  dicere  debet.  AL,  docere  debet.  Ibid.,  laudat, 
Al.,  vellaudat.  Ibid.,  ad  conversionem.  AL,  ad  con^ 
versationem.  Ibid.,  aversos  animos  provocat.  AL^ 
adversos  a.  p.;  al.,  animas  p.,  omisso  aversas. 

Cap.  XVIII.  N.  i,  instruitur.  AL,  istruitur.  Ibid., 
oratio  commate.  AL,  o.  verbiSf  commate.  N.  2^  esse 
non  debet,  AI.  om.  non. 

Gap.  XIX.  N.  2,  quse  structura.  M.,qua^  instructu- 
ra;  al.,  quas  istructura.  Ibid.,  applicantur.  AL,ap- 
plicentur.  Ibid.,  triumque.  AL,  trtumquoque.  Ibid., 
quae  in  se.  AL,  qua^  se,  omisso  in.  Ibid.,  ut  verum 
enim.  Al.  add. :  Prxterea  carere  debet  oratio  omni- 
bus  vitiis  quas  inter  prima  grammaticorum  studia 
cognoscuntur.  Yide  cap.  seq.,  n.  3. 


lius  habel  in  textu:  sed  in  nota  videtur  praeferrc  ar-  B     Cap.  xx.  N.  1,  ut  non.  AL,  et  non.  Ibid.,  ut  ali- 


gumentata ;  dubium  autem  reliquit  an  volueril  arau- 
meniata  ito,  an  solum  argumentata.  Hoc  mefius 
censeo,  Ibid.,  periculo.  AI.,|?ia(;u/o.N.  14,  praeterea, 
AL,  propterea.  Ibid.,  et  n.  15,  suut  autem...  et  as- 
sumptione.  AL  om.  N.  16,  rhetoricus  syllogismus.  AI. 
rhetoricis  syllogismis.  Ibid.,  tripertitus.  Al. ,  tripar- 
titus;  et  sic  intra.  N.  17,  ouarta.  AL  om.  N.  18  ter- 
tia.  AI.  add.  tertia  ei.  Ibid.,  alii.  AL,  aliis.  Ibid., 
pars  non.  AL.  pars  esse  non.  Ibid.,  et  caitera.  AL, 
vel  ctetera.  Ibid.,  claudantur.  AL  clauduntur. 

Gap.  X.  N.  1,  auod...  edicit.  AL,  quid...  edicunt. 
Ibid.,  auia  scripta.  AL,  quoi  scripta.  N.  2,  tracta 
tantumaem.  AL,  tracians  tantum;  aL,  tractans 
unde.  Ibid.,  qua6do  et.  AL,  quoniam  ei.  N.  3,  lex 
constat.  AL,  lex  consistat.  N.  4,  ut  vir.  AL,  ut  estil^ 
lud  vir.  N.  6,  manifesta  quoque.  AL,  manifestaque, 

Gap.  XI.  N.  l^  huic.  Ai.,  hinc.  Ibid.,  fuerit,  AL, 


quando,  etc.  ut  non  aliquando  p,  h,  sordidis^  aut 
spurcis  vocabulis.  Ibid.,  cognata.  AL,  cognita.  N.  2. 
jactalione.  hX.yjactantia.  Ibid.,  vocibus.  kX.yVerhis, 
N.  3.  vitium.  Ai. ,mmini5vi/ium.  Ibid.,  furari.  AL, 
furare.  Ibid.,  quae  inter....  co^noscuntur.  Al.  om.,^ 
ai.,  verbis  ita  etin  sententiis  vttia,  auos  inter.,,,  co^ 
gnoscuntur.  G.  1  Yat.  Arch.,t;t7anaaprot;i^ia.N.4, 
tum  emphasis.AL, cum  emphasi.lb,,p\\xs  quidam.AL, 
plu^  quidem.  Ib.,  dixerit.  AL,  dixerat.  Ib.,  altitudi- 
nem.  Plerique  addunt,  aUi^utiinm  ima^'ni5.  God.  1 
Yat.  Arch.  dicit  lapsi  per  funem  imaginis  suggerit. 
Gap.  XXI.  N.  1,  augetur.  AL  add. :  Sunt  autem  ei 
quosdam  figurce  verborum  in  prceceptis  eloquentias 
auibus  augetury  ei  omatur^  etc.  N.  2,  libere.  AL^  /i- 
bere  /iunt ;  al. ,  libera  fiant.  N.  3,  ab  eo  verbo.  AL 
om.  verbo,  N.  4,  propterea  q^o&.  kX.^propter  quod, 
Ibid.,  in  contexiione.  AI.,  in  contextu;  aL,  in  conte- 


fuerat.  Ibid.,  adjecta.  AI.  add.  adjecta^  idesttjudi-  ^xione.  N.  5,  inpaliis.  Al.,  gratis.  N.  6.  senientiae 
i;ium,  c/iria  eri^  £t  pro  (;^ria,  al.,  cmi5.  "     .  .  •-  j-  --•.._.    *.   _      ,.t  -    .    .         ... 


Gap.  XII.  N.  1,  catasceve...  propositse...  anasceve. 
AL,  catasceva...  positce.,.  anasceva,  N.  2,  interhas. 
AL,  inter  hcec.  ibid.,  partem,  tamen.  AL,  partem 
scilicetnegandi,  et  confirmandi,  tamen.  Ibid.,  coarc- 
tatio.  AL,  cohortatio.  Ibid.,  proponuntur.  AL,  po- 
nuntur.  N.  3,  juventulem  ad  nequiiiam  cl  luxunam 
cohortatum.  A\,,jubentem  illum  ad  n.  et  l.  coarcta- 
tum;  aL,  juventutem  illam  et  n.  et  l,  coarctatum; 
al.,  juventute  illa  ad  n.  et  l.  cohoriatum.  Al.  add. 
esse  cohortatum.  N.  4,  adolescentem  de  Siculo  Ht- 
tore,  etc.AL,  ad.  qui  de...ingredientes  AfricamclaS' 
$es  videret,  aut  viderit.  N.  5,  in  contrarium  refor- 
mata.  AL  add.  :  In  contrarium,  ut  Clodxus  insidias 

{'ecit  Miloni,  et  occidit^  confirmatio  est  reformata. 
bid.,  proderit.  Duo  Gothici  Toletani  addunt :  Ut  gra- 
dus  omnes,  elc,  ut  apud  Grialium  in  nota.  Ibid.  or- 
dinare.  AL,  orainari,  N.  6,  ad  id  postremum.  AI. 


puichriludinem  faciunt.  AL  om.  N.  7.,  hujusmodilo- 
cutionis.  AL,  hujusmodi  certamine,ac  praslio  hujus- 
modi  locutionis.  AL,  in  huiusmodi  certamine,  elc. ; 
al  in  hoc  certamine^acpublico  hujusmodi  locutionis, 
Num.  8,  synonymia.  AL,  smonyma,  N.  12,  cur 
mortem.  AL,  cum  mortem,  N.  15,  esL  AL,  sit,  N. 
18.  ut  si  vinco.  AL,  ut  est,si  vinco.  Similis  varietas 
iu  exemplis  passim  occurrit.  N.  20,  quae  cam  impul- 
sione.  AL,  quce  impulsione,  Ibid.,  (fuae  vetant.  AL, 
quce  vetent.  N.  21 ,  derogativae.  AL>  n6^a/it;o.  Ibid., 
alise,  quae.  AL,  om.  quas.  N.  26,  mirativae.  Gothici, 
miserativce,  N.  28,  amphidoxse.  AL,  amphidoxas.  N. 
30,  convenit...  fuissetis.  AL,  convenerit...  fueritis, 
N.  32,  aliciua  ipsis.  AL,  aliquid  ipsis,  N.  33,  ratio- 
nem  Goibici,  factionem.  N.  35,  statum,  cjui  futams 
esset,  si.  Gotnici,  statum,  futurus  est  etxam  si.  N. 
36,  intercipimas.  AL  add.  i.  ita.  N.  44,  immoramur. 
Al.^  remoramur.  N.  46,  inanimalium  et  persona.  AL 


om.  id,  Ibid.,  recuriramui.  AL,  requiramus.  Ibid.^.  Wk  om.  et.  N.  49,  ut.  AI.  om.  Ibid.,nospermittant.  A1 


ut  si.  Al.  om.  si.  Ibid.,  rapacem.  AL,  severam, 

Gap.  xm.  N.  1,  inanimalium.  AL,  animalium  re- 
rum;  aL,  inanimalium  rerum.  Ibid.,  fiugitur.  Gi- 
cero.  kl.yf.  sicut  Cicero.  N.  2,  et  in  tragoediis.  Al., 
et  tragasdiis;  aL,  et  tragcedis. 

Gap.  XIV.  N.  1,  adolescentis.  AL,  a.  improvida, 
Ibid.,  etsenis.  k\.,  et senis debxlis,  Ibid.,  et  militis. 
AL,  et  m,  fortis,  Ibid.,  et  imperatoris.  AL,  et  i,  gra- 
vis,  Ibid.  et  parasiti.  AL,  et  parasiti  suasibilis,  Ita 
et  rustici  inculta,  et  philosophi  peromata,  Ibid., 
diversa  ratio  ducendaest.  k\.,  diversaoratio  dicenda 
est:  al.,  diversa  est  ratio  dicendi. 

Gap.  XV.  N.  2,  certam,  nec  inest  ei  aliqua.  Al., 
tertiam,  nec  inest  in  aliqua,  Ibid.,undequasipar8 
Al.,  undique  si  pars, 

Gap.  xvu N.  i,  illa  uti.  AL,  illud  uti ;  al.,  illo  uti, 
Ibid.,  religiosis.  AL,  religionif  N.  2,  haic  non  sit. 


nos  non  p,  Ibid.,  dicere.  AI.  add.  dicere  inter  fig^" 
ras  sententiamm;  quod  nibil  ad  rem.  God.  Tan- 
rinensis  addit ;  Sic  auoque.„pervenirenon  possunt^ 
at,  c.  20  L  II  contraJudaeos,  quod  inde  hoc  translatam 
auctores  Gatal.  God.  mss.  Taurin..  non  observarunt. 

Gap.  XXII.  N.  1,  ad  discemendas.  AL,  ad  disse^ 
rendas ;  B\.^addiscernendum.  Ibid.,  disserendi.  AL 
discernendi.t^.  2,  primi.  Al.,primum.Ib.,habuenint. 
AL,  hdbuerint,  Ib.,  hujus.  Al.  om.  Ib.,perdaxit.  Al.y 
produxit.  Ib.,  quod  inea.AL,  quodeadem,  Ib.,nam... 
dicitur.  AL  om.  Ibid.,  utriaueAL>  utraque, 

Gap.  XXIII.  N.  1,  in  ix  oisciplinarum  lib.  AL,  in 
novem  disciplinarum  libris.  Ibid.,  illa  verba...  dis- 
tendens.  AI.  om.  N.  2,  siquidem.  AL,  quidem.  Ibid., 
acutior.  AL,  arqutior^  Ibid.^  docenda.  AL,  docendo 
N.  3,  philosophi.  AL,  philosophici. 

Cap.  xxiv.  N.  1,  bene  vivendi.  AL,  om.  N.  t,  ^ 


T7i 


AD  S.  ISIDORI  ETYM0L06US  YARIANTES  LEGTIONBS. 


77i 


ma.  Al.>  firmata.  Ibid.,  quave.  Al.,  ^iia.  Ibid. 
conslat.  Al.,  constet.  N.  3,  uomen  Latine.  AL,  n, 
philosophiai  L.  Ibid.,  sa pienliae.  Al.,5f t^n^u^.  Ibid.. 
amorem.  Al.^  amicum.  Ibid.,  in  reram  causis.  Al., 
in  naturaltbus  causis.^.  4,  illis.  Al,  om.  Ibid.,  rc-, 
ram.  Al.  om.  Ibid.,  contemplala  ralione.  Al.,  con" 
templaiione.  Ibid.  id  est.  k\,,  scilicet.  N.  5,  animae 
Al.  Om.  N.  6,  rerum.  Al.  ora.  Ibid.,  cuique  distri- 
buuntur.  AI.,  quisque  distribuit .  N.  7,  morumque. 
Al.,  morumque  omnium.  N.  8,  theoricani.  Al.,  theo- 
logicam ;  al.,  theologiam.  N.  9,  Nonnulli  hocloco- 
caput  aliud  disiinguunl  sub  titulo:  Quid  sit  philoso- 
p^ta.N.10,Alii  detinierunl.  In  aliis  praemittitur :  Phi- 
losophia  dividitur  in  duas  partes^prima  inspectiva, 
secunda  actualis.  Alii  definierunt.  Al partes,  in  ins- 
pectivam^et  actualem;a\.,  partes  :prtma  in  inspec- 
tivam^secunda  inactualem.  Ibid.^quarum  prior.Al., 
guarum prima.lb.,  secunda.  AI.,  altera.  Ib., inspec- 
tiva,  AI.,  tn5pec/a/t{;a,'etsicalibi.  lb.,dividi(arin,  etc. 
Al.,  Dividitur  in  tribus  modis,  id  est^prima  in  na^ 
turalem^secunda  in  docirinalem^tertiain  divinalem 
(al.,  tn  divimm).Doctrinalis  dividitur  in  quatuor, 
id  est  prima  in^  elc.  Ita  secunda,  tertia^  quarta. 

Num.  ll^  in  moralem.  AI.,  tn  ires  partes;a\.<,  in 
tribuSf  prima  in  moralem^  etc;  secunda.  tertiaj  ut 
supra,  ibid.  Ibid.,  visibilia.  Al.,  vilia.  N  12,  contra 
naturam.  Al.,  om.  ;al.,  «tne  cati^a. Ibid.,  gencratur. 
Al.,  agitur.  Ibid.,invita.Al.,  add.  tnvitaconfusum 
Ibid.,  aliquod  miraculum. Al.,  aliquidmiraculorum* 
Ibid.,  monstratur.  Al,  monstretur.  N.  14,  vel  alia 
bujuscemodi.  Al.,  vel  ab  hujuscemodi.  Ibid.,  quatuor. 
AL,  add.  scilicet  N.  15,  immobilis  et  formarum. 
A\.,tmmobilisque  ei  formarum;  al. ,  immobiliumque 
formarum.  Ibid.,  siderumqae.  Al.^  siderum,  atque^ 
N.  16,  explicat.  AI.,  explicare  contenditur ;  forte, 
contendit.  Ibid.,  utiliias.  Al.,  cura  utiliter, 

Cap.  XXV.  Num,  2,  posito.  X\.^prceposito.  Ibid., 
communionibus.  Al. ,  (;ommitnt^5.rbid.,ejus.Al.,om. 
Ibid.  risus.  Al.,  risusque.  N.  3,  gcnus  animal  cam 
dicium  est.  Al.,  om.  cum;  al.,  genus  quod  dictum 
animal;  al  genus  cum  dictumest  animal.  Ibid.,  hu- 
midum.  Al.,  add.  esi^  al.,  suspicabatur.  Ibid.,egent. 
Al.,  egeant.  Ibid.,  angelus  non  est.  Al.,  om.est;B\. 
non  angelus  est.  N.  4,  discretis.  AL,  add.  omnibus 
Ibid.,  sedusis.  AL,  disclusis;  al.,  exclusis.  Ibid., 
communionibus.  AI.,  om.  Ibid.,  postrema.  AI.,  add. 
risus  capax.  Ibid.,  omni.  AL,  omnis.  Ibid.,  existi- 
marunt.  Al.,  exisiimaverunt.  N.  6,  estenim,  etc.  Al. 
est  enim  animal  commune,  etgenerale  omnium.  N. 
7,  mutis.  k\.,et  mutis.  Ibid.,  cum  morlale.  Al.,  cum 
dicitur  mortale.  N.  8,  accidunt.  Al.,  acceduni,  Ibid., 
plena  sententiae.  Al.,  plena  sententia.  Ihid.,  etdiffe- 
rentias.  AL,  et  doctnnas.  Ib.,  quse  hoc  id.  AL,  quas 
communia.N.  9. commentumqae.AL, commenta^e. 

Cap.  XXVI.  N.  2,  id  est.  AL,  scilicet.  N.  3,  plurium 
AL,;)/iinniartifn.  Ibid.,  dat.  AL,  dant.  N.  4,  deno- 
minaiiya.  AL,  add.  idest,  derivativa;  AL,  et  deri^ 
vativa.  N.  5.  id  est.  A\.fScilicet.  N.  6.  principaliter. 
Al.,  add.  suhstare.  Ibid.,  speciebus.  Al.  om.  N.  7, 
aat.,  aut.  AL,an..an.Ibid.,necserva8.AL,add.pnor. 
Ibid.,  allerum.  AL,  alter.  N.  8,porro....jaceat.  Haec 
om.  Ib.,  in  foro.AL,  ut  in  foro,  Ib.,duohabenl.AL, 
add.:  Duo  habent^siiumt et  iempus.  Siium^uilonge^ 
et  prope.TempuSf  ut  hodie^  et  heri.  Porrosiius.eic.^ 
jaceat^  ut  initio  numeri  hujus.  AL,  porro  situsaposi- 
iione  dictus,  ui  quid  agit  iste  fAut  sedet,  auijacet* 

Num.  9,  aliquid.  AL,  aliunde.  N.  10,  quoniam... 
Guoniam.  AL,  cum...cum.  N.  11,  orator.  Al,  ora;- 
aicaior.  Ibid.,  disputando.  AL,  pra^dicando.  Ibid., 
osiae...  caeteris.  A\.,  usta autem subsianitaestyid  esi 
proprtum^quodcasteris  ;  al.,  id  est,  substaniice  pro- 


A  legendum  est,  qaoniam.  AL,  inielligendum  est^ 
quandOf  vel  sic  quando.  Ibid.,  deoem.  Al.«  decem 
tsia.  Ibid.,  applicaniur.  AL,  apponuniur. 

Cap.  XXVII.  N.  1,  iterationesque  cautissimus.  Al., 
rationesqueacutissimus.  Ibid.,  scriptitabat.  Al. ,  5^rtp- 
tiiavit.  Ibid.,  tingebat.  AL,  ienebai.  Ibid.,  pra^fatio 
perihermeniarum.  Al.  om.  N.  2,  uno  significatur.  AL, 
uno  significai.  Ibid.,  interpretantur  totam.  Al  inter- 
preiantur,  his  enim  utitur,  totum.  Ibid.,  meniis 
mterpres.  AL,  mente  inierpretata.  N.  3,  et  facien- 
dis^sermonibus.  AL,  om.  Ibid.,  bermeniam...  appel- 
lamus.  AL,  facundissimo  sermone  monstravit.  AL, 
perihermeniam  pro  hermeniam.  Ibid.,  prolatis.  Al., 
probatis.  Ibid.,  cataphasin,  et  apophasin.  Al.,  cato- 
phrasin.ei  apophrasin.  N,  5,  eorum,  quae...cogitat. 
AI.,  eorum  aliquid,  qua^de  altero  dicuniur  notata, 
ut  cogiiai.  Al.,  dicuniur,  ut  notat,  cogitat.  Ibid., 
signiticativa.  AL,  add.  ad  placiium»  N.  7  :  Haec 
omnia...  explanalio  reperitur.  AL  om.  Ibid.  utilitas 

B  perihermeoiarum  haecest.  AL,  perihermeniarum  ror 
tio  hcec  esi;  al.,  intentio  pro  ratio. 

Caf.  XXVIII.  N.  1,  ejusartis.  Al.,  dialecticas  artis. 
Ibid.,  plurimum.  AL,  primum.  Ibid.,  absit  ille.  Al., 
absii  illi.  N.  2.  id  est.  Al.  om.  Ita  alibi  alii  addunt, 
alii  omittunt  td  es^  N.  3.  directim.  Al.,(ftr^^/ttm,et 
ita  infra.  N.  4,  dedicativis.  Al.,  dedicativo,  et  abdica'' 
tivo.  Ibid.,  nullum  igitur.  AL,  ergo  nullum;  similis 
infra  varietas.  N.  6,  dedicativa,  et  universali  abdica- 
tivaabdicativum.  A\.,dedicativo,  etuniversaliaMUea- 
iivo  dedicativum.  Infra  etiam  dedicativa  pro  dedica- 
tivo,  autcontra.N.  9,  ded\c^ims.  Al.^dedicativo.El 
similiter  alibi.  N.  12,  formulae  secundse  modi.  AL, 
/*.  secundi  m.  N.  11,  abdicativum.  Al.^dedicatitmm. 
w.  16,  formulae  tertiae.  AL,  formula:  tertU.  N.  19, 
ex  universalibus.  Al.,  ex  universali.  N-  22,  plene 
posse.  AL,  plane  nosse.  Ibid.,  et  quae  subtilius  sant 
tractata.'Cognoscet.  AL,  sttbtilittsque  iractata  cognos- 

Ccei.  N.  26,  utpossint,  etc.  A\.Utpossintindiciorum 
aperte  manifesiaiiones  et  quasdiam  indicia  dictto- 
num  ostendere;  al.,  judiciorum  pro  indtciorum* 

Cap.  XXIX.  N.  1,  non  qualis.  Al.  om.  non.  Ibid., 
rei  naturam.  Al.  om.  rei.  ibid.,  in  partes  quindecim. 
AL,  inpartes  xiv.  N.  2,  risus.  AI.  sensus.  N.  3,  con- 
ceptionc,  et.  AL  om.  et  Ibid.,  noo  hic  dixit.  AI., non 
entm  dixii.  Ibid.,dicendo.  Al.om.  Ibid.,devocat.  AL, 
devotaio.  Ibid.,  in  istoenim,  et  in  reliquis.  Ai.,  ista 
enim,  et  reliquis.  Ibid.,  quia.  Al.,  et  quia;  aL,  sed 
quia.  Ibid.,  substantialis.  AI.  add.  est.^.  4,  qualiti- 
tiva.  AL,  atialiias.  Ibid.,  quod  quale  sit.  AL,  ^uid 
auale  sit.  ibid.,  id  quod  sit.  Al.,  id  quod  qtumtwr. 
Ibid.  dcbeat.  AI.,  debet.  N.  5,  nuncupatur.  Al.  nomi- 
naiur.  Ibid.,  quid  quaeque  res  siL  AL,  rem  qtus  sit. 
Ibid.,  universa.  Al.,  untversi.  Ibid.,  et  onerosi.  AL, 
ei honoris.  Ibid., in libidinem pronus.  AL,  inlibidine 
prompius.  Ibid.,  haec,  etalia.  Al.  ha^c,  ettalia;  al., 
nasc  talia.  Ibid.,  latitudines.  Al.  laiitudinem.  Ibid., 

^simili  modo.  AL,  similiiudo.  N.  6,  ad  verbam.  AL, 
adverbium.  Ibid.,  de  cujus  re.  AI.  om.  re;  al.,  de 
gtia;  2L\.,de  cujus  ratione.  Ibid.,  qaaeritar.  AL,  re* 
ouiritur.  Ibid.,  alio  declarat.  AL,  aliud  declarat.  N. 
8,  est  qaa  fluctus  eludit.  Al.,  est  quia  f.  elidit.  Ibid., 
utmoneat.Al.,!^^  moveat.  Ibid.,acvituperet.AI.,a«< 
t;.  Ibid.,  virlus.  AL,  virtuiibus;B\.^  virtutis.  Ibid., 

•  majorum.  AL,  modorum.  Ibid.,  caput  est.  AL,  apex 
est.  N.  11,  Graeci  &c*  xiSiroc,  Latini  exemplam,  etc 
AL,  Graeci  xaV^XXiiTric,  etc.y  ut  num.  seg.;  nam  et, 
quae  nobis  undecima  species,  aliis  est  decima.  N.  12. 
Latini  per.  Al.,  Laiini  juxia  rationem  dt^n^  id 
esi^  per  indigentiam,  etc.  Ibid.,  cui  bes  deest.  Cod. 
Alb.,  cui  dodrans  deesi.  N.  14,  juxta  rationem  di- 
cunt.  AL,  ad  aliquid  vocani.  Ibid.,  sed  hoc  contin- 
git  ,etc.  Hic.  alii  coUocant  scquentem  vpetMmad  aii- 
quidy  etc.  Sic  haec  omnia  inter  se  confusa  sunt.  N. 
16;  8ttb  terris.  AI.,  stibttis  terris. 


773 


AD  S.  ISIDORI  ETTH0L06US  YABIANTES  LBGTieNlfe. 


774 


Gap.  XXX.  N.  1,  dicuntur  affecta,  quae.  Al.,  d.  ef^ 
fecta  Quce,  Al.,  om.  quce,  N.  4,  elicitur.  Al.,  eligi- 
tur;  al  dicitur.  Ibid.,  inquit.  Al.,  tnquam,  N.5,  af- 
fecla.  Al.,  effecta.  Ibid.,  in  aliam  vocis  dcclinatio- 
nem.  Al.,  in  alia  vocis  declinatione.N.  7,suggere; 
Al.,  ut  suggerere.  N.  8,  ducilur.  Al.,  dicitur,  N.  9, 
apcrire.  Al.,  vel  aperire.  N.  il»a  conjunctis.  Al.,a 
con;u^a/t^.Ibid.,cum  probabiliter.  AI.,cum  contra  p, 
N.  13,  imputatione.Al.,  im/)u^na^ton^.N.14,  Grseci. 
Al.,  Grasce,  Ibid.  testimonmm  omne...  quinque  mo- 
d\&,h\.<festimonium  vero  constat  re^et  dividitur  quinr 
que  modis*  N.  15,  ex  tormenlis.  Persona.Al.,add.  .* 
«  ex  tormentis.  Terlius  ergo  superior  modus,  qui 
est  ex  temj)oribus,in  octo  species  derivatur  :  i,inge- 
nio;  II,  opibus;  iii,  aetate;  iv,  forluna;  v,  arte  ;  vi, 
usa ;  VII,  necessitate ;  viii,  concursione  (al.  concu^- 
sione)  fortuitorum.  Testimonium  omne  est  quod  ab 
aliqua  extema  re  sumitur  ad  faciendam  fidem.  Per" 
sona,  etc.  »  Ita  gotbici,  et  veteres  editiones.  N.  16, 
maxime  invirtute.  Al.,  m^xima  virtute.  Ibid.,tem- 
poribus.  AI.,tesiimonia;  al.,  testimonia  ex  tempori- 
bus.  Ibid.,  afferunt.  Al.,  afferant,^,  17,in  tempore. 
AL,  cum  t,  Ibid.  pertinet.  Al.,  pertinent.  Ibid.alti- 
nere.  Al.,  pertinere.  N.  18,  niobililas.Al.,rk>^i7t^a5. 
Ib.,conclusum.Al.,  coDclusit«Ib.^cadat.  A\.jUt  cadat, 

Cap.  xxxi.N.l,proplerea  quod.  AL, propter  quod, 
Ibid.,  quae  sibi.  Al.  om.  sibi,  Ibid.,omnia  contraria. 
Al.,  omnia  a  contrario.  Ibid.,adversum.  Al.,  diver- 
sum;a\.y  diversim.  Ibid.,tantum  conlrarie.  Al., fan- 
tum  contraria.  N.  2,  qusedam  ex  eis.  Al.,  aucedam 
ejus;  al.,  qtuedam  ejusmodi;  al.  om.  quasaam;  al. 
om.  ex  eis,  aut  ejus,  aut  ejusmodi.  U}id.,  utrumque. 
Al.  ^dd,utrufnque  contrariorum.lbid.CTeeLA\,,cre' 
dit;  al.,  credat;al.^  tradat;  Bl.yCareat.  Ibid.,  candi- 
dus,  et  niger.  Al.,  candidum,  etnigrum.  Ihid.,  ba- 
bent.  Al.,  habet.  N.  3,  habent  non  felix.  Secundum. 
AI.,  habent^  videlicet,nequeatotofelix,neQueintoto 
infelix,  Secundum.  N.  4.  hoc  solum.  A.\.,horumso- 
lum.  Ibid.,  est  majus.  Al.,  inest  majus.  Ibid.,  refe- 
ratur.  Al.,  refertur,  Ibid.,  ad  duplum.  Al.  add.  aut 
ejus^  cui  opponi/ur. Ibid.,  relativo.  hl.^psi  relativo; 
ai.,  vel  relativo.  Ibid.,  quod  opponitur  .  AL,  qmd 
opponitur,  quocunque modoojoponatur. lhid.<tdLUieiu3 
sit,  cui  opponitur.  Al.,  om.  N.  5,  ut  eorum  non 
sint...  Siquldem.  Al.,  ut  eorum  non  sint^  quce  op- 
ponuntur.  Siquidem ;  al.  :  Iterum  non  sint,  quibus 
opponuntur.  Siquidem.  N.  6,  quia  oatendit.  Al.,^a 
ostendit.  Ibid.  visio.  In  loco.  Al.,  visio  in  oculis.  In 
loco.  N.  7,  ideo  differunt.  Goihici,  id  differt ;  pro 
quo  malim  id  differunt ,  nam  id  protn  eo  cumdifferre 
proprium  est  Isidoriani  aevi.  Ibid.,  singulatim.  Al., 
sigillatim.  N.  S,  tertium  ejus.  Al.  om.  ejus, 

LIBER  TERTIUS. 

PPiBFATio.  Separanles.  Al.,  separamus.  Ibid.,geo- 
metria,  musica.  Gothici,  et  veleres  Editiones,  mu- 
sica^  et  geomeiria;  et  mox  prius  musicam  explicant, 

?[uam  geomelriam.  Ib.,  numerabilis.  Al.,  numeralis» 
b.,magnitudinis  formarum.  Al.,ma^m^uc{ini5,e^  foT" 
Tnarum.Ib.,  indicabimus.  Al.,tndtcamuj.Ib  .,caus8e... 
possint.  M.fCausa. . .  possit.  Ib.  ,ostendi .  Al . ,  agnosci. 

Gap.  I.  Num.  1,  quoniam  ipsa,  ut  sit.  Al.,  quia 
ipba,  ut  sic ;  Al.,  quo  ipsa  utsit. 

Gap.  II.  N.  1,  numeri.  Al.,  numeros,  vel  numeri. 
Autumant.  Al.,  nuncupant;  al.^au^upan^.Ibid.,  dis- 
positam.  Al.,  compositam. 

Gap.  n.  N.  1,  non  numerum.  Al.  add.  volunt. 
Unde  numeri  dicti?  Numero  numus,  elc.  N.  3,  in 
multis.  Al.,  multis,  omisso  in.  N.  5,  inde  et  milia 

Suae.  Al.,  inde  et  milia,  quasi  milatia.  Ibid.,  quae 
rrseci.  Al.,  om.  qu(B.  Ibid.,  litlera  uup(au  Al.,  littera^ 
scilicet  r  pro  1  myriades  vocant.  Nota  ros.  in  veteri 
Editione  Bignsena  naac  est :  Verius  fuerit  xCkiw ;  nam 
(iup(a§a,  dena  milia  significare  certum  est, 

Gap.  IV.  N.  1,  sanctarum.  klj.sacrarum.l^.  3, 
noli  hujus  arti«  &cieater«  AI.»  Jrajus  trtis  scieatia, 


H  omissonoft;  al.^scientice  pro  scienter;h\.,  gnari  pro 
noti.  Ibid.,  possunt.  AI.,  possumus.  Ibid.,  ex  magna. 
Al.,  ex  altqua,  Ib.,  mensium  curricula  suppuiamus. 
Al.,  de  mensium  curriculo  disputamus,  N.  4,  rebus. 
Al.,  tn  r^us.  Ib. ,  adime.  AI.,  adimis.  Ib.,  seculo. 
Al.,  compu^o;  al.,  computum;  al.,  calculi  computum. 
Ibid.,  qui  calculi  nescit.  Al.,  quas  calculi  nesciunt. 
Gap.  V.  N.  1,  par  numerus...  tertium  medio- 
crem.  Al.,  par,  eic,  pariter  impar^etimparitervar. 
Impar  numerus  dividitur  in  his  primum  simplum^ 
secundum  compositumt  tertium,  etc;  al.,  mediocre 
momediocrem,  Ibid.,incompositus.  A\.,compositus. 
N.  2,  et  reliqui.  AL,  et  sic  de  aliis.  N.  3,medietatem. 
Al.,  medtum  N.  4,  indissecabilcs.  Al.,  insecabiles. 
Ibid.,  VI,  X,  xviii.  Al.  om.  x;  al.  om.  vi,  x;aliia]io 
modo.  N.  5,  in  medietatcm.  AI.,  in  medietate.  N.  7, 
unitatc  mctiuntur.  Al.,  unitatem  mentiuntur;  al., 
unitatem  sentiunt.  Ibid.,  alienonumero;  al.,  ab  alio 
P  numero.  Ibid.,  et  xxi,  etc.  Ai.,  e/  viginti  et  uno. 
D  Dicimus  enim  ter  temi,  et  septies  terni;  ter  quini, 
et  quinquies  quini.  Mediocres,  etc.N.  8,  modo  secundi 
ct.  AI.  om.  secundiet.^S.Q,  alii  diminuti.  AI.,dtmt- 
nutivi.lhid.,  quod  duo.  Al.,  quod  est  duo.  Et  simili- 
ter  infra.  N.  10,  simul  ductae.  Al.,  simuljunctce ;  al., 
simul  ducta.  Ibid.,  io  partes  redacti  infra  consistunt. 
Al.,  minore  insumma  consistunt.  N.  11,  tertiam,  el 
dimidiam.  Al.,  tertiam  dimidiam.  Ibid.,  tria  simnl. 
Al.,  et  tres  simul.  Ihid.  intra  denarium.  Al.,  inter 
denarium.  Et  sic  infra  tn^^r  pro  intra. 

Gap.  VI.  N.  1.  et  seqq.,  magna  varietas  scripturse 
in   hoc,  et  seqq.  capp.  occurrit,  quae    observari 
poterit  in   fragmentis  Godicum  Gothicomm   inter 
appendices.  Sed  in  hocprimo  numero  id  notandum, 
quod  alii  legunt,  aut  ad  aliquid  refertur.  Iste,  qui 
est  secundum  se,  dividitur  sic...  Iste,  qui  refertur 
ad  aliquid ,  dividitur  sic ;  alii  sunt  majoresy  etc. 
Gap.  VIII.  N.  1,  superficialis  iii.  Al.,  superficiosi, 
(J  ut  tres.  Solidi.  Ibid.  solidus.  Discrctus.  Al.  interse- 
runt  solidus.  Temarius  enim  primus  latitudinem 
pandit :  solidi,  ut  octo.  Is  enim  est  primus  cubus. 
IHscretus.  N.  2,  si  in.  Al.  om.  tn.  Ibid.,  inteliifatur, 
linea,  aut  spatio,  aut  solido.  Al.,  intelligitur,  td  est, 
linea  (aut  in  linea),  aut  spatium^  aut  solidum.  Ibid., 
similiter.  Al . ,  similiter  ut.  N.  3,  usque  ad.  Al.  om. 
usque.  Ibid.,  pro  designatione.  Al.,  pro  signatione. 
Ibid.,  apud  Graecos.  Al.  add.  apud  Grascos;ista  est 
figura  linealis.  |AAA|  N.  4,  sed  et.  Al.  om.  et.  Ibid., 
continenlur.  Al.  ad.  Trigonus  numerus  est  ita,  etc, 
fere,  ut  in  Codice  Toletano  T  A,  cujus  fragmentum 
inter  appendlces  relatum  fuit.  N.  5,  dum  sibimet.  A|., 
dum  similiter.  Ibid .,  quinque.  Solidus.  Al.,  quinquies. 
Ita,  Solidus.  Ita  indicatur  addendam  e«se  figuram. 
Gap.  viii.  N.  4,  analogicum.  Al.,  analopium.f^.  2, 
et  media  multiplicata.  Al.  et  media  dupltcata.  Ibid., 
faciant  lxxii.  AL,  faciant  septuagies  dtpondius.  N.  3, 
n  ita.  Al.  add, :  Paries  superat  medius.  Primumeadem 
parte  superatur  medius ab  extremo,ut  puta, sexet 
VIII,  duabus  partibus  superant  \  quce  duas  pars  sunt 
tertia.  Ibid.,  ut  puta,  etc.  Al.,  ut  puta  sex,octo,  xii. 
Primus  enim,  id  est,  sex  tertia  sui  parte,  id  est,ubi 
superatur  a  medio,  id  est ,  viii,  quem  medtus  ipi 
extremi  tertiasuiparte,idest,  quatemariovincunty 
Ibid.,  ab  ultima.  Al.  add.  decimasecunda:  Arithme- 
tica  medietas  vi,  ix,  xii,  Musica  medietas  v,  vw , 
XI.  Geometrica  medietas  vi,  vin,  ix,  xii. 

Gap.  IX.  N.  1,  idem  ipse  non  dico.  AI.,  id  est,  poue 
non  dico.  Al.,  id  est,  ipsenon  dico.  Ibid.  qnamlibel 
sit  magnus.  Al.  om.  Ibid.,  numerorum.  AU,  ni»m^rt45. 
Cap.  X.  N.  i.  Geomelriae  disciplina.  Al.,  geometria 
d.  Ibid.,  quia  inundanle.  Al.,  quod undante.  Ibid.,  el 
omnium  possessionibus  limo.  Al.,  et  omnibus  posses' 
sionibus  ejus  Hmo.  Ibid.,  sapientum  provecu.  Al., 
sopten^ittm  profecia;  al.,  *'ProductajB\.,s.  p&rf^ 
*  tofN.  %  stQdiosi.  Al.,  Stadxo  sie.  IbuL.  disteDdott. 


TTB 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  YARIANTES  LEGTIONBS. 


T}6 


Al.,^^^^^^^''^'^-^*  d,nuncupaucsi.  Al.,  tiuncupa^ur.  ^ 

Cap.  XI.  N.  1,  iu  figuras  planas.  AL,  in  planum.m 
Ibid.,  numerabilem.  Al.,  numeralem,  Ibi(l.,in  magni- 
tudinem  ralionalem.  AL,  om.,  al.,  in  m.  rationabi' 
lem,  N.  2,  sunt  qua).  AL,  sicut  geometras  (aL,  geome- 
trici)  vocantf  aua?,  Ibid.,contincnlur.  AL,add. :  Quas 
sunt  juxta  Platonem  numero  quinque.  Trigonus, 
tetragonust  pentagonust  hexagonus,  heptagonus, 
Jam  octonarius  in  cubum,  id  esty  in  solidam  pergit 
figuram.Numerabilis.l^,  4,  figurae...quinque.ALom. 

Cap.  XII.  N.  1 .  In  plano,  eicAL^  figuras  solidassunt, 
Gtc.,ut  inCodice  Toletano,cui  in  boccapiteAlbanius , 
et  mulli  alii  conscnliunt,  cxpressis  etiam  figuris. 

Cap.  XIII.  N.  1,  principia  hujus  artis.  AL,  prima 
autem  figura  hujus  ar/t5.  Ibid.,  linea.  k\,,secunda 
est  linea.  Ibid.,  jacet.  AL,jace^...  N.  2,  formae.  AL, 
formuUe,  Ibid.,  iiguris.  AL,  decem  figuris. 

Cap.  XIV.  N.  1,  media  mulliplicata.  AL,  m.  dupli- 
cata.  Ibid.  lxxii.  AL,  septuagies  dipondius. 

Cap.  XV.  N.  2,  esL  AL,  est,  et,  Ibid.,  in  praeteritam  a 
lempus.  kljprceterito  tempore, Ibid.,  Memorise.  AL,  ^ 
Minervas;  aL,  Junonis, 

Cap.  XVI. N.  1,  JubaL  AL,  Tubal.Tbid.,  cxtensione 
percussa.  AL,  extensarum  percussura, 

Cap.  XVII.  N.  1,  revolvitur.  AL,  revolvi  sine  alio 
verbo,  ut  alibi.  N.  2,  solatur.  AL,  solidat.  N.  3, 
exciios.  AL,  excitatos,  Ibid.,  delphinas...  musica 
provocat.  AL,  delphinos...  musica  provocavit,  Ibid., 
commovcmur.  AL,  commovemus. 

Cap.  XVIII,  partes.  Al.  om.  Ib. ,  discem.Al.,(f^c^nt7. 

Cap.  XIX.  N.  1,  sonum.  AL,mi^5tc^  sonum,  Ibid., 

Eulsu.  AL,  impulsu.N.2,  per  tubam,  A\,,per  tubula, 
b.,  pulsu.  AL,  impulsu.lh. yCainoTum.  AL,  sonorum. 
Cap.  XX.  N.  i,  harmonica.  AL,  harmonia.  N.  2, 
spiriiu.  AL,  per  spiritum.  Ibid.,  proprie,  elc.  AL, 
proprie  autem  voces  hominum  sunt  rationabilium, 
vel  animalium.  Ibid.  ,sonitu3  vox  vocatur.  AL,  sonum 
vocem  vocariy  sine  alio  verbo.  Ibid.,  harmonia.  AL, 
harmonica.  Hoc  loco  Codices.  mss.  alios  titulos  ad-  Q 
iluniyUiDesecundadivisione  musicas,  qua^  harmonica 
dicitur;  aut,  Vocis  species  multas.  N*  3,  sensum  au- 
ditus.  AL,  sensum  auditoris,  N.  6,  vergendi  de  uoo 
in  alierum  sonum.  AL,  vergentes  de  uno  in  altero 
$ono.  N.  7,  cx  quibus.  AL,  ex  quibus  primus.  N.  8, 
sonus  cantum.  AL,  s.  canticum.  N.  S,  positio.  AL, 
depositio.  N.  10,  continuum.  AL,  continuo.  N.  12, 
quando.  AL,  cum.  Ibid.,  emittit  sonos.  AL,  e.  sonum. 
ibid.,  percuiitur.  AL,  percutit.  N.  13,asperavox  est 
rauca.  Golhici,  a.  v.  e.pauca.  Ibid.,  vinnola.  AL,  vin- 
nolata.  Ibid.,  vox  est  mollis.  AL,  vox  est,  vox  leviSy 
vox  mollis.  N.  14,  impleat.AL, adimp/ea^.  Ibid.,  ani- 
mis...  blandialur.  AL,  animos,..  blandiat, 

Cap.  XXI.  N.  1,  reflanie.  AL,  flante.  Ibid.,  pandura. 
Al.,  pandoria.^.  2,  est  consuetudo.  AL,  est  grceco- 
rumconsuetudo.  N.  3,  laudes.  AL,  laudis.  Ibid.,  in- 
si^i.  AL,  insignis,  Ibid.,  initio.  AL,  in  initio.^S.  4, 
deinde  per.  AL,  unde  per,  Ibid.,  cantor.  AL,  cantus 
est.  N.  6;  a  calendo.  Gothici,  a  canendo.  Ibid.,  vo-  U 
catus.  AL,  vocatum.  N.  6,  ab.  Idi.  AL,  ab  Ide.  Cod. 
Pal.  281,  ad  marg.,  ab  uno.  Ibid.,  phos  vox.  AL, 
phosj  Latine  vox.  N.  8,  Pandura,  etc.  AL,  Pando- 
rius..,  vocatus  de  quo.  Ibid.,  primus.  Al.,  prtmum; 
Cap.xxii.N.  l,etpulsum.AL,«fpu/jti«.  loid.,  per- 
CQssa.  A.\.,r(mercussa.  Ibid. ,  bujusmodi.  AL,  hujusce- 
modi,  N.  2,  /ubal.  AL,  7u^a/.Ibid.,traditur.  AL,  cre- 
ditur.  Cod .  Mutinensis  addit :  t  Creditur.  Sed  el  gcnti- 
lium  Plalo,  Aristoteles,  atque  alii  rerum  veritate  com- 
moti  concordi  sentenlia  damnaverunt,  dicentes,  con- 
fusionem  rerum  potius  de  tali  persuasione  generari. 
Nam  sicut  genus  hnmanom  ad  varios  actus  nascendi 
necessitate  premeretur,cum  au  i  laudem  mereaniur  boni 

aut  mali  legum  percipiantul  tionem  ,et  quamvis  Isesi  noQ 
foerint  ceelesti  sapientisedediti,  veritatis  tamen  testimo- 
nio  erroreseorummeritoj^erculeront.  >  Quseabhoclo- 
eoiliena8aQl«N.d|barbiti.Al.y(arMto;al»,^arMto;   . 


Ibid.,  pectides.  Al.,  pectines.  N.  i,  vel  fidem.  A\,^vel 
fidicem.  Ibid.,  conveniunt.  A\.,convenit.  N.5,8onQni 
reddat.  AL,  vocem  reddat,  Ibid.,  vel  quia.AL,  auia; 
al.,  et  quia.  N.  6,  nervos  in  sonum  strinxit.  AL,  in 
nervos  (ve\  in  nervis)  sonum  instituit,  N.7,eoncavi- 
(atem.  AL,^  contra  concavitatem.  Ibid.Psalterio,etc. 
Al,,  Psalterium.,.  decachordon  usi  5ttn/.Ibid.,deca- 
logum.  AL,  decalogi,  N.  8.  intra  corium.  AL.  inter 
corium.  N.  9,  aestimaiur.AL,  eart5/tma/ur. Ibid.,aUi- 
cuisse.  AL,  apphcuisse.  N.10,extentum.  Al.fCxtenr 
sum.  N.  11,  ita  enim.  Gothici,  cum  enim;  nescioquid 
sibi  velint.  N.  12,mulier«  AL,  mulier  exstitit,N,  14, 
extenta.  AL,  extensa. 

Cap.  xxiii.  N.  1,  quaeris.  AL,  qmeres,  Ibid.,etxn. 
Al.,e^  dedes  dipondius,  AL,  et  decas  dipondius.  Ibid, 
ducis.  AL,  ductis.  Ibid.,  coojunffis.  AL,  conjunges, 
Ibid.  XXXVI.  AL)  tricies  sexies,lbid.y  efficitur.  AL, 
efficit.  Ibid.,  scilicet  vi.  AL,  id  est,  sexies,  Ita  alibi 
sexies  pro  sex,  et  similia  adverbia  pro  nomioibQs  dq- 
meralibus.  N.  2,  non  consistat.  AL,  non  constet, 
Ibid.,  consislunt.  AL,  constant. 

Cap.  XXV.  l,auctor.  A\.  om.  Ibid.,  asseverat.  AL, 
edisserit,  N.2,  animse.  AL,  antmt.  Ibid.,  ratos.  Al., 
rotatus,  Ibid.,  quse  definiendo.  Al.,  et  definiendo. 

Cap.xxvi.  N.  1 ,  Plol^maeus.  AL,  add.  rex  Alexan- 
drice.  Ibid.,  inveniantur.  AL,  inveniatur, 

Cap  XXVII.  N.  2,  stellarum,  certasoue  temporom. 
AL,  stellarum  certas  temporumque,  loid.ySigQa.AL, 
co^li  signa.  Ibid.,  praedicere.  A\..proBdicare, 

Cap.  XXVIII.  N.  1,  axis  coeli.  AL,  axes  cceli, 

Cap.  XXIX.  N.  1,  cst  is  qui.  AL,  est  qui,  lbid«,  et 
terra,  et  mari.AL, /l?rra,  mari;  aL,e4J  terra,ex  mari. 
Ibid.,  idcirco.  AL,  ideo, 

Cap.  XXX.  N.  1,  formatio.  AL,  forma,  Ibid.,  de- 
monstratur.  Al.  monstratur. 

Cap.  XXXI.  N.  1,  volubile,  atque  ardens.  Gothici 
volubilem,  atque  ardentem; eisic  num.seq. eum  pro 
id.Ibid.,  impressa  habet  signa.  A].,impressas  habeat 
figuras,  N.  2,  id.  AL,  ipsum;  al.,  eum,  Ibid.,8oli8. 
jL\.y  sole.  Ibid.,  hic  autem.  Al  hoc  autem, 

Cap.  XXXII.  N.  1,  comprehenditur.AL.compreAeii- 
datur,  N.  2,  quorum  orbious.  AL,  q.  ordinihus,lbid,, 
certis  moiibus.  AL,  casteris  motiaus  suis. 

Cap.  XXXIII.  N.  1,  boreus  AL,  boreas ;  borea- 
lis.  Ibid.,  austronotius.  AL,  austronotus, 

Cap.  xxxiv.N.  1,  in  occideniem.  Al.,tn  oca(ien(e. 
Ibid.,  cursum  suum.  AL,  om.  <uum.Ibid.,sub  terra. 
AL,  sub  terras, 

Cap.  xxxt.  N.  1,  currere..  AL,t^o/ui.  Ibid.,qQae 
eam.  Al.,  quaieum,  Ibid.,  remorarentur.  AL^renuh 
rarent,  Ibid.,  facerent.  AL,  faceret, 

Cap.  XXXVI.  N.  1,  dictus  axis,  quod  in  eo.  AL, 
dicta  axis,  quod  in  ea» 

Cap.  XXXVII,  N.  %,  axium  cycli,  AL,  a  coeli. 

Cap.  xxxviii.  N.  1,  sicut  cor.  AU,  sicut  cardo, 

Cap.  xxxix.N.  1,  uode  est.AL,u4e5Mbid.,curvQm 
estyseu  inclioatum.AL,  curvum  est^quasi  convexum, 
seu  i.  Ibid.,  circuli  flexum.  AL.  circumflexum. 

Cap.  xui.  N.  2,  vocatur.  Al.  vocatus,  N.  3,  vd 
quod.  Al. , vel  auta. N.  4,  Meroe, etc.De his,videD0tas. 

Cap.  xliu.  N.  1,  hemispheerium.,  AL,  hemi$pha> 
rion.  Ibid.,  sub  terra.  AL,  subtus  terra, 

Gap.  xliv.  N.  2,  arctorum  signa.  AL,  arc/urt  signa. 
Ibid.,  prespiciuntur.  AL,pr05pictun^ur.Ibid.,ex  eo. 
AL,  ^ut  tf/.Ibid.,  in  eo  circulo.  AL,  ineo  circuiens, 
N.  3,  aequinox.  AL«  atque  nox,  Ibid.,  perspicilur. 
AL,  prospicitur.  Ibid,,  vocatur.  AL,  vocatus,  N*  4, 
qui  a  Latmis.  Al.,  qui  Latinis, 

Cap.  xlvi.  Qua  circuit.  Al.  quam  circuit. 

Cap.  xlvu.  N.  1,  fortior  est  terra.  Id,/ortior  est 
terrce.  Ibid.,  nobis,  AL,  a  nobis, 

Gap.  xLviii.  N.  i,  sol  terra,  etc  i^.,solterraf^ita 
terra  fortior  luno!. 

Gap.  xux.  N.  1,  aqua  nutriri.  Ai,faquam  nutrire 
UAi.,  TideoxQS.  Al*> .  (Ucimus. 


777 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGUS  VARIANTES  LECTIONES. 


77S 


Cap.  I.  N.  1,  verti  dicunt.Gothici  om.  dicunt.lh,,  h  Sirius.  Al.,  afficiat,  sive;  ai.,  a.  aut.  N.  16,  qaando. 
sed  quoniam.  Al.,  sed  cum,  Ib.,videmus  A\.fquidein      Lucensis,  sive  Lucanus  Codex  fere  semper  quum  pro 


Ib.,  mulaliones.  Al.  add.  :  Oriens  diem  facit,  oc- 
cidens  noctem  inducit.  N.  2,  nam  vadcus  longius. 
Al.,  nam  vadendo  longe.  Ib.,  milescanl.  Al.,  matu- 
rescant ;  quse  videtur  glossa. 

Cap.  li.  N.  1,  sub  lenis.  A\.,sub  terra ;  al.,  sub 
terras.  N.  2,  quando  vero.  Al.,  cum  vero,  Ib.  :  Cui 
ideo  DeuF....  hiberni  frigoris  derelinquit.  Gothici 
om.  Ib.,  eisdem,  Al.,  in  iisdem.  Ib.,  universa  con- 
suraerentur.  Ai.,  terra  consumeretur;  2l\.,  consu- 
meret  omnia.  Ib.,  sicut.  AI.,  sed  ut.  Ib.,  accipit. 
Ai.,  acceplt^  lb.,quibus  aeris.  AI.,  cujus  aeris.  Ib., 
dispensatur.  Ai.,  dispensetur;2i\.y  dispensator.  Ib., 
permulationumqne  servalur.  AI.  p.  servetur  ;h\.mu' 
tationum  motus  accipit ;  al.yOccepit.  Ib.,  summum 
coeli.  Al.  om.  cceli.  Ib.,  descendens.  AI.,  decedens. 
U).,  autumno.  Al.  om.  Ib.,  ledit ;  mendose  in  Gria^ 
lii  Editione,  reddit. In  libto  de  Naturarcr.,c.  17,  est 


quando ;  ct  in  M>s.  nexus  littcrarum  pro  quum  et 
quando  anil)iguus  esse  soIeL  N.  17.  comctae.  AI.,  co- 
metes.  Ib.,  latine...  quia.  Al.,  Latini  crinitos  appel' 
lant,  quod.  llaec  etiam  varielas  satis  comniunis  quod 
pro  quia,  aut  conlra.  N.  18,  ferat  :  est.  AI.,  ferat. 
Lucifer  enim  est.  Ib.,  unus  ex.  Al.,  una  ex*  Ib., 
hic  proprie.  AI.,  hoc  proprie,  Ib.,  jubas  lucis.  Al., 
jubar  lucis.  Ib.,  effundai.  Al.,  ex  se  fundat.  Ib., 
in  modum  jubae.  Gothici,  in  modum  jubar;  al.,  in 
modum  jubarum.  Ib.,  extendanlur.  AI.,  extendun- 
tur.  N.  19,  Hesperus...  Hespero.  Al.,  Vesperus.,, 
Yespero.  Ib.,  deperdiiur  unus.  AI.,  dependitur  hu- 
mor.  N.  20.  Uuarum...  Siilbon.  Al.  om.;  alii,  ^mo- 
rum  pro  quarum.  Ipsa  Graeca  nomina  dcpravata  ia 
plcrisque  exemplaribus  inveniuntur,  N.  21,  hos  ro- 
mani.  Al.,  has  R.  Ib.,  Jovis,  etc.  AL,  Satumi, 
Lunas,  Jovis,  Martis  et  Mercurii.  Ib.,  adulationem, 


redierit.  Ib.,  hibernifrigons.  Al.,/itmi5,e/  frigoris.  B  qui  sibi  aliquid.  AI.,  adulatione^  quiin aliquid.  Ib., 
^..   _._  %T   M  *:        :.    ii     -...-•        ,^    _,  saeculi.  AL  om.  N.  22.  conformantes.  AL,  confir- 

mantes.  N.  23,  Jovem  ideo.  AI.,  id  esty  Jovem;sA., 
Jovis  ideo.  Ib.,  in  cujus  capite.  AI.,  quia  in  ejus 
capite.  Ib.,  figunt.  A\.<,fingunt.  N.  24,  cursum  agere. 
A\",cursu7nsuum peragere.^.  27,flatu8  ctesias facit. 
AL,  Flatus  et  cestus  facit  majores  quam  in  toto  rc' 
liquo  anno.  N.  28,  intraaslra.  AL,  m/er  astra.  Haec 
quoque  discepantia  passim  occurrit  intra  pro  inter. 
N.  31,  ideo  formaverunt.  AL,  t.  finxerunt.  Ib., 
ejusdem  temporis.  AL,  ejusdem  mensis.  N.  32,  et 
pisces.  AL,  et  piscem.  Ib.,  in  coelum.  AI.  om.  N. 
34,  inter  coeli  astra.  AL,  m  ca^li  asira;  al.,  in  astra. 
Ib.,  quadrigas.  AL,  quadrigam.  N.  35,  regis.  AL 
om.  Ib.,  versa.  A\.,  conversa.  lb.,arctophyIaca.  Al., 
arctophylax.  N.  36,  in  coelum.  AL,  in  C(elo.  Ib., 
nulrierit.  AL,  nutrierat.  N.  37,  superstitionis  haec. 
AI.,  superstitiones  hcBy  quod  plausibile  esl.  N.  38, 
et  fidci.  Al.,  qu(e  fidei.  N.  39,  in  lapsus.  AL,  in 


Cap.  lu.  N.  1,  tinxerit.  Al.,  intinxent ;  al.,  jttn- 
xerint. 

Cap.  Liii.  N.  2,  se  interponat.  AL,  interveniat. 
Sol  enim  longe  ipsa  superior  est.  Hinc  evenit  ut 
quando  sub  illo  est,  parte  superiore  Iuceat,inferiore 
vero^quam  habet  ad  terras,  parie  obscura  sit. 

Cap.  Liv.  N.  1,  sectilis.AL,  sextilis.Ei  ita  rursus. 
N.2,  in  suo  orbe.  AI.,  in  suo  ordine.  Ib.,  prop.  ra- 
tionales.  AL,  portionales. 

Cap.  lv.  N.  iyiricasimai  d'\es.A\.jtrigesimus  dies. 
Ib.,  qua  luna.  A\.,quo  l.  Ib.,ideo  tunc.  AI.  om.tunc, 

Cap.  lvi.  N.  1,  menstrua.  AI.  add.  m.  in  centro 
5.  Ib.,  quae  ideo  obliquo,  etc.  AL,  quas  ideoobliquo 
inceditcursUy  et  non  reciOyUt  se  licet  sol  ne.  N.  2, 
spectat.  AL,  respectat. 

Cap.  lvii.  N.  1,  in  diebus  ccclxv.  GolhicL,  in 
diebus  trecentis  sexaginta. 

Cap.  Lviii.  N.  4,soiem  obsc.  AL  om.  solem. 


Cap.  lix.  N.  1,  sed  a  sole  illuminari.  AL  om.  N.  **  lapsu.  Ib.,  praescire  posse  :  AI.  om.  posse.  Ib.,  re- 


2,  eousque,  quandiu.  AL,  et  quandiu.  Ib.,  umbram. 
AL,  umbra. 

Cap.  lxii.  N.  i,  sed  solis.  AL,  sed  a  solis. 

Cap.  Lxiii.  N.  1,  et  cum  coelo.  Al.  om.  cum. 

Cap.  Lxiv.  N.  1,  stellaepro  eo,  A\.,stell(e  dicun- 
turproeo.  Ib.,  orbes.  A\.yOrdines.  Ib.,'serius.  |AL, 
taraius. 

Cap.  lxvi.  N.  *, cognosci  dicitur.AL, co^no5ci^Mr. 
fb.,  per  latitudincm  Ai.  add.  :  latitudo  cognoscitur 
per  signiferumylongitudo  per  proprium  excursum. 

Cap.  lxvii.  N.  1,  retrogradae  dicuniur.  Goihici^ 
retrogradantur. 

Cap.  lxviii.  N.  1,  praecedit.  AL,  procedit. 

Cap.  lxix.  N.  1,  quando.  AL,  in  quo.  Ib.,  dum. 
Al.  om.  Ib.,  agit.  AL,  agat.  Ib.,  videtur.  Al.  add.  : 
kta  omnia  in  absidis  colliguntur. 

Cap.  lxx.  N.  1,  quia.  AL  om.  Ib.,  movetur.  Al. 
moveri  videtur. 

Cap:  lxxi.  N.  3,  de  coelo.  AL,  e  coslo.  Ib.,  ut 
praediclum.  AL,  ut  supradictum.N.i,  dirigunt,etc. 
AL,  iterdirigunt  ad  cursus  consilium.  Ib.,alio.  Al., 
alibi.  Ib.,  fulgoremque  carum.  AL,  fulgoremque 
eorum.  N.  5,  ad  praevidendas.  AL,  adprcevidendum. 
N.  6,  ciuae  quia.  AL,  auie  quod.  N.  7,  quasi  lerrio- 
nes.  AL,  q.  terion^s.  II).,  in  eo  sunt  AL,  in  eo  fix(e 
sunt.  N.  8,  eumdem.  AL,  unde.  Ib.,  dixerunt.  AL, 
dixerant.  N.  9,  Arcturus  est.  Al.  om.  Ib.,  collocata. 
AL,  socia  collocata.  N.  10,  Orion.  AL,  Urion.  Ib., 
astrum,  AL,  ad  austrum.  N.  11,  ut  gladio.  AL,  ut 
aladius.  Ib.,  n  eflulgcnl.  AL,  si  hcec  fulgeant.  Ib., 
his  iicies.  AL,  hujus  acies.  N.  12,  nam  pluvia...di- 
citur.  AL,  nampluvi(B...dicuntur.\h.,Q\x\2i(\yxdJi&o. 
AL,  quia  cum.  Ib.,  Hyadas.  Sunt.  AL,  Hyadas,  ge- 
tninosque  triones.  Sunt.  N.  13,  quia...  appcllant. 
AI.  om.  Ib.,  quod  est  ver,  quando.  AI.,  quod 
vere ;  al.,  quod  est  ver,  cum.  N.  14,  caniculares 
dicuntur.   Al.   om.    caniculares.  N.   45,  afficiat  : 

Patrol.  LXXXII. 


rum,  verilate.  Al.  om.  rerum.  Ibid.,  persuasione. 
AL,  suasione.  N.  40,  ut  dicunl.  Al.  om.  Ibid.,  pre- 
iiiitur.  AI.  permeretur.,  N.  41,abduceret.  AL,  addu- 
ceret.  In  Cod.  Alb.  et  aliissequitur  liberDe  legibus. 

LIBER  QUARTUS. 
Cap.  I.  N.  2.  potus  et  tegumen.  AL,  potus,  tegimen 
ei  tegumen ;  al . ,  poius,  tegmen  et  tegumen ;  al. ,  potus 
regimen  et  tegmen;  al.,  potus  tegmen  et  regimen. 
Ib.,  qua  corpus.  Al.,  qua  sanum  corpus.  Ib.,  ictus. 
Al.,  ductus. 

Cap.  II.  N.  1.  iempeT2imeuto.  A\.<,temperamenti$. 
Ib.,  aestimalur,  AL,  existimatur.  Ib.,  inediocrL 
AL,  mediocriter.  Ib.,  omnis.  Al.  om. 

Cap.  iii.  N.  1,  hanc.  AL,  ac.  Ib.,  vel  opere.  AL, 
et  opere.  N.  2,  pene.  Al.  om.;  al.,  fere.  Ib.,  ad  tem- 
pus.  AL,  ad  tempora;  al.,  ad  annos.  Ibid.,  in  lucem, 
AL,  ad  lucem, 
n  Cap.  IV.  N.  1,  HL  AL,  om.  Ib.,  ralionalis.  AL, 
rationabilis.  N.  2,  perscrutatus  est.  Empirici.  Al., 
perscrutatus  est;  infirmitatum  per  quam  causas  ra- 
tione  adhibita  perscrutetur^  curam  rationabiliter 
perscrutatus  est.  Empirici.  Ib.,Empirici  enim.  AL, 
b.  ergo  Ib.,  nec  causas.  Al.  om. 

Cap.  V.  N.  2,  ex  eo.  Al.,   ex  ea.  Ib,,  demonstra- 
renl.  AL,  demonstrent.  Ib.,  perducit.  AL,  prodw 
cit,  N.  3,  sicui  autem  quatuor  elementa,  sic  eL  AL,  s. 
a.  q.  sunt  o.,sic  quaiuor.  Alii  prapmillunt :  phlegma- 
teix  ipsis  enim  reguntursani,  exipsis  landuntur  in- 
firmi.Dum  enim  amplius  extra  cursum  naturcecreve- 
rint.cegritudines  faciunt.  Sicutautcm  quatuor  sunt 
elementa,  etc.  N.  4,  quod  vegelct  et  susleniet.  AL, 
quod  vegetetur  et  sustentetur;  H\.,quod ex  eo  corpus 
vegetetur  et  sustentetur.  N.  6,  Mjcalus.  Al.,  voro- 
tur,  N.  7,  sil  frigidum.  AL,  sit  frigida.  Ib..  rigprcm. 
AL,  frigus ;  al.  om.,  Graci...  appellant.  Ib.  : lix  his 
quatuor...    infirmi.  AL  cm.  Ib.,  ex  his  laedunlur. 
AL,  ex  ipsis  l.  Ib.,txtra  cursum.  AL,  excursum. 

85 


779 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LBCnONBS. 


780 


Cap.  VI.  N.  I,  Dt  pleuritis.  Al.,  ut  pleurisis ;  al.,  ut 
jtleuresis,  Ib.,  remoralur.  Al.,  memoratur.  Ib.,  di- 
citur.  Golbici  ct  Lucensis  interserunl  :  «  Phlefjmon 
est  inquietum  cum  rubore,  et  dolore,  et  tensionc, 
ct  duritia,  et  vasiitate.  Nam  cum  coeperil  fieri  phle- 
gmone  et  inquietudo  febris  consequitur.  Unde  ct  di- 
cta  est  phlegmone  anh  Tou^x^Ytiv,  id  est,  inflammare. 
Sic  enim  sentitur,  et  inde  nomen  accepit.  Febris  a 
fervore,  etc.  »  Hi  Codices  omittunt  Qucedam  au- 
tem....  acceperunt,  De  phlegmone  Editi  infra,  num. 
7.  Luc.  pro  est  inquietum  exhibet,  esi  morbus  inquie- 
tus.  N.  3,  infrendant.  Al.,  frendant;  al.,  frenaent, 
Ib.,  perturbalio.  Al.  add.  perturbatio  mentis.  N.  4, 
cardiace  AL,  cardia,  Grialius,  in  textu,  cardiace;  in 
uot,.^  cardiaca;  quod  quia  mendum  videtur,  in  car- 
diace  muta^i.  Ib.,  afficitiir.  Al.,  ef/icitur.  N.  5,  le- 
Ihargia.  A\.^[lethargus,  N.  7.  phlcgmone.  Al.,  phle- 
gmon,  Ib.,  et  dolore.  Nam  cum  coeperit.  Al.,  add.: 
Et  dolore  :  sive  phlegmon  est  inquietudo  cum  ru- 
borct  €t  dolore,  et  extensione^  etduritia^  et  vastitate; 
quce  cum  cogperit,  Ah:  Atque  dotore;  qui  cum  caspe- 
rit  fieri,  febris  consequitur,  N.  8,  febrc,  etc.  Alb. 
Cod.,  cum  febre^  et  tusse,  et  sputo  sanguinolento,  et 
sanioso.Dehis  vero  signissiunumde  fuerity  pleuri- 
tica  dici  non  potest.  N.  9,  unde  et.  Al.,  inde  et,  N. 
li,  vehementi. Al. ,m»wio. N.12,  majorum.Al.,wia;or. 
N.  14,  ab  intestinorum  tormento.  Al.,  o6  inteslmO' 
rum tormenta.  N. i5,unde et...  vocanl.  Al.om.lb., ex 
ejus.  Al.,  ex  flem.N.  i7,h8Bc  etsi.  k\.,hoc  etsij  N.  i 8, 
quemque.AI.,9uem,'aI.,^U(?run9t/e.N.19,inguinana. 
Al.,  inguifiia,  Ib.,  quae  lanto.  Al.,  quas  tantopere, 

Cap.  VII.  N.  1,  chronia.  Al.,  chronica.  Ib.,  re- 
moraiur.  Al.,  renovatur.  Ib.,  phthisis.  Al.,  tussis^ 
hic,  el  infra,  pro  phthisis.  N.  2,  ex  causa.  Al.,  ex 
capite.  Ib.,  Graeci  enim.  Al.,  et  Grceci,  N.  3,  ab 
accidenti.  Al.,  ab  accidendo.  Ibid.,  inger.it.  Al.,  in- 
gerit,  Ib.,  in  circuitum  mi  lil.  Al.,  in  circuitu  mo- 
vet.  N.  5,  apprehendens.  Al  ,  appendens.  Ib.,  ap- 
pellant.  Al.,  vocant.  Ib.,  exuberaveril.  Al.,  abun- 
daverit.  Ib.,  conversus.  Al.,  adversus.  Ib.,  spa- 
smos.  AL,  spasmum;A\,,  spumas,  quasi  pro  corre- 
ctione.  N.  6,  pro  lunae  cursu.  AL,  per  hunc  cursum, 
Ib.,  comiteiur  eos  insania.  Al.,  comitentur  eos  insi- 
dice  dxmonum;  al . ,  comitetur  eos  insania  dcemonum. 
Idem  et  larvatio,  Ib.,  idem  major,  et  divinus.  Al., 
id  est^majorj  et  diutinus.  Ib.,  cujus.  AL,  cui,  N. 
7,  III  Kal.  Jan.  AL,  in  Kalendis  Januariis;  Al.,  in 
Kalendas  Januarias»N.  8,  ab  inanitate.  Al.,  ab  ini- 
quiiate;Ji\,,  ab  antiquitate.  Ib.,  vocaverunt.  Al.,i;o- 
cant;s\.  om, ^sive  ab  inanitate...  vocayerun/.N.lO, 
febres.  Al.  add.,  quas  abusive^  etc. ;  quw  a  Grialio  in 
nota  allata  sunt,  et  rejecta,  tanquam  nullo  consilio 
huc  adducta.  Sed  non  ita  facile  ego  asseram  ab  Isi- 
doro  ipso  adducta  non  fuisse.  In  Codicibus  certe  an- 
tiqui&simis  ea  ipsa  verba  exstant.  Ib.,  vel  rccessio- 
num.  AL  om.  N,  11,  quae  dum.  Al.,  qui  dum.  N. 
12,  influxio.  AL,  infusio,  Ib.,  provocationem.  AL, 
prasfocationem;  aL,  perfocationem.^.  13,  a  frigido. 
AL,  cum  frigido.  Ib.,  circa  quod.  Al.,  circa  quem, 
Ibid.,  branchias.  Al.,  6ra7ic/iia;al.,  ^ranoto^.  N.  14, 
ab  arteriarum  injuria.  AI.  om.;  al.,  ab  a.  injuriis. 
Ib.,  praefocationcm.  Al.,  suffocationem.  N.  15,  a 
pulmonibus.  AL,  a  pulmane.  N.  16,  sumpsit.  AL, 
accepit.  N.  17,  qui  juvenibus.,  Al.,  qui  inj.  Ibid., 
evenirc.  AL,  venire.  Ibid.,  consumpiio.  Al.,  consum' 
matio.  N.  18,  uva  distillat.  AI.,  uvatitillat.  Retinen- 
dum  est  distillat.  Marlialis,  lib.  x  epigr.  56  : 

Non  secat  et  lollit  siillantem  Fannias  uvam; 
hoc  est,  unculara  in  line  palati,  circa  fauccs  pendon- 
tem,  qu8B,  dum  homo  hiat,  conspicitur.  N.  19,  apo- 
stemata.  AL,  apostemas.  N.  20,  sputis,  et  purulen- 
lis.  AL,5pMmt5,  et  purulentis,  N.  22.  vocant.  AI.  di- 
cmt.  N.  23,  hydrops.  Al.,  hydropis.  Ib.,  cum  in- 
flatione.  AL,  cum  inflammatione.  N.  23,  ncphriti:^. 
AI.,  nefresis.  Ib.,  a  renum.  AL,  a  renium,  N.  24, 
paralysis,  etc.  Cod.  Alb.,  Paralysis  dicta  est  a  cor- 


A  voris  morbi  abundantia^  facta,  etc.  N.  26,  malo  ha- 
"  rfitu.  AL,  injuria;  al.,  malo  habitu,  vel  injuria;  aL, 
injuria,  vel  a  lambitu.  Ib.,  ex.  Al.  om.  Ib.,  malt 
medicantis.  Al.,  mala.  medicaminis  ;'fi\,,  maiime' 
dicamitiis ;  al.  om.  mala,  Ib.,  resumptiooe.  AL,  re- 
sumptio.  N.  28,  sarcia.  Al.,  sarcian;  al.,  .sarcina; 
al.,  sarcoma.  Ib.,  quo.  AL,  qu^d,  N.  29  inschias.AL, 
ischiasis ;  al.,  sdasis.  Ib.,  vertebrorum.  AL,  verti- 
bulorum.  Ib.,  quorum.  AL,  qua.  Ib.,  iliorum.  AL, 
illorum.  Ib.,  fit  autem  de  phlegmate.  Al.  om.  de 
phlegmate;  al.,  fit  inde  phlegma.  Ib.,  descenderiL 
AX.^^scendit,  N.  31,  arthriticus.  AL,  arthirtis.  N. 
32,  petra  est.  AL,  lapis  ^«^N.  33,  stringat.  Al.,di- 
stringat.  Ib.,  difticultate.  Al.,  dif/icultatem.  N.  34, 
.  k  Satyris.  Gothici  addunt :  c  Alexander  historiogra- 
phus  ait  :  Vulscos  (AL,  Vulsos)  quidam  appellatos 
aiunt  a  Vulsco  Antiphalele  Strigonis  filio.  Fabius 
quoquc  Sicolicis  (AL,  sic  colicis)  profectos  cor- 
rupto  nomine  Vulscos  ait  dictos.  Diarrhoce^  etc.  » 
B  Serroo  videtur  esse  de  vulsis,  aut  volsis,  qui  tunt 
convulsi  ex  morbo,de  quibus  Plin.  L  xxi,  c.  119,  et 
1.  xxiii,  c.  1 .  N.  36,  AiS(  enim  divisio  est.  Al.,  Auc 
enim  dif/icultatem  significat.  Ib.,quem.  AL,  quam 
N.  57,  per  laevia  intestina.  AL,  per  lenia  intesttni; 
al.,  per  lineam  intestini.  Ibid.,  faciat.  AL,  facit.ii. 
39,ra^ades.,AI.,ra^a£fi^,aut  rhagadinas ;  al.,  raga" 
dia,  ID.,  fissurae.  AL,  scissuras.  Ib.,  hse  et  haemor- 
rhoidcs.  AL,  hcecet  hcemorrhoidce. 

Cap.  viii.  N.  1.  circumscriptis  pilis.  AL,  drcum- 
septis  pilis  fulvi,  N.  2,  parotides.  AI.,  parotidce.  £b., 
duritise.  AL,  durities.  Ib.,  vel  aliquo.  AL,  aut  ex 
aliquo.  Ib.,  vicinitaie.  AL  ,  vidnitates.  Ib. ,  Graece 
aunculae  dicuntur.  AL,  Grasci  auriculam  dicunt;  al. 
Grasce  auricula  dicitur.  N.  4,  rubore  fiammeo  cutis 
rubescit.  AL,  rubor  flammeus,  cutes  rubescunt.lb,y 
moto  rubore.  Al.,mtt/^o  rubore,  al.,  mutuorubore. 
N.  7,  ardendo.  AI.,  pruriendo  pro  corrertione,  vcl 
pglossa.  N.  8,  redhibeiur.  AL,  redditur.  N.  9,  satv- 
L  riasis.  AL,  phthiriasis,  Ib.,  singulatim.  AL,  singtl- 
latim,  Ib.,una  fortior.  AL,  alia  fortior.  Ib.,  p^ures 
inveniuntur.  h\,,pruritus  e x squammatione.ti, iO, 
scabies,  et  lepra,  etc.  Al,,  sed  scabies,  et  lepra  te^ 
nuis  asperitas,  e^  ^^uamma^io^j^Ib.,  quseita.Al., 
auod  velodter.  N.  11,  lepidi  simiiis.  AL,  alepidce 
herbas  similis ;  al.,  alavidi  herbai  similis ;  aL,  le- 
pidce  herbce  similis;  1d.,  in  nigredinem.  AI.,  in 
nigritudineyn,  Ib.,  in  alborem,  nunc  in  ruborem. 
Al.,  in  atborCt  nunc  in  rubore.  Ib.,  adulterini.  AI., 
adulteri.  N.  12,  elephantis.  Al...  elephanti.  N.  13, 
fcllis.  AL,  fellei;  al.,  fellei,  id  est,  nigri.  Ib., 
Latini.  AL,  Latine,  Ib.,  appellant.  AL,  dicunt.  Ib., 
ad  similitudinem.  Al.,  a  similitudine.  Ib.,  facilius. 
AL,  citius.  N.  14,sicut  medici.  AL,  sic  medici.  Ib., 
aul.  AL,  om.  Ib.,  aliquanto.  AL,  aliquantulum  ;  al., 
aliquantum.  Ib.,  diutius.  AL  om.  N.  15,  fumacu- 
lus,  etc.  Alii  praemittunt  Ilordeolus,  etc,  utn.  seq. 

Dlb.,  ignitus.  AL,  ignes.  N.  10,  in  capillis.  AL,  in 
pilis,  Ih,,  palpebrarum.  A\,,palpebribus.  Pal.  281, 
pro  var.  lect.  palpebrium.  w.  ,  granum  similans. 
AL,  grdno  similis,  N.  17,  qua.  AL,  in  qua.  N.  19, 
vi.  Et  ulcus.  Al.,  vi,  ulcus.  Etulcus,  Ib.,  auod  olet, 
quasi  olcus.  AL,  quod  dolet,  quasi  ti/^;ii^.  Ib  ,  quasi 
olcus.  AL,  add.  unde  et  ulcera.  N.  20,  turgida. 
AL,  turgens.  N.  21,  quasi  pupula.  AL,  quasipupiUa. 
Ib.,  strimpFo.  Al.  om.  N.  23,  obcaecet.  AL,  obcttcat. 
Cap.  IX.  N.  2,  generibus.  Al.  om/Ib.,  quam  La- 
tini.  AL,  quas  Latini,  Ib.,  medicamina.  AL,  medi- 
camen,  Ib.,  nuncupant.  AL,  vocant.  Ib.,  legis.  AL, 
mortis  pro  correctione.  N.  3,  omnium  curationum. 
AL,  omnis  curationis;  aL,  omni  cura/ioni.  Ib.,ex- 
ciduntur...  medicinam.AL,^a;a(i{i/ttr,9U0(/  non  sen' 
serit  medicinam.}^,4,Bniiqmor.A\.,antiquiorum;i\., 
an^t^utorunz. N,6,apponitur.AL,oj9j9ont/tir.N.7,aiili- 
dotum  Graece,Latine.Al., an/u/o/um  Latine  ,*aL,aii/i- 
dotum,  quod  Latine.  Ib.,  quod.  AI.,  quce.  Ib.,  morb. 
Al.  onl.  N.  8,  hiera...  divina.  AL,  genera  enim  di' 


781 


AD  S.  ISIDORI  ETYMtOLOGlAS  VARIANTES  LEGTI0NE9. 


78« 


cta,  quasi  diuma,  Ib., serpentinum.  Al., «erpenimm.  k     Cap.  viii.  N.  1,  el  sacerdolibus  Al.,  e^  in  s, 
Ib.,  purgatoria  dicuntur.  AL,  purgatoriam  dicunt.         Gap.  ix.  N.  1,  Qu 


N.  10,  electarium.  AL,  electuarium,  Ib.,  colyria, 

Rlerique  scribunt  collyria.  AL,  coluria ;  aL,  coUiria, 
[.11,  pessaria.  AL,  pressaria.  N.  12,  cbirurgus  fuit. 
AL ,  chirurgicusfuit  appellatus,  A\,^chirurgus  fuisse 
dicitur ;  unde  appellatus ;  aL,  chirurgus  fuit,  et 
idem  sic  appellatur^  vel  appellatus,  N.  13,  imposi- 
tum  est.  Ai.,  impositum  esse. 

Gap.  X.  N.  3,  potestas.  AL,  potentia.  Ib.,  id  est, 
vis.  AL,  et  vis,  N.  4,  nolentur.  AL,  notoi  sint, 

Gap.  XI.  N.  3,  incisio  Grgece.  AL,  incisio  Latine, 
Gra^ce.^.  3,simile.  AL,  jtmiTarta;  aI.,5imi7tam.N.4f 
guva.  AL,  guvia;  aL, ^una.  Ib.,  evocat.  AL,  vocat. 
rb.,c'yster,..  God.  Aib., admarg. :  Clyster  estinstru- 
mentum^  per  quod  enema  injicitur.  N.  5,  Pila,  ctc. 
AL,  Pisa  a  pinsedis  seminibusjCt  terendis ;  aL,  has- 
rendis  pro  terendis,  Ib.,pilagmcnta.  AL,  pt/t^men/a. 
Ib.,  tieri.  AL,  feriri;  al.  ora.  Hinc  et  pigmenta  us- 


uirilium.  AL,  Quiritum,  Ib.,  quo 
nulli  tcnentur.  AL,  quod  nulli  tenent,  Ib.,  tanquam 
de.  Al.,  quod  de ;  al.,  in  quo  agitur  de.  Ib.,dc  usu- 
capionibus.  AI.,  de  usucapione.  Ib.,  iu  eosdem  so- 
los.  A\,,eisdem  solis.^,  2,senalu9consuItis.  AL,om. 

Cap.  XI.  N.  1,  scita.  Al.,  plebiscita  constiiuunt ; 
aL,  consiituere,  Ib.,  vccala  scita.  AL,  vocata  sunt 
ita.  Ib.,  sciscit.  Al.,  sciscitatur ;  aL,  sciscitat ;  al., 
exciscitat.  Ib.,  uti  rogata  fuil.  AL^etrogatt  ut  fiat, 
AL,  et  rogat,  ut  fiant;  al.,  et  rogat^  ut  faciat, 

Gap.  xii.  Populis  consuleodo  decernunt,  AL,  po- 
puli  co7isulendo  dedicarunt, 

Gap.  XIII.  N.  1.  edicit.  Al.,  edit. 

Gap.  XIV.  N.  2,  aequitatis.  AL,  veritatis.  Givilis. 
AL,  civiles,  Ib.,  conlentionesque.  Al.,  om.  Ib.,  so- 
pirent.  AL,  sopirentur. 

Gap.  XV.  Quaodam  eiiam  leges.  AL,  quasdam  esse 
leges.  Ib.,  lulerunL  AL,  contulerunt.  Ib.,  patrum. 


que  ad  conctdt  «o/en^  N.  6,  Pilumoum.  A\,,  Pilum"  u  A\.y  primum.  N.  2,  plus  testamcnto  legaret.  AL, 


nium.  Ib.;  piosendis  prffifuit  arvis.  Luc.  God.,  pro 
correclione,  pinsendi  prasbuit  artem^  quod  exhibet 
etiam  Florent.  God.  sancii  Marci,  cum  Lucano  ssepe 
consentiens.  Ib.,  pinsitur.  AL,  pinsetur.  Ib.,  appcN 
lata.  AL,  appellatur.  Ib.,  ia  pilam.  AL,  in  pila. 
N.  8,  colicula.  AL,  citicula. 

Gap.  XII.  N.  1,  vocatLS.  Al.,  vocatur,  N.  5,  quod 
e&t  m^inare.  AL,  quod  est  optimum  manare^  A'.,  a 
grascU  HAPA  TOSTAZEIN  STAKAN(AL,STAKTH  ,td 
est,  oltritum,  Myrobalanum,  ItaGodices  Gothici... 
N.  6,  oleum...  admistum.  Al.,  om.  N.  7,  telino.  Al., 
telirUOy  ex  quo  male  Yuicanius  conjiciebat  delinio. 
Ib.,  unguimus.  AL,  ungimur,  Ib.,  Teio.  AL,  Delo. 
Ib.,  cst  una.  AL,  om.  una.  N.  9,  alia.  AL  om.  Ib., 
cypri;  unde  et  proprie,  AL,  Cypri^  quos  proinde^ 
et  proprie;  al.,  Cypri;  unde  et  proprie.  N.  10,  unde 
et...  adoratum.  AL  om.  Ib.,  ducunt.  AL,  inducunt, 
N.  11,  chalasticum,  calcasticum;  al.,  calesticum. 
Ib.,  mariiatum.  AL,  marciacum ;  al.,  marciatum. 

Gap.  XIII.  N.  1,  liberales  disciplinas.  AL,  artes  li- 
berales.  Ib.,  continealur.  AL,  teneatur.  N.  2,  pro- 
pter  numerum  horarum.  AU,  numerorumf  omissis 
propter..,  fwrarum,  N.  3.  propter  qualitates.  AL, 
propternumerumqualitates;d\.,propterqualitatem. 
Ib.,  quid  quis.  Al.,  quid  quisque;  al.,  quid  quem- 
que  observare  oporieat.  Ib.,  in  tegris.  AL,  in  Grce- 
cis,  Ib.,  de  David  legilur.  AL,  habetur  de  David. 
Ib.,  quia  a.  ai..,  qui  a,  N.  4,  mutationem.  AI.  mu' 
tationes.  Ib.,  nam  sicut...  ipsorum.  AL,  om. 

LIBER  QUINTUS. 

Gap.  1.  N.  1,  genti  Hebraicse.  AL,  gentis  He- 
brasce.  Ib.,  sacris  litteris.  AL,  sacras  litteras  ;  ai., 
scriptis  litteris,  N.  2,  jura.  AL,  jura  legum,  N.  3,in 
regnum.  AL,  in  regno.  Ib.,  creavit.  AL,  decrevit, 
Ib.,  Solonis.  In  Gothicis  mendum  est  Salomonis. 
Ib.,  exposuerunt.  AL,  ediderunt.H,  4.  Appius,  etc. 


plus  in  extraneis  testamento  legaret;  al.,  plus 
extraneis  in  testamento  legaret.  Ib.,  nuncupata  est. 
AL,  nuncupatur,  Ib.,  nuncupatur.  AL,  vocatur.  Ib., 
Aquillius.  .  nuncupalur.  AI.  om. 

Gaf.  XVI.  N.  1 ,  eloquilur.  AL,  loquitur.  Ib.,  a 
saturitate.  AL,  d  satietate,  Ib.,  et  satyram  scribere. 
A\,t  et  saturam  s.  Ib.,  Persii.  Gothict  et  Gsesenas 
vetuslior  addunt  Lex  novella, 

Gap.  XIX.  Ejus  enim.  Editiones  vetercs  aut  enim^ 
quod  clariorem  sensum  reddit.,  al;  ejus  enim  prce- 
mio  et  poena, 

Gap.  XX,  Goerceatur.  AL  coerceretur. 

Gap.  XXI.  N.  1,  secundum  patriae  consuetudinero. 
AL,  per  consuetudinem  patricB.  Ib.,  in  captiooem. 
AL,  in  captione,  Ib.,  contioeat.  Al.  obtineat, 

Gap.  XXII.  N.  1,  pragmaia.  AL,  pragmatica.  Ib., 
el  actor.  AL,  et  auctor, 
fk  Gap.  xxiii.  N.  1,  Testes.AL,  Hos;SL\.,Testessunt, 
^  a  quibus  veritas  qua^ritur  injudicio;  quos  quisque. 
Ib.,  aut  dissimulare.  AL,  aut  insimulare,  N.  2. 
quod  teslamenta.  AJ.,  qui  testamenta;  al.,  ^uta  tes- 
tamentum. 

Gap.  xxiv.  N.  2,  nec  confirmari.  AL,  nec  firmari, 
Ib.,  quod  ia  eo.  AL,  quid  in  co.  N.  3,  vocabant. 
AL,  vocatur,  Ib.,  fecerunt.  AL,  disposuerunt,  Ib., 
legilur.  Al.  om.  Ib.,  adversum.  Al.  adversus.  N.  4. 
ideo.  Al.,  inde,  Ib.,  lestamentum,  Al.,  testamenta* 
Ib.,  alloquia.  AL,  eloquia,  Ib.,  tabellarii.  Al.,  tabU' 
larii,  Ib.,  vocantur.  AI.  vocabantur.  n.  5,  subscrip- 
Itone.  AL,  signis  subscriptione ;  aL,  signis  signa- 
tum,  subscriptione  firmatum.  N.  6,  signatum.  AL, 
firmatum.  Ib.  ,qnod  scriptumesL  AI.  ^t^ta  prcescrip' 
tum  est.  N.  7,  atque  subscriptum.  AL  om.  AL,  at- 
que  scrivtum.  N.  10.  neque  exhseredato.  AL,  neque 
exhasreaitaio.  A\.,  neque  ex  hasreditate,  N.  11, 
fraudem.  AL,  fraude.  N.  12,  cum,  AL,  qfuam,  Ib., 


AI.  om.  praenomina,  et  sextoloco  referuntS^^^mm,  II  ila  do,  ila  lego.  AL,  ita  videtur,  ita  dico,  ita  lego. 


qui  nobis  est  in  tertio  loco.  N.  5,  inslituere.  AL, 
statuere.}^.  7,  nov».  AL,  legesnovas,  Ib.,  erantque. 
AL,  erant  quippe, 

Gap.  ii.  N.  1,  haj.  AL,  htec.  N.  2,  pcr  alienum. 
Al.,  per  agrum  alienum;  al.,  per  aliena, 

Cap.  iii.  N.  3,  tracia  lontumdcm.  AL,  tantummoda 
tracta;  al.,  tracia  tantum.  l^dorianum  puto  tan" 
tumdem  pro  tantum;  simililer  tantumdem  usurpant 
alii  ejus  aeauales.  Ib.,  quandoct  legom,  AL,  quando 
vel  etiam  lege.  N.  4,  omne  jam,  quod,  al.,  o.  id,  q, 

Gap.  IV.  N.  1,  habeatur.  AL,  habetur,  Ib.,  lusce- 
ptio.  AL,  successio. 

Gap.  y.  N.  1,  vcl  civilas.  AL,  vel  guasque  civitas, 

Gap.  VI.  N.  1,  servitutes.  AI.  om.  Ib.,  loedera.  AL, 
om.  Ib.,  violandorum.  AL,  violentorum. 

Gap.  VII.  N.  1,  signo  dato.  Al.  om.  Ib.,  egres- 
sjo.  AL.  congressio,  ib.,  pugnse.  AL  om.  N.  2,  dc- 
cisio.  AL,  divisio.  Ib.,  et  laboribus.  AI.,  et  laboris. 
Ib.,item.  AL,  ac. 


Jb.,  praebitote.  AL,  perhibete.  Ib.,  palam.  AL,  in 

palam.  N.  13,  loco.  AL,  pro  loco,  N.  14,  insliluit. 

AL,  constituit.  Ib.,  ut  qui  tituluni  scribit.  AL,  ita 

et  t,  scribet.  Ib.,  Scriplurae.  AI.  om.  N.   15,  adit. 

Al.,  acctpit.  Ib.,  exclnditur.  AK,  secluditur,  Ib.,  ca- 

piendae  hseredilalis.  Al.,  capiendi  hasreditates,  N. 

16,  mihi.  AL  om.  Ib.,  iniradies.  AL,  infradies.  Ib,^ 

esset.  AL,  est,  Ib.,  addita.  A\,^adjecta,  N.  17,  non 

directis.  AL, wonin  directis.^.  18,  pago.  A\,,pango; 

al.,  paco,  Ib.,  pepigit.  AL  add.  pepigit  fasdus,li.i9f 

quod  placet.  A\, y  quod  placeat,  ib,,  pactumessc.  AL, 

facium  esse,  Ib.,  quisque  tacit.  AL,  quis  facit.  Ib.,  ad 

placilum.  AL,  om.  ad. Ib.,  etiam nolens.  AI.,  quo quiS' 

quam  nolens,  omisso  eiiam.  N.  21,  ralum  esse.  al., 

ratum  me  esse.  Ib.,  non  recle.  AL,  non  certe,  N.  22, 

chirographum...  cautio...  AI.,  add.  chirographum, 

cautio ,  vel  scriptio  duarum  instar  chartarum. 

GrcBce  enim  manuscriptum  Latine  dicitur  cautio, 

?TOscriptio;  aL,  prescriptio,  aut  conscriptio.^, 24, 


783 


AD  S.  ISIDORI  KTYMOLOGIAS  VARIANTES  LECTIONES. 


784 


ycnundinatio.  A1.,  venundatio,  N.  26,  sequitur.  Al., 
sequetur.  N.  27,  usufructuaria.  Al.,  usufructifera ; 
al.,  usus  fructuaria,  Ib.,  donalum.  Al.,  donata^,  N. 
29,  pcoprio.  Al.  oni.  Ib.,  conveniat.  Al.,  convenit. 
N.  30,  promissio.  Al.,  quasi  promissio.  Ib.,  sponsio- 
nes  suas.  Al.,  sponsionem  suam.  Ib.,  sive  quod... 
appcllaverunt.  Al.  om. 

Gap.  XXV.  N.  1,  nec  legata  testamento,  nec  pos- 

sessione  retcnla.  Al.,  vel  legato,  testamento,  vel  pos- 

sessione  retenta;  al.,  redempta  pro  retenta.  N.  3, 

'  quod  juste;  hoc  juste,  quod  bene.  Al.,  quod  recte ; 

hoc  recte,  quod  bene.  Al.,  quod  recte^  vel  juste; 

hoc  juste,  vel  recte,  quod  bene.  Ib.,  irretitur.  Ai., 

irritatur ;  al.,  retinetur.  N.  4,  ut  non.  Al.,  quia 

non.  N.  5,  pro  suo.  Al.,  pro  suo  jurc.  N.  6,  certo- 

que  tiiulo.  AI.,  certoque  tempore,  et  titulo.  N.  7, 

adita.  Al.,  edita.  N.  8,  dicuntur.  Al.,  dicitur.  Ib., 

hseredes  ceciderunt.  Al.,  hasreditas  ceciderit.  N.  9, 

familiahcrciscunda.  Al.,  familias  hcerciscunda^.  N. 

iO,  communi  dividundo.  Al.,  communis  divisio;  al., 

communi  dividendo.  Ib.,  dividalur.  Al.,  dividantur. 

N.  41,  regundorum.  AL,  regendorum.\lb,,  uirique. 

Al.,  utriusque.^.  14,  obligalionem.  Al.,  obligatio- 

ne.  Ib.,  ex  tempore.  Al.,  ex  omni  tempore.  Ib., 

auo.  Al.t  quo  res.lb.^QdJn.  AI.,  eas.  Ib.^  deberi.  Al., 

defferri;  al.,  differre.  N.  16,  ad  alterum.  Al.,  ad 

alios. lb.,c\im  modo.AI.,  commodo.  N.  17,  ex  eo.  Al., 

ex  ea.  Ib.,  commuiata.  Al.,  commodata.  N.  20,  esi, 

quse  primum.  Al.,  est  primum,  quod.  Ib.,  contractu. 

Al.,  contracta.  N.  23,  ceditur.  AI.,  creditur.  N.  24, 

res.  AI.,res  aliqua.  Ib.,  pignoris.  Al.,  pecunias,  vel 

pignoris.  Ib.,  paclione.  AI.,  pacto.  N.  25,  ut  quam 

cito.  AI.,  ut  tam  cito.  Ib.,  salvo  negolio.  AI.,  solo 

negotio.  N.   26;  ut  culter.  Al.  om.  N.  28,  eo.  Al., 

ex  eo.  N.  29,  vocatus.  Al.,  vocatur.  N.  30,  adeptio. 

Al.,  ademptio.  N.  31,  qui  mancipio.  AI.,  qui  man- 

dpium.  Ib.,  quod  ei.  Al.,  quod  de.  N.  32,  namalie- 

na.  Al.,  nam  si  aliena.  Ib.,  alteri.  Al.,  alicui.  N. 

33,  cst,  quod.  Al.,  est^  quia.  Ib.,  sed  pro  reformando. 

Pal.  281  pro  var.  lect.,  aut  corr.,  sed  proprie  for- 

mando.  N.  34,  vocalum.  AL,  om.  N.  35,  coeius. 

A\.,'coitus;  2L\.,quo  itus.  Ib.,velcmere,  Al.,^/tfmere. 

Cap.  XXVI.  N.  1,  nominalur.  Al.,  nomen  habet; 

al.,  nomen  accepit.  N.  6,  aut  lorserit.  Al.  om.  N.  7, 

exislimat.  AI.,  cestimat.  N.  10,  hinc  est  apud  comi- 

cos  injurius,  qui.  AI.,  Hinc  est  illud  Yirgilii  :  cum 

Tumi  injuria  matrem-Admonuit.  Injuria  est,  qux. 

N.  11,  euni.  Al.,  sceviunt.  N.  12,  in  idolorum  cultu. 

Al.,  idolorum  cultui.  N.   13,  illusio.  Al.,  abusio  : 

forte,  invasio.  Ib.,  alter.  AI.  om.  N.  14,  sluprum 

Al.,  stuprum...  lenocinium,..  raptus  ;  Al.,   stu- 

prum  raptus  proprie*  al.,  stuprum,  id  est,  rap- 

tus  proprie.  N.  15.  Unde  Virgilius,  elc.  Al.,  unde 

et  qui  rapto  politur^  stupro  fruitur.  N.  17,  parentis 

N.  caedes.  Al. ,  parentis  ccedium  /  al. ,  parentiscidium. 

18,  internecivi.  Al.,  intemeciei;  al.,  inlernetium, 
Ib.,  testamentum.  Al.,  testimonium,  Ib.,  bonorum, 
AJ.,  bonorum  overum.  Ib..  enecatio.  Al.,  necatio ; 
al.,  innecatio.  Ib.,  ponebant.  Al.,  proponebant.  N. 

19,  contrectatio.  Al.,  contractio.  N.  20,  pervasio. 
Al.,  persuasio.  Ib.,  earum.  AL,  earumdem,  Ib.,  im- 
mobiics.  AL,  immobilia.  N.  22,  qui  iargiiione  lio- 
norum.  A\.,qui  largiorem  honorem.  N.  23,  pecula- 
tus  est  dicius.  AL,  peculatum  dictum  estjudicium. 
AL,  peculatum  est  dictum.  N.  25,  vel  propinquas. 
AL,  sive  inpropinquas.  N.  26,  niajeslalcmlaeserunl. 
A\.ypotestatem  deseruemnt.  Ib.,  prodiderunt.  AL, 
perdiderunt.  N.  27,  quod.  AL,  pro  eo  quod. 

Cap.  xxvu.  N.  1,  appcllalur.  AL,  appellatum 
est.  Ib.,  impendet.  Al.  impendit.  AL,  impetit,  et 
impendet,  N.  2,  necessarium  noslri  Codd.  no- 
men.  Ib.,  poena  mortis.  AL,  pasnam  mortis.  N. 
3,  dicilur.  AL,  dictum.  Ib.,  quo  quis.  AL,  om. 
Quis.  Ib.,  sed  cum,  AL,  om.  cum.  AL,  sed  qui, 
Ib.,  in  publico.  AL,  in  publicum.  Ib.,  Deo.  AL,  Do- 
mino.  AI.,  de  eo.  N.  4,  scribit.  Al,  scripsit.  Ib., 


Al 0.  sint.  Al. ,  5un^  N.  H ,  nervus. .. boia.  Al. add.N.  9, 
accipicndo  teneant.  AL,  capiendo  tenent.  N.  igno- 
minium.  AL,  ignominiayn.N. 1  ydiciie.  A\.,dicti.ner- 
vus  est  ferreum  vinculum,  quo  pedes,  vel  etiam  cer" 
vices  impediuntur.  N.  12,  jugum  in bove.  A\.,jiLgum 
boum.  IS.  13,quod  eo.  AL,  quo  in  eo.  Ib.,  quasi  arcer. 
AL,  quasi  arcens.  N.  14,  per  diminutionem.  AL,  per 
derivationem.H.  16,  praenxi.  A\.,in/ixi.  Ib.,  stent. 
AL,  stant.  N.  17,  vecieniur.  AL,  vectantur.  Ib.,  vel- 
luntur.  AL,  evellantur.  N.  18,  virides  sunt.  Al.,  v. 
sint.  Ib.,  si  certe  nodosa.  AL,  sihcec  nodosa.  Ib., 
nomine,  quia.  AL,  nomine  vocatur^  quia.  N.  21, 
extendat.  AL,  extendatur.  N.  23,  iatomia.  AL,  te«- 
tumnum;  al.,  lautumum.  N.  25,  dictum.  AI.  oni. 
N.  26,  quia  fando,  id  est,  locfuendo.  AL,  quasfando, 
et  loQuendo.  Ib.,  quo  non  aliud.  AL,  qua  non  aliud. 
N.  27,  ceni.  AL,  certum.  Ib.,  probalur.  AL,  probat. 
Ib.,  probaveris.  Al.  probabilis.  Ib.,  esse  cessat.  AI., 
esse  fama  cessat.  N.  28,  unde  posl  liminium.  Pleri- 
D  que  nosiri^eiifimGolbic\f  undepostliminio.  Ib.,ejecli 
injuria  extra.  AL,  ejecti  ininjuria,  idest,  extra.  N.  30, 
quasi  porro  scriplio.  Gothici  om.  N.  31,  ad  cruendam 
venam.  AL,  ad  eruenda  masnia.  N.  32,  servi  voca* 
bantur.  Al.  om.  N.  34,  ex eo exanimat.  A\.^hasc exor 
nimat.  N.  35,  lorquente.  AL,  torquentes.  Al.,  tor^ 
quentis.  Ib.,  canibus  et  bestiis  opponi.  Al.  om.  Ib., 
gladius.  AL  hic  add.  canibus  et  bestiis  opponi.  Ib., 
majori.  AL,  graviori.  N.  36,  culleus  est.  AL,  culleum 
est.  Ib.,  cum  simia.  AL,  cum  «mto.N.37,  adveitere. 
A\.,vertere.li.3^t2iqusi^  ei\gni.A\.,  aquam^etignem. 
Cap.  XXVIII.  In  nonnullis  Codicibus  hoc  loco  habe- 
tur  libcr  de  Medicina,  quem  consequitur  liber  vu.  De 

't  •  I_"a  l*t_" 


temporibus,  qui  nobis  est  pars  iibri  v. 

Cap.  XXIX.  N.  1 ,  tempus,  amoiu.  AL,  tempus  quod 
a  motu.  N.  2,  cum  aliquid.  Al.  cum  sol  aliquia :  et 
ita  Pal.  281  ad  marg. 

Cap.  XXX.  N.  4,  id  cst,  gallorum  cantuf^.  Al.  onu 
Ib.,  ostendit.  AL,  ostenditur.,  Ib.,  mesonyctius  af- 
C  flalussit.  AL,  mesonyctius^  id  est,  medinoticus  affla- 
tus  fit.  N.  5,  dierum.  AI.  om.  N.  6,  Pyrois.  Al.,t;e<- 
per.  Ibid.,  quem  quidam.  |AI.,  quam  quidam.  Ib., 
S  ilbonta  dicunt.  AL,  candidum  circulum  dicunt : 
sic  eliam  Gothici,  et  cod.  1,  Vatic.  Arcbivii.  N.  7, 
quam  Phaetontcm.  A\.,quam  quidam  Phaetontem» 
Ib.,  quae  inter.  Al.,  quia  inter.  Ib.,  septimo  co^lo. 
AL,  sexto  ccelo.  N.  8,  dederunl.  AL,  ediderunt.  Ib., 
per  easdcm.  A\.,per  eosdem.  Ib.,  exislimarent.  Ad., 
cestimarent.  Ib., tinxerunt.  AL,  finxerant. N.  9, qu«, 
apud.  AL,  quiapud.  Ib.,  dicaverunt.  AL,  dedicave" 
runt.  Ib.,  a  paganis.  AL,  apud  paganos.  N.  10, 
fcria  est.  AI.,  feria  dicitur.  Ib.,  qui  apud.  AL,  gwe 
apud.  Ib.,  dicavcrunt.  AL,  dedicaverunt.  Ib.,  et 
Saturni  nominaverunt.  Al.  omn. :  al.  et  Satumum 
nominaverunt.  N.  11,  mortalia.  AL,  mortatium.  Ib., 
eminuerunt.  AL,  evanuemnt.  A\.j  invenemnt.  Ib., 
scd  prius.  AL,  sed  primum.  Ib.,  appellali.  AL,nttit- 

Ocupati.  N.  12,  festi  dies,  etc.  AL,  festos  dies  homi' 
numcausa  institutos,  feriatos  divinorumsacrorum : 
ita  Gothici,  et  Cod.  Caesenasi.  N.  13,  oiei.  AL,  die* 
rum.  N.  14,  mane  a  mano.  AL,  mane  a  manu.  Ib., 
dicebaot.  AL,  dixerunt.  Ib.,  a  manibus.  AL,  a  diis 
Manibus.  A\,f  a  Manibus,  id  estyO  diis.  Ib.,  raras 
esi.  AL,  clams  est.  N.  15,  dictus.  AL,  dicta.  Ib., 
e  medio.  AL,  in  mgdio.  Ib.,  orbem.  AL,  terram. 
N.  22,  per  ante  diem.  AL,  pro  ante  diem.  AL,  per 
ante  die,  Ib.,  aniecessum.  AL,  antecessu.  Ib.,  id 
est  prius.  Al.,  etprius.  Cap.  xxxi,  N.  1,  ne  indc- 
cora  esset.  AL,  ne  inde  contra  esset.  Ib.,  consola- 
rctur.  AL,  consolarentur ;  al.,  solarentur  :  sciuccl 
passive,  quod  ex  Isidori  manu  esse  facilc  crediderim. 
Ib.,  omnes.  AI.  homines.  N.  2,  temperarct.  AL, 
temperet.N.  3,  fieri.  AL,  /ieri  dicunt.  AL,  fieri  dici- 
mus.  Ib.,  pervenit.  AL,  pervenerit.  Ib.,  labefa- 
ctos.  AL,  tabefactos;  al.,  tabefactus.  Ib.,  cogiiur. 
AL,  cogit.  Ib.,  super  terras  pertulit.  AL,  subterras 
protulit.  N.  4,  diiuculum.  Hic  alii  interserunt,  CrC' 


785 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LECTIONES. 


78€ 


pusculum..,et  tenebras,  ut  paulo  post*  N.  5,  vesper...  J| 
vocatur.  Al.,  vesperum..,  vocatum,  Ila  codex  Tole- 
laous  velustior,  cutu  his  notis  charactere  Golhico 
cursivo.  «  Vesper  dictus,  dum  soi,  aul  luna  ferrugi- 
nibus  quacuDquc  diei ,  aul  noclis  hora  legilur,  et 
hoc  nomen  facit  vesperis.  Vespera  vero  ab  hora  nona 
sole  descensum  inclioante;  sed  hoc  nomen  declina- 
tionem  non  habcl.  Vesperus  est,  dum  sole  occidente, 
dies  deficit,  et  sic  dcclinabitur,  vesperus,  vesperi, 
vespero,  et  reliqna.  Vespera  (in  ms.  vespere)  esl, 
cum  lucis  orienie  aurora  nox  finitur,  et  sic  declina- 
bitur  vespera ,  vesperce,  vespero',.  »  N.  6,  teuebrge 
autem  dict^.  Al.,  tenebras  autem  dictas.  N.  8, 
omaia.  Al.,  omnes,  N.  12,  hoc  tempore  iuchoante. 
Al.,  fioc  tempus  inchoante»  AI.,  hoc  tempus  incho- 
antes.  N.  13,  haec  et  aurora.  Al.,  heec  est  aurora, 
N.  14,quasi  eororam.  AI.,  quasi  euroram;  AL,  quasi 
eorora,  id  est,  parva  lux.  Ib.,  et  Eoasque.  AL,  et 
iterum,  Eoasque.  C.xxxii.  N.  1,  dicunt.  Al.,(ficu/i-  ^ 
tur.  Ih.f  idcm  primus.  Al.,  id  est,  primus.  AI.,(/m.  B 
idem  autid  est,  Ib.,  rcditur.  Al.,  readitur.  C.  xxxiii. 
N.  l,de  lunae  nomine  tractum.  Al.  om.  Ib.,  qui  est. 
Al.,  guod  est,  N.  2,  facilius.  Al.,  facilis,  N.  3,  li- 
men.  Al.,  limes.  N.  4,  a  Februo.  Al.  a  Februa.  Ib., 
nomioalus.  Ai.,  nominatur.  N.  5,  agantur.  AI.,  agunr 
tur,  N.6,  viridantibus.  A\.,virescentibus ;  ii\.,  viride- 
scentibus.  N.  10,  de  honoribus.  Al.  de  nominibus : 
ila  etiam  Pal.  281.  ad  marg.  n.  11.  praeced.  n.  AI. 
om.  prascedentes.  Ali  exhibent,  proscedentem  nu- 
merum.  N.  12,  conveniebatur.  h\.^conjungebantur. 
N.  13,  dictas.  Al.,  dictum.  N.  14,  nonae  a  nundiois 
vocatse.  AI.,  nonas  autem  a  nundinis  vocaias. 

Cap.  xxxiv.  N.  1,  solis  siatio.  Al.,  solis  statium, 
Ib.,  aequali,  AI.,  cequales,  N.  2,  octavo  Kalendarum 
Juliarum.  Al.,  octavo  Kalendas  Julias  :  et  sic  iofra. 
C.  XXXV.  N.  1,  a  communionis.  Al.,  a  communi. 
N.  3,  sic  et  autumnus  novus,  adullus,  et  praeccps. 
Al.om.  Ib.,  est  illud.  Al.  add.  est  illud  Virgilii.  Ib.,  r 
quod  viret.  Al.,  quod  vireat,  Ib.,  rumpuniur.  Al.,  ^ 
prorumpunt;  al.,  prorumpuntur.  N.  4,  calore.  Ai., 
a  calore.  Ib.,  id  est,  exusta.  Al.  om.  N.  5,  vocalur. 
Al.,  vocatus.  N.  6,  volvitur.  Al.,  solvitur.  Ib.,  bre- 
vis,  vel.  AL,  brevis  dies,  vel.  Ib.,  imbrumari.  AL, 
imbrumati.  N.  8,  pars  ejus.  AL,  pars  ejus  cestatis, 
Ib.,  torpeat.  AL,  torpet.  Ib.,  habet.  AL,  habeat. 
Ib.,  luQC  folia.  AL,  tunc  omnia  foiia.  AL,  tunc  om- 
nis  folia,  et  mox  defluit  pro  defluunt,  ut  sit  folia, 
folice,  Ib.,  inter  se  contrariorum  aerum.  AL,  inter 
$e  contraria  elementa;  al.,  inter  se  elementorum 
genera.  AL,  posl  aerum  add.  hiems  septentrioni  tor- 
peat :  quod  jam  in  aliis  praecessit.  C.  xxxvi.  N.  3, 
gcoera.  AL,  tempora.  N.  4,  ccusum  exegit,  ac  Roma- 
iium,  Al. ,  censu  excogitato  Romanum,  C.  xxxvii. 
N.  1,  vacantibus.  AL,  vocantibus.  N.  2,  nondum 
erant.  AL,  nondum  erat.  ib.,  vocatur.  AL,  vocatum. 
N.  3,  clangebalur  tubis.  Golhici,  et  Caes.  1,  clange- 
bantur  tubx:  iia  ciiam  Cod.  1  Arch.  Vatic.  C  xxxviii.  Q 
N.  1,  quod  sequantur.  AL,  quod  se  sequantur.  AL, 

?uod  semper  sequantur.  N.  2,  amans.  AL,  amat. 
b.,  aure  periusi.  AL,  aure  perforata.  Ib.,  subju- 
gatur.  A\,,subjugaius.  N.  4,  extremum.  M.,extremi- 
tas.  A\.,/inis  extremus.  Ib.,  noscitur.  AL,  nascitur. 
N.  5,  Judae.  AL,  Juda.  Ib.,  Babyloniam.  A\,,Baby- 
lanem.  Ib.,  usque  ad.  AL,  om.  usque,  Ib.,  in  car- 
ne.  AL,  a  came,A\.j  in  camem.  N.6,  et  rcgna.  AL, 
etregna  ita  inspicitur :  ei  om.  Primus  ex  nostris... 
sceculi  cognoscatur.  Ib.,  Julius.  AL,  Julianu^.  Ib., 
canonum.  Al  .,canonem,  N.  8,  praeteriti.  Al .  prasterita. 
Ib. ,  cognoscatur.  AL  add.,  Quarum  decursus  per 
generationes^  et  rcgna  ita  inspicitur,  C.  xxxix.  N. 
I.  in  lucis.  Al.  om.  in,  N.  2,  Adaai  anno.  AI.  om. 
annom  AL,  annis  :  ct  iia  deinde.  Ib.,  Seih...  205. 
Al.  202.  Ib.,  qui  ccRpit.  AL,  qui  primus  cocpit.  Ib., 
Domioi  435.  AL ,  Domini  432...  Ib. ,  Mala- 
leel  ..  715.  Al.  Malalael,,,  815;  al.,  795.  Isidorus  fe- 
re  sequitur  LXX  ioterpreles.  Yulgata  miaorem  numc- 


rum  exhibet.  N.  3,  lared...  172.  AI.  162,  al.  166. 
N.  5.  Sem...  secundo  anno.  AL,  anno  102.  Ibid., 
Arphaxad...  125.  AL,  235.  Ibid.,  a  quo  Samaritae,  et 
Indi  fuerunt.  AL,  a  qua  antiqui  Samaritas,  etlndi, 
oraisso  fuerunt.  N.  6,  regnum  inchoat  Scytharum. 
AL,  om.  Ib.,  lurris.  AL,  tunc  turris,  Cod.  Mutin. 
«  Hoc  tempore  divisae  sunt  iinguae,  et  per  orbem 
terrarum  facla  est  dispcrsio  in  aediHcatione  turris.  • 
Num.  7,  Seruch...  79,  AL,  89.  Ibid.,  magicam.  AL, 
magicam  artem,  Ib.  3184.  AL,  3183.  N,  3,  Isaac. 
Nam  prius  el  I.smahel.  AL,  Isaac,  et  Ismael,  a  quo. 
A\.,Isaac  ex  Sara  libera,  Nam  prius  et  Ismael. 
Ib.Jacob...  91.  AI.,40.Ibid.,Phoroneus...3435.  AL, 
2434.  N.  9,  Joseph...  110.  AL,  105.  Ib„  Hebraeo- 
rum  servitus  in  iEgypto.  Al.  om.  in  ^qypto.  Ib., 
invenit  3689.  Al.  3758 ;  al.,  hoc  tempore  inventa  est 
astrologia.  Ib.,  rexit  populum  in  eremo.  Al.  om. 
Ib.,  cijeperunl  3729.  AL,  3728,  et  sic  deinceps. 
N.  10,  io  Graecia.  AL,  in  Troja.  Ib.,  primus. 
Al.  om.  Ib. ,  medicinae  anem  invenit.  AI.  om, 
Ib.,  reperit.  3916.  AI.  3923.  N.  11,  lyram  con- 
didit.  AL,  lyram  reperit,  et  Orpheo  tradulit.  Et  pro 
3956,  al.  3906,  al,  3933,  al.  3955.  et  hoc  fcre  or- 
diae  discrepaniia  est  in  annis.  N.  12,  capta  est. 
AL,  add.  et  jEneas  in  Italiam  venit:  pro  anno  4025. 
Al.  4024.  Ib.,  condidit.  AL,  condidit  civitatem,  a  qua 
Albani,  Ib.  Heli  sacerdos,  Al.  om.  sacerdos.  Ib., 
Samucl.  AL,  Samuel,  et  Saul.  Ibid.,  putatur.  AL, 
reputatur:  et  pro  anno  4125,  al.  4128.  N.  13. 
Gad...  prophetaverunt .  AL,  om.  N.  14,  Asa... 
Achias,  Amos,  Jehu,  Johel,  et  Azarias  prophetave- 
runt.  AI.  Asa,..  Esaias,  Amos,  Naum,  Johel  prophe- 
taverunt.  Ib.,  Elias,  Abdias.  AL,  Elias,  et  UeliseuSj 
Abdias*  N.  15,  Alhalia,  AL,  Gotholias.  Ib.,  JoneL- 
dab  sacerdos.  AL,  Jonadab  /iUus  Rechab  sacerdos, 
Ib.,  claruit.  AL,  cLaruit,  et  Joiada  pontifex.  Num. 
16.  [illiseus,  AL,  praemiilunt:  Zacharias propheta  oc- 
ciditur  inter  iemplum,  et  altare.  Eliseus,  Ib.,  Car- 
thago  condita.  A\,,Carthaginem  quidam  hoc  tempore 
asserunt  conditam,  alii  non,  supra.  Ib.,  insiiluitur. 
AL  add.,  Assyriorumque  regnum  in  Medos  trans^ 
fertur,  Ib.,  Romuiusnascilur.  AL,  Remus  et  Romu- 
lus  nascuntur.  N.  17,  Roma  conditur.  AL,  Se- 
natus  Roma^  fit.  Ib.  census  primum  agitur  ivmdlvi. 
Pro  hoc  anno  alii  habent  4555,  al.,  4552.  N.  18, 
Sapho...  clarui  .  AL  om.  Num.  19,  scribilur.  AL, 
conscribitur.  Ib.,  solvitur.  AL,  resolvitur.  Ib.  cele- 
branlur.  AL,  celebrantur  insignes.  N.  20,  renovat. 
AL,  revocat.  Ib.,  qui  et  Nothus.  AL  om.  Ib., 
Plaiooem,  et  Gorgiam  primum  rhetorem.  Al.  omitl., 
et  Gorgiamprimum  rhetorem;  alii  exhibeot,  et  Pla- 
tonem  primum  rhetorem;  al.,  Platonem,  et  Gor~ 
giam^  omisso  primumrhetorem.  Ib.  expletur.  Al.^^m- 
oitur.  N.  22,  Alexandcr  Macedo.  Al.  om.  Macedo ; 
et  pro  anoo  4874,  al.  4873,  al.  4884.  In  Cod.  1  To- 
letano  nota  additur  :  Dehinc  Alexandrice  reges  tn- 
cipiunt.  Ib.,  agnoscuntur.  Al.,  habentur.  N.  23. 
Machabaeorum  secundi  iibri  lustoria  compooitur 
(AL,  scribitur).  AL  om.  haecverba,et  eorumlocorefe- 
runl,  ab  isto  Judasi,  praslio  victi,  xl  millia  corrue- 
runt  armatorum.  Demde  verba  illa,  Machabceorum... 
componitur,  referunlur  aote  Romani  Grcecos,  elc. 
Ib.,  vicit  :  AL,  vincit.  Num.  24,  subegit.  AL,  sub- 
jecit.  N.  25,  capit.  AL,  cepit.  Ib.  Caesar...  AL  om. 
Ib.,  primus.  AL,  prior ;  et  proanno  5155,  al.  5154, 
al.  5064,  al.  5160.  N.  26,  narcilur  vnccxi.  Alii 
annum  exhibent  5210,  al.  5220,  al.  5215.  Similis 
exinde  varietas.  N.  28,  in  Trajano  pro  annis  xix,  al. 
XIV,  al.  XVIII.  Ib.,  requiescit.  AL,  requievit.  N.  29, 
Auloninus  Pius  ann.  AI.,  Antoninus  VerusPius.  Ib., 
Anloninus.  A\.,Antoninus  Pius.  N.30,Tlieodotion  in- 
terpres.  AL,  Th.  tertius  i.  Ib.,  Symmachus  interpres. 
AL,  SAquartus.  N.  31,  Caracalla.  Al.  oni.  Ib.,  ges- 
lorum  habet.  AL,  g.  habetur.  AL,  habet  histo- 
rice.  Ib.,  Aurelius  Antoninus.  AL  om.  Antaninus. 
Ib.,  Sabeliu  haeresis.  AL,  Sabellius.  N.  32,  Orige- 


787 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARUNTES  LECTI0NB8, 


JU 


nes.  A\,,Origenes  Alexa7idtice,  N.  ^^,G&\\us,  Al.,Gal-  m  lachim.  Al.,  Melachim  liber.  Ib. ,  digcrat.  AL,  di- 
lerius.  Ib.,  condii.  Al.,  condidit.  N.  34,  hujus  bre- *•  ^mt.  Ib.  Laiine  regum.  k\.^  Latine  regnum.  Ib., 
vitas  vilae  praenolationecaret.  AL, /i.^.  v.  m7ii7 /la^c^  '  **  "       '""   "^'    "*  —"•---'■- 

historice ;  al.,  niliil  memorabile  egit;  al.  om.  N.  35, 
ortaest.  A\.,exortaest.  Ib.,hujus...contulit.  Al.om.; 
al.,  nihil  dignum  historim  contulit,  omissis  aliis. 
N.  37,  Valentiiiianus  ann.  viii.  Al.,  rtw/i.  ix  ;  al., 
ann.  xix.  N.38,  haeresiarcha.  Al.,  hceresiarchcs.  N. 


39,  ona  est.  A'.  add.  Corpus  Barnabas  apostoli, 
et  Evangelium  Matthoii  repertum  est.  N.  40,  exs- 
tinguuntur.  AL,  a  Belisario  exstinguuntur.  N. 
41,  effecti  sunt.  AL,  efficiuntur.  Ib.,  a  Pcrsis.  Co- 
dex  Lucanus  addit:  «  Gregorius  Romanseurbis  pon- 
tifex,  cujus  famae  fulgor  totum  terrarum  orbem  pene- 
travit,  Anglorum  gentem,  id  est,  Saxonum,  per  duo- 
denis  (&ic)  a  se  misso  ad  Brilanniam  auris  (sic)  quam 
Dunc  ipsi  Saxones  Sectis  (sic)  de  illa  insula  imo  et 
verius  dicam,  de  minore  ad  majorem  orbem  divisio 
Brittonibus  pene  cunctis  sub  sua  potestite  redactum 


per  singulorum.  A\.,per  singulas.  N.  43,  spiritualis 
pugnae.  Grial,  specialis  pugnas;  sed  Cod.  1  G<»thie. 
Toi.,  ei  Lucan.,clare,  5ptri7ua/i^ ;alii  Mss.  etediti  io 
compendio  lillerarum  mdicant  eliam  spiritualis.  N. 
4  4,  prosa  oralione  contexta.  AL  prosaica  o.  texta; 
AL,  contexit  pro  cmtexa  sunt.  Ib.,  in  quo.  AL  om. 
N.  15,  nebel.  AL,  nablum ;  A\.,nabla;  et  ad  marg. 
Codicis  1  Tolet.,  Safartallim  (verius,  Sepher  tehtl' 
lim^^  id  est,  liher  laudum.  Al.  om.  Ilebraice  nabeL 
II).,  vocilus  AI. ,  vocatur,  Ib.,  Psalmorum.  AL, 
liber  psalmorum.  Ib.,  canenle  ad.  Al.  om.  ad.  Ib., 
responderet.  Al.,  responderit.  Ib.,  Hebraicus.  AL, 
Hebraicis.  N.  16,  sunt.  Al.  om«  Ib.,  ponuniur.  AL, 
proponuntur.  Ib. ,  iu  tilulis.  AL  ,  in  titulo.  Ib. , 
Ezrailhae.  Al.  om.  Ib.,  reliquorum.  AL,  reliqui,  N. 
17  ,  omnes  autem  psalmos  ,  etc.  Gothici  ,  et  alii , 
omnes  auiem  psalmi  constat  esse  compositi.  Ib.,  io 


redeuot  ad  Christi  fidem  a  paganse  divortio.  «  Cod.  B  morem.  AL,  in  more.  Ib.,  alcaico.  AL,  elegiaco.  Ib., 


Ottob.  345.  Mauriiius  aon.  xxi.  Gregorius  PP.  exs- 
titit.  Angli  convertuntur  ad  fidem.  Gothi  catholici 
efticiuniur.  Focas,  ctc.  »  N.  42,  Eraclius  xxvii;  al., 
decimum.  Ibid.,  nunc  agit,etc.  Al.,  huju^  quinto  et 
quarto  religiosissimi  principis  Sisebuti,  in  Hispania 
Judcei  baptizantur,  Christiani  efficiuniur.  Ib. ,  rcsi- 
duum  sextae  setatis,  etc.  AL,  residuum  sextae  setatis 
tempus  Deo  soli  est  cognitum.  Vulcanius  addit : 
Colligitur  omne  tempus  ab  exordio  mundi  usque  in 
prsesenlem  annuin  decimum  gloriosissimi  principis, 
qui  est  EracHus,  yiidccclvii.  ^d,  ut  cx  hoc  annornm 
Dumero  conslat,  sermo  esse  non  potest  de  Eraclio  ; 
sed  id  inteliigendum  de  Reccesuinlo  regc  Hiv«paniae, 
aui  in  multis  antiquis  Codicibus  hoc  loco  nominatur. 
Additum  id  certe  post  Isidori  obitum  ab  Udefonso, 
ut  puto,  qui  decimo  anno  Reccesuioti  sedem  Toleta- 
nam  obtinebat.  In  Cod.  Ottob.  352,  post  cognitumest 


porsonant.  AL,  personant  metro.  N.  18,  rex  Israel. 
AL,  regis  Israelis.  Ib.,  comparativa.  AI.,  compara' 
tive.  N,  19,  reservavit.  AL,  reseravit.  Ib.,  dirigatar. 
AL,  dirigitur.  Ib.,  cernimus.  AL,  sunt.  N.  20,  in 
Latinam  linguam.  AI.,  in  Latina  lingua.  Ib.,  can- 
ticum.  Al.,  cantiea.  Ib.,  canticorum,  eo.  AL,  can- 
tici,  eo.  N.  22,  oinnis  textus  eloquenlia.  AL  om. 
texlum  eloquenlije;  al.,  omnem  textum  t»W  elo- 
quenticB.  N.  23,  cum  threnis  ejus.  AL,  cum  threnis 
suis.  Ib.,  quadruplex.  Al.,  quadruplicem.  Ib.,  con- 
cludit.  Al.,  concludunt.  N.  24,  scriplum.  AL,  cons- 
criptum.  Ib.  ,  iisdem.  Al. ,  id  est.  Ib. ,  simite  pii- 
mo.  AL,  simili  modo.  N.  25,  et  fioes.  AL,  et  finis. 
Ib.,  orbis.  AL,  mundi;  Al.  orbesque.  ^*  27,  invi- 
cem.  AL,  pariter.  Ib. ,  quorum  nomina  sunt.  Al. 
om.  N.  28,  apocryphos.  A\. ,  apocrypha.  N.  29, 
Aman.  AL,  hoste  Aman.  Ib.,  iniquilas.  Al.,  nequitia. 


additur.  Colligitur  omnc  tempus  ab  exordio  mundi  j^N.  30,  slilus.  AL,  titulus.  N.  31,dequo.  A\.cujus 
in  pr^senlem  Reccesuinti  pnncipis  ann.  x,  qui  est  vN.  32,  hic  et  apud.  AL,  hic  liberapud.  N.  36,  Do- 


«ra  666  vDCCCLVI.  Ita  Cod.  Ottobon.  404,  sed  ad- 
dit  usque  inprassentem  generationem,  et  mox  anni 
simul  vDCCCLVIl.  Cod.  Ott.  336,  (Bra  665  anni 
vDCCCLVn.  Cod.  Ottob.  343,  aera  646,  anni 
vDCCCLUI. 

LIBER  SEXTUS. 
Cap.  I.  N.  1,  omnia.  Al.  om.  N.  3,  Veteris  Testa- 
menti...  vigintiduos,  AL,  Vetus  Testamentum  in  ri- 
ginti  duos^  aut  m  viginti  duobus,  aut  viginti  duobus^ 
omisso  in.  N.  4,  quod  esl  Numeri.  Al.,  quodest  JYu- 
merus,  N.  5,  Icx  appellatur.  AL,  legem  appellant.  N. 
6,  secundus  est.  aL,  secundus  ordo  est.  Ibid.,  quia 
sibi.  AL,  quasi.  AL,  quia,  omisso  sibi.  Ib.,  pro  bre- 
viiate.  AL,  probrevitatibus.  Num.  7,  Psaltermm.  AI. 
add.  quod  quinque  incisionibus  dividitur..  Ib.,  Para» 
lipomenon.  Octavus.  AL,  Paralipomenon,  quod  est 
cristonicon,  qui  in  duos  hbros  dividitur  apud  Graecos 


mino,  ut,  Al.,  Domini  et  reliqua.ut.  N.  37,ioitians. 
AL,  initians  Evangelium.  It).,  Judseae.  AL,  Jude. 
Ib.,  quidam.  Al.  om.  Ib.,  Christum.  Al.,  Christum 
Jesum.  N.  41,  propter  animam.  Al.,  p.  animum.  Ib., 
praedicatur.  Al.,  per  eos  prasdicatur.  Ib.,  penrident, 
quae  dicta.  A\.yprmvidentur  ea  evangelia,^u€edicta. 
Ib. ,  proii»issa  erant  impleri.  AL,  promxserant  in 
priori  tempore;  AL,  prxmiserant  in  p.  t.;  A\., 
prxmiserit  in  priori,  omisso  tempore.  ^f.  42,  revc- 
laia.  AL,  vclata.  N.  43,  eu  bene.  AL,  eu  bonum. 
Ib.,  interpretatur.  AL,  dicitur.N.  45,suas.  ALom.; 
AI.,  suas  reliquas  epistolas;  AL,  reliquas^  omis«o 
suas  epistolas.  Ib.,  seplem  AL  om.  N.  44,  scriptam. 
AL,  conscriptam.  Ib.,  suspicantur.  AL,  testaniur. 
N.  46,  caiholicse.  AL,  canonic(e;  Al.  om.  epistolas, 
qua;...  scriptx  sunt  (quod  additur  mox  posi  serip- 
scrunt  epistolas  n.  seq.).  N.  48,  constat.  Al.  om. ; 


etLatinos.  Octavus.  Id  alii addunt  post  Oc/avM*  £5- n  al.  novimus;  al.,  constabat;  al.,  affirmant.  Ib., 
dras.  Pro  quod est  cristonicon  alii  habent gui  et  chro-  "  rctinelur.  AI.,  continetur.  N.  49,  scri 


nicon.  Ib.,  fiunt  xxii.  AL,  faciunt  xxii.  N.  8,  cons- 
peclum  Domini.  AL,  consprctum  Dei.  Num.  9,  He- 
braico.  Al., //e^r^ortim.  Ib.,  quos  licct.  Al.,  ^005 
scilicet.  Ibid.,  Judapi.  Al.,  IlebrKi.  Ib.,  separcnt.  AL, 
separant;  A\.,reputant.  N.  11,  vcl  hominibus.  Al,, 
vel  ab  hominibus;  AI.,  quia  ab  hominibus.  Ib.  praj- 
nuntiatum.  AI.,  nuntiatum. 

Cap.  II.  N.  1,  traditionem.  Al.,  traditiones.  N.  2. 
Pcntaieuchum.  AL,  Pentateuchus.  N.  3,  contineatur. 
Al.,  continetur.  N.  6,  de  iEgy|)lo.  AL,  ex  JEggpto. 
Ib.,  duarum  mansionum,  etc.  AI.,  duas  mansiones 
in  eo  descriptas  continet,  N.  7,  repeiitio.  AI.,  repara- 
tio.  Ib.,  quaepriora.  AL,  qucepropria,  N.  8,  assevc- 
rant.  AL,  asserunt,  Ibid.,  populo.  A\.,victoripopulo, 
N.9,hunclibrum...Samuel.AI.,om.A'.,/m«c/f7>nm 
edidisse  creditur  Samuel^  cmisso  et  liuth.  N.  10, 
ad  Samuei,  Al.  om.  Ib.,  in  regnum.  AL,  in  regem. 
Ib.,  David  in  regem.  AL  om.  in  regem,  N.  11,  Me- 


pSlt.   AI.,  COH' 

scripsit.  Ib.,  iradilur.  AL,  creditur.  Ib.,  Apocalyp- 
sis.  AL,  Apocalypsin. 

Cap.  III.  N.  1,  a  Graeco.  AL,  a  Grasco  sermone. 
Ib.,  librorum.  AL,  librum.  Ib.,  reposiiio.  Al.,  r«K)- 
sitionem.  N.  2,  Hicrusalom.  Al.,  Hierosolymam.w.f 
iiierant.  AL,  fuerunt.  N.  3,  dcincf  ps.  Ai.,  addunt 
deinceps  Demosthenes,  quod  non  cohaeret.  Ib.,  ave- 
xit.  AL,  evexit.  N.  5,  gentiiim.  Al.  oin.  Ib.,  septoa- 
ginta  millia.  Al.,  septuaginta  duo  millia. 

Cap.  IV.  N.  1,  liic  eliam.  AL,  hinc  etiam.  Ib., 
Ilcbraica.  AL,  Ilebrcea.  Ib.,  transferre.  AL,  refer- 
re;  al.,  ferre.  Ib.,  curavit.  AL,  procuravit,  Ib.,  in 
Alexandrina.  Al.  in  Alexandria.  N.  2,  singuli,  AL 
om.  Ib.,  soparati.  AL,  separatim.  Ib.  ,  io  caeie- 
ris.  AI. .  in  veterls.  Ib.,  discreparel.  Cod.  4  Tolel. 
Qolat,  vel  acidit :  «  Sanctissiuius  Hieronymus  de  LXX 
inlerpreiibus  dicit  (forte  disserit),  et  eos  fuLsse  oegal 
divisos,  et  inulia  addidissc,  vei  ademisse  refert.» 


789 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LBGTIONES. 


790 


N.  3,  ia  Graecam.  Al.,  in  Grcecum.  N.  4,  reperil. 
Al.,  in  unum  reperit  Ib.,  cditionibus.  Al.,  om. 
N.  5,  peritus.  A\.,peritissimus.  Ib.,a  Cbristiano  inter- 
preie.  A 1. ,  Christiana  interpretatio ;  al . ,  a  Christiano 
interpretatio ;  alJ  om.  atque  utpote...  verior. 

Cap.  V.  N.  1,  Romam.  Al.,  Romce;  ita  Goihici. 
Ib.,  Lucullus,  Al.,  Lucillus.  Ib.,  Degotium  quam 
maxime.  Al.,  n.  causa  maxime;  al.,  w,  cum  causa 
maxime,  a\.^  negotium  etiam  cum  maxime.  N.  2, 
Graecas  simul.  Al.,  hinc  Grcecas.  Ib.,  de  manubiis. 
Ai.,  add.  id  est^  de  donis. 

Cap.  VI.  N.  2,  popsccuti  sunt.  Al.,  prosecuti  sunt, 

Cap.  VII.  N.  2,  Chalcenierus.  Al.,  Casssiterus.  Ib., 
ediderit.  AX.^edidit.  Ib.,  nostrum,  etc.  Al.,  nostrum 
aHena,  et  scribere.  Pro  aliena^  al.,  nullatenus, 
N.  2,  Denique.  AL,  deinde.  Ib.,  so  Al.  om.  se;  alii 
omittuntZ)«m^tt^...  fatetur.l^,  3,occurrat.  AI.,po55tY. 

Cap.  VIII.  N.  l,verba.  k\.,  verbum,  Ib.,  quam 
Latini.  Al.,  quem  L.  N.  3,  sententinm  contrectando 
secum.  Al.,  sentiendi  contractando  secum;  al.,  sen-' 
tiendo  c.  s.  N.  5,  commenla  Evangehi.  AI.,  add.  Nam 
quidquid  breviter  companitur,  commentarium  dici- 
tur;  quodvero  eleganter  exvositio  nominatur.  N.  6, 
accusantibus.  Al.,  causantihus.  N.  7,laciniosum.  Go- 
thicifCaes.  1  et  vcl.  Ed.,  lasciviosum, quod  nondispli- 
cerel.  N.  8,  scribunlur.  Al.,  scribantur  Ib.,  ct  ob 
id  libri.  Al.,  et  Ovidii  Hbri,  quod  non  ila  abhorret. 
N.  9,  ad  inslruendas.  Al.,  ad  imtruendum.  N.  10, 
Denm.AI.,  Dominum;fi\,,  Deum  Dominum.  N.  12, 
vatesprimus.  Al.,  om.  primus.N.  13,altiusse.  Al., 
acutius  se.  Ib.,  per  se.  AI.,  prce  se.  Ib.,  rerum. 
Al.,  per  rerum.  Ib.,  comparantur.  Al.,  comparant. 
N.  15,  quaesilio.  Al.  om.  N.  16,  quasi  argutum,  vei 
quasi  inventum.  A\.,quasi  argutum  inventum.  N.  17, 
missa.  Gothici  et  alii  add.  stola  enim^  sive  stoH,  mis- 
sa^velmissi:  N.  18,  dedolatis.  AL,  dolatis.  Ib., 
alloquia.  Al.,  eloquia;  al.,  colloquia. 

Cap.  IX.  N.  2,  ut  ceram  ossibus.  Al.,  ut  in  cera 
ossibus.  Ib.,  scriptura  cst.  Al.,  s.  dicitur. 

Cap.  X.  N.  1,  Memphiiicam.  Al.,  Memphiacam, 
Ib.,  dixil.  Al.,  dixerunt.  N.  2,  Ociavii.  Al.,  Octa^ 
viani.  N.  4,  Saitica...  Sai.  Al.,  Saltica,..  Salo.  N.  5, 
scripturis.  Al.,  scriptori. 

Cap.  XI.  N.  1,  charta  indigcrent.  AL,  chartulis  i. 
Ib.,  mcmbrana  primi.  Al,,  membranas  primi.  Ib., 
pergamenarum.  AL,  pergamenorum.  Ib.,  sibi. 
Al.  om.  N.  2,  hebctet.  Al.,  hebetat.  N.  3,  ut  la- 
borem...  recr^ent.  Al.  om.  N.  4,  crocalur.  AL, 
croceatur.  Ib.,  N.  5  liiteras.  AL,  in  Htteris. 

Cap.  XII.  N.  1,  f»enera.  AL,  nomina.  Ib.,  in 
omenlis  elephantinis ;  Editi  veteres,  in  momentis 
el  ephantis;  sel  Vulcanius  jamconjeceral,tn  omen- 
tis,  cum  in  omnibus  excmpLiribus  reperisset  momen' 
tis.  N.  3,  Arateis.  AL,  Areteis.  Ib.,  queis  ignes,  AL, 
quas  ignes;  al.,  qua;  signis.  Ib.,  Prusiaca.  AL,  Per- 
sica;  AL,  Pruxaica.  N.  3,  iicrebuit.  AL,  increpuit; 
al.,  increbuit. 

Cap.  XIII.  N.  1,  a  caudicibus.  AL,  a  corticibus. 
N.  2,vo!umen  legis.  AL,  volumina  l.  N.  3,  cohaerct. 
AL,add.  in  qua  antiqiii scribebant.lh.j  membrano- 
rum.  AL,  membranarum. 

Cap.  xiv.Librarios.  AL,  scriptores  Hbrorum.\b.^ 
con^tat.  Al.  om.  N.  3,  scribae.  AL,  sunt  scribendi. 
Ib.,  in  duo;  Codd.  veieres  indiade.  Ib.,  signarctur. 
AL,  significareiur.  N.  4,  ponat.  AL,  deponat. 
ib.,  ponerc.  AL,  deponere.  N.  6,  compingaulur. 
AL,  compaginantur.  N.  6,  converlanturad  inreriora. 
AL,  c.  ab  i7iferiore;R\.j  c.  ad  inferiorem.  Ib.,  vcr- 
sus  vocant.  AL,  vorsus  v. 

Cap.  XV.  N.  1,  episcopus  primus.  Al. ,  pnmum. 
omisso  episcopus.  Ib.,  po.^simus.  AL,  possemus. 
N  4,  era.  AL,  area;  si\.,aera.  N.  6,  quot,  et  qui 
dixcrint.  Al.,  quiy  et  quid  dixerunt. 

Cap.  XVI.  N.  1,  oui  corrigal.  Al.  om.  quid.  N.  5, 
scimus.  Al.  om.  lo.,  quatuor  evangelia.  AL,  qua» 
tuar  ammalia.  N.  6,  prima  Nicsena.  AI.,  prior  N» 


/l  Ib.,  damnala.  AL,  condemnata.  Ib.,  Deum  Fi- 
lium.  AL,  Dei  FiHum.  Ib.,  eadem.  AL,  esse  N.  7, 
Conslantinopoli.  Cod.  Alb.,  et  1  Yat.  Arch.,  Con" 
stantinopoHn ;  qui  accusativus  in  nominibus  urbium 
simiii  modo  alibi  occurrit.  N.  8,  episcoporum.  AL, 
add.  eodem  conveniendo.  Ib.,  Domini.  Al.,  Domini 
nostri.  N.  9,  quemdam.  AL,  quondam.  Ib.,  Chri- 
stum  Dominum.  AL,  Christum  Deum.  N.  10,  princi- 
pilcs.  A\.,  principalem.  Ib.,  plcnissime.  AL,  doc" 
tissime.  Cod.  Regiovat,  1824omiitit  Quatuor...con' 
tinentur.  Sed  in  hoc  Cod.  multa  alia  desunt.  Ib.,  ia 
hoccorpore.  AL,  in  hoc  opere.  N.  li.  Synodus,  etc. 
AL,  Synodum  autem  ex  Grasco  interpretari  comi" 
tatum  vel  ccetum ;  ita  antiquissima  exemplaria,  sub- 
inieliccto  constat,  aut  simili  auopiam  vcrbo.  N.  12, 
agebantur.  AL,  gerebantur.  Ib.,  quasi  communici- 
lium.  AL,  om.;  al.  quasiconciHum;d^.,  quasicon- 
siHum.  Ib.,  considium  consilium.  AL,  considum,  id 
est^  consiHum.  N.  13,  sicul  convcntus.  AL,  sicut  a 
6  conventu.  Ib.,  vel  concilium.  AL,  ita  et  conciHum. 
Cap.  xvu.  N.  1.  Victorius.  AL,  Victorinus.  N.  2, 
calculans.  A\.^calculatis.  N.3,  in  orbem.  AL,  in 
orbe.  Ib.,  complectaiur.  Al  ,  complectitur.  Ib.,  sine 
varietale.  AL,  in  veritate.  N.  4,  hinc  et  latcrculum 
diclum.  AL,  hinc  et  Latine  cyclum  dictum ;  aL, 
hinc  et  Latinecirculum  dictum;  al.,  hinc  et  late  cy- 
clumdictum.  Ib.,  ordinem.  AL,  or(fin^.Ib.,  habeat. 
Al.,  habeant.  N.  5  seqq.,  in  primo  cyclo  decemno- 
venali  haec  est  varictas  inler  nostram  Editionem,  et 
veiustissimum  Codicem  Toletanum.  Editio.  R.  com. 
ann.,  n  Idus  ApriL,  xx  (lunse).  Cod.,  Com.  iii  Id 
Apr.^  L.  XX.  Iia  inscriiur  L  pro  luna.  Ed.,  C,  vi 
Kal.  April.,  Jcvi.  Cod.,  B.  com-,  vi  Kal.  Ap.,  xvi. 
Ed.,  Bc.,  IX  Kal  Ap.,  xv.  Cod.,  B.  com.,  x  Kal. 
Ap.,  XVI.  Ed.,  BC.f  V  Id  Ap.tW.  Cod.,  B  com^  vii 
/a.,  etc.  Ed.,  BC,  v  Kal.  >i/).,xvii.  Cod.,  B.  com.^ 
VI.  Ed.,  £.,  XVI  Kal.  Maii,  xviii.  Cod.  £.,  xiv  ATaL 
I»  Maii,  XIII.  Ed.,  C,  ix,  Kal.  Ap.,  xvii.  Cod.,  E., 
w  n.Kal.  Ap.t  xviii.  Ed.  B£.,  xi  Id.  Apr.,  xvii.  Cod., 
jB.  com.,  II.  Id.  Apr.y  xii.  Ed.,  C.,  Non.  Apr.j  xx. 
Cod. ,  com,  II  Non.  Apr.,  xx.  Ed,,  E.,  viii  Kal.  Maii, 
xxi.  Cod.,  £.,  VIII  Kal.  Apr.j  xxi.  Secundus  cu-- 
clus  lunce.  Omnia  consentiunt,  excepto  quod  in  Eai- 
tione  est,  E  iv  Id.  Apr.  xv,  et  in  Codice  C,  iv,  etc. 
Tertiu^  cyclus  lunas.  Editio,  C.  iv,  Non.  Apr.y  xx. 
Cod.  C,  III  Non.,  etc.  Reliqua  consentiunt. 

Quartus  cyclus  lunas.  Edito  C,  iii  Id.  Apr.  xix. 
Cod.  C,  IV  Id.  Apr.f  etc.  Nulla  alia  varielas  neque 
in  hoc,  ncque  in  sequenti  cyclo.  Similes  alias  discro- 
pantias  inler  Editionem  nostram,  et  alia  exemplaria 
mss.  aut  edita  annotarenihil  juverit.  Sed  nolandum, 
quod  in  Oltob.  345,  primus  cyclus  incipit  :  Commu» 
nis  annus  ii  Id.  Apr.,  luna  xxiquem  annum  xxi  prse- 
ferendum  aliqui  putant;  et  cooseniiunt  alii  Codices. 
Palat.  283,  Regiovat.  112,  Urb.  479.  Num.  10.  Post 
c\x]M^.  A\\\,\iTmm\\x\xTii:  Aconditione  mundiusque  ad 
M  hunc  novissimum  cycli  annum  computantur  anni 
^*  vMDccccxx.  A\.^aconstitutione  mundi;  et  cyclnm 
pro  cycliannum.  Ib.,  aniiquiius  Ecclcsia.  AL,  anti- 
quitas  Ecclesias.  Ib.,  cclebrabat.  AL,  celebrabatur. 
N.  li,  Hebraeum.  AL,  Hebraicum.  Ib,,  quia  venit 
hora.  Al.,  quod  venit  hora  ejus.  N,  12,  pervigil  du- 
ciiur.  A\.,pervigilia  dicitur.  Ib.,  ac  Dei.  AL,  ac  DO' 
mini.  Ib.,  ejus.  AL,  om.  Ib.,  resurrexil.  AL,  mur- 
rcxerit.  N.  14,  expurgantes.  AL,  expurgemus.  Ib  , 
viiie.  AL  om.  lo.,  primus  mensis.  Al.  aidd.  primus 
mensis  novorum.  N.  15.  A  quarta  dccima  in.  AL,  a 
quinta  decima  usque  in.  Ib.,  nunc  tertium.  AL, 
nunc  in  tertium.  Ib.,aperuit.  AL,  apparuit.  N.  16, 
manifeslatum.  A\.,manifestum.  Ib.,  tria  s-irculi  tem- 
pora.  AL,  tertio  scecuH  tempore.  N.  17,  hoc  lU.  Al. 
om.  Ib.,  qui.  AL,  quce.  Ib.  ad  septem'scribit  Eccle- 
sias.  AL,  septem  scribit  Ecclesiis;  al.,  scripsit  pro 
scribit.  N.  19,  in  lertium  Nonas.  AL,  in  tertio  Nonas. 
Ib.,  quarta  decima.  AL,  quinta  deeima.  Ib.,  prove- 
neriU  AI.,  incurrerU.  Ib.,  proirahunt.  Al.,  pertra^ 


791 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LECTIONES. 


79S 


hunt,  N.  20,  quinta  decima.  Al.,  decima  quarta.  N. 
21,  lunas.  Al.,  lunationes.  Ib.,  laulurn.  Al.om.  Ib., 
ita.  Al.  om.  Ib.,  semper.  AI.  oin.  N.  22,  lunares.  Al., 
om.  Ib.,  cccLxxxiv.  Al.,  ccclxiv.  Ei  iu  iiifra.  Ib., 
habilabanl.  Al.,  habitant.  N.  24,  sequentis.  Al.,  se- 
quentem.  Ib.,  embolisnialis.  AL,  emholismus.  N.  25, 
pO!>tannos.  AL,  per  annos.  Ib.,  pars  assis.Al.arld.  id 
est,  duodecimhorce.  Ib.,  quarlo  anno.  AL,  quadrien- 
no.  Ib.,  bi.>sexlum  unum,  AL,  bissextilem  annum. 
N.  26,  sexiaes.  AL,  om.  al.,  sex  dies.  lo.,  in  anno. 
Al.,  in  annum  Ib.,  Kal.  Mart.  AL,  Nonas  Martia^, 
et  itainfra.  Ib.,  computaveris.  AL,  computabis.  Ib., 
iteraveris.  AL,  iterabis;  al.  om.  N.  27,  Kal.  Mart. 
AL,  Nonas  Martius.  Ib.,  pridie.  AL,  om.  Ib.,  in 
lunae  cursu.  AL,  lunce  cursui.  Ib.,  apponitur.  AL, 
apponetur.  N.  29,  revolvuniur.  AL,  rcsolvuntur. 
Ib,,  ut  lunaris.  AL,  quod  lunaris.  Ib.,  sequetur.  AL, 
asquMtur.  N.  30,  lunarem.  AL,  lunares.  N.  32,  per- 
venerit.  AL,  pervenient.  Ib.,  circuius  decemnove- 
nalis.  AL,  cycliLS  decimus  nonus.  Ib.,  viginli  novem. 
AL,  viginti  quatuor.  Ib.,  ut  decem.  AL,  ut  viginti 
novem. 

Cap.  XVIII.  N.  1,  a  sollo.  AL,  a  solido;  aL,  a  so- 
luto ;  al.,  absoluto ;  al.,  ab  absoluto.  Ib.,  nominata. 
AL,add.  vel  ex  eo  quod  soleat  fieri  in  anno.  ItaGothi- 
ci.  N.  2,  nominalur.  AL,  vocatur.  N.  4,  erat.  AL, 
est,  Ib.,  celebratur.  AL,  colebatur.  N.  5,  quse  nunc. 
AL,  qui  nunc.  Ib.,  per  figuram.  AL,  per  futuram  ; 
aL,  profuturam  obscure.  Ib.  praeHgurat.  AL,  prce- 
figuratur.  N.  6,  sive  nlanifestalio.  AL,  om.  N.  8,  naius 
Christus  pastoribus.  AL,  natus  est  Christus,  et  pas- 
toribus.  Ib.,  populis.  Ai.,  populo.  Ib.,  magisadora- 
luris .  AL,  magos  adoraturos ;  al. ,  magis  adoraturus ; 
qaod  a  sequiori  temporc  non  abhorret,  ut  futunim  in 
rus  pro  passivo  in  dus  adhibeaiur.  N.  9,  celebra- 
batur.  AL,  celebratur,  ciiUpmlo  post.  Ib.,  Grajce. 
AL,  add,  Grcece,  Latine.  N.  11,  in  psalmo.  AL,  in 
Psalterio.  Ib.,  canite.  AL,  cantate.  Ib.,  inilio.  AL, 
in  initio.  Ib.,  insigni.  AL,  insignis.  N.  12,  dedicalio. 
AL,  cedificatio;  iia  Gothici.  Ib.,  colebant.  AL,  cele- 
brabant.  N.  13,  Hierusalem.  AL,  Hierosolymam.  Ib., 
aseUum.  AL,  asello.  N.  14,  vocant.  AL,  vocat.  Ib., 
quia  tuoc  moris  est.  A].,£futa  ineo  tuncmos  est ; 
aL,  quia  in  eo  mos  est,  Ib.,  observatione.  Al.,  ob 
obserdationem.  Num.  15,  compelcntibus.  AL,  con- 
fitentibus,  Ib.,  contiteantur.  Al.jconfitentur.  N.  16, 
quod  et  hodie.  AL,  quod  hodieque;  al.,  quod  et  us- 
aue  hodie.  Ib.,  atque  initium...  declaratur.  AI.  om. 
N.  17,  Sabbaium.  AL,  sanctutnque  Sabbatum,  N. 
18,  futuri.  AL,  futuri  temporis.  N.  19,  nostri.  AL^ 
nostriJesu  Christi.  ID.,  in  resurreciionem.  AL,  in 
resurrectione.  N.  20,  quia  erat.  Ai.,  qui  erat.  Ib., 
DuUius.  AL,  illius.  Ib.,  non.  AL,  jam  non.  N.  21, 
speraret  in  fme.  Ai.,  speraret  finem. 

Cap.  XIX.  N.  2,  oriente.  AL,  occurrente.  N.  5,  col- 
*ecta.  Ai.,  collectis ;  slI.,  collectus.  Ib,,  circum  aras. 
AL,  circaaras^  N.  6,  sincinium,  AL,  sicinium;  aL, 
succinium. ib.,  classium.,AL,  p/au5Uum.  N.  8,  jres- 
ponsorios.  AL,  responsoria.  Ib.,  quodinde.  AL,  quos 
inde;B\.^quodcarme7i.^AQ/\n\m\i\^m.h\.,inlxti- 
tia.  N,  12,  est,  cum  id.  Al.  om.  cum.  Ib.,  quod  orga- 
Qum.  AL,  quod  cum  organum.  Ib.,  cum  quod.  Al. 
om.  cum,  Ib.,  a  p^allerio.  Al.  om.  a.  Ib.,  nec  mos. 
Al.  om.  nec.  N.  13,  primus.  A\.,infimus.  Gonjcciu- 
ram  Chaconis,  de  qua  in  not.,  conHrmat.  Cod.  Mu- 
tia.,ubi  \egii\XT^primus  incentoris,  secundussuccen- 
ioris,  N.  14,  contirment.  AI.,  conjlrmet.  N.  15,  vo- 
cum.  AL,  vocis,  Ib.,  caniando.  AL,  om.  Ib.,  ca- 
rum.  AL,  eorum.  Ib.,  disjunciaicontinualionis.  AL, 
distincta  continuationis;  ^\.^  distincta  continuu' 
tione;  ai.,  distincta:  continuationis.  N.  16,  coujun- 
gead^s,A\,tContingendas.  Ib.,inlerpositum.  AL,m- 
lerposita.  N.  17,  laus.  Ai.  om.  Ib.,  sunt  c:uuus.  Al., 
om.  cantus.  Ib.,  si  ergo  et  in  laudem,  el  Dci,  et 
cantatur,  tunc.  AL,  si  ergo  et  in  laudem  Dei  dicitur^ 
€t  cantatw.  N.  19,  duorum.  Al.,  duum.  Ib.,  et 


a  Hebraeum.  AL,  etverbum  Hebrasum.  N.  20,  enuntia- 

**  re.  AL,  annuntiare.  N.  21,  sacra.  AL,  sacrata.  N. 
23,  vocabuli  litlcra.  Golhici  et  alii,  vocali  littera, 
quod  praeterendum  censerem.  N.  24,  altari.  Al  ,  in 
altari;  al.,  altario;  al.,  altari.  Ib.*  nominatur.  AL, 
nominatum.  N.  26,  divioa.  AL,  Dei.  Ib.,  n.  27,  mu- 
nerum.  AL,  muneris.  N.  30,  dedicalionem.  AL 
om.  Ib.,  significare.  AI.,  significari;  al.,  consecra" 
tionem  dedicatione significari.  N.  31,  pani  et  calici. 
AL,  panis  et  calicis ;  ila  Golhici.  N.  32,  nunc  pale- 
ras.  \\.^nu7ic4nquit,pateras,  N.  34,  immolabantur. 
AL,  immolabant.  N.  36,  carerent.  AL,  his  carerent. 
Lcciio  communis  suslinelur,  quia  careo  in  Mss.  re- 
perit']r  cum  accusalivo.  N.  37,  abstinueril.  AL,  absti- 
nuerunt,  N.  38,  dum  sit.  AL,  dum  fit.  Ib.,  sanctifi- 
catur.  AL,  sacrificatur.  Ib.,  operante.  In  l*aL  281, 
supra,  est  cognominative.  N.  39,  baptismus,  et 
clirisma.  AL,  baptisma,  chrisma ;  al.,  baptismumj 
chri.$7na.  Cod.  Vat.  623  interpolatus  :  communiOy 

B  baptismus,  chrisma,  corpuSj  et  castera^quce  ob  id  «o- 
cramenta  dicuntur,  elc.  Ib.,  sanguis.  Quae.  AL, 
sanguis  Christi.  Quas.  N.  40,  sub  tegumento.  AL, 
sub  tegumentum.  N.41,eumdem.AI.,eorumd«m.N. 
42,  dispenseniur.  A\,,dispensetur.  Ib.,quiquondam. 
AL,  qu(B  quondam,  Ib.,  visibilibus.  AL,  vmbiliter, 
Ib.,  disposiiionem.  AL,  dispensationem.  N.  43,  in 
mclius.  AI.  om.  Ib.,  \ong(i  aliud.  AL,  longe  aliter. 
N.  44,  tinctione.  AL,  intinctione.  N.  45,  co^omina- 
tione.  AL,  cognation£.  N.  47,  baplismus  datur.  AL, 
baptismum  datur.  1  b. ,  per  congruens. . .  conireclabile, 
et  visibile...super  quod.AL,  per  congruentem...  con» 
trectabilem,  visibtlem...  super  quem;a\.,  contrecta- 
bilem  rem  visibile,  N.  48,  sauctum.  AI.  o.n.  Ib.,  et 
anitnus,  AL,  animay  omisso  et,  N.  49,  eas.AL,  eos. 
Ib.,utcaro.  A\,,etcaro.  N.  51,inbaptismo.  AL,  tn 
baptismum.  Ib.,  perunclionemsanctiticatiospiriius. 
AL,  per  tinctionem,  sanctificatio  spiritualis.  Ib., 

^  de  pristina  disciplina.  AL,  ad  pristinam  disciplinam. 

C  N.  52,  spiritualiter.  AL,  spiritaliter.  Ib.,  in  ipsa 
bapiismi.  AL^  in  baptismo.  Ib.,  actus  esl.  Al,  om. 
Ib.,  merfjinTiur.  AI.,  merguntur.  N.  53,  scribuntur. 
AL,  describitur.  N.  54,  super.  AL,  per.  Ib.,  reco- 
gnoscens.  AL,  se  cognoscens.  Ib.,  quiescit.  AL, 
requievit.  N.  55,  mihi.  AL,  mihi  Dominus.  N.  56, 
exorcismus.  AL,  in  exorcismum.  Ib.,  cum  peccato. 
AL,  subp.;  al.,  in  p.  N.  57,CoIIatio.  AL,  cognitio. 
N.  58,  Triniiatis,  eiuniialem  Ecclesiae.  AL,  Trinita- 
tis,  et  unitatis,  et  unitatem  Ecclesias.  N.  59,  in  pu- 
blico.  AL,  iti  publicum.  Ih.,  repulatur.  AL,  com- 
putatur.  Ib.,  qui  in  carcere.  AI.,  quia  in  c;  aL, 
cum  in  c.  N.  60,  sed  hoc  singularibus.  AL,  sed  in 
hoc  s.;  al.,  sed  hoc  in  s.  N.  62,  id.  etiam.  AL,  ita 
etiam.  Ib.,  paralyticum.  AL,  claudum.  Ib.,  sani- 
tati.  AL,  sanitate.  N.  63,  et  uiique  ex  Israelis  di-^ 
plina.  Ut  utique  Israelis  discipiinam.  Ib.,  ler  die. 
AL,   ter  in  die.   Ih.,  personarum,  Al.    om.  Ib., 

wk  oraiione.  AL,  add.  orntione  debemus.  N.  65,  p.ird- 

^  monia.  A\.^parcimonice.  ib.,ie'}nnum.  A\.Jejunium. 
Ib.,  existuiit.  AL,  existant.  N.  66,  sive  iristilia. 
AL,  om.  Ib.,  resciudat.  AL,  rescindit.  N.  67,  siatu- 
lorum.  AL,  istorum.  Forte  statorum.  N.  69,  de- 
cimi.  Al.,  decimi  memis.  N.71,  puniieniia.  AL,  pu- 
nientia.  Ib.,  punial.  AI.,  punit.  Ib.,  evadii.  AL, 
evadet.  N.  72,  in  simitiiudinem.  AL,  in  similitu- 
dine.  Ib.,  purgatio.  AL,  om.  N.  74,  nam  sicut.;. 
re^redimur.  AL,  om.  N.  75,  interpretalur.  AL,  om. 
N.  77,  sibi.  AI.  om.  N.  79,  humiUticandi.  AL, 
humiliandi.  Jb.,  incubarc.  AL,  incurbare.  Ib., 
moeroribus.  AL,  erroribus.  N.  80,  exomologescs... 
peccatorum  a^iuniur.  Al.,  exomologesis  p...  agitur. 
Ib.,  indicunlur.  AL,  dicuntur;  AL,  inde  dicuntur; 
al.,  quce  indicuntur.  Ib.,  Dominum.  AL,  Deum. 
N.  81,  nunc  jam  utrumque.  Al.,  nunc  jam  distat 
vulgo  utrunujue.  AL,  iia  omisso  ;am.  Ib.,  designa- 
tione.  AI.,  significatione,  Ib.,  dicaotur.  AL,  indi- 
cantur.  Ib.,  nuoc.  AL,   om.   N.  82,  fiebant.  Aati- 


793 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LEGTIONBS. 


794 


quissimus  Codex  Toletanas   alia  addit,  quae  inter 
fragmeala  ia  appendice  exhibiia  suat. 

LIBER  SEPTIMIJS 

Cap,  I.  N.  2,  velint.  Al.,  uellent,  N.  3,  opprimi- 
tur.  Al.,  premitur.  N.  6,  in  L^tinum.  Al.,  om.  Ib., 
quasi  Uoi  timor.  A\,yquasi  «p<S6c^  tinior»  Ib.,  sit  limori. 
Ai.,  sit  timor,  N.  7,  in  psalmo.  Al.,  in  psalmis. 
N.  8,  ordinaiione.  AI.,  ordine»  N.  9,  quinlum.  Al., 
quintum  nomen,  Ibid.,  siipra  coelos.  AU,  supra 
omnes  coelos,  N.  10,  qui  esl.  Deus.  Ai.,  qui  est 
Deuf.  Deus,  II).,  est,  hoc  esi.  A'.,  est,  et  ob  hoc 
est,  Ib.,  cssentiae  nomen.  Al.,  essentiale  nomen* 
N.  11,  raiiiabiiia.  Al.,  commutabHia,  h\,,  incommu-' 
tabilia,  N.  13,  in  communi  eloquio.  AI.  inconloquio, 
aut  in  colloquio,  Ib.,  essonlia.  Ai.,  essentice*  N.  15, 
ponitur,  etc.  Al.,  poniturlod  He,  id  est,  duabus  la^ 
gucB  duplicata  pro  qualitate  ineffabile,  etc.  Ib., 
ideo.  Ai.  om.  N.  18,  item  omnipotcns...  imperium. 
Al.  om.  N.  19,  incommiUabilis,  aeternus.  Al.,  in^ 
consummabilis,  cetemus,  N.  19,  mortalitas.  Ai., 
mortalis,N,  23.  manifosiationem.  A\,,majestatem, 
Ib.  Joanoes  in  Epistoia  sua  dicit.  A\,i  Dominus  in 
Evangelio  dixit.  Ai.,  Dominus  in  EvangeliOy  etJoan- 
nes  in  Epistola  sua  dicit,  N.  24,  timor,  moeror.  Ail., 
dolory  moeror,  Al.,  timor,  memoria,  N.  25,  zelare. 
Al.,  zelari,  Ib.  nostro  usu.  Al.,  de  nostro  usu,  N.  27, 
esse  potesl.  Al.,  e,  quispotest,  Ib.,  sed  quod  habet. 
AL,  $ed  quce  habet,  Ib.,omnia  unus  esl.  Ai.,  omnia 
unum  esse.S.  28,  quidem  bonum.  Al. ,  quidam  b,^ 
f orie  quiddam,  Ib.,summum.  Al.,  summum  bonuyn. 
N.33,Deo«Ai.,  abeo.  N.  35,  proefficientiis.Al.,pro 
ef/iciendis,  Ib.,  causarum.Ai.,(;au5/5.Ib.,spectat.Al., 
exspectat,  N.  36,  et  obliviscens.  Al.,  est  obliviscens. 
N.  38,  reperietur.  Al.,  reperitur,  Ib.,in  futurura.Al., 
in  futuro.  N.  39.  Deura.  Ai.,  inDeo,  Ib.,  translate, 
A\,,translative;  ai.,  tranlata,  Ib.,  amictus  ejus.  Al. 
om.  ejus,  Ibid.,  ad  locum.  Al.add.  ad  locummanet. 

Cap.  II.  N.  3,  spiritualis.  Al.,  spiritalis;  et  sic 

alibi.  Ib.,  sicut  dicitur  in  Actibus  apostolorura  col- 

leclL  A\.,sicut  in  Actibus  collecti ;  al.  sicut  in  Acti" 

hus  apostolorum   ascribitur  coHecti,  N.   4,  dum 

Jesus.  Al.,  dum  dicitur  Jesus,  N.  8,  vocabisnomea 

ejus  Jesum.  Ai.,  vocabis  n.  e.  Salvator ;  al.,  vocabi^ 

tur  n.  e.  Jesus,  id  esty  Salvator,  Ib.,  populum  suura. 

Al.  add.,  a  peccatis  eorum.  N.  10,  Deus  Dominus. 

AL,  Dominus,  et  Deus,  N.  11,  unicam.  AL,  unitam. 

N.  13,  vocatur.  Ai.,  vocatus,  Ib.,  adoptionem  gra- 

liae.  AL,  per  adoptionis  gratiam,  N.  14,  omousios. 

Al..   omousion,  Ib.,  appeliatur.  Al.,  appellatus.  N. 

15,  inveniatur.  Ai.,  invenitur.  Ib.,  m  assertione. 

AL,  inseiTnone.  N.  16,  etimago ejus.  AL,  et  imago^ 

sme  ejus.  N.  18,   haberaus.  Al.,  habebimus.  N.  19, 

verbum  ejus.  AL,  verbum  Dei.  N.  20,  Paler.  AL  om. 

N.  21.  promisit.  AL,  promittit,  Ib.,  imago  dicitur. 

Al.,  imago  Dei,  omisso  dicitur,  N.  22,  similitudine. 

AL,  similitudinem.N.  25,  re\e\ei,A\,,  revelat,  Ib., 

Pater,  et  Spintus.  AI.,  Pater  et  Filius,  et  Spiritus. 

Ib.,  etlumen.  Al.  om.  N.  26,  spleudor  autem.  AL, 

splendor  Deus,  Ib.,  reserat.  AL,  referat.  Ib.,  iliu- 

minalor.  Oriens.  AL,  illuminat  omnes.  Oriens.  N. 

27,  fons.  AL,  ortum  fert.  Ib.,  nos.  AL  om.  N.  28, 

rerura.  AL,  rerumomnium.lh.,  sitienles.  Al.,5t7i^»- 

iem.lb.,  suscipiet.  AL,  suscepit.  N.  30,  sicut  et  de 

eo.  AL.  sicut  ipse  quoque  de  eo.  N.  32,  idem.  AL, 

ideo.  N.  34.  legiiur.  Al.,  dicitur,  I»>.,  magni  con- 

sihi.  Ai.  om.  N.  36,  obtulil.  Ai.,  tulit.  N.  37,  intel- 

ligatur.  AL,  intelligat.N.  38,  ad  Deum.  AL,  ad  Do- 

minum,  Ib.,  in^redimur.  A\,,ingredimus.  N.  39,  id 

est.  AL  om.  N.  42,  ovis,  AL,  et  ovis.  Ita  infra  et 

aries,  etc.  N.  43,  idem  et.  AL  om.  N    44,  propter 

quod.AL,97iod,o>nisso  prop/dr.  Ib.,  resurreciionem. 

AL,  resurrectionem  suam.  Ib.,  nec  rairum.  Al.,  ni- 

mirum.  Ib.,    descendisse.    Al.,  descendere.  N.  45, 

cum  sii.  AL,  dum  sit.  Ib.,   hominis   Filius.  AL, 

Filius    Dei,    hominis  Filius.  N.   46,    Scripturis 

A\.,  Seripturis,  sanctis.  Ib.,  Deif.  AL  oa).  Ib.,  de 


H  seipso.  Al.  de  ipso.  Ib.,  dixii,  AL,  dicii.  N.  48,  Dci 
Filio  AL,  ora.  Dei,  N.  49,  hinc  esl,  quod  scribitur. 
AL,  hinc  Scriptura.  Ib  ,  nostrae.  AL,  nostra. 

Cap.  III.  N.  1,  eorura.  AL,  ejus.  N.  2,  Spirilus. 
AL,  Spiritus  sanctus,  Ib.,  id,  AL,  om.  Ib.,  refer- 
tur,  et  spirans  utique.  AL,  refertur,  spirans  utique; 
al.,  referturspirans,  et  spirans  utique  ;aL,  refertur 
spiratus,  et  spirans  uiique,  Ib.,  spiriiusest.  A[.,om. 
Ib.,  proprio.  AL,  proprie.  Ib.,  dicilur.  Al.  om. 
N.  3,  non  semper  secunduraiil,  quod.  AL,  Tion  se^ 
cundum  quod,  Ib.,  roforiur  ad  aliquid,  sed  secun- 
dum  id,  quod  aliquam.  Al.,  refertur  aliquid  secun- 
dum  id  quod  aliquam;  al.,  refertur  ad  aliquid,  sed 
secundum  id,  quod  ad  aliquam.  Ib.,  signilicar.  AL 
add.  signi/icat,  intelLigitur.  N.  7,  Trinilalis.  AL, 
Divinitatis.  Ib.,  indesmenter.  AL,  indeficienter. 
N.  9,  quos.  Al.,  quod,  N.  10,  Graece.  Al.  om.  la 
Codice  vetuslissirao  Toletano  aota  est  ad  hunc  locura  : 
Non  naturaliter  apparuerunt,  sed  per  subjectam 

B  creaturam  /igurate.  N.  10,  Graece.  AL  qm.  N.  13, 
unita.  Al.  um7a^t5.  Ib.,  quique.  A\,,recipientes  qui- 
que,  N.  14,  ideo.  AI.,  in  Deo,  Ib.,  intelligunt.  AL, 
ita  agunt,  N.  16,  serapiterne.  AL,  semptterncB  sa- 
lutis.  N.  n,  impertit.  AL,  impartit.  N.  20,  sipientia. 
A\.,sapientia:.N.  21,Evangelii.  A\.,  Evangeliorum. 
Ib.  hoc  idera  ita.  AL, /wc id^n/irfem. Ib.,  JosuChrisii. 
AL,  om.  N.  22,  declaretur,  elc.  AL,  declararetur. 
Unde  et  Dominus :  Estote,inquit,prudentes  sicut  ser^ 
pentes,  et  simplices,  elc.  N.  25,  ignibis  mos  est. 
AL,  ignis  mos  est.  N.  28,  Spiriuis.  AL,  Spiritus 
sancti.  N.  30,  abeo.  AL,  a  Deo.  Ib.,  et  nece^senon 
habetis.  AL,  et  non  necesse  liabetis. 

Cap.  IV,  N.  1 ,  appellata.  A\,,appellatur.  N.  4,appel- 

latur  Ingenitus, etc.AL, a/ipe^/a/ur.  Unigenitus Filius 

solusde  Patre  est  natus  Spiritus  sanctusde  Paire, 

Cap.  V.  N.  1,  dicuniur.  AL,  ora.;  al.,  dicitur,  Ib., 

Melachira.  Al.,  Malaoth,  Ib.,  nuntient.  AL,  nun- 

r  tiant.  N.  3,  significent.  AL,  significet.  Ib.,  sacra. 

^  AL,ora.  N.  4,  imerprctando  exsequemur.  Al.,  inter- 
pretatione  exsequimur.  N.  6,  Laiina.  Al.  om.  Ib., 
qui  vero.  Al.  add.,  qui  vero  annuntiant,  Ib.,  prin- 
ceps.  A\.^  principatus.  Ib.,  interpretaiur.  AL,  nun- 
cupatur.  N.  7,  testaiur.  AL,  testatus  est,  Ib.,  et 
ecce.  AL,  ora.,  et;  al.,  ora.,  ecce.  Ib.,  cnrre,  et.  AL, 
om.j  et  Ib.,  habitabitur.  AL,  habitatur,  N.  8,  ho- 
minidicerel.  AL,  homini  dicerent.  N.  9.  privatisAI., 
sub  privatis.  N.  10,  Gabriel,  etc.  Alii  priraum 
exhibenl,  Michael  interpretatur,  etc.  Ib.,  manife- 
statur.  AL,  manifestabitur.  N.  11,  venit  ad  Mariam. 
AL,  miititur  ad  Mariam.  N.  12,  interpretatur.  AL, 
vertitur.  Ib.,  valet  facere,  quod.  AL,  valet  quod, 
Ib.,  praevaleL  AL,  potest.  N.  14,  visura  restituit. 
AL,  visura  ei  r.;  AL,  v,  ejus  r,  N.  16,  ordines.  AL, 
ordinationes.  N.  19,  angelica.  AL,  angelicce.  Ib., 
per  quae.  AL,  per  quos,  N.  18,  raaligni.  Ai.,  magni, 
Ib.,  mundo.  AL,  modo,  N.  19,  et  decies  raiilies.  AL, 

Q  om.,mi7/2&5.N.  21,  disponii.  A\,,decemit,  vel  dispo- 
nit.  N.  22,  etipsi,  Al.,  et  ipsce.  Ib.,  subliraiora.  AL, 
sublimiorum,  Ib.,  hoc  est.  AL,  om.  N.  24,  nulii. 
AL,  nuUi  alii.  Ib.,  coram  eo.  Al.,  coram  Deo. 
N.  25,  quoniaraSeraphirii.  AL,  q.  Cherubim,  N.  26, 
ordine.  AL,  ordines.  N.  2«$,  quae  proraeruisse  eos. 
AL,  quia  meruisse  eos,  N.  29,  prsesini,  A\,^prassunt, 
N.  30,  in  perseverantia.  Al.,  ora.  in.  Ib.,  et  post 
coeli  creationem.  Ai.  om.  N.  31,  oslendeas.  AL,  os- 
iendentes.  Ib.,  in  Dei  araore.  AL,  mundi  amore ; 
forte,  mundo  amore,  N.  32,  quod  vero  faciera.  AL, 

{'aciem  vero,  om'\s$o  quod.  Ib.,  pedes  Dei.  AL,  ora.  Deu 
b., lesiimpnio.  AL,  testimonia, N.  33,  de fabrica.  AL, 
fabricam,  Ib.,  factasunt.  A\.,facta  d£/.Ib.,claraaat. 
AL,  clamat.  Ib.,Triaitatis  ia  uaadivinitate  dcmons- 
traut.  AL,  Trinitas  unum  divihiiaiis  monsirat. 
Cap.  VI.  N.  2,  spirituali.  AL,  speciali,  Ib.,  pcr- 
sequemur.  AL,  peisequimur,  Ib.,  attigimus.  AL, 
attingimus.  Ib.,  posuimas.  AL,  ponimus.  N.  3,  com- 
muteolur.  ALf  comput$rUur.  N.  6,  £va  ia  vitam,  et 


795 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LE0TI0NE8. 


796 


calamitatem  appellatam.  Al  «  Eua  vita,  ei  calamitas 
appellata^&\,  om.  vitamj  et,  N,  9^  ex  mortuis,  Al., 
a  moi^tuis,  Ib.,  suscitarct.  Al.,  resuscitaret,  N.  10, 
invocandi.  Al.,  vocandi,  Ib.,  ct  similitudine.  Al., 
etin  similitudinem.  N.  12,  Jerixaium.  AI.,  derivati- 
vum,  N.  12,  enim  eum.  Al.,  enim  cum,  Ib.,  praete- 
riisse.  AI.,  pertransisse-  N.  16,  quod.  AI.,  eo  qiiod, 
Id.,  et  prophetae.  Al.  om.  Ib.,  el  populus.  AI.,  et 
populi,  Ib.,  Chrislus.  A'.,  add.  Christus  secundum 
carnem,  Ib.,  nomen.  Al.,  nomen  ejus,  N.  17,  cali- 
dus.  Al.,  callidus.  Ib.,  et  ipsc.  Al.,  quia  ipse.  N. 
18,  ex  eo.  AL,  ex  ea.  N.  21,  progemti.  Al.,  pro^ 
pagati,  N.  25,   ipse.  Al.  on.  N.  28,  nommis.  Al., 
nomen.  N.  29,  immutata.  Al.,  immutati.  Ih.,  Al^ra- 
h&m.  AL,  ad  Abraham.  Ib.,  cx  e«.  AL,  ex  eo,  N. 
30,  iEgypiia.  Al.  om.  Ib.,  complexui...  ad  Saram. 
AI.  om.N.  31,thymiama.  AL,  thymiama  interpreta- 
iur,  N.  33,  rufce,   AL,  scUicet  rufa:.  Ib.,lquaiido 
enim.  Al.,  quoniam  enim,  N,  34,  atque  idoo.  AL, 
atque  idem,  N.  35,  accepit.  AL,  accepit,  N.  38,  os 
hians.  AL,  oriens,  N.  39,  et  commutans.  AL,  com^ 
mota,  N.  40,  secundinarum,  divisionis.  AL,  secun- 
darum,  diversoris;  9\.,  secundarum^divisoresj  inde 
Phares ;  al.,  membranula sccundarumy  divisionis,  id 
est^  Phares,  N.  42,  recto.  AL,  recte  dolens,  N.  43  ; 
nomen  est.  AL,  nomen  est  dignitatis^  non  hominis. 
Ib.,  sic  enim.  AL,  sicut  enim,  Ib.,  dcnudans.  AL, 
denegans,^.iij^S^n\n.K.\,ySignumejus,Cessitenim, 
et  defecit,  N.  45,  pelllceum.  AL,  pelliciorum,  Ib., 
inc^{)iie.  X\.Jncapifedenique.  N.  46,  acIoptavit.AL, 
adoptavit  /ilium,U,  SO.praefiguratum.  AL,  vocatum, 
N.  51,  in  figiira.  A\,,  figuram.  N.  52,  Oihoniel.  AL, 
Gothoniel,  N.  54,  quali  pra^sagio.  AL,  quasipra^sa- 
qio.  Ib.,  nominis.  Al.  om.  N.   56,  hostibus.  AL, 
nostibus  earum;  al.,  h.  eorum.  N.  57,  in  consolatio- 
nem  suaro.  AL,  in  consolatione  sua,  N.  59,  esset. 
AL,  essent,  Ib.,  postremo,  etc.  AL,  postea  gratia 
Dei  foeeunda,  omisso  est.  N.  60,  sacerdotii.  AL,  sa-- 
ceraotis,  N.  61,  pOf>ulo.  A\.,testamento.^.  62,  mu- 
lum.  AL,  mutuum.  Ib.,  insulae.  AL,  in  sole,  N.  63, 
accepit.  Al.,  accepit  nomen,}^,  64,  fortismanuuti- 
qaeqmR,  A\.  t  fortissimumuii(jue  quia  ;B\,ffortimanu 
utique  auia;  al.,  manu  fortts  interpretatur  utique 
quia ;  al.,  om.  uiique,  Ib.^  deqoa  prsedixcraL  AL,  de 
quodixerat.  N.65,  trinomius.AL,fn7m5  nominibus, 
N.  67,  placalus.  AL,  placatum,  N.  73,  Dei.  AL, 
Deum;  al.,  Domini,  N.  74,  onustus.  jAL,  honestus, 
N.  76,  judicatio.  A\,,judicatio  Domini,  N.77,  meum. 
A\,,mecum,  vel  hymnum;  al . ,  novum  pro  meum,  N. 
78,  san^^uinem.  AL,  sanguine.  Ib.,  prseeipitata.  AL, 
pracipitatas,  N.  79,  ipse  vel  esL  AL,  ipse  vero  est, 
Ib.,   consolans.  AL,  consulens,  N.  80,  lagunculae 
angustae,  sive.  AL,  nabunculasangusta;,  sive  sanctas, 
sive,  Ib.,  per  somnium.  AL,  pro  somnio.  Ib.,  ses- 
sio.  AL,  cessio,  Ib.,  agnitione.  AL,  cognitione,  N. 
81,  ro,  magister.  AL,  robur  magister^ 

Cap.  VII.  N.  1,  quid.  AL,  quomodo.  Ib.,  ex  causis 
propriis.  AL,  ex  causa  propHa,  Ib  ,  princpps.  AL, 
principaius.  N.  2,  propier  Israel.  AL,  propier  Isras' 
litas,  N.  3,  riserat.  AL,  rint.  Ib.,  admirans.  AL, 
admiratus.  N.  4,  et  Josias.  AL,  et  Ozias,  N.  5,  deee- 
lierit, A\.,decepit.  N.6,l)ominum.AI., Dommum  facie 
ad  faciem.M.l,  Filius.  AL,  Filius  sivevidensFilium, 
N.  8,  auditio.  AL,  auditio  Dei,  N.  9,  dixit  cnim.  AL, 
sic  enim  dixit.  Ib.,  anibigens.  AL,  ambiens.  Ib., 
vir  meus.  AL,  maritus  meus,  N.  10,  Jud.is.  AL,  hida. 
N.  11,  /c  quippc...morces.  AL,  om.  Ib.,  mandrago- 
ris.  k\,^mandragoras,  N.  12,  habiiavit.  AL,  habitabit, 
N.  13,deconversionc.Ai.,decont;er5a/ione.N.14,dum 
eum.AL,cttfn^t<ni.lb.,se.Al.om.N.16,excevmoIogia. 
AI.om.ex.N.17,aIium,AL,a/tum/{/tMm.Ib.,t^hiancca. 
ALom.  lb.,abscondiiorun»  reperlorem.  A\,,abscondi- 
tor  repertorum ;  9L\,,absconditumrepertorum.}i,  18, 
debct.AL,  deberet,  Ib.,  Phaancca.AL,  om.lb.,libera- 
ni,A\.,W}eraret;9}.,ip8eltberaret.^*\9tde\irK,A\., 
dexteroft^  sieiDf.  Ib.,appeUatar.Al.t  inierpretatwr. 


A  Cap  Viii.  N.  1,  gentilitas  vates  appellat.  A1.,  gen" 
tiles  vates  appellant,  Ib.,  prae^piciebant.  AL,  pro^ 
spiciebant;  al.,  prcesciebant,  Ib.,  myslerio.  Al., 
ministerio,  N.  2,  super  solium.  AL,  super  thronum. 
N.  3,  in  fulurum.  AL,  in  futuris,  N.  5,  forlis  Domi- 
ni.  AL,  fortis  Dominus.  N.  6,  accepit.  AU,  suscepit. 
N.  7,  Salvalorem  enim.  AL,  Salvator  est  enim.  Ib.,  . 
praedicat.  AL,  prasdicauit ; 9\. ,  prasdicant,  N.8,  con- 
stilui.  AL,  ecce  constitui.  N.  9,  visiones.  Al.,  Dei  vi' 
siones,  Ib.,  sigoa  quaedam.  AL,  singulaet  quaedam, 
AL,  sinjula  qucedam.  Yera  lectio  videtur  ;^to,^uae 
ei^ant  notae  smgulariae  ct  compendiariae,  dictae  pri- 
murn  singula,  inde  singlay  postremo  sigla.  Ib.,  pa- 
ncm.  AL,panf5.  N.  10,  salvans,  dum.  A\.^  salvam 
interpretatur^  dum.H.  11,  resonaLAL,  resonatur. 
N.  13,  gemons.  Al.,^erm^;t.  Ib.,evangelizantis,  ete. 
A\.,evangelizantis pacem,  et  annuntiantis  bona.  N. 
14,  Domini.  AL,  Domino.  Ib.  noXvztia.  Al.  om.  N.  45, 
quo  do  AI.,   de  quo.    Ib.,  quis  est...  scnlentias? 

B  Al.  om.  N.  16,  specula.  AL,  speculum,  Ib.,  ad 
prophetam.  AL,  ad  prophetas;  aL,  ad  profectum. 
Ib.,  domui  Israel.  AL,  om.  N.  17,  famulus.  Al., 
servus.  Ib.,  videt.  Al  ,  videtur.  Ib.,  ministerio. 
AL,  mysterio,  N.  19,  ipse  estet  Amaiki.  AL,  ipsum 
puerum  Amathi ;  al.,  ipsum  Amatki.  Ib.,  v  rbum 
Dei.  AL,  verbum  Domini.  Ib.,  verum  est.  AL,  ve- 
ritasest;  al.,  veritatis  est,  Ib.,  ipsum  pucrum  Ama- 
thi  vocitatuii.  AL,  ipsum  Amathi  vocatum,  N.  20, 
momoria.  AL,  memor,  Ib.,populi  sui.  AL,  populum 
suum;  al.^populo  suo,  N.  21,  regressionis.  AL, 
regionis.  N.  23,  futurorum.  AL,  futuri,  Ib.,  ilH  po- 
pulo  rcdeunti.  AL,  illius populo  redeunti,  AL,  ilHus 
populi  redeuntis.  Ib.,  ad  patriam.  AL,  ad  patriam 
suam.  N.  24,  gratia  Dei.  Al.  add.  interpretatur,  N. 

26,  quae  palus  Domini.  AL,  qui  populus  Domini.  N. 

27,  fraterejus.  AL,  fratermeus,  Ib.,  Ethan...  asceo- 
sus.  Al.  om.;  al.,  accensus  pro  ascensus,  N.  29, 

p  eorum.  AL,add.  Emam  robustus;d\.yEthanrobustus. 

**  Ib.,  confitcns.  AL,  eonfidens;  al.,  con/itens  Domino. 
N.  30,  memorari.  AL,  memoriale ;  al.,  memorare ; 
al.  omitt.,  ob  hoc,  sui  sancti,  N.  31,  Baptisla.  Al. 
om.  Ib.,  per  quod  gratia  miiiislratur.  Al.  om.  N.  34, 
in  coelo.  AL,  in  ccelum,  N.  35,  in  puerum.  AL, 
supra  puerum,  Ib.,  Sauliim.  AL,  apud  Saulum,  N. 
38,  Dominum.  AL,  Deum,  N.  39,  Deum.  AL,  Domt- 
num.  N.  40,  neque  illa.  AL,  neque  ulla.  Ib.,  Daniel 
hoc  pneditus.  AL,  Daniel  prasdictus,  N.  41,  inve- 
niinus.  AL,  legimus.lh.^Spivxiw.AL^sanctoSmritu, 
Ib.,  propbetare  coepii.  Codex  antiquissimus  Toleta- 
nus  addit  :  c  lovcnilur  siquidcm  spiritus  propbelis 
in  Anna  saccrdote  pro  Christo  dixisse  :  Expedit 
unum  moriy  quam  ut  tota  gens  pereat.  El  in  uxore 
Pilati  :  Multa  passa  sum  hac  nocte  pro  viro,  Licel 
in  alia  comparolur  parte,  id  est,  in  diaboli  astutiis, 
ut  Christum  subtraheret  a  mortis  patibulo.  • 
Cap.  IX.  N.  2,  petram,  elc.  Al.  add.  petramaedi' 

f^  ficabo  Ecclesiam  meam,  N.  4,  Syra.  AL,  in  Syra, 
Ib.,  Jona.  AL,  Jona  Hebraice.  Ib.^dicitur.  AL,  aici- 
tur  Barjona,  N.  5,  filius  Joannis.  AL,  filio  Jcan' 
nis.  N.  6,  constat.  Al.  om.  Ib.,  Simonem.  AL,  St- 
nion,  Ib.,  obediens.  AL,  audiens.  N.  7,  Hebraico. 
Al.,  Hebrceo,  Ib.,  istud.  AL,  illud,  N.  9,  et  Sau- 
luni.  AL,  et  Paulum.  N.  10,  Sanclorum.  AI.  adiL 
data  est  gratia,  Ib.,  ipso.  AL,  isti.  N.  11,  gratj». 
AL,  gratia,  Ib.,  Hebraeam.  AL,  Hebraicam.  N.  13, 
ascensionem.  AL,  passionem,  N.  15,  exprimitur. 
AL,  exponitur,  N.  16,  lanipaJarum.  AL,  iampadth' 
rum.  N.  17,  ex  publieanis.  AL,  ex  eis,  N.  18,  Evaa- 
gilista.  AL,  Evangelio,  N.  19,  appcllatur.  AL,  vaeo' 
tur.  Ib.,  Evangelista.  AL,  Evangelio.  N.  20,  ia 
con  lemnationem.  AL,  tn  condemnatione,  Ib.,  pre- 
tium  quo...  ab  eis.  Al.  om.;  al.,  pretium  quod. 
N.  23,  praedicationem  Evangelii.  AL,  per  pnBdica^ 
tionem  Evangelium  ;aL  om.,  eoquod...  post  atios. 
N.  S4,  velfiltus  cunsolationis.  AI.,  vel consolatioms. 
Gap.  X.  N.  S,  Dai  mei.  Al.,  Domini  md;  sL,  Shi 


797 


AD  8.  laDORI  KTYMOLOGIAS  VARIANTES  LECTIONE&. 


7^8 


Damini  mei.  N.  4,  quia  dolas...  non  fuit.  Al.  om. 
N.  5,  donatus.  Al.,  dominatus,  N.  6,  eo  quod  sit  a|| 
morte  resuscilati^s.  Al.  om.  Ib.,  pelliceus  gloriosus. 
AL,  peiliceus,  vel  gloriosus,  Ib,  clara  elymologia. 
Al.  om.  N.  7,  investigalor.  Al.,  inuestigatus,  Ibid., 
annuiitiasset.  Al.,  annuntiaret,  N.  8,  consilium.  Al., 
concilium,  Ib.,  justi.  Al.,  add.,  vos  videritis,  N.  9, 
quia  dum...  feril.  Al.  om.  Ib.,maneatoris.  AL,  mal- 
leatorio,  Ib.,  utraque.  Al.,  utrique, 

Cap.  XI.  N.  2,  quod  vero.  Al.,  quia  vero.  Ib., 
noi)  tcstes.  Al.,  nos  non  testes.  Ib.,  possemus.  AL, 
possumus  dicere,  Ib.,  quse  pro.  AL,  (juibuspro.  N.  4, 
tempore  existerent.  AL,  tempus  extsteret,  Ib.,  po- 
i\xer\xnl,  Al.f  potuissent. 

Cap.  XII.  N.  1 ,  Cleros,  et  clericos  hmc  apellalos 
credimus.  Al.  om.  credimu^ ;  aiii  exhibent,  Cleros 
(pro  clerus)  et  clericus  hinc  apellatur,  Ib.,  dicitur. 
A\,,  Latine  dicitur.  N.  2.  Dominum  partem.  AL, 
Domini  patrem.  N.  4,  metropolitis.  AL,  metropolita- 
nis,  N.  5,Graeca  lingua.  AL,  Latina  lingua,  Ib.,8um-  n 
mus  patrum.  AL,  summus  pater,  N.  6,  Graeco  voca-^ 
bulo,  quod  sit  summus.  AL,  Graace  dicitur  summus, 
Ib.,  vocati.  A\,yVOcantur  ;A\.y  om.,  metropolitani  a 
mensura  civitatum  vocati.  Cod.  Alb.  Metropolita- 
nus,,,vocatur,  N.  7,  el  doctrinje.  AL,  et  doctrince^  et 
potestati.   Ib.,  totius  proviocije.  AL,  m  tota  pro- 
vinda.  Ib.,  ipsis.  AL,  ivsis  episcopis.  N.  8,  potesta- 
tis.  Al.,  potestatum,  N.  9,   patrum  princeps.  AL, 
princeps  patrum.  N.  10,  a  mensura  civitatum.  AL, 
om.  N.  il,  ductum.  AL,  dictum.  Ib.  Graece.  Al.  om. 
N.  14,  saeerdos  et  pontifex.  AL,  sacerdos,  velponti" 
fex.  N.  15,vates...  appellatus.  A\,y  vates.,.appeUatos, 
N.  17,  a  sanctiicando.  AL,  a  sacrificando,  N.  18, 
per  sestum.  AL,  pro  oistu,  N.  20,  non  modo  pro  aetate. 
AJ.,  non  autem  pro  astate.  Ib..  presbyteri.  AL,  pre^ 
sbyteres,  Ibid.,  nominantur.  AL,  vocantur,  Ib.,  di- 
gnitatis  cst,  hoc  aetaiis.  Al.,  dignitatis  est,  non  asta- 
tis. Alii  id  afferunt  n.  seq.  post  demonstrat.  N.  21, 
quod  solis.  AL,  quod  solum,  N.  22,  minist<'ria.  Al.,!^ 
mysteria.  Ib.,  diaconi.  AL,  diacones;  al.,  hypodia- 
cones.  It).,  mysteiii.  AL,  ministerii.  N.  23,  hypo- 
diaconi.  AL,  hvpodiacones.  Ib.,  lovilarum.  Al.  add. 
^ttt  in  Esdra  Nathinan  (AL,  Nathanasiy  aut  Natanei) 
appellantur.id  est,  in  humilitate  Domino  servientes. 
Ohlationes.  N.  25,  annutient.  AL,  annuntiant,  Ibid., 
erit.  AL,  erat.  N.  28,  nec  concenlor.  AL,  nec  cantor^ 
nee  concentor ;  al.,  nec  cantor  nec  succentor,  N. 
30,  omnem...  mundum.  AL,  om.  N.  31,  Exorcisiae 
ex  Graeco.  Caesenas  1 ,  Exorcistce,  qui  in  Esdra  aucto- 
res  templi  dicuntur  servorum  Salomonis  filii,  ex 
Grxco,  Ib.,  adjurantes.  AL,  arf/ura/ore^.  Ib.,energu- 
menos.  A\.,catechumenos.  N.  32,  janitores.  Al.,add. 
qui  in  Esdra  custodes  templi  dicuntur  servorum 
Salomonis  filii.  Sed  notai  Yulcanius  haec  in  ms.  Codice 
non  reperiri.  N.  33,  tabentes.  AL,  tenentes, 
Cap.  XIII.  N.  5,  itidem.  Al.,  idem, 
Cap.xiv.  N. I,deducitur.AL,dt«/Mr.N.  2,  oppro--. 
brio.AI.,o6oppro^rtttm.N.4,universalecatholiconvo-U 
caitil,A\,,universalem  catholicon  vocavit,  N.5,vivens. 
AL,  recie  vivens.lS.  7,percepit.AL,recepiY.  lb.,dici- 
iUT, Al.yinterpretatur,  N.  8,  qui  posl.  AL,  quia  post. 
Ib.,  competeutes  vocaii.  AL,  competens  vocatur. 

LIBER  OCTAVUS. 
Cap.  I.  N.  \, y ocei.  A^.yConvocet.^S.  2,mundo.AL 
Bidd.iSivequod  unitate  cunctos  conjungitcredentes, 
N.  3,  ealhoiica.  AL,  in  catholicam.  N.  5,  iongitudine. 
AL,  longitudine  posita.  N.  7,  congregatio.  AL,  /a- 
tinecongregatio.  Ib.,  et  Ecclesia.AL,  et  de  Ecclesia, 
Cap.  II.  N.  1,  a  putando.  Al.,  a  disputando,  N.  2, 
videaiur.  AL,  virfefta/ur.  Ib.,  religo,  sicut  eligo.  AL, 
religiOf  sicut  eligio,  N.  4,  valemus  AL,  valeamus, 
Ib.,  tiat,  quod.  AL,  fiat  id  quod.  Ib.,  inde  est  dictum. 
AL,  inde  estf,  ductum,  N.  5,  e  contrario.  AL,  can- 
^rartiim.  Ifo.,  tuturam  gloriam.  AL,  futura  gaudia. 
Ib.,  non  sperat.  AU,  non  superat,  N.  6,  duos.  AL, 
duo;  al.,  ftoi.  Ib.,  illiget.  Al.,  liget;t\.f  Hgmi. 


Cap.  III.  N.  1,  molias  sibi.  AL,  melius  illi.  N.  2, 
sive  ad  suscipienda.  Al.  om.  Ib.,  aliquis.  AL,  ali' 
qui.  Ib.,  indaxerit.  AL,  induxerint,  N.  3,  etiamsi. 
AL,  si  etiam.  N.  4,  a  sequendo.  AL,  a  sectando.  Ib., 
quod  tenendo.  AL,  quem  tenendo.  N.  5,  animorum 
vocatum.  AL,  animorum  vocata  ;  al.,  animorum  no- 
men  accepit,  Ib.,  dissdio.  AL,  discidio.  N.  6,  su- 
perinstiiuta.  AL,  .sup^r^^a^u/a ;  B.\.yinsuper  tnstituta, 
Ib.,  asciscant.  AL,  asciscunt,  N.  7,  supcrstantium. 
AL,  superstantiam.  Ib.,  oportuit.  AL,  oportet. 

Cap.  IV.  N.  1  el  2,  Jiidaeiconfessores...  errores  re- 
linquant.  Alii  hsec  omittunt.  N.  3,  observationum. 
AL  add.  suarum,  num.  4,  libros  legis.  AL,  libros 
Moysi,  Hoc  loco  in  muUis  Codicibus  inseritur :  Indi- 
culus  Hieronymi  de  hxeresibus  Judasorum.  Prima :  Ef- 
nei  dicunt,  clc. ,  et  supellectilem  lavant.  Explicit  m- 
diculus  Hieronymi,  Item  undesupra  Isidori,  Num.6, 
£>seni.  AL,  Efnei.  Iia  passim  ejusmodi  nomina  alio, 
aique  alio  modo  efferuntur,  quod  semel  notasse  suf- 
ficial.  N.  8,  gloriafitur.  AL,  glorientur.  Ib.,  conju- 
giis.AL,  f?07i;M^i^tt5.N.8,8eparant.AI.,  separent.lb.y 
pars.AL,  «enara/to.  N.9,  eustodiunt.AI.,  eustodiant. 
Cap.  v.  N.  2,  voluisset,  Lucanus  Codex  addit  : 
c  Ilic  in  temporc  Neronis  fuit,  et  in  anno  23  post 
crucem  Christi  mortnus  cst.   >   Hi  dicunt.  Ib.,  scd 
a  viriute.  AL,  sed  sola  virtute;  ai.  :  Hi  creaturam 
non  a  Deo,  sedab  angelis  factam  asserunt.  ItaCodex 
Episcopii  Pistoriensis,  in  quo  exstat  eolleclio  caoo- 
num,  et  in  tioe  calalogus  haereiicorum  ex  Isidoro,  a 
V.  c.  Zaccario  collatus.  N.  3,  mago.  AL  om.,  al., 
magno.  Ib.,  esse.  Al.  om.  Ib.,  asseruit.  AL,  assO' 
runt.  N.  4,  appellati.  AL,  vocati,  Ib.,  abnegavit. 
Al.,   abnegant.  N.   5,  cuni   Stephano.    AL,    cum 
sancto  Stephano,  Ib.,  a  Petro.  AL,  a  Petro  diaco* 
nus,  Ib.,  uxorem.  Al.  add.  dixerat,  Ib.,  commih- 
tarcntur.  AL,  mutarentur.  Ib  ,  habes.  AL,  hahes 
bonum.  Ib.,  quia  odisti.  AL, ^uod  odisti,  N.  6,  ap- 
pellare.AL, app«//an.  Ib.,voIuerunt.  AL,  voluerunt: 
qui.  Ib.,  Deum.  AL,  Deum  creasse.  N.  8,  observant. 
AL,  observantes.  In  voiuptate  carnis.  Al.,  camis  in 
voluptate,  Ib.,  Milienarii.  AL,  Miliasti;  kL,  Milio' 
stas,  N.  11,  Platonic».  AL,  Platonis ;  al.,  Ptatoni' 
co.  Ib.,  asseruit.  AL,  asserunt,  Et  sic  alibiin  plura- 
11.  N.  12,  Apellitae,  auorum  Apelles.  AL,  AppeUita^ 
au^tor  Apelles.  Ib.,  legis,  etlsraelis.  AL  legis  Israel. 
Ib.,  affirmans  dixit.  AL,  affirmans  auctor  Apelles, 
qui   dixit,    Ib.,   sed   hominem.    AL,  om.  N.  13, 
qui.  AI.  quia.  N.  14,  quod  Adse  imitealttr.   AL, 
quia  Adas  imitantur,  Ib.  orant.  AL,  erant.  N.  15, 
quoniam  Cain.  AL,  quia  Cain,  N.  20,  asseniit,  AL, 
asserunt,  N.  21,  creationis.  AL,  Creatoris.  N.  28, 
appcllali.  AL,  vocati.  N.  27,   Maximilla.  AL,  add. 
Maximilla  fuerunt,  Ib.,  adventum  Spirilus.  AL,  ad- 
ventum  Det,  et  Spiritus^tl,  30,  eam  comparavit.  AL, 
deam  comparavit.  Ib.,  et  deam.  Pal.  281,  pro  var. 
lect.,  Ideam,  N.31 , Hic  dua^.  Al. ,  hic  Manes  duas,  Ib., 
manarc.  AL,  etnanare,  Ib.,  respnunl.  AL,  respuit. 
Ib.,  recipiuni.  AL,  recepit;  al.  recipit:  al.,  add.  Ano- 
miani/d€StLatinesineleaedicuntur,N.  ^3  t^ienchx- 
tae  ab  Hicracha  auctore.  A\.,Heraclietas  HeracHo  auc- 
tore;  al.,  Heraclitas  Heraclio  auctore.  N.  34,  a  No- 
vatiano.  Al.,  a  Novato,  Ib.,  sac^rdotaiem.  AL,  pon- 
tipcalem,  Ib.,  suscipere.  AL,  recipere,  N.  36,  profe- 
clum.  AL,  provectum;  AL,  prophetam.  Ib.,  vinim. 
AL,  verum,  Ib.,  compellali.  AL,  appeltati,  Ib.,  in- 
vehiiur.  AL,  invenitur.  N.  39,  Spiriium  sanctum.  Al. 
om.  sanctum,  N.  40,  ab  Origcne.  AL,  Ori^enf, omisso 
ah.  Ib.,ad  terras  diversa.  AL,a(i  terras  divisa;  al.,  ad 
terras  lapsas  divisa.  N.  41 ,  Noetiani.  AL,  Moetani. 
Ib  ,  Noeio,   al.   Noetio.  Ib.,   dieebat.   AL,  diee^ 
bant.  Ib.,  dicunt.  AL,  aiunt.  N.  43,  Dominus.  AL, 
Dominus  dicens,  N.  46,contra)icunt.AL,ooA/ra(2u;/t 
sunt,  Ib.,  fuisse.  AL  om.  N.  47,  Grsece.  Ai.  om. 
Ib.,  sic.  AL  om.  N.  49,  ma  a.  Al.,  malum ;  aL, 
male,  N.  51,  nuncnoatk  AL,  appellati,  N.  53  siHit. 
Ai.,  sint.  N»  55,  SarcbBi».  AI.,  ^nma;  ^al.,  Syrmio; 


799 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARUNTES  LECTIONBS. 


SOft 


al.,  Syrmh.  Ib.,  orli.  Al.,  exorti.  Ib.,  Constanlii 
perseculione.  Ai.,  Constantio  persequente.  Ib.,  cor- 
recli.  Al.,  correpti,  Ib.,  delcgerunl.  AI.,  elegerunt. 
Ib.,  rccepil.  Al.,  recipit,  Ih.,  post  fletum  negaiio- 
nis.  AI.,  (lentem  post  negationem,  Ib.,  ad  Ecclesiae 
communione.  AI.  om.  Ecciesice,  N.  56.  Jovinianistae 
a  Joviniano.  Al.,  Jovianistce  a  Joviano.  Ib.,  epulan- 
tfs  esse.  AI.  om.  esse.  N.  57,  filios.  Al.  om.  N.  58, 
exorti.  AI.,  exorti,  qui.  Ib.,  opinanlur.  Ai.,  arbitran- 
tur.  N.  59,  atque  in  novissimo.  Al.,  alque  in  noviS' 
simum.  A\.,  atque  in  novissimo  die.  N.  61,  dicti 

3uod.  AI.  om.,  dicti;  al.  om.,  quod.  Ib.,  observan- 
um.  AI.,  celebrandum.  N.  64,  sejunctim.  AI.,  se^ 
junctum.  N.  65,  negavil.  AI.,  negabat.  Ib.,  exisiere. 
AI.,  assistere.  N.  66,siue  capite.  Al.  adil.  sine  capite, 
quem  sequuntur  fueretici.  Ib.,  reperitur.  Al.,  inveni- 
tur.  N.  67,  naiuram  asserunt.  AL,  dicunt  naiuram; 
N.  68,  loquenlis.  Al.,  loquentem,  Ib.,  astruunt.  AL, 
asserunt.  N.  69,  cx  quibus  alii£.  AI.,^j;  quibusalii; 
et  sic  infra  alii  pro  alice.  Ib.,Chrisii  da  Patre  nativi- 
tati  initium.  AI.,  Christi  divinitati  de  Patre  initium. 
Ib.,  liberationem  omnium.  AI.,  l.  hominum.  Ib., 
descensione.  AI.,  descensionem,  Ib.,  credunt.  AL, 
non  credunt.  Ib.,  aliee  animam  imagiuem  Dei  nc- 
gant.  AL  om.  N.  70,  conscripta.  AL,  scripta. 

Cap.  VI.  N.  5,  mos  enim.  Gothici,  mores  enim.  N.  8, 
et  Poecilen  Sioam.  Al.  om.  Ib.,  ex  qua.  AL,  quo, 
umisso  ex.  N.  9,  furalus  fuerit.  Golhici  et  alii  /um- 
verit.^S.  10,  amant  quoque.  AL,  anima^n  quoque. 
AL,  animum  quoque.  Ib.,  affectani.  AL,  esse  affe- 
ctant ;  al.,  esse  negant,  affectant.  N.  li,  academia. 
AL,  et  academia.  Ib.,  sic  tamcn.  AL,  sic  tam.  Ib.,  et 
sensibus  capi,  et  ratione  (omprehenii.  Goihici  Tole- 
tani,  et  sensibuspie  traditione  compreliendi ;  al.,  et 
sensus penetratione  comprehendi.  N.  13,esse...  Mor- 
ta!em.  AL  om.  es.se.  N.  14,  cum  uxore.  AL,  cum 
uxoribus.  Ib.,  agendum.  AL,  agendum  esse.  N.  15, 
quia  se.  AL,  quasi.  Ib.,  volutas.  AL,  volvtantem. 
Ib.,  asseruit.  AL,  asserens.  N.  16,  asseruit.  AL,  as- 
serunt.  N.  17,  gymnasium  enim.  AL,  gymno  enim. 
N.  18,  in  scriptis.  AL,  in  Scripturis.  (b.,  ut  Dio- 
nysius  Stoicus.  Al.  om.  N.  i9,  commeantcm.  AL, 
commanentem.  Ib.,  ut  Maro.  AL,  ut  Varro.  N.  20, 
judicem  asserunt.  AL,  t.  dixerunt.  Ib.,  ex  aiomis. 
Al.  om.  ex.  N.  21,  gubernet.  AL,  gubemat.  Ib.,  qui 
cum  esl.  AL,  quicunque  est.  Ib.,  cnm  exii,  emori- 
mur.  AL,  cum  exiit,  et  moritur.  N.  22,  trinitas  homi- 
nis.  Al.^trinilas  nominis,  id  est,  paradisus,  et  terra, 
et  infemus ;  et  apud  Valentinum,  etc.  Vide  notas  ad 
hunc  locum.  N.  23,  rcstiiutio.  AL,  resurrectio.  Ib., 
de  una.  AL,  de  vana.  Ib.,  idem  retractatus  impli- 
cantur.  AL,  idem  retractatus  implicatur.  Alii  men- 
dosi  hoc  loco  sunt. 

Cap.  VII.  N.  1,  unde  sint  dicti,  sic  ait.  AL,  inde 
sunt  dictiy  sicut  ait,  Ib.,  commenti  sibi  uiriusque. 
Ai.,  commentissiiHutrisque.H.3,  connecterent.  AL, 
connectereniur.lb.,\)OQebaini.  A\.,ponentibus.^.  5, 
tragici.  AL,  tragosdi.  N.  6,  comici.  AL,  coma^di.  Ib., 
hisiorias.  AL,  historiam.  N.  7,  vetabatur.  Al.,  vita^ 
batur.  Ib.,  nec  cujuslibet.  AL,  nec  cuilibet.  N.  8, 
referta.  Al.  om. ;  al.,  plena  ^voreferta.  Ib.,  nomen 
tractum.  AL,  nomen  dictum,  Ib.,  per  vinolenliam. 
AL,  prce  vinolentia;  al.,  pras  violentia.  Ib.,  dicun- 
lur.  AL,  distribuere  dicuntur.  N.  10,  transducat.  AL, 
transducant.  N.  11,  sunldicendi,unus,eic.Ai.,me(it- 
cendi,unum...aliumdramaticum...tertiummistum. 

C.  VIII.  N.l,  Dcus.  AL,Z)euw.N.  3,cujus.  A\.,ejuS' 
que.  N.5,  conscripta.  AL,  scripta,  Ib.,  a  civiute  Cu- 
mis.  AL,  a  civitate  Cumas;  vide  not.  N.  7,  omnium 
AL,  omnia.  Ib.,  comprobantur.  AL,  comprobatur. 

Cap.  IX,  N.  1,  Zoroastes.  AL,  Zoroastres.  AL, 
exstitit  Zoroastes,  Ib.,  Bactriauorum.AL,  Bo^/mno- 
rum  exstitit,  N.  3,  evocationes.  A\,,et  invocationes. 
N.  6,  scripsit.  AL,  scribit,  N.  7,  de  inferni  abditis. 
AL,  de  infemi  adytis.  Ib.,  praesenlaret.  AI.,  prai' 
itaret.  Ib.,  phantasmaticam  iUusionem  Satanae  fal- 


B  lacia  factam.  AL,  vhantasmatica  illusione  Satance 
^  fallaciam  factam.ri.  9,  vioentia.  AL,  virulentia.  N. 
1 1  ,nccromantii.  AL ,  necromantici.  Ib  ,  praecantationi- 
bus.  AL,  percantationibus.  Ibid.,  suscitandos.  AL, 
sciscitandos.  Ibid.,  amirc  damone^  sanguinem.  AL, 
animare  dcemones  sanguineum.  Ib.,dicunl.  AL,  di- 
ci7ttr.Ib.,aquamiscetur.  AL,  aquas  miscetur ,  N.  12, 
ibiquo  ab  eis  aiiqua  audire,  Al.  om.  N.  13,  a  Porsi^. 
AL,  a  Persis  dicitur.  Gothici,  a  Persis  fertur.  Vide 
noi.  ad  hunclocum.  Ib.,  pyromantiam.  Al.,add.  dic- 
tamconstat,  N.  14,  asbimulant.  AL,  simulant.  N.  15, 
artem  verbis.  AL,  rem  verbis.i^\im.  17,  horarum.  AL, 
orarum;  al.,  ararum.  Ib.,  iaspeciores.  Al  ,  inspecta- 
tores.  Ib.jpraedicunt.  AL,  proedicant*  N.  18,  homini- 
bus.  AL,  homines.  Ib.,  et  auspices.  AL,  et  arusvi- 
ces.  N.  19,  et  linguae.  AL,  et  linguas.  N.  21,  dictL 
AL,  dictce.  N.  23,  hominum.  AL  om.  Ib.,  et  even- 
tus.  AL,  et  eventa.  Ib.,  praedicere.  Al.,  prasdicare. 
N.  24,  se  habeant.  AL,  se  habeat.  N.  25,  qui  Evaa- 
D  gelio.  AL,  qui  in  Evangelio.  N.  26.  Chri^to  edito.  Go- 
thici,  Christo  edita,  fortasse  artis  scientia.  N.  27,  di- 
verso  fato.  AL,  diverso  facto;  al.,  diverso  fatu,  AL, 
diverso  factum.  N.  29,  praedicunt.  AL,  proedicant. 
N.  30,  condemnat,  sive.  AL,  condemnat,  et  refutat, 
sive.  Ib.,  ligandis.  AL,  alligandis.  N.  31,repudian- 
da.  AL,  respuenda.N.32^  primi.  AL,  prtmum.N.  33, 
praestriogat.  A\.,perstringat.  N.  34,  Tagos.  AL,  Sa- 
aes,  aut  alio  modo,  sed  mendose.  Ib.,  ex  oris.  Al.»  ex 
horis;  al.,  exortus ;  al.,  ex  aris ;  al.,  exoris.  N.  35, 
Uetrusca.  AL,  Tusca. 

Cap.  XI.  N.  3,  nuncupantur.  AL,  nuncupabantur, 
N.  4,  non  debent.  AL,  nondeberclh,,  hL  Al  ,  eos, 
N.  5,  conlaminationes.  AL,  contaminationem. 

Cap.  XII.  N.  2,  apud  Papiios.  AL,  apud  Paphum^ 
Ibid.,  apud  Delphos,  Gothici  et  alii,  apud  Delos,  N. 
3,  quarumdam  adinventiones  artium  cultum.  AL,  guo- 
rutndam  et  inveniiones  artium  cultu,  N.  4,  persua- 
dentibus  daemonibus.  AL,  persuadentes  hominibus; 
C  al.,  persuadentibus  hominibus,  Ib.,  constat.  Al.  om. 
N.  5,  receptis.  AL,  receptos ;  al.,  receptas.  Ib.,  co- 
lendos.  AL,  colendi;  al.,  colendis,  quod  pro  faturo 
in  rus,  culturist  ab  Isidoro  alienum  non  arbitror. 
Cod.  1  Tolet.,  colendis  exhibet.  N.  6,  honorem. 
AL,  honore.  N.  7,  sermo  sit  in  Hebneis.  AL,  sermc 
sit  et  non  Ilebra^us;^^.^  estipro  sit,  Ib.,  Selem.  AL, 
Semel ;  al.,  Ismael,  N.  9,  in  arce.  Gothici,  in  are; 
forte,  in  area.N.  12,  oblatam.  AL,  oblatum,  N.  13, 
aequeapudnos.  AL,  quodapudnos;ii\.,  ea  qaasapud 
nos,  N.  14,  circa  idolum.  AL,  circa  omneidolum  ;al., 
omnem  pro  omne.  Ib.,  Latini.  AL,  Latine.  N.  15, 
daemonas.  AL,  dxmones.  Ib.,  scios.  AL,  prmscios. 
N.  17,  permissi  sunt.  AL,  perpessi  sunt;  tL\.,versi- 
stunt.  Ib.,  hi  sunt...  diabolus  est.  Al.  om.  N.  18, 
vel  quod.  AL,  quod  veL  Ib.,  erimina,  in  qnae.  Al. 
om.  in;  al.  omiitunt  a  verbis  quia  quietus  usquead 
die  ac  nocte.  N.  19,  in  Latinum.  AL,  Latine,  Ib. 
f%  contraire  nititur.  AL,  contrarie  nititur.  Num.  21, 
"  diniicabit.  Goihici,dmica^i/Mr.N.22,DcumChristum. 
AL,  Dominum  Christum,  N.  23,  primus  rex.  AL  om. 
primus.  N.  24,  fuii  MoabcognomeutoBaaL  A\,,fuit 
dictum  a  cognomento  Baal,  omisso  Moab,  N.  25,  in 
numen.  AL,  in  nomine.  N.  26,  musc^t  vocatur.  ALm. 
interpretatur.  Ib.,  Belial,  AL  add.  Belial  sinejugo, 
Belial  Hebraice  Bel  dicitur,idolum  Ninivitarum,  Lu- 
canus  codex,  qui  plura  in  hoc  oap.  omittit,  alia  addit, 
sic  supplet:  Belia  interpretatur  casca  angustia^  sive 
'ccecum  lumen^  vel  filius  prcevaricationis,  Ita  etiam 
Cod.  Alb.  N.  28,  adjicit.  AL,  adducit,  N.  29,  dede- 
coris.  Grial,  decoris;  scd  alii  Editi  dedecoris,  et  ita 
rei»critur  in  Gothicis. 

N.  30,  a  satu.  AL,  a  statu,  Ib.,  satio.  AL,  statio. 
N.  31,  revolvit,  vel  eo  qood.  AL,  revolvit,  vel  quod 
eo,  N.  32,  dicunl.  AL,  gentiles  dicunU  N.  33,  in  ali- 
quibus.  AL,  in  aliquot,  Ib.,gentile8.  Gothici,  apud 
gentiles.  N.  34,  a  juvaodo  dictus.  AL,  a;ttvaiufo;  in 
Creta  fuit  insula,  omisso  dictus,  Ib.,  Japiter  quasi. 


801 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LECTIONES. 


m 


Al.,  Jupiter  dictus  quasi,  Ib.,  incestus.  Al.,  ince- 
stor.  N.  35,  aquilae proptcr  quod puerum.  Al.,  aquilce, 
Ganyincdem  quod  puerum.  Ib.,  quia...  quia...  A)., 
quoa,,.  quod,..  N.  36,  sed  plane.  Al.,  sed  plana.,.  N. 
37,  vel  cceli,  vel  mensium.  Al.,  vel  coeli  mensium. 
N.  38,  aquas  mundi  praedicaDt.  Al.,  aquarummundi 
pra^dicant  Deum.  N.  40,  Homerus.  AL,  poeta  Ho~ 
inerus.  N.  41,  sed  quasi...  extendique  potesl.  Luca- 
nus  Codex,  his  omissis,  tantum  habct:  eiapudLem- 
nos  fuisse  deus  testatur.  N.  42.  Pluton.  Al.,  Pluto, 
Ib.,  vel  Ditis  paier.  A\.,vel  Dis  pater.  Ib.  receptorem 
moriium.  AI.,  receptorem  orceum.  N.  43,  pingilur. 
Dicunl.  k\,,pingitur^  et  apud  Nexso  (sic)  fuisse  te* 
statur.  Dicunt.  Num.  44,  vileam.  Al.,  vj^^eaw.  Ib., 
dat.  Al.,  dans.  Ib.  XtSeiv,  quod.  At.  add.  :  id  est,  ab 
hac  dmo/u/tone.  N.  45,  Mercurium  scrmonem  inter- 
pretantur.  Al.,  Mercuriussermointerpretatur.Cod.i 
Vat.  Arch.,  Mercurium  sermonem  interpretave- 
runt.  Ib.,  quasi  medius.  AL,  quasi  medicus.  N.  47, 
hunc  furli.  Al.  om.  hunc.  N.  48,  indicebantur.  Al., 
inducebantur.  N.  49,Trismegistus,  idest,  tcr  maxi- 
mus.  AL,  Trimegistus,  termaximus;  ai.,  Trismegi- 
stus  t.  m.  N.  50,  ut  sit  Mars  maris  ars.  AL,  ut  sit 
MarSf  quasi  mas;  al.,  ut  sit  Mars  mas.  Ib.,  sinl. 
AL,  sunt.  N.  61,  hunc  et  adulterum.  AL,  unde  et 
adulterum.^.  52, apudlhracas.  AL,  apud  Grascos; 
sed  male,  et  Vulcanius  supervacua  haec  verba  puta- 
bat.  N.  53,  non  fecil.  AL.  bellum  non  fecit.  N.  54, 
orialur.  AL,  oritur.  N.  54,  nascaiur.  Pythium.  AL,  na^- 
citur.  Apollo  autemapudDelosessedicitur.Pythium. 
N.  55,  ob  iosigue.  AL,o6  hoc  insigne.  N.  66,  germa- 
nam.  AL,  sororem.  Ib.,  virginem  volunt.  Al.jvirgi" 
nem  eam  volunt,  Ib.,  ambo  sagittas  habere  tingun- 
lur.  AL,  ambos  sagittas  habere  fingunt.  Ib.,  quod 
ipsa.  Al.  om.  ipsa.  Ib.,  emittant.  AL,  emiltunt. 
Ib.,Dianam  autemvocatamquasiDuanam.AL,  Diana 
autem  vocata  quasi  Duana.  N.  57,  asseverant. 
AL,  asserunt.  Ib.,  Triviam  quod  iribus  fingatur  fi- 
guris.  AL,  Triviam  eo  quod  tribus  fungatur  figuris. 
N.  58,  Latoniae  fueril.  AL,  Latonis  fuerit;  aL,  La- 
toncefuerit.  N.60,  Proserpuiam.  AL,  Dicunt  et  Pro- 
«erpinam.N.  61,  ei  GdWh.  A\.,etGallo.  N.  62,  vere 
aperitur.  AL,  verno  aperitur.  Ib.,  significari.  AL, 
significare.\!\.  63,  vehi  dicitur.  AL,  vehiturdicitur. 
Ib.,  in  aere.  AL,  in  aera.  Ib.,  volubilis.  AL,  wo- 
bilis.  Ib.,  esse  terrae.  Ai.,  om.  terra^.  N.  64,  osten- 
dit.  AL,  ostendunt;  aL,  ostenditur.  Ib.,  quas  insi- 
gnilas.  AL,  ^uasi  insignitas.  Ib.,  consiai.  AL,  cons- 
tare.  N.  65,  m  eo.  Al.,  tn  ea.  Ib. ,  reperiri.  A\.^reperire. 
N.  66,  praecipitur.  AL,  prascipitantur.  Ib.,  in  coleu- 
dis  agris.  AL,  in  colendo  agros.  N.  67 ,  absumat. 
Al.,  assumat.  N.  68,  nulla  vides.  AL,  nuda  vides. 
N.  69,  el  quod.  AL,  eo  auod.  Ib.,  porlas  malrum 
natis,  et  naturas  pandat  nuoeniium  maritis.  AL,  por^ 
tasmatrumnatorum  pandat  n.  m, ;  al.,  p.  matrum 
naturas  p,  n.  m. ;  al.,  portasmatronarum  pandat,  et 
naturasnubentium  maritis;  al.,  portas matrum  na- 
torum  pandaty  id  est,  nubentium  maritis.  Isidorus 
fortasse  scripsit :  Portas  naturarumnatis  pandat^  et 
nubentium  maritis.  N.  70,quod  commitaconcordat ; 
unde.  Goihici,  cordat  pro  concordat;  al.,  quod  mista 
concordat.  Unde;ii\.j  quod  commista  corda  tundit. 
Unde.  Ib.,  descendil.  AL  add. ^quceapud  Janumfuit. 
N.  71,  Minervam  vocalam,  quasi  deam.  AL,  Minerva 
vocaia,quasi  dea.  N.73,  comprobat.AL,  improbat. 
N.  76,  sine  vi.  AL,  sine  viro.  N.  77,  fingunt  Saiurnum. 
A\.,finguntJovemSaturno.  lb.,Coelo.  AL,  Coslio.  Ib., 
in  mare.  AL,  in  mari.  Ib.,  el  quoi.  AL.  atque;  al., 
atqueeo.  Ib.,  ex  spuma.  Al.,  ea  spuma.  Ib.,  maris. 
Ai.,  om.  Ib.,  quia  coilus.  AL,  quod  coitus.  N.  79, 
nam  quod.  Al.  om.  quod.  Ib.,  crealur.  Lucanus 
Cod.  add.,  hcec  apudpavos  (sic)  fuisse  dicitur.  N.  80, 
vocatum.  AL,  vocatam.  N.  81,  ex  universali.  AL,  ex 
universa,  N.  83,  et  agitata.  AL,  et  agitur;  uterque 
Codex  Tolet.  ita  :  est  aqit  ventibus.  N.  85,  et  iiltera. 
AL,  una  littera.  N. 86,  Algyptus.  AL,  /Egyptius;  aL, 


H  Mgyptii.  Ib.,  instar.  AL,  ad  instar.  Ib.,  colebat. 
A\.,colebant.  Ib.,  in  Memphi.  AL,  in  Memphis.  Ib., 
hujus  capitis.  AL,  hujus  Apidis.  Ib.,  Juda^i.  AL, 
videri.  N.  87,  velut.  AL,  vel.  Ib.,  quod  voce.  Al., 
quod  a  voce.  Ib. ,  dabant.  Lucanus  Codd.  add.  :  Hi 
apud  Laiinos  fuisse  dicuntur.  Apud  Mauros  Juba 
deus  fuit,  apud  Romanos  Quirinus  adorabatur.^S.  88, 
geniales  lecii.  AL,  genitaies  lecti,  N.  89,  g<^niilium. 
AL,  gentium.  Ib.,  sic  habent.  AL,  sic  habentur,  Ib., 
adorentur.  AL,  adorent,  N.  90,  nolumus.  AL,  volu- 
mus.  Ib.,  possemus.  AL,  possumus.  N.  91 ,  locutus 
esl.  AL,  locutus  est  Deus.  Ib.,  hoc  est...  omnia.  AL, 
om.  N.  92,  neentis  irajicilur.  AL,  neentis  trahitur. 
N.  93,  dicunt.  Al.  om.  N.  94,  ih  quoslibet  ineur- 
rens.  It?i  Gothici,  el  vetcres  lilditi.  Grialius  ediderat, 
in  quolibetincurrens.  Ib.,  separant.  A\.^separatur. 
N.  95,  afiectus.  AL,  e/fectus.  N.  96,  numina.  AL, 
nomina.  Ib.,  quas  et  Nymphas.  AL,  quasi  et  Nym- 
^phas.  N.  97,  camporum  Hamadryades, foniium iNaia- 
Bdes,  maris  Nereides.  A'.,  fontium  Hamadriades , 
camporum  Naiades,  etc.  Goihici,  ramporum  Maides, 
maris  Naides.  N.  98,  quod  aer  Junooi  depuletur. 
AL,  quod  aerium  deputetur.  Ib.,  quasi  hi^t^tt^^  al., 
quos  heroas.  Ib. ,  aerios.  AL,  aereos.  N.  99,  dice- 
baut.  AL,  dixerunt.  Ih.,  in  penetralibus.  AL,  in 
penetrabilibus.  Ib.,  qui  vocabantur;  Al. ,  quomodo 
vocabantur.  N.  100,  appellantur.  AL,  appellatos. 
N.  103,  n\e  Invi.  AL,  sive  Inivi.  Ib.,  ab  incumbendo. 
AL,  ab  incubando.  Ib.,  quos  daemoncs.  Al. ,  quas 
dasmones.  N.  104,  incedas.  Nonnulii  addunt  :  Hunc 
alii  satyrum  vocant.  In  Caisenatc  2  :  Explicit  liber 
X.  Incipit  liber  \i. 

LIBER  NONUS. 

Cap.  I.   N.  1,   exorta.  AL,  orta.  Ib.,  quae  He- 

brsea.  Al.  quas  Hebraica.  Ib.,  vocatur.  Al. ,  vocaba' 

tur.  N.  2,  quae  per  lioguam.  AL,  quod  per  linguam, 

N.  3,  Hebrsea.  AL,  hebraica.  Ib.,  si  quam.  AL,  dum 

Csi  quam.  N.  5,  Atiica,  videlicet  Atheniensis,  qua  usi 
sunt.  AL,  Attica^qua  videlicet  Athenienses  usi  sunt. 
Ib.,  et  Sicuii.  AL,  et  Syri;  al.,  et  Siri;  al.,  et  Per- 
sce.  Ib.,  qua  sunt  i£oles  locuti.  AL,  qua  se  JEolisH 
locutosdixerunt\  aL,  quase  ^olos(se\/Eolistas)  locU' 
tos  dixerunt.  N.  6,  vetuslissimi.  AL,  vetusti.  Ib.,  et 
regibus  Tusciae  casieri  in  Latio  AL,  ^if  regibus  Tusci, 
et  ceeteri  in  Latino.  N.  7,  coepta  est.  AL,  gesta  est. 
Ib. ,  et  Cato.  Al. ,  om.  Ib. ,  caeieri  sua  scripta  ef- 
fuderunt.  AL,  cceteri  effuderunt;  al.,  casteri  effulse- 
runt,  N.  8,  in  palato.  AL ,  in  palatum.  N.  9 ,  He* 
br%am.  AL  om.  Ib.,  non  noverant.  Grialius  cum 
nonnullis  Mss.  om.  non;  vide  notam.  N.  10,  legendo 
ex  praeceptore.  AL,  legendo  autex  praeceptore.  Ib., 
animalibus  brutis  deterior.  AL,  animalium  bruto- 
rum  deteriory  quod  cum.  Mss.  Gothicis  et  antiquis 
Editionibus  tuto  quis  amplecti  potest.  N.  41,  sonuit. 
AL,  insonuit.  Ib. ,  una.  Al.  om.  Ib. ,  qua  ipsi  ho- 
mines  utuntur.  Al.  om.  N.  12,  loquar.  AL,  loquerer. 
Qlb.,  aliquse  sint.  AL,  aliquce  sunt. 

Cap.  II.  N.  1,  propter  generationes.  Al. ,  propter 
generationem.  N.  2,  terra,  lxxiii,  quindecim  de.  AL, 
terrat  quindecim  sunt  de,  Ib.,  quindecim  dc  Japhet, 
triginla,  eic.  A\.,quindecim  sunt :  de  Japhet  triginta 
et  una,  de  Cham  vigintiet  septem  (AL,  vigintisex)^ 
de  Sem quinque,  quce  fiunt  per  septuaginta  tres...  tO' 
tidemque  linguas.quxper  terras. . .  quasque  crescendo. 
N.  3,  quinque.  AL,  om.  Ib.,  procrearunt.  AL,  pro^ 
creaverunt.  Ib.,  pullulavit.  AL,  appellavit.  N.  4,  tn 
terra  Hus nomine  Job.A\.Jn  terra  Us  et  reliqua ;aL , 
in  terra  Us,  omissis  aliis.  N.  5,  Heber  nepos.  AL ,  Heber 
(ilius.  N.  6,  nomine.  AL,  sermone.^.  7,  in  mare  Ru- 
orum  habitant.  AL,  in  mari  Rubro  inhabitant.^.  8, 
aquibus.*Gothici,a  quo.  N.  9,  descendunt.  AL,d^5- 
cenderunt.  N.  13,  tilii  Chus  nepotes  Cham  sex.  Filii 
Chus  Saba  Hevila...  Regma  Sabathaca.  AL  .  filii 
Chus  Sabay  et  Evila...  Regma  Saba,  Cu:i.  M.  14, 
Sabaeis  Hevila.  AL,  Sabans.  Hi  sunt  ei  nrihe^  He- 
vila.  N.  15,  eremo.  Ai.  om.  N.  16,  Assdb.ri  nomi- 


•03 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARUNTES  LBGTIONBS. 


804 


nantur.  Al.  Castabalinuncupantur.^Al.SibdLiht' f^  quoil.  X\.,perhibent  eo  quod.  N.  89,  a  Magoc.  Al., 

iza,  Ib.,  pro  veleribus.  Al.,  a     gens  a  Magog-  N.  80,  Getarum  soboles.  Al.,  GotfuH 


ca.  Al.,  Saba  et  Cuza 

veteribus.  N.  19,  a  quo  Libyrs.  Al.,  a  quibus  Libyi. 
N. 20,vocamu8.  Al.,a;?pc//flm«5.N.  2i,  cceteree.  AL, 
de  Allophylis  ccetene.  Ib. ,  quia  bello.  Al.,  quw 
bello.  N.  22,  undecim.  Al.,  decem.  N.  23,  Gabao- 
nilae.  Grialius,  Gaboaniia^,  forlasse  errore  lypogra- 
phico.  N.  2B,  aquo  EdessaSyriae...  qua*  vocatur Coe- 
les.  Al.,  a  quo  Syrice..,  quce  vocatur  CxliSt  omisso 
Edessa.  N.  26,  iiiii  Japhet,  Golhici  ^l  alii  prsemit- 
luut :  liem  iribus  filiorum  Japhet.  FHii  igitur  /a- 
phety  elc.  N.  27,  quidam.  Al.  om.  N.  29,  Iberi,  qui 
et  Hispani.  Al.,  Iberi  ct  Hispani.  Ib. ,  Italos.  Al., 
Italicos.  N.  30  ,  sunt.  Al.  om.  Ib. ,  Mazaca ,  AI. , 
Maleca.  N.  34,  Graecise.  Al.,  Grasce.  N.  35,  mctropo- 
lis  civitas  eorum  Tharsus.  Al.,  metropolis  eorum  ci- 
viias  Tarsis.  N.  36,  Citium.  AI.,  Ciihium;  al.,  Sci- 
thia.  N.  38,  hodiequc.  Al.,  hodie.  Ib.,  ncc  om- 
nium.  Al.,  non  omnium.  Ib.,  sed  aliquarum.  AI., 


rum  soboles.  N.  95,  Langobardus  vulgo  ferunl  nomi- 
n^ttos.  Al.,  LangobardoSj  vel  Languebardos  vulgo  fer- 
tur  nominasse.  Ib.,  a  prolixa.  AI.,  prolixa,  omisso 
a.  N.  96,  Yindilicus  amnis.  AI.,  Yandelicus^  vel 
Yandalicus  amnis.  Ib.  habliasso.  AI.,  inhabitasse. 
N.  97,  Germaniae  gentcs.  Al.,  Germanicoe  gentes. 
Ib.  duratae.  AI.,  durare.  Ib.  ferocis  aniini.  AI., 
feroces  animi.  Ib.,  horrorem.  Al.,  errorem.  N.  98, 
prodideruni.  Al.,  tradiderunt.  N.  99,  coaluerunt. 
Al.,  convaluerunt ;  al.,  creverunt;  al.,  coluerunt. 
Ibid.  burgos.AI.,  pu7*gos.  N.  100,  Oceani.  Al.,  oceo' 
ni  maris.  Ib.,  inviis  siia.  AI.,  inusitata.  Ib.  virtute. 
AI.,  avirtute.  Ib.,  caeteris  piraticis.  In  margine  Lu- 
cani  Codicis  charactere  satis  autiquo  addilur  :  «  Qui 
prius  Sicambri  dicii  a  civitate  Sicarobria,  quam 
condiderunl  juxla  Maeotides  paludes;  fuerunt  emm 
de  Troja  exsulcs  posl  excidium  ejas.  »  N.  102.  Bri- 


sed  nec  aliquarum.  N.  39,  nam  quod  ex  1140.  AI.,  B  tones.  Al.,  Britannos.  Ib.  inter  Oceanum.  AI.,  in- 
nam  et  ex  filio.  Ib.,  vocabalur.  Al.,  vocatur.  Ib  ,      tra  Oceanum.  ^.  iOi.YirgiVms.  Al.,Sibylla.  N.106. 

Senones.  AI.,  Zonones.  Ib.,  x  in  s  litteram.  Al.,  i 
in  s  litiera.  N.  107,  solitudinem.  Ad  marginem  Codi- 
cis.  1  Toletani  nolatur  :  Vaccaos  invictos^  a  ntUla 
gente  victos»  Ib.,  lilteram.  AI.,  littera.  N.  108, 
Quos  Cneus  Pompeius.  AI.,  Quod  genus  Pompeius. 
Ib.,  redire.  A).,  venire.  N.  109,  ab  Hispalo.  At.,  o^ 
Hispano.  Cod.  1  Yat.  Arch.,  ab  Spania^  et  ex  cor- 
rectr  rec.  ab  Hispali.  N.  110,  Gallaeci.  Al.,  Galleci; 
al.,  Gallicu  N.  111,  ferunt.  AL,  traditur;  al. 
om.  Ibid.  ad  Gallaeciam.  Al.  ctd.  Galiiciam;  al. 
om.  ad.  Ib.,  profectum,  el  positis.  AL,  profectus 
expositis.  Num.,  112,  gens.  ALfCientes.  Ib.,  septi 
montibus.  Al.,  sepiem  montibus.  £i.  114,  consede- 
rant.  AI.,  consederunt,  N.  117,  Tyri...  nominali. 
AI.,  Tyrios...  nominatos,  vel  cognominatos,  vel 
nwicupatos.^S.  118,  venerant.  A1.,  veniunt.  Ib.,yo- 


sunl  exorli.  Al.,  sint  exorti.  Ib.,  piura  tamm.  Al., 
plurima  tamen.  Ib.,  diversa,  diversa  dedit  rntio. 
AL,  diuersa,  dedit  ratio^  omisso  secundo  diversa. 
N.  40,  sed  non  et  vellere.  Ita  Grialius  edidit;  Go- 
thici  ctveleres  Ex(usi,£^(i  noti  vellere.  N.  41,nun- 
cupati  sunt.  AI.,  dicuntur.  N.  42,  Hyrcana.  AI., 
Byrcania.  N.  43,  Zoroastes;  Al.,  Zoroabter;  al.  Zo- 
roastres.  N.  44,  ul  Bactriani.  Al. ,  ac  Baciriani. 
li).,  folitudines.  AL,  soliiudinem.  N.  47,  in  Asiam. 
Al.  om.  in.  Ib.,  perdomuil.  AL,  domuit.  N.  48, 
fratris  Abrahae.  Al.  om.  N.  52,  constal.  AL  om. 
Ib.,  nomen.  Al.,  nomina.  Ib.,  sive  Israclilae.  AL, 
sive  Israel.  N.  53,  habebanl.  AL,  habuerunt.  N.  57, 
vei  sicut...  solitudinem.  Al.  om.  !b. ,  ut  liber... 
Ismaele.  AL  om.  Ib.,  a  filio  Ismaelis.  AL,  a  Cedar, 
filio  Ismaelis.  Ib. ,  glorianlur.  AL  hic  add.  :   Gen^ 


iiles  aiunt  quodex origine  Syrorum  sint,  quasiSyri"  £  care.  AL,  vocari.  N.  119,  et  Numidae.  AL,  et  Numi- 

'  .  Ib.,  utun-  ^' de5.  N.  120,quaBrebant.  AL,^Mare6a^;  al.^tt£prere/ 


genae.  N.  58,  Hebraeus.  AL,  Hebraicus 
tur.  AL,  utitur.  N.  60,  suo.  AI.  om.  Ib.,  a  fflixe- 
rint.  AL,  afflixerunt.  N.  62,  Scytha  cognominatus. 
Al.fScythiacognominata. Ib., aqno.limile.AL,  a quo- 
dam  limite.  Ib.,  a  quibusdam.  Al.,  a  quo.  N.  64, 
conslat.  Al.  om.  D).,  earum  partim.  Al.,  earumgentes 
partim.  N.  65,  Asialicae.  Al.  om.  Ib.,  posteros.  Al., 
posteras.  Ib.,  iuest.  Al.  om.  N.  66,  vocatos.  AL,  voca- 
mus.  Ib.,  dicunt.  Al.om.  Ib.,ubi.  Ai.  om.  Ib.,  cohi' 
bent.  AL,  cohibentes;  al.,  cohibentia;  al.ycohibenie; 
fortassc,  claustro  cohibentCj  omisso  ubi.  Ib.,  capli* 
vum.  Al.  om.  N.  67,  a  Dardano.  Al.,  a  Dardano 
rege.  Ib.,  fraires.  AL,  fratcr  ejus.  N.  68,  parta. 
AL,  peracta;  al.,  pacta.  N.  69,  sunt.  AL,  dicti  sunt. 
N.  71,  ^gialaea.  AL,  jEgialcea  civitas.  Alii  scribunt 
Agialea,  et  regem  vocant  Agialium^  aut  jEgialum, 
Ib.,  Pcloponnesus.  AL,  Peloponnensis.  N.  72,  ap- 
pcUati  sunt.  AL,  vocati  sunt.  N.  74,passis.  Al.,  pan 


Ib.,  proxima  maris.  AL,  proxima  mari.  N.  121, 
prohiberet.  AL,  perhiberet.  Ib,  semetipsos  propria 
linguaNumidas  appellaverunt.  Al.,  vocabulum  dedis- 
set,  et  ipsos  lingua  Medos  appellaverunt.  N.  122, 
se  miscuerunl.  Al.,  se  miscuerant.  Ib.,  proximeHi- 
spaniam  inhabitabant.  AL,  vroxima  Hispanias  habi'' 
tabant.  Ib.,  quorum.  Al.,  toca  quorum.  Ib.,  corm- 

Serunt.  Al.,  corrupere.  Ib.,  pro  Medis.  AL,  propter 
\edos.  Ib.,  voceniur.  AI.,  vocarentur;  aL,  no«m- 
nentur.  N.  123,  vocati  sunt.  AL,  exorU  sunt. 
N.  124,  Masilae  gentis.  AI.,  Massilim  gentis.  Ib., 
usque.  AL,  usque  ad.  Jb«,  Gauloe.  AL  Gaulonem; 
al.,  Gaulotem;  al.,  Gauloen;  al.,  Gauleon;  Yalca- 
niusrectius  putat  Gaulo.l^.  125,  condidil.  Alydedit. 
Ib.,  proximi  gentibus.  AI.,  proximas genies.  N.  126, 
Hesperia.  AL  add.  dicitur;  al.,  Hesperia,  et  inde 
(al.,  Indi)  Hesperi  occidentis  Garamantes.  N.  Ii7, 


sis;  al.,  sparsis;  aL,  pelagi.  Ib.,  Italiam  appulisse.  fl  Hebraica  lingua.  AL,  Hebraice.  N.  128,  insedernnU 
AL,  lialia  expulsos  esse.  Ib.^  a  Pelasgo  Jovis.  AL,  A\.,consederunt. Ib.  etlndi...  GarHmanle8.AL,om.N. 
^    f.-..--  «-.;«„^  n^i         XI  .^o   -  mi....j_-.-  129,gens.AL,  ^^w^e*.  N.  131,  tautum.AL  om.N.132, 

Serum.  Al.  Syrtium  ;  al.,  Siricum.  Ib.,aHis  causis. 
Al.ytalibus  causis.  N.  133,  antipodes.  AL,  antipodae. 
N.  135,  di  cti.  AL,  a  Grasco  dicti.  Ib.,  exstiierint 
AL,  ejcisterent.  Ib.,  inierierunt.  AL,  interiere. 
Cap.  III.  N.  2,  Graeci,  quorum.  AL,  Grceci^  vel 
Romani,  quorum.  Ib.,  caeteris  gloriosiora.  AL,  ctB" 
teris  gloriosa;  ita  utcrque  Cou.  Tolet.  Ib.,  dislin- 
cta.  AL,  disiincta  suni.  N.  3,  denique...  fuit.  Al. 
om.  N.  4,  a  rcgendo vocati.  Al.  om.  vccati.  Ib.,  facies. 
AL,  facia;  al.,  facis.N.  5,  severa.  Al.,  severitae.  N. 
6,  sicut  leges.  AL,  sicut  lex.H.  7,  instiluerunt.  Al., 
elegerunt.  Ib.,  et  moderatio.  AL,  et  moderatio.  Ib., 
annis  cccclxiv.  AL,  annis  quadragentis  sexaginta 
septem.  N.  8,  subjecti.  AL,  suffecii.  Ib.,  vioem.  AL, 
vice.  N.  10,  nono  anoo.  AL,  quinto  anno.  N.  11. 
bonore.  AL,  in  honore.  Ib.,  tenebant.  AL,  habe' 
hant.  Ib.,  et  dicta.  AL,  et  edicta.  N.  12,  nutni. 


a  JoviSf  oniisso  Pelasgo.  N.  78,  a  Macedone...  ma- 
terno  nepote.  AI.  om.  N.  81,  Semelae  filio.  AL, 
Semelas,  ac  Jovis  filio.  Ib.,  amittercnt.  Al. ,  perde- 
rent.  Ib.,  et  roaritorum.  Al.  om.  Ib.,  Panhcnii. 
Multi  Mss.  Spartani.  Ib.,  contractui^.  Al.,  contra' 
ctos.  Ib.,  conflictus.  AL,  conflicios;  al.  om.  .Spar- 
tanos  vero...  ita  vocatos.  N.  82,  et  cognominati.  AL, 
et  cognominati  sunt  Thraces,  omissis  seqq.,  ut  supe- 
rius...  sint  truces.  Ib.,  polare.  Uterque  Cod.  To- 
let.,  etalii,  portare,  sed  recipiendum  id  non  est.  Ib., 
et  avarorum.  AL,  et  barbarorum.  N.  83,  a  Colchis. 
AL,  a  locis.  Ib.,  ula  Ponlo.  AL,  ut  ad  Pontum.  Ib., 
quo  a  mari  concesserant.Al.,  qu4i  mari  concesserant; 
aL,  quo  amari  recesserant;  aI.,^uo  a  mari  secesse- 
rant.  N.  84,  hi  aute.  A\.,quiante.  N.  85,  qui  et  SicuU. 
AL,  om.  AL,  cognominati  sunt;  qui  et  Siculi,id  est, 
Sicilienses.  N.  87,  gens  e&t.  AL,  genus  est.  Ib.,  qui 
Apenninum.  AL  ,  qua  Apenmnum,  Ib.,  perfaibeot 


805 


AD  S.  ISIDORI  ETTMOLOGIAS  VARIANTB3  LEGTIONBS. 


806 


Al.y  matris  sum.  Ib.  exseclo.  A].,  execto.N.  14,  ||  Al.,  auxiliatores,  N.  38,  cmigrant.  AI.,  mtgranU 


imperatorum.  AI.,  imperator.  Ib.,  exercitui.  AI., 
exercitibas.  N.  15,  eiiam  reliqui.  Al.,  etiam  Ccesaris 
reliqui.  Ib.,  apud  Fer&as  Arsacidae.  Al.,  apud  Per- 
tas  Artaxerxes,  N.  16,  primo.  Al.,  primitus,  N.  17, 
indecoras.  AI.,  inde  decoras;  in  1  Cod.  Tolet.,  ad 
marg.,  nota  est :  fictas  blanditiones,  Ib.,  ul  omeu. 
AI.,  ut  homo,  Ib.,  edicto.  AI.,  dicto,  Ib.,  fuit  au- 
lem.  Ita  Goihici  el  alli.  Grialius  edidit  fuit  enim,  N. 
18,  tanquam  ba^es;  nota  in  1  Codice  Tolet.  esi  : 
bases  fulturce  sunt  columnarum,  Ib.,  populum.  Al., 
vopulorum.  Ib.,  coronas  habeni.  AI.,  coronabantj 
N.  19,  de  quibus  Dominus  loquitur.  Per  me.  Al.,  de 
qualibus  Dominus  loquitur  dicens  :  Per  me,  N.  20, 
luxuriosae,  elc.  AI.,  luxuriosos  dominationem  cupi" 
dttate  crudelissima  exercentes.  N.  21,  princeps  et 
dignitatis.  AI.,  princeps  et  dignitas*  Ib.,  dictus  au- 
tem.  AI.,  aut  dictus.  Ib.,  quo  primum.  AI.,  quod 


N.  40,  indicat.  Al.,  indicant.  N.  42,  vocabantur.  Al., 
vocantur.  Ib.,  sola  u-bs  Roma.  Al.,  solaRomaurbs. 
Ib.,  cajtoraoppida.  AL,  cceterx  oppida,  N.  43,  pos- 
scnt.  Al.,  possint.  N.  45,  mancipium  essc  putanlur. 
AI.,  mancipia  esse  dicuntur^  N.  46,  aui  in  genere. 
Al.,  qui  a  genere,  N.  47,  libertorum.  Al.,  liberorum, 
N.  48,  quoties  manumiltf^bant.  AI.,  qu^ndo  m. 
manu  emitterentur.  AI.,  de  manu  mitterenturyN, 
49,  dicilur.  Al.,  est.  N.  52,  quia  teslamento.  AI., 
quia  per  testamentum,  Ib.,  aditus  erat.  Al.,  addi^ 
tus  erat.  Ib.,  commorari.  AL,  commorati. 

Cap.  V.  N.  7,  reputent.  AI.,  putent.  N.  8,  matcr- 
familias  inde  vocatur.  AL,  matrem  familiasinde  vo^ 
cari.  N.  10,  supra  avum.  AI.,5ttpra  aftai;um.  N.  11, 
dicti.  AI.,  dicti  sunt,  N.  12,  femore  enim.  Al.,  /e- 
murenim.  Ib.,genus  et  siirps.  AI., ^enus  esse  stirpis. 
N.  13,  diclus.  Al.,  dicitur,  Ib.,  quia  ^cneratus.  AI., 


^nu5.|N.  22,  nominari.  AI.,  nominariconvenit.  Ib.,      qtMsi  generatus,  N.  14,  quadriportitus.  AL,  qua- 
m  praelio.  AL,  in  prcelium.  Ib.,  sese.  AL,  esse.  N.  B  dripartitus.  Ib.,  unigenitus,  post  quem  nuUus.  AL, 


28,quia  alicujus.  AL,  ^ua^i  alicujus.  N.  30,  prsesunt. 
A\.,  proRSunt  miUtibus,  Ib.,  nuncupamus.  AL,  ap- 
pellamus.  N.  35,  dicti.  AL,  dicuntur.  Ib.,  sedeant. 
AL,  insideanL  Ib.,  miliiat  ille.  AL,  militant  illi. 
N.  36  deligiiutur.  Al.,  delegantur;  al.,  deiigantur. 
Ib.,  dicti  qui.  AL,  dicti  quique.  Ib.,  rogali  siut.  AL, 
probati  sint,  vel  5un^  vel  fuerint.  N.  39,  contraxe- 
rint.  AL,  construxerint.  N.  44,  milcs  sieterit.  AL, 
milites  steterint.  N.  45,  a  milibus.  AL,  a  militibus. 
Ib.,  amoletia.  AL,  amoleatia.  N.  46,  adclectu.  AL, 
ab  ^/ec^o.  Ib.,  Macedonum.  AL,  lingua  Macedonum, 
N.49,slrioti.Al.,5/nu;<i.Ib.,  8ubse.AI.,su^  secunda. 
N.  31,  trigintaequites.  AL,  tercentum  equites,lb.,ei 
fiebat.  Al.,  et  fiebant.  N.  55,  fit  tumultu.  AL,  fit  in 
tumultu.  Ib.,ettumultuosain  ira.  Al.,&/  tumultuosa 
mHitia,}\.  56,  niutuaniur.  AL,  f mt/an^ur.  N.  58, vo- 
cata.  AI.,2;o£;a/ur.  HicmultiMss.  vet.  i nser. :  Cun^ux 
est  collecta,  eic.uin.Qi,  inf.N.  59,  etclassis.AI.,e/ 
classica.  N.64,inIongiiudine.Al.,  in  longitudinem. 
Cap.  IV.  N.  2,  vivant.  AL,  vivunt.  N.  3,  genus 
familia.  AL,  genus  familix^  quod  edidit  Yulcanius, 
sed  in  not.  ad  marg.  advertit,  magis  sibi  probari  ge- 
fiU5,  familia;  nam  domus  et  pro  genere,  et  pro  tami- 
lia accipitur.  Ib.,  viri,  et  uxoris.  AL,  viriet  mulie- 
ris.  Ib.,  nam  wii^LaxeL  Grseci  tecta  vocant.  AL,  om.; 
al.,  dicunt  pro  vocant,  N.  4,  genus  autem.  AL,  gcnus 
aut.  Ib.,  a  definiiione.  AL,  a  divinatione.  Ib.,  cer- 
lorum.  AL,  casterorum,  Ib.,  ut  nationes.  AL,  aut 
nationes.  N.  5,  coctus.  AL,  om.  Ib.,  civitatis.  AL, 
om.  N.  6,  populus  vero,  elc.  Vulcanius  ex  conje- 
ctura  ipopulus  vero  a  Grceco  dicitur  noXixo^  iOpoia(xb;, 
id  est  civium  caettis.  N.  7,  dispertiii.  AL,  dispar- 
titi.  N.  10,  habebant.  AL,  alebant,  N.  13,  nomen 
censoris  digniias  judicialis.  AL,  censor  nomen  digni^ 
tatis  jfudicia/w.  N.  14,  disceptare.  AL,  disputare.  N. 
17,  principes  civitalis.  Al.j  principes  civium,  vel  civi- 


om.;  al.,  quod  sit  unicus,  nec  ante^necpost  ullus, 
N.  15,  cum  dicuniur.  AL  om.  cum.  Ib.,  non  nati. 
AL,  non  nominati  vel  non  nati.  N.  16,  humana  con- 
suetudine.  AL,  humanam  consuetudinem.  N.  17, 
inde  eliam  fit.  AL,  tn^^r  etiam  filios.  N.  18,  nam 
filii.  AL,  nam  libertini.  Ib.,  servilis  conditionis 
siint.  AL,  serviles  conditione  sunt,  N.  20,cujus.  Al., 
in  cujus.  Ib.,  per  emancipalioncm.  AL,  per  man- 
cipationem;  al.,  per  mancipatioties.  Ib.,  utriusqu^. 
AL,  ^ttta  utriusque.  Ib.,  Fabiu^.  AL,  Flavitis.lb.y 
Paulus.  Plcriquc  Mss.  anliqui,  Pau/tnu^.  N.  21,  uno 
aborto.AL,unoa/^or^tt;(?.  N.  22,  acciyii.  Al.taccepit. 
Ib.,  de  detuncto.  AL,  post  defunctum.  Ib.,  appel- 
lelur.  AL,  appellatur;  al.,  appellaretur,  N.  23, 
sicut  ex  cx>ncubina.  AL,  sive  ex  concubina,  N.  24, 
patre  incerto.  AL,  et  de  patre  incesto.  N.  25,  hausto. 
Olim  erat  austro,  aut  haustro;  Yulcanius  reposuit 
p  hausto.  Ib.,  existimantur.  AL,  existimabantur.  Ib., 
V  Latine  autem.  AL,  Latini  autem.  N.  26,  ut  neptis 
dicamus.  AL,  ut  nepotisdicamus.  Ib.,  admissum.AL, 
admissam,  N.  17,  ex  nepote.  AL,  ex  nepte,  N.  28, 
atavique  progenitores.AL,  atavi  qui  et  progenitores, 
Cap.  VI.  N.  1,  palruus.  Coguati.  AL,  patruus 
propinquitate  cognationis.  Cognati.  N.  4,  ad  instar. 
AL,  atque  instar,  N.  5,  sunt.  AL,  sint.  N.  6,  manan- 
tes.  AL,  nascendo  manantes.  N.  7,  et  uno  ulero. 
AL,  ex  uno  utero.^.  8,  fratrem.  AL,  fratrefntuum, 
N.  9,  quas  Latini.  AL,  quas  Latine.  ib.,  inter  pasto- 
res  tuos,  et  pastores  meos.  AL,  inter  pastoresmeos^ 
etpastores  tuos.  Ib.,  quia  omnes  fraires  nos  sumus. 
AL,  ^uta  fratres  sumus,  omisso  omnes  nos.  N.  10, 
spiriude.  AL,  speciale,  quod  cotnmunt  bis  opponimr. 
Ib.,  vocanlur.  AL,  vocamur,  Ib.,  conuuune,  cum 
omnes.  AL,  tn  commune,  quod  et  omnes ;  al.,  tn  com- 
mune,  cum  etomnes;  al.,  item  commune,  etc.  Ib., 
germanitate.  AL,  congermanitate.  N.   13,  fratres 


tatis,  Ib.,  praecedant.  AL,  procedant.  Ib..  parietcs  n  patrueles  dicti.  AL,  fratrum  filii  patrueles  dicti.^ 


proceres.  AL,  parietes  proces.  Ib.,  a  caetera  mulli- 
ludine  praeminent.  AL,  a  castera  multitudine  promi- 
nent;ai.^adcceteram  multitudinem  prasminent.  N. 
18,  quod  pli'bi  jura.  AL,  qtwd  vel  plebi  jura;  aL, 
quod  plebi  veljura.  Ib.,  tribuunt.  AL,  tribuant.  Ib., 
lunc  ipsa  sibi  tribunos.  AL,  tunc  ipsi  tribunos.  N.  22, 
et  in  locum.  AL,  et  in  loca.  N.  25,  ordiois  suni. 
AL,  ordines  sunt,  Ib.,  quod  primi  sint.  AL,  quod 
prassint.  N.  26,  magistratus.  AL,  magistrati.  Ib., 
Duumvirales...  AL,  adti »  Duumvirales  autem,  qui 
superduos  viros  habent  potestatem.N.  27,  portitor. 
AL,  portator.  Ib.,  quia  ea.  Al.,  ^ut  ea.  N.  28,  genti 
Bomen.  AI.,flf^n^tsnom(?n.  N.31,idest,infirmu<.  AL, 
et  infirmus.!S.  32,  quL..qui.  Al.,  ^uta...  ^uta.  N.33, 
gubernalionem.  AL,  gubernatorem.  Ib.,  dispensalio- 
nem.  AL,  dispensatorem.  Ib.,  villarum  dispensato* 
rem.  Al.,  v,  dispensator;  al.,  v.  dispensatorum.^, 
35,  vicem.  AL,  vice,  N.  36,  colentes.  AL,  tenentes. 
Ib.»  debeotes.   Al.,   defendentes.    Ib.,   auxiUaies. 


14,  ex  sorore  ct  fratre.  AL,  ex  sororeaut  fratre.  N. 

15,  Ihius  GraBCum.  Yulcanius  scribit  tius  etad  marg. 
annoi. :  ^tioi enim  patruum  significat.  N.  16,  etdece- 
denie  patre.  AL,  et  discedente  patre;  aL, «/  morien- 
te  patre.  N.20,  novitricus.  AL,  novitricius.  Inl  Cod. 
Tolet.  haec  est  nola  :  Vilricus  est  filius  proprias  uxo- 
ris,  non  alius.  N.  21,  privigenus,  vel  auasi.  AL,pn- 
t;t^^nti5  9uta.  Post  haec  verba,  aul  paufo  poslin  eod. 
Tolct.  Cod.  est  h£c  aunotaiio,  sive  additio  :  Oppie- 
teres,  id  est^  hi  qui,  avo  vivente,  patre  morttio,  nas- 
cuntur.  N.  22,germani,  germanae.  In  nonnullisexem- 
plaribus  adjicitur :  Hasc  consanguinitas...  tot  gradi- 
bus  terminaretur,  utinfra,  n.  20  et  30.  N.  23,  patris 
mci  atavus...  aut  trineptis.  Al.  om.  N.  £9,  haec  con- 
sanguinitas,  etc.;  alii  haec  verba  afferunt  post  uum. 
22,  hoc  fere  modo  :  hasc  est  consanguinitas ;  dum 
se^  etc. ,  dirimenSf  ad  uUimum^  etc. ,  G  rialius,  qui  duas 
tanlum  tabulas  produxit,  primam,  quae  iuscribitur 
Arbor  juris^  alteram  De  gradiimgencri^  humani,  in 


807 


AD  S.  ISmORI  BTYMOLOGIAS  TARIANTES  LEGTIONES. 


SOS 


hac  secunda  ad  inferiorom  crncis  partem  annexuil 
verba  :  Hcec  consanguinitas,  ctt.  In  Cod.  0(tob.336, 
inseritur  :  Itern  de  lihro  InstHutionum  Justiniani 
Tertii  capiiulo  sexto  :  De  gradibus  cognationis.  Hoc 
loconecessarium  est...  graduum  doctrinam  adipisci : 
quodexveteriEdilioneinterappendicesrelatunituil. 

Cap.  VII.  N.  5,  dalur,  quia  conjugium.  AI.,  rfa- 
tur  et  conjugium.  N.  7,  a  precando,  id  est,  petendo. 
Al.,  a  precando  et  prastendendo ;  al.,  a  precando  et 
petendo;  al.  a  procando  et  petendo.  N.  8,  quod  ad 
nomcn nubenti> ailudit.  Al.,  quod  et  ad  nomen  nuben- 
tisalluditur.  N.  12,  quasi  unxoreS.  AI.,^Ma5i  uxiores; 
al.,  quasijunxiores.  Ib.,  ungereni.  Al.,  t/n^eren/ur. 
N.  i3,  quia  jam.  Al.  om.  jam.  Ib.,  transierunt. 
Al.,  transierunt.  Jus  unum  dicitur.  N.  44,  uni  duo 
Mss.  Tolet.,  fintU5.  N.  l^,  bigamus.  Al.,  digamus, 
Ib.,  duabus,  vel  tribus.  Al.,  duarum^  vel  trium; 
al.,  aduabus,  vel  tribus  mulieribus^  oxnmomaritus. 
N.  16,  cum  viroduo  fucrini.  Al.,cttm  viro  duo  non 
fuerint;  al.,  cum  viro  uno  fuerit;  al.,  cum  virose- 
cundo  non  fuerit.  Coil.  Alb.,  cum  virodudum  fuerit. 
Ib.,  consortium  viri.AI.,  consortium  alterius  viri.  N. 
20,quo  in  nuplm.  A\.,quonuptiis.  N.  22,  quiprimus. 
Al.,  qui  prius;  al.,  quia  primus.  Ib.,  quod  membra- 
nae.  AL,  quo!  membrana.  N.  25,  quoties.  Al.,  quo- 
tiescunque.  Ib.,  hoc  est  vi».  Al.,  hocest  vias;  al., 
hoc  est  via.  N.  26,  trivolum.  AI.,  fribolum.  Ib., 
effluxse.  A'.,  fluxas.  N.  27,  benedixit  eis.  Al.,  bene- 
dixit  eos.  Ib.,  simile.  Al.,  simile  sibi;  al.  simile 
sui.  N.  28,  aftVctum.  Al.,  effectum.  N.  29,  melius 
tamen  est,  etc.  Al.,  melius  tamen,  si  in  ea  mores 
guam  pulchritudo  quatratur.  N.  30,  ideo  autcm... 
m  tutela  consi;$lcre.  Nonnulli  id  omittunt. 

LIBER  DECIMUS. 

A.  N.  4.  Titulus  in  nonnullis  exemplaribus  est  : 
Incipit  de  quibusdam  nominibus  per  alphabetum  di- 
stinctis.  Muili  Codices  veteres  praemitiuul  :  c  Origo 
quorumdam  nominum,  id  est,  undc  veniant,  non 
pene  {Forte  bene)  omnibus  patet;  proindc  qusedam 
noscendi  gratia  huic  operi  interjecimus.  De  quibus- 
dam  vocabulis  nominum  (Al.^  hominum).  Licet 
origo,  etc.  «  Ib.,  unde  voniat.  Al.,  unde  veniant ; 
al.,  unde  veniunt.  Ib.,  ui  homo.  Al.,  ut  per  deno- 
minationem  homo.  Ib.,  proprie  homo.  Al.,  om. 
homo.  N.  2,  non  po^se  existimant.  AI.,  om.  existi- 
mant;  al.,  non  poiest,  pro  non  posse  existimant. 
Ib.,  in  feminino.  Al.,  in  feminino  genere.  Ib.,  actor 
ab  agendo.  Al.,  om.  N.  3,  vocatus.  A\.,vocatur.  Ib., 
tamen  qui  nutrit.  AI.,  iamen  quinutritur.^.  4,  ani- 
mi.  Al.,  amicitice;  al.,  animas.  Ib.,  proprie  amicus 
ab  hamo,  etc.  Cod.  1,  Tolei.  ita  digerit  :  proprie 
amatorturpitudinis,  quiaamoretorqueiur  lihidinis. 
Amicus  ab  hamo^  id  esi^  a  catena,  eic.  N.  5,  ama- 
sius...  ad  amorem.  AL,  om.  Itain  hoc  libro  quaedam 
nominum  originationes  a  nonnullis  Mss.  absunt, 
aliae  alio  loco  intcrseruntur.  N.  6,  quod  est.  Al., 
quiest.  Ib.,  hominis,  Al.,  nominis.  N.  8,  sequalitale. 
Al.,  ofquitate.  Ib.,  fastidiosus.  AL,  7nuttum  fasti- 
diosus.  Ib.,  animosus  quod.  A\.,animosuSt  eo  quod. 
N.  8,  elatus.  Nonnulli  scribunt  celatuSf  ut  ralione 
diphthongi  hoc  loco  esse  possii ;  Yulcanius  admarg. 
advcrtit  polius  referendum  esse  elatus  ad  litteram  E. 
Ib.,  seipsum  super.  Al.,  ipse  se  supra.  Ib.,  meo- 
saram  suam.  AL;  omittit  suam.  N.  9,  dictus.  AL,  vO' 
catus.  Ib.,  nam  quid  est  avarum  essc?  Al.,  nam 
quidam  avarum  esse  dixerunt.  Ib  ,  avaritia  neque 
copin.  AL,  neque  avaritia copia;B].,nequeauaritia! 
copta.  Ib.,mini.itur.Al.,mmtta/ur.N.  40,  poIluat.AL, 
polluit.}^.  11,  hucillucque.  Al.,  huc  etilluc.lb./m 
quam  partem.  Al.,  in  ^ua  uar/g.N.U,  enormis.AL, 
fl?normi5,uisupraa?/a/u*.N.15,atratPselalbntu8.AL, 
atramus  et  albatus.Duo  Tolet.  Mss.,  atramiste  al" 
^afu5. Ib.,itcmalienigena...ubiost.  AL,  om.;al.,t/m 
alienigena  quodalieni  generis  st^  et  non  ejusubi  est; 
al.,  i.  a,  eo  quodalienai  regionis  sit^etnon  ejus, 
ubiesl.U.  16,  aUquem.  AL,  aliqua.  N.  17,  erat.  AL, 


A  praserat,  al.,  aderat.  Ib.,  scribendusest.  Al.,  scriben" 
dumcst.N.  18,teneat.  AI.,/en«afur.N.19,stupefactos. 
A\.,obstupefactus.  Ib.,  fulgori,auttactu.  AL,/uZ|^or«, 
et  atactu.  Fortasse,  fulgori,  ei  tactui.  N.  20,  esi  pa- 
lam  optatus.  AI.,  est  palam  adoptatus;  al.,  est  exor' 
tatus;eL\.,  est  ortatus,  sinepa/am;sedmendum  utro- 
bique  in  exoriatus,  et  ortatus.  N.  21,  demutata.  AL, 
immutata.  Ib.,  de  duobus.  Al.,  e  duobus  vocatur; 
al.,  a  duobus  vocatur.  Ib.,  appellalus.  AL,  appella^ 
tur.  Ib.,  utiiur.  AL,  utatur. 

B.  N.  22,  nihil  vult  male.  AL,  n.  v.  mali.  N.  28, 
quem  fraier.  Al.,  in  quem  fraier.  Ib.,  Junius.  God. 
1  Tol.  add.  Burrus  ruber,  et  niger. 

C.  N.  34,  numina.  AL,  nomina.  Ib.,  conjugiis. 
AL,  conjugibus.  Ib.,  dicitur.  AL,  dictus  est.  N.  35, 
et  continens,  quod.  AL,  et  continens  dicitur,  guod. 
Ib.,  malis  abstioeat.  AL,  male  obsiineat.  N.  36, 
quod  cluat.  AL,  quod  eluat.  N.  37,  concors  a  ooih 
junctione.    AL,  consors  a  conjugatione.  Ib.,   qni 

B  corde  jungilur.  AL,  quia  corde  jungitur ;  aL,  quieor 
jungit.  N.  38,  applicat.  Al.,  applicet.  N.  40,  dictus. 
AL,  dicitur.  Ib.,  deciinari.  AL,  declinaret.  Ib.,  ha- 
bes.  AL,  adhibens.  N.  44,  permiscuissel.  AL,  per- 
miscuit.  Ib.,  ct  cum  compilaior.  AL,  et  compilator. 
N.  46,  tumct  in  verbis.  AL,  tumet  verbis.  Ib., 
aliquid.  Al.,  aliqua.  N.  47,  vel  quia.  AL,  vel  qui, 
N.  49,  efficiat.  AL,  afficiat.  N.  50,  qui  uoo.  AL, 
quiauno.  N.  51,sortis.  AX.^sorte.  N.  52,  confinalis. 
Al.,  confinialis.  N.  53,  curalor...  co|nitor,  etc.  la 
nonnullis  Mss.  hsec,  et  quaedam  aha  transposita 
sunt.  N.  54,  ab  eo  excidil.  AL,  om.  ab  eo.  D).,  a 
juris  peritis.  AL,  a  viris  peritis.  N.  67,  sint.  AI., 
sunt.  N.  58,  a sagioa  corporis.  AL, a  signato  corpore. 
N.  59,  candidus,  etc.  AL,  candidus^  bonus,  can^ 
dens.  Canus  dictus  a  candido,  et  candidus,  quasi 
candor.  N.  60,  clodus...  AL,  cloduSyid  est,  clopus. 
CurvuSy  id  est  gibberosus.  Ib.,  crispus...  AL,  scris- 

Cpus,  acalamistratus  capillos  torios  habens.  Ib.,ap- 
pellatus.  Al.,  appellatur.  N.  61,a  confusione.  AL,  a 
confessione; quod  ad  rem videtur  esse. N.  62,convulsa 
navis.AI.,  convulsce  naves.  Ib.,  cujus  eminentia.AI., 
cuiefninentia.  Ib.,  adimuntur.AL^adtmi/ur.Ib.,  unde 
el  Yirgilius.AL,  ut  Ftr^i/ttM.  N.  63,  corpus.  AL,  om. 
Ib.,  lenam.AL,  lcenonem.  N.  64,  collegiaius.AL,  col' 
ligatus;  al.,  conjungunt  :fiollegiatus,  carpentarius. 

D.  N.  65,  prsesit.  Al.',  add.,  pra^sit,  et  cuncUe 
familias  dominetur.  N.  66,  doctus  a  docendo,  inde  et 
doclor.  Al.,  doctus  a  docendo  dictus,  omisso  inde  et 
doctor;  al.,  docior  a  dicendo,  inde  et  dictor.  Ib., 
a  discendo  vocata.  AL,  a  discendo  vocatur.  N.  67, 
dispensator  quia  priusqui.  Al.,  dispensator  pecunia- 
rum  prius  qui.  N.  68,  ab  aere.  AL,  ab  habere.  Ib., 
vocatus.  AL,  ^6A.y\vocatu^  vel  diu  yescens.  Ib.,  a 
dccem.  AL,  a  decem  dicitur.  Ib.,  dictus.  AL,dtrt- 
tur.  In  Cod.  1  Tol.  hsec  est  in  inferiori  mar^ne 
addiiio  :  Dapsilis  vel  munificus,  nec  nonetegfregius, 

Q  aut  generosus.lS.  70,  ceromate.  AL,  certamine.  Ib., 
perfusum.  A\.^superfusum.  N.  73,degener,aiit  igno- 
bilis.  Al.,  degener  autem,  quod  sit  ignobilis.  N.  74, 
quod  morti.AL,  quod  mortts*  Ib.,  vertat.  A\.,crepat. 
N.  75,  in  id.  AL,  inductus  in  id.  N.  76,  de  biscens, 
valde  hiscens.  Duo  To\ei.Mss.,  desciens.valde  sciens. 
Ib.,  deamare,  desidcre.  Al.,  deamare,  desiderare*  N. 
77,detegat.  Al.,  deteget.  Ib.,  rcses.AL,  resides;^!., 
residens.  N.78,  io  quos  omnis  seges  decurrit.  AL,  in 
quos  omni  sulco  seges  decurrit ;  al.  jin  quo  sulco  om- 
nis  s.  d.  N.  79,  quam  solbat.AI., ^uam  quod  solebat, 

E.  N.  8i,  82.  Elatus...  Enormis.  Al.,  om.,  quia 
diclum  jam  in  littera  A,  scilicotin  (elatus,  cenormis. 
N.  85,  qua^i  trans  solum.  AL,  ^uta  trans  solum. 
N.  86,  expulsus,  et  cum  terrorc.  Al.,  expulsus  sit, 
et  terrore.  Ib.,  ex  terra  sua  pulsus.  AL,  ex  terra 
sua  expulsus;  al.,  extra  terram  suam  pulsus.  N. 
88,  a  terminis.  Al.,extra  ierminos.  N.  89,  indigens. 
A\.j'indigens,  et  egenus.  N.  90,  quasi  percomesos. 
AL,  quia  percomesus,  N.  95,  reddidiu  AI.y  reddit. 


809 


AD  S.  ISIDORI  ETYHOLOGUS  YARIANTES  LEGTIONES. 


810 


F.  Num.  96,  a  modestia  et  temperantia.  Al.,  a 
modesticB  temperantia.  N.  97,  posl  Fen^a/or,  etc; 
in  God.  i  Ooth.  Tolet.  est  hsec  addilio  ad  imam  pa- 
ginam  :  Femellarius  feminis  deditus,  quem  antiqui 
mulierariumappellabant,  N.  98,  qui  felicitatem.  AL, 
quce  felicitatem.  N.  99,  facilis.  Al..  facibilis.  N.  100, 
a  formo.  Al.,  a  forma.  N.  101,  rrangi  possil.  Al., 
frangi  potest.  N.  102,  resedii.  AL,  recessit.  N.  103, 
ad  praecordia.  AI  ,yvel  a  prascordio.  AI. ,  vel  a  prascoT' 
diay  fortasse,  a  cute,  vel  a  prcecordiis,  N.  105,  le- 
nit.  Al.,  Unit.  N.  106,  fremens.  Al.,  fremens,  per' 
strepens,  irascens;  al.,  fremen8,idest,  cumfurore 
vociferans.  N.  107,  fur  a  furvo.  Al.  fur  a  furendo^ 
vel  furvo.  Ib.,  noctis.  AI.,  noctnrno.  Ib.,  ractiosus. 
Al.,  factiosum^  Ib.,  cimi  sedltiosnm.  AI.,  cumsedi' 
tioso.  Ibid.,  gratiosum,  ac  potentem,  quasi.  AI.,  gra^ 
tiosumj  potentem,  et  quasi.  N.  109,a  dominis,  igno- 
miniae.  Al.,  adnominis  ignominiam.  N.  11 1,  fornica- 
rius...  fornic.itrix.  Al.,  fornicarius^  et  fornicatrix. 
Ibid.,  hsesubarcualis  prostabant.  AI.,  hcec sub arcua-^ 
tisprostrabantur;9i\.ffrostemebantur.iiAi2j  quasi 
fetu  abundaus.  Golhici  el  alii,  quasi  fetunda.  Et  in 
1  Tolet.  God.  baec  est  nota  ad  marg. :  Feta  aliquoties 
plena  aliquoties  liberatrix.  Ib.,  feta...  flens.  Al.,  feta^ 
prasgnans;  flens.  Ibid.,  lacrymis.  AI.,  lacrymas.  Ib., 
vel  a  schola.  AI.,  au^  a  scholis.  Ib.,discesserit.  Al., 
discessit.  G.N.  113,  sed  fixa.  Al.,  sed  fi,da,  N.  114, 
gradlis...  Al.,  om.  God.  1  Tolet.,  graciliSy  fragilis, 
tenuis ;  AI. ,  omnino  omittnnt  verba,  grandis^  qradlis. 
Ibid.,  quod  sit.  AI.,  quasi  sit.  Ibid.,  qui  plus,  Al., 
quod  plus.  N.  115,  appellatus.  Al.,  appellatur.  Ibid., 
nec  valens,  nec  volens.  AI.,  nec  vaientes^  nec  vo^ 
lentes.  Ibid.,  et  tanquam.  A].,et  quanquam. 

H.  N.  116,  heros...  fortis.  AL.  om.  Ib.,  ac- 
clinis.  AI.,  acclivis.  Ib.,  honori.  AI.,  honore.  N. 
117,  humanitas,  qua.  Al.,  humanitas  dicia,  qum. 
N.  118,  honorosus  plusest  quam  honoratus.  Gothici 
et  alii  honerosus  plus  est  quam  honeratus,  scili- 
cet  pro  onerosus  et  oneratuSy  addito  /i,  ut  ille  sevo 
fieri  solebal.  N.  119,  e  Graeco.  AI.,  Gr^cosinee.  N. 
120,  simulacra.  AI.,  simulacrum.  Ibid.,  oris.  AI., 
foris.  Ibid.,  et  colla.  W.^et  collum.  N.  121,  argu- 
menti.  AI.,  ab  argumentis. 

I.  N.  123,  ingeniosus.  Al.,  ingeniosus  dictus. 
N.  124,  vocatur.  Al.  addunt  quia  inter  eamt  quam 
transfert,  judicat.  N.  125,  indoles.  Al.,  indolis.  N. 
126,  cui  nocilum.  AI.,  cui  nocivum.  N.  127,  vocant. 
AI.,  dicunt.  Ib.,  illustris,  AI.,  illuster.  Ibid.,  con- 
Irarius.  AI.,  contrarium.  Ib.,  idoneus.  Al.,  add.  ido- 
neuSy  quasi  duplum  habens  donum.  N.  128,  sine 
marcore.  AI.,  sine  macerattone.  N.  129,  sine  formo, 
id  est,  sine  calore.  Al.,  sine  forma,  id  est,  sine  CO' 
lore.  N.  130,  et  ira.  AI.,  et  in  ira.  N.  134,  fraus  mali. 
Al.,  fraudis  malum;  al.,  fraudis  mali.  N.  135,  ab 
intuendo.  AI.,  abinvidendo.  N.  136,  sil.  AI.,  qucerit. 
N.  138,  nefrendes.  AI.,  frendes.  N.  139,  inglorius. 
AI.,  ingloriosus.  N.  140,  inveterator.  Al.,  invetera- 
tus.  N.  142,  ne  opcri  quidem  ulli  aptus.  AI.,neop^ 
ris  quidem  ulliusj  omisso  aptus.  Ibid.,  pro  viribus. 
Al.,  proviribus  accipiuntur.  N.  143,  vel  sine  naribus. 
Al.,  hoc  esty  sine  naribus.  N.  144,  perdidit.  AI.,  per- 
dit.  N.  146,  cui  nec  inanis  abscnli  surrcxit  tumulus. 
A\.j  cui  nec  animam  mane  habenti  surrexit  tumu- 
lus;  al.,  cui  nec  absenti  surrexit  tumulus.  Vulca- 
nius  arbiiratur  legendum,  cui  nec  animam  debenti 
suppetit  tumulus.  N.148,  subito  sit.  AI.,  subito  fit. 
Ib.,  indigena  vocatus.  Al.  indigens  vocatus.  N.  149,  a 
paedore.  AI.,  a  pudice;  al.,  a  putore;  al.,  a  podice, 
Ib.,  pa^orem.  AI.,  fetorem;  al.,  putorem;  al.,pu- 
dorem.  Ib.,  dicunt.  AI.,  dicit.  N.  150,  intemecida. 
W.yinternicida.  Ib.,  mendacio  innititur.  AI.,  men" 
dacium  innititur.  Ib.,  impostor...  AI.,  impostory 
mendaXy  commentator.  N.  152,  insideat.  Al.,  insi^ 
diatur.  Ib.,  insidere.  AI.,  insidire.  Ib.,  non  per- 
mittit.  Al.  om.  non^  sed  male.  N.  153,  dignitatis. 
A1.,  virginitatis. 

Patrol.  LXXXU. 


A     K.  N.  154,  inde  et  karistia,  karismata  gratise.  AL, 
"  undeet  Eucharistia,  sacrificium^  id  est,  bonagratia. 
L.  N.  156,  laetus.  AL,  locus*  Ib.,  multaque  ditione. 
AL,  muUaque  editione;  al.,  multa  quce  editione. 
N.  157,  largus...  AL,  largus,  munificus,  humanus ; 
Bl.t  largus,  abundans,  affluens.  Ibid.,  et  longi  tem- 
poris.  AL  om.  longi.  N.  158,  magnanimus.  AL,  ma- 
gnanimis.  N.  160.  JE\iu9  autem,  latro  est,  inquil, 
latero.  AL,  melius  autem^  latro  est  quasi  latero; 
al.,  alii  autem,  etc.  Ib.,  insidiator.  A\.,insidiatur. 
D).,  laniando.  AL,  laniendo.^.  151,  conciliator.  AL, 
consiliator.  Ib.,  blandial.  AL,  blandiatur.  Ibid.,  fa- 
cit.  AL,  faciat.  Ibid.,  puellari.  Al.,  puellarum.  Ibid., 
luxuriosos  quasi.  AI.  om.  quasi.  Ib..  lascivus,  quod. 
AI.,  lascisvus  dictust  quod.  Ib.  laxus.  Al.,  luxus.  N. 
162,  currere.  AL,  cursus.  Ib.,  a  fluore.  AL,  aut  a 
furore.N.  163,habeat.Al.,  /ia^eanMb.,debet.AL,  di- 
citur.  N.  164,luscitiosus.AL,  lusciosus ;  a.\.,  lusci" 
losus ;B\.Jusciliosus.  Ib.,qui  un um. AI.,  ^uod  unum, 
B     M.  N.  165,  hinc  appellala  misericordia.  AL,  hinc 
appellatam    misericordiam.  N.  167,  diclus.  AL, 
didtur.  N.  168,  magnanimus.  AL,  magnanimis.  N. 
169,  dictus.  AI.  om.  Ib.,  et  ad  suslinendam.  AX.jSed 
ad  s.  N.  170,  qui  memoriam  tenet.  AI.,  qui  memo^ 
ria  tenet;  aL,  quia  memoria  tenet.  N.  171,  Gr^ce 
statio.  AL,  Grasce  Latine  statio.  N.  172,  magis  exi- 
mius.  AL,  majus  eximius ;  al.,  magis,etmaximus. 
N.  176,  manu  dicere.  AL,  manum  dare.  N.    177, 
conversaiionem.  AL,  a(f  conversationem.  Ib.,  a  bono 
deterior.  AL ,  a  bono  melior.  N.  178,  quia  mollior. 
AL,  quasi  mollior.  Ib.,  est  monitor.  AL,  et  tnont- 
tor.  Ib.,  bona.  AL,  pasnam.  Num.  179,  mulcator. 
AL,  mulctator.  N.  180,  Lucanus.  Al.,  ut  Lucanus. 
Ib.,  veniat.  AL,  veniam.  Ib.,  enervato  corpore  de- 
decoret.  AL,  enervati  corporis  dedecore.  N.  181,  a 
moechia.  AL,  a  macia.  Ib.,  sive  a  maceratione.  Al. 
om.  Ib.,  manu  ancus.  AL,  manu  ancus^  vel  manu 
f^cassus.  N.  182,  vitabundus,  vitanti  similis.  AL,  rt- 
^  tavundus,viventisimili^.  Ib.,  verisimilismorientis.AL, 
vere  similis  morienti.  N.  184,  morio.  AI.,  morior ; 
al.,  morrio ;  a\.^murrio.  Ib.,  praesit.  Al.,  prassidet. 
N.  N.  185,  quasi  ne  ullus.  AL,  quasi  sme  ullus. 
N.  186,  nihili.  AL,  nihil.  Ib.,  exne,  et  hilo.  AL,  ex 
nil,  et  hilo.  N.  187,  nugam.  AL,  nuqas ;  al.,  nu- 
gacem.  Ib.,  id  est,  nugas  non  perniciosus.  AI.  id 
esty  nugax,  perniciosus ;  aL,  ia  est,  fugax^perni' 
ciosus;  al.,  td  est,  fugax^  non  pemiciosus.  N.  188, 
nequaquam.  AL,  nequitiam;  al.,  nequidquam;  al., 
nequam.  Ib.,  quasi  dicat.  AL,  quasi  aiceret.  N.  189, 
alias  nefarius...  AL,  alias  nefarius,  nec  dicendus» 
Ib.,  ne  nominandus  quidem.  AL,  add.  ne  dicendus, 
N.  190,  qui  nunlial.  AL,  et  qui  nuntiat.  Ib.,  quod 
nuntiatur.  AL,  quod  nuntiat.  N.  191,  accipiebat. 
AL,  conspiciebat.  N.  192,  recesserunL  AL,  reces- 
serant.  N.  193,  sit  turpis.  AL,  sit  garrulus  turpis. 
Ibid.,  nec  legens.  Gothici,  neceligens,  delelo  nec  /^- 
^gens.  In  1  God.  Tolet.,  n.  194,  consumit.  AL,  con- 
sumunt.  Ib.,  exceplo  eo,  Gothici,  excepto  eum.  N. 
195,  opertus.  Al.,  coopertus. 

0.  Num.  196,  rectae  gloriae.  k\.yRectmglorias  GraS' 
cum  est.  N.  197,  ostio  pedera.  Al.,  ostiis  pedes.  Ib., 
apertus.  AL,  aptus.  N.  198,  habilis.  AL,  habitus. 
N.  199,  diclus.  k\.,victus.  Ibid.,  oblunsus.  AL,  obtu- 
sus.  Ib.,  obclusior.  A\  ,obtusior;  al.,  obscurior.  Ib., 
conabundus.  AL,  conahundus  dicitur.  Ib.,  obnoxius. 
AL,  obnixus.  N.  200,  oblectalor.  AL,  oblactator. 
N.  201.  quodliberos.  A.l,  quiliberos.  Ibid.,  habeal. 
AL,  habet.  Ib.,  ovium  pastor  ovilio.  AL,  ovium  pas* 
tor,  quasi  ovilio  ;  al.,  custos  ovium,  quasi  oviho. 

P.  N.  202,  inccrlorum.  AL,  incertos.  Ib.,  a  pa- 
viendo;  pavire  enim.  AI.,  apavendo;  pavere  enim. 
N.  207,  qui  parvulis  assignatur.  AL,  cui  parvuli 
assignantur.  Ib.,  ductct.  AL,  doceat.  N.  208,  pri- 
mu8...  postremus.  AL,  primus...  posterior...postre' 
mus.  N.  210,  nomen  inaliud.  Al ,  innomen  aliud; 
a1.,  nomen  ad  aliud ;  al.,  nomen  aliud,  omisso  tn> 


811 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LECTIONiS, 


SIS 


ei  divulgatum  est  pro  devolutum  est.  N.  213,  per-  ^  N.  260,  a  sequendo.  AL,  obsequendo;  al.,  ab  obse-' 
severans....  AI.  add.  perseveranSy  ardens,  strenuuSj  *  quendo,  N.  261,  accidai.  AL,  accedat.  N.  262,  ex- 
laboriosus.  N.  215,  nam  procare.  Al.,  nam  procari.  succatus.  AL,  exsiccatus,  Ib.,  quod  sit.  Al.  om.  «i^, 
N.  217,  etprocul  jactalus.  AL,  ^^;)ro^u/;ac^tt5;  al.,      -• -v^„. -...i„.  ..jj    ^^a  xt   «/»*»   __?_    n  .     ». 

dcprojactatus;  al.,  et  projectatus.  Num.  218,  scri- 
buntur.  AL,  describuntury  bonisaue  fisci  agglome- 
rantur.  N.  219,  prsecinctus  linteo  lavit.  AL,  prce- 
cinctu4  est  linteo,  et  lavit.  N.  220,  el  praedo.  Al.,  et 
prcedio.  N.  221,  id  est.  AL,  hoc  est.  Ib.,  capiebant. 
AL,  cupiebant.  N.  223,  quasi  perdens.  AL,  quia  per- 
dens.  Ibid.,  et  dejero.  Al.  om.  N.  224,  advocalus. 
Al.^  advocator.  Ib.,  merccdis.  AL,  mercede.  Ibid., 
scilicet.  AL,  licet.  Ib.,  valde.  AL,  valide,  N.  225, 
fellat.  AL,  fallax.  Ib.,  gerit.  AL,  tegit.  N.  226, 
parricida...  parricidium..  AL ,  parracida,..  parraci" 
dium ;  al.,  parrecidum,  et  homicidum.  Ibid.,  drxe- 
rint,  quoniam.  AL,  dixerint,  gui  hominem  occide- 
rat,  quoniam.  N.  227,  persecutus,  perfecte  secutus. 
A\.,persecutor,  perfecte  secutor;  al.  om.  persecutor 


et  post  pulsu  add.  est.  N.  263,  saio.  AL,  sagio.  Ib., 
asuendis.  AL,  ab  esuendis;  al.,  ab  struendis, 

T.  N.  264,  tuetur.  AL,  tueaCur,  Ib.,  moncs. 
AL,  montes.  N.  266,  diuturnus.  AL,  diumus.  N. 
267,  lanx.  AL,  lances;BL,  lancis.  N.  268,  truculea- 
tus...Cod.  1  Tolct.,  truculentus,  crudelis,  immanis, 
scevus,  N.  269,  torto  vultu.  AL,  torvo  vultu,  N.  270, 
timorem  habet.  k\,,terrorem  habet,  N.  272,diu,id 
est.  Al.om.  tV^^s^.  Ib.,qui  coactus.  Al., quiaeoactus. 

V.  N.  274,  uti  possit.  Gothici,  utere  possit. 
Ib.,  quod  doceri.  AL,  qui  doceri.  N.  276,  viridls... 
vi  rudis.  AL  om.  N.  279,  quia  sine  via.  AL.  quasi 
sine  via.  Ib.,  sine  memoria  evanescat.  AL,  sine 
mora  evanescat;  9\.<,memoriaevanescat,omi3SOsine, 
N.  280,  vesanus  non  probe  sanus.  AL,  vesanus 
porro  sanus.  N.  282,  a  venabulo.  AL,  a  venatione. 


non  semper...  perfecte  secutus.l^,  228,  hoc  vocabu-  g  In  Cod.  Tolet.  2,  post  pressores  subjungitar  :  EX' 
lum.  kl.^hoc nomen. Ib., omnium  iniquorum.  AL,  Iw-     plicit  liberxpartis  primce  feliciter.  Liber  xi  Etymo- 


minum  iniquorum,  Ib.,  post  iniquorum  alii  addunt : 
Peccator  iiem  apectoris  caterva(Kn  caverna?)  co- 
gnominatus  pro  eo  quod  inibi  occulta  delictorum 
oonduntur,  N.  229,  a  prosedendo.  AL,  a  prosi^ 
iendo.  Ib.,  concuba.  AL,  concuba,  vel  concubina, 
N.  230,  nam  pavire.  AL,  nam  pavere.  N.  231,  petrae. 
AL,  petra.  Ibid.,  pusillo.  AL,  a  pusillo.  Ib.,  a  pu- 
slone.  Al.  add.  a  pusione  dictus.  Felicanus,  vir  san- 
ctus  solitudini  deditus, 

R.  N.  234,  religiosus...  appellatur.  AL,  religio^ 
sos...  appellaios.  Et mox retractant...  relegunt.  AI., 
religiosus...  appellaius.  Ib.,  ex  religendo.  AL,  ex 
relegcndo.  N.  235,  rationator.  AL,  ratiocinator.  N. 
236,  recipit.  AL,  recipidt.  Ibid.,  resipil.  AL,  resapit; 
aL,  recipit,  Ibid.,  desierat.  AL,  desiderat.  Ib.,  ani- 
mum  suum.AL,  cor  suum.  N.  237,  repens  au- 
tem.  AL,  repente  autem,  Ib.,  roboreae,  AL,  roboris. 


logiarumpartis  secundce,  Simili  modo  Cod.  i  Tolet.: 
Item  pars  secunda  liber  xi.  Scilicet  veteres,  ut  jam 
in  Isidorianis,  c.  48  n.  16,  adverti,  Etymologias  in 
duas  partes  distribuebant,  quarum  prima  priorcs  de- 
cem  Iibros,  altera  posleriores  decem  compleeteba- 
tur.  Secundam  igitur  Etymologiarum  parlem  ad  se- 
quens  volumen  reservamus. 

LIBER  UNDECIMUS. 
Cap.  I.  N.  1,  dicta  ab  eo.  AL,  dicta  est  ab  eo, 
Ib.,  hanc  quidam.  AL,  hanc  quidem,  N.  2,  deriva- 
lum.  AL,  aerivativum.  N.  4,  de  humo  terrae.  Al.,  de 
limo  terrce.  N.7,  gentilibus.  AL,  at;^/w.  N.  8,  quod 
quidam,elc.  AL,  quodputaveruntincorpoream,  etc, 
al.,  potuerant  pro  potuerunt.  N.  10,  nisi  animam. 
Gothici  et  alii,  nisi  quod  animam,   Ib.,  propter 

auod.  AL,  pro  eo  quod,  Ib.,   inspiret.  AL,  spiret, 
fum.  11,  vocari  ut.  AL,  vocari  volunt  ut.  N.  12, 


N;  238,  et  reatus  a  reo  nuncupatus.  Al.,  et  reatum  v  amentes.  AL,  amentes  dicuntur.  Ib.,  non  anima. 


a  reo  nuncupatum. 

S.  Num.  240,  quod  unumquodque;  AL,  quounum- 
quodque.  Ib.,  sensu  veritatem.  AL,  sensu  veritatis; 
al.,  sensus  veriiatis.  N.  241,  quasi  studiis.  AL,  quasi 
in  studiis.  Ibid.,  sanctus  veten.  AL,  sanctus  a  veteri, 
Ibid.,  purificari.  Al.,  purifi.care.  Ib.,  tangebantur. 
AL,  tingebantur.  Ib.,sancli  nonien.  A\.,sanctionem, 
N.  242,  supreme  pater.  AL,  suvremas  paries;  al.,5t*- 
premce  partes.  N.  243,  sicut  lormosus.  AL,  sic  for- 
mosus.  Ibid.,  Terenlius...  dabo.  AI.  om.N.  244,su- 
perstitiosus,  etc.  AL,  supersiitiosus...  aj)pellatus.., 
precabatur,  et  immolabat.  Ib.,  superstites  essent. 
AL,  superstitissent.  lb.,quiasolcrs.  AL,  quasi  solers, 
N.  245,  sua  cdenles.  A\.^  suadeiites.  Ib.,  aliasseda- 
les,  quod  simul  sedeant.  Socii.  AL,  alias  sodales.  So- 
cii ;  aL,  alias  quasi  sedalesy  ipsi  et  socii ;  al.  om. 
alias...  sedeant,  Ib.,  periculi.  AL,  periculum.  Ib.,  in 


AL,  non  omnia,  N.  13,  dum  vult,  etc.  AL,  dum  scit^ 
mens  est,dumvult,animus  est;  al.,  dum  ^f ,  metu 
est,  etc.  Ib.,  unde  et  sententia.  AL,  unde  essentia. 
N.  16,  quatuor  elementis  compacta  est.  AL,  quatuoTy 
id  est^  terra,  aercy  humore,  igne;  nam  terra,  etc. 
Ib.,  quibusquid  dcbetur.  AL,  quibus  cujus  debetur ; 
al.,  cujus  quid  debetur,  N.  17,  caro  est,  quse  vivit. 
AL,  caro  est  sem'\i\  fui  vivit.  Ib.,  idem  noncaro. 
Al.,  id  esty  non  caro.  l6.,  corpus  dicitur.  AL,  corpus 
dici  sinc  alio  verbo.  N.  18,  sunt,  visus.  AL,  sunt, 
ut  visus.N.  20,  autexterna  setherea  luce.  AL,  ut  ex- 
tema  cetheria  luce;  al. ,  aut  externa,  et  cetherea  luce. 
Ib.,  per  tenuesvias.  AL,  per  tenues  venas, N,2i,qnod 
vivacior.  AL,  quod  viator,  Ib.,  praestantior,  sive  ve- 
locior.  A\.,  prcestantiorj  veU>cior,  Ib.,  sensus,  videre 
dicamus.  AL,  sensui  dedicamus;d\,,  sensus  unde 
dicamus.  N.  22,  odore.  Gothici,  odoris,  Ib.,  attactus. 


unamcaligam.  AL,  in  una  caliga,  N.  246,  me  esse.  q  AL^  attractus.  N.  23,  et  per  onmia...  aspergat.  Al 
AL,  meipsum  esse.  Ibid.,  ncc  ullo  ignominiae  com-  *  omitt.  Ib.,  genera  sunt.  A\,,genera  esse,  sine  verbo. 


movetur  dolore.  AL,  nec  ulla  ignominia  commove* 
tur  ad  dolorem.H.  247,  frigidus.  AL,  frigus,  Ib.,  per 
quod.  AL,  per  quos.  N.  248,  super  vull  videri.  AL, 
vult  supervideri ;  al.,  super  vult  videre.  N.  249,  de- 
trahendo.  Grolhici,  detrahendum.  N.  250;  quasi  sae- 
vus.  AL,  quasi  satis.  N.  251,  quod  non.  AL.  quce 
non.  Ib.,  Buasor...  trahens.  AL,  suasor  a  suaaendo^ 
quem  vultdecipere;d\,^  suasor  decipiens,  idest,  in 
Suam  sortem  trahens.  Suasorasuadendo,  quem  vult 
decipere;  forte,  quivult.  N.  252,  scrupus  enira.  AL, 
scmpo  enim.  N.  253,  axaiou.  AI.  add.  id  est^aperver- 
sitate.  Ib.,  scorlaqua».  Al.,  scorta  quod.  ?osi  scorta, 
etc.,  Cod.  1  Tolet.  mseruit :  Scurra,  qui  sectari,  eic.  \ 
quod  alii  afferunt  in  /  scilicet  t5curra,  alii  infrapost  sa- 
tor.  N.  255,  scurra  appellatus.  AL,  scurras  appella' 
tos ;  al.,  scurras  constat  appellatos.  N.  258,  junspcri* 
torum .  AI.  om.  sequentia :  qui  etiam.  s.  f.  appellave" 
Tunt,  N.  259,  sospes...  Al.f  sospes^  salutiSf  hospes. 


Ib.,  oritur.  AI.  add.  oritur  quod  sentiatur. 

Num.  24,  propria  natura  data  est.  AI.,  propriam 
naturam  datam  esse.  Ib.,  audiendum.AL, atmtefufum 
est.  N.  25,  vigendi  causa.  AL,  vivendi  causa.  N.  26^ 
vertex  est  ea  pars.  Al.,  vertix  estpars,  N.  27,occi- 
pitium.  AL,  occipiiium.  Ib.,  capiti  retrorsum.  AL, 
capitis  retrorsum.  N.  28,  pili  autem  dicti.  AL,  pilos 
autem  dictos,  Ib.,  a  pe!Ie,  e  qua.  AL,  apelle^  qua; 
al.,  apeUCydequa.  Ib.,  pilum  dicitur  a  pila.  Al., 
pilo  dicitur  et  pila ;  al.,  pilo  dicitur  a  pila,  N.  29, 
tonsum  decet.AL,  tonsum  essedecet.  N.  30,  tondere. 
AL,  tonden;H\,^  tundere.  N.  31,  quibus,  AI.,  a  gui» 
bus.  N.  33,  tota.  AL,  facta  tota.  N.  34,  qaalitates 
significat.  AL,  qualitatem significat.Nnm,  35,men. 
tis  motum.  AL,  mentisque  motum.  N.  36,  occaIuo(. 
AL,  occultant,  Ibid.,  mentis  indiciam.  Al.,  mentig 
judicium,  Ib.,  initio.  AL,  ex  initio,  Ib.,  acceptam. 
AL,  accepta,  Ib.,'proponendo.  AL,  pr<gpofiendo.S'^ 


813 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LECTIONES. 


814 


37,  nobis.  A1..  a  nobis.  Ib.,  plerique  pupulam.  A1.,  f^ 
plerique  pupillam.  Al.,  propterea  papulam.  N.  38, 
ornent.  AL,  orn^^.  Ib.,  volvos...bolborum.  ALom.; 
aL,  valvarumpvo  bolborum,  N.  39,  ut...reficianl.AL, 
aut„.refi,ciunf.  Ib.,  conniventibus.  Al.^cohibentibus. 
N.  40,  utrseque  clausae.  AL,  utraque  clausa.  Ib.,  ad- 
nati.  AL,  admoti.  Ib.,  pili.  AL,  capiUi.  Ib.,  ne  irruen- 
tes.  AL,  ne  irruente  sorde.  Ib.,  facile.  AL,  facie. 
Ib.,  cujuscunque.  AL,  cujusquam,  Ib.,  contactum. 
AL,  tactum.  Ib.,  quo  tenuem.  AL,  quod  tenuem. 
N.  42,  tuta.  AL  om.  N.  44,  promineant.  AL,  pro^ 
minent.  Ib.,  in  rotundiiatem.  AI.  in  rotunditate. 
Ib.,  quae  Graeci,  AL,  quam  Grasci.  N.  46.  aurium. 
AL.  auribus.  Ib.,  inditum  nomen.  AL,  indenomen. 
Ib.,  pinnula.  AL,  pennula ;  et  sic  mox  pennum^  et 
penna  yvQpinnum^  et  pinna.  N.  47,  nare.  Al.,  ma- 
nare.  Ib.,  ul  norimus.  AL,  ut  noverimus;  aL,  u/  odo- 
remus,  Ib.,  ac  non  totis.  AL,  ac  non  notis.  Ib.,  coe- 
peret.  AL,  coeperit.  N.  49,  et  sputum.  AL,  et  spiri'  p 
tum.  Ib.,  foras.  AL,  foris.  Ib.,  projicimus.  AL,  B 
mittimus.  Ib. ,  quia  inde.  AL,  quia  ibi.  Ib.,  cibi 
inde.  AL,  cibi  et  inde ;  aL,  ct^i  unde.  N.  51,  a  li^an- 
do.  AL,  a  lingendo.  N.  52,  inde  Latinum.  AL,  tnde 
inLatinum.  Ib.,  colomellos  vocant.  AL,  colomellos 
vocat.  Ib.,  qui  concisa.  AL,  quia  concissa.  Ib.,  at- 

2ae  confracta.  AL,  ;am  ^rac^a.  N.  54,  a  gignendis 
entibus.  AL,  a  cingendis  dentibus.l^.  55,  coelum  est. 
Al.,  coslum  sursum  est.  N.  56,  nisi  lin^uae  motus,  etc. 
AL,  nisi  linguas  distantias  vocis  efficerent.  N.  59, 
quae  cibum.  AL,  quce  cibos.  Ib.,  quse  foramen.  AL, 
quod  foramen.  Ib.,  operitve.  AL,  operitque.  N.  60, 
et  teres.  AL.  et  rotundum.  N.  61,  primus.  AL,  prius, 
Ib.,  tu  accuses  frange  cervicem.  AL,  tu  accusas 
frangere  cervices.  N.  62,  quadrupedum.  AL,  qua' 
drupredi.  Ib.,  oia.  AL,  ala.  N.  63,  nominata.  AL, 
nominata  sunt.  Ib.,  hi  sunt.  Al.,  in  his  sunt.  Ib., 
quod  illic.  AL,  quod  illi.  N.  64,  cubitus  dictus.  AL, 
cuhitum  dictum.  N.  65,  sunt  appeliatae.  AL,  sunt  h 
sic  appellatas.  Ib.,  asciUas.  AL,  ascellas.  Ib.,  et  os- 
cilla  dicia.  AL,  et  ascilla  dicta ;  al.,  et  scilla  dicta, 
Ib.,  cillantur.  AL,  cillentur;  al.,  cilluntur ;  al., 
celluntur;  al.,  scillantur;  al.,  cilleantur;  al.,  as- 
dllantur.  Ib.,  movcantur.  AL,  moveatur ;  al.,  mo- 
ventur.  Ib.,  has  quidam.  AL,  hos  quidam.  Ib.,  hir- 
corum.  AL,  hircosum.  N.  66,  manuprctium.  AL,  ma- 
nus  pretium;  al.,  et  mini^s  pretium  damus.  N.  67, 
Apostolus  :  Dextras,  AL,  Apostolus  dicit ;  Jacobus  et 
Joannes  dextras ;  al.  om.  dxcit.  N.  68,  quod  rem  fieri. 
AL,  quod  fieri,  omisso  rem.  N.  70,  existunt.  AL,  exi- 
stant.  Ib.,  secundus  salutaris.  AL,  secundus  index, 
et  salutaris ;  al.,  secundus  salutatorius.  Ib.,  atque 
ostendimus.  AL.  vel  aliquid  demonstramus.  N.  71, 
probri.  AL,  prohra.  N.72,  ad  ini^uina,  de  quo.  AL, 
ad  inguinemy  de  qua.  Ib.,  sustinetur.  AL,  susten" 
tatur.  N.  73,  a  collo  usque  ad.  AL,  a  collo  ad.  Ib., 
inamillae  inter.  AL,  mamillce  dicuntur  inter.  N.  74, 
dicimus.  AL,  dici.  N.  75,  quas  sugentes.  Al.,  quas  Q 
infantes  sugentes.  Ib. ,  breve illud.  AL, prasbet  itlud, 
N.  77,  meaiu.  AL,  motu.  N.  79,  appellavit.  AL, 
appellatur.  N.  81,  sit.  AL,  fit,  N.  83,  quod  artuum, 
AJ.,  quod  per  artuum.  Ib.,id  estabinhaerendo.  Al., 
om.  N.  84,  ut  digilos.  AL,  ut  digiti.  N.  85,  compago. 
AL,  compagia.  N.  87,medull8e  appellalae.  Al.ymeml" 
ia  appellata.  Ib.,  vertibula.  AL,  vertibula*.  Ib.,con- 
globatae,  dicta.  AL,  conglobata,  dictas.  N.  88,  attrilu. 
AL,  tactu.  Ib.,  flectunlur.  AL,  plectuntur.  Ib., 
salveiur.  Al.,  servetur.  N.  89,  ut  tota.  AL,  et  tota. 
N.  90,  dextro  aulem  lateri.  AL,  dextra  autem  la- 
teris.  Ib.,  laevo.  AL,  lceva.  N.  93,  scapuIa...AI.  add. 
scapula  a  scandendo  dicitur.  N.  96,  sacra  spina.AL, 
spina  sancta.  N.  98,  feminis.  AL,  mulieribus.  N.  99, 
sit  umbo.  AL,  sit  ibi  umbo;  al.,  ^t^  umbus.  N.  101, 
prementis.  AL,  prementiy  N.  102,  partes.  AL, 
partes  sunt.  Ib.,  gignendae  sobolis.  AL,  agignenda 
sobole.  Ib.,  quod  nis.  Al.,  quod  in  his.  N.  lO^,  et 
cruram.  A!.,e/  crurium.lk.  109,dicunl.  Al.om.  Ib., 


Ennius.  AL,  Ennius  ait.  Ib.,  voluil.  AL,  cogit.  Ib., 
venirent.  AL,  pervenirent.  N.  110,  quia  iis.  AL,  quia 
in  his.  N.  111,  rotundi.  AL,  rotundum.  N.  113,  sta- 
bile.  AL,  subtilius.  N.  116,  sub  corio  est.  AI.  om. 
Ib.,  circumfusa.  AL,  circumflua.  Ib.,  contineatur. 
AL,  continetur.  N.  117,  eadem  lacerti.  AL,  item  la- 
certi;  al.,  idem  lacerti.  Ib.,  ut  sit.  AI.  ora.  sit.  N. 
118,  plus  sanguinem.  AL,  plus  sanguinis.  Ib.,  plus 
spintum.  AL,  plus  spiritus.  N.  119,  cordi  vicina.  AL, 
cordis  vicina.  N.  120,  motus.  Simplex.  AL,  motus 
aut  simplex^  aut  compositus.  Simplex.  Ib.,  saltu. 
AI.,  motu.  Ib.,Ieniores.  AL,  leviores.  A.  122,  aiunt. 
AL  om.  N.  123,  unde  et.  AL,  inde  et.  N.  124,  agi- 
tando.  AL,  exagitando.  Ib.,  admiitit  et  rejicit.  AL, 
emittityCt  reciptt.Tb.y^penendo.Xl.yadaperiendo.  N. 
125,in  cerebro  subvolat.  AL,  cerebrum  subvolat.  Ib., 
ex  cibo  tractum.  Cl.,  et  cibos  tractos.  Ib.,  consistit. 
AL,  persistit.  N.  126,  dictae  autem  fibrae.  AL,  dictas 
autem  fibras.  Ibid.,  acciperent.  Al.,  acceperunt.  N. 
127,  dictus  a  supplemento.  AL,  dictu^  supplemen- 
tum;  al.,  dictus  duplementum.  N.  128,  folliculus. 
A\./folliculum.  Ib.,  et  cibum.  A],,et  ipse  cibum.  N. 
129,  egerant.  AL,  digerant.  N.  130,  membranum. 
A\.,membrana^quas  membranum.  Ibid.,  a  pulmoni- 
bus  et.  AL,  a  pulmone  vel.  N.  131,  jejunium.  AL, 
jejuna.  N.  132,  ad  inguina.  AL,  usque  ad  inguinem. 
N.  133,  ex  ipsa.  AL,  ex  ipso.  N.  134,  calyculi.  AL, 
cauliculi,  Ib.,  ntriuslibet.  AL,  utriusqu^.  N.  135,  ab 
utraque.  AL,  o/^  utroque.  Ib.,  dividat.  AL,  dividit. 
Ib.,  repIexae.AL,  reflexce. Ihid.,  cornuum.  AL,  cornu. 
Ib.,  inlrinsecus.  AL,  extrinsecus.  N.  136,  generetur. 
AL,  genei^atur.  N.  137,  valva,  etc.  AL,  valva  ven^ 
tris,  id  esty  januaj  vel.  Ib.,  dicta  quia.  AL,  dicta 
quasi  vas  aquas  quia.  N.  138,  e^eritur.  AL,  egredi- 
tur.  Ib.,  futura.  Al.  om.  Ib.,  dicitur.  AL,  vocatur. 
N.  139,  jactum.  AL,  jactu.  Ib.,  irrigatione.  Al., 
infusione.  Ib.,in  corpus.  AL,  in  corpore.  N.  140, 
a  circuitu.  AI.  ,  propter  circuitum.  Ib.,  venire. 
AL,  evenire.  N.  141,  fetus.  AL,  fructus.  Ib., 
corripit.  AL,  corrumpit.  Ib.,  aera.  AL,  aeramenta. 
Ib.  efferanlur.  Al.  efferuntur.  Ib.,  nec  aquis.,  AL, 
nec  aliquo.  N.  142,  non  est.  AL,  non  esse.  Ib,,  non 
adhaeret.  AL,  non  hasreret;  B\.,nonpotest  adhcerere. 
Ib.,  miscere  se.  AL,  miscerL  Ib.,  hinc  et  AL,  hine 
est  et.  N.  143,  totum  opus.  AL,  totum  corpus.  N. 
144,  folliculus...  nascilur.  A),,  folliculi...  nascuntur. 
Ib.,  contioetque.  AL,  continentque.  Ib.,  dictus  ita 
quia.  AL,  dictus  autem  folliculus  quia,  Ib.,  quia 
eum  cum.  AL,  quia  et  cum,  Ib.,  editur.  AL,  egredi" 
tur.  N.  145,  sic  el  in  nobis.  AL,  sic  et  in  hominibus, 
Ib.,  invaluil.  AL,  invaluerit.  N.  147,  promissa.  AL, 
prolixa.  Ib.,  subjun^am.  AL,  subjungamus, 

Cap.  II.  N.  2,  annis.  AL,  annos.  N.  4,adulta.  AL, 
apta.  Ib.,  ad  vigesimum  octavum  annum.  AL,  ad 
viginti  octo  annos.  N.  6,  declinatio.  AL,  inclinatio. 
Ib.,  senioris.  AL,  senilis.  N.  8,  aetatum.  AL,  cetatis. 
N.  10,  leves.  AL,  lenes.  N.  11,  gerebat.  AL,  regc' 
bat.  N.  12,  quasi  pulla.  AL,  quasi  pupilla.  Ib.,  sine 
oculis,  Gothici  in  oculis.  Ib.,  patres.  AL,  parentes, 
Ib.,  quam  ab...  acciperent.  AI.  om.  Ib.,  nomen.  AL 
om.  N.  13,  ostendat.  AL  ostendit.  N.  14,  pariunt. 
AL,  pariant.  N.  16,  incipiat.  AL,  incipit.  Ib.,  prae- 
paratus.  AL,  paratus.  Ib.,^ru;e5mti5.Gothici  el  alii 
ita  pro  triginta  apud  Grialium.  Ib.,  pecudibus.  AL, 
pecoribus.  N.  17,  vis.  A\.,virtus.  Ib.,  in  fcmina.  AL, 
in  feminis.  N.  19,  corporum.  AL,  animorum,  vel 
corporum.  Ib.,aliud.  AL,  aiiquid.  Ib.,  autin  alium. 
AL,  aut  animalium.  N.  20,  corruptionem.  AL,  cor- 
reptionem.  Ib.,  sacrae.  AL,  sanctce.  N.  22,  virum 
agit.  AL,  ut  vir  agit.  Ib.,  fungatur.  AL,  fungitur. 
Ib.,  virilia  opera  facit.  Al.,  virilia  faciat.  Ib.,  ut  Ama- 
zon.  AL,  ut  Amazones.  N.  24,  sexus  species.  AL 
om.  species.  Ib.,  feminae  sunt.  AL,  feminas  esse.N. 
26,  minus  senex.  AL,  minus  est  sene.  Ib.,  sicut  ju- 
nior  intra  juvenem.  AL,  sicut  juvenior  inter  juve- 
nem  etsenem,  U).,init&  pauperem.  AL,  inierdiienk 


815 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTBS  LEGTI0NE8. 


Si6 


st  pauperem.  N.  27,  prae  vctustate.  A).,  per  vetus- 
tatem.  Ib.,  calet  minas.  AI.,  calet  inminus.  N.  28, 
feminini.  Al.,  feminei.  Ibid.,  cur  diceret.  Al.,  cur 
non  diceret,  Ibid.,  senem  mulierem.  Al.,  anum 
mulierem.  N.  30,  impolentissimis.  Al.,  potentissi^ 
mis.  Ib.,  liberat.  Al.,  liberet.  Num.  31,  morlium. 
Al.,  add.  :  «  Sive  mors  a  morsu  primi  hominis,  qui 
vetitsc  arboris  pomum  mordens  mortem  incurrit,  quo 
ille  esu  pomimortem  meruit.  »  Duo  Gotb.  Tol.  om. 
guo  ille...  meruit.  N.  33,  Gaesar.  a1.  add.  :  «  Non 
polest  mortuus  aliquid  facere  post  mortem  suam,  ita 
nomo  non  potest  scire  ejus  originem,  id  est,  mor- 
tuus  ab  eo,  quod,  etc.  »  N.  35,  nominatum.  AI.,  tio- 
minatur.  N.  36,  vocatus.  AI.,  vocatur.  Ib.,  defuno- 
tos.  A1.,  functos;  al.,  defuncto.  Ib.,  unde  et  honori- 
bus  functos.  Al.,  unde  est  et  honoribus  functus,]^., 
diem  functus.  AL,  die  functus. 

Gap.  III.  N.  1,  gentiles  Deum  modo  naturam.  Al., 
gentiles  qui  dicuntur^  modo  naturam.  N.  2,  prae- 
dicere.  Al.,  prasdicare.  N.  3,  perhibentur.  Al.,  per- 
hibent.  Ib.,  quidquam.  Al.,  quidquid,  Ib.,  praedicant. 
AL,  prcedicent.  Ib.,  demonstrent.  AL,  demonstrant. 
N.  4,  creationcs.  AL,  creatione.  Ib.,  constitutae.  AL, 
constituta.  Ib.,  probatum  est.  Xerxi  quippe.   AL, 
probatum  est^ut  in  temporibus  Xerxis  regis.  Tunc 
auippe,  N.  5,  lepus  ex  equa.  AL,  vulpes  ex  equa. 
ib.,  dissolvi.  AL,  solvi.  Ib.,  hominis,  sed  mortuas. 
AL,  hominis  emortuas.  N.  6,  porteDtosura.  AL.por- 
tentuosum.  Ib.,   sumunt.  AL,  consumunt.  N.  7, 
cynodontes.  Vulcanius,  ex   conjcctura,  <Txi1^o86vTe€. 
Ib.,  procedunt.  AL,  ordine  procedunt.  N.  8,  deficit. 
AI.,  defecit.  Ib.,  generata.  AI.  om.  Ib.,  sleresios.  Vul- 
caniu8,ex  oonjectura,  axepTjTixcu;.  N.  9,  splcnem.  Al.^ 
splen.  N.  iO,  repcriuntur.  AL,  reperiantur.  N.  11, 
Mercurius.  AL,  masculus.  Ib.,  Venus.  AL,  femina. 
N.  13,  dicti.  AL,  dictos.  Ibid.,  parens.  k\./pariens. 
Ib.  vocei.  AL,  vocat.  N.  14,  falso.  AL,  falsa.  Ib., 
sanctis.  AL,  sacris.  N.  15,  ipse.  AI.  om.  N.  16,  et 
dicti.  AL,  et  dictos.  Ib.,  edunt.  AL,  comedunt.  N» 
48,  monstrosse.  AX.^monstruosas.  Ib.,  subteriori.  AL, 
subteriore.  Ib.,  avenarum  pastus.  AJ.,  venarum  po- 
tum.  Ib.  in  vicem  sermonis.  Al.,  invicem  pro  ser^ 
mone.  N.  19,  ?&noiios...  fcTuni.  A\.,  Panotiosi...  fe- 
runtur.  N.  20,  aevi.AL,  enim.  N.  21,  Dei  servo.  AL, 
a  Dei  5eri;o.Ibid.,satyros.  W.^satyrosque  incubos.  N. 
22,  Faunos.  A\.^Fatuos.  N.  23,  fertur.  AI.  om.  N.26, 
octo  pedum.  AL,  duodecim  pedum.  Ib.,  siatura.AL, 
5/a^ur^. Ibid.,india3.  Al.^ndie.  N.29,ferum.AI.,/er- 
ftir;  al.  om.  Ib.,  aspicientes.  AL,  aspicientes  se.  Ib., 
quoinvicem  utebaniur.  Luc.  God.,  quem^  et  ita  semper 
n  verbo  utor  accusativum  pro  ablativo  adhibet.  Ib,, 
sppctatores.  AL,  impectores.  Ib.,stupescere  facie- 
banl.AL,  stupefaciebant.  N.  30,  tibiis.  AL,  tibiayib., 
8U0  cantu.  AL,  sub  cantu.  N.  31 ,  naufragia.  AI.,  nau- 
fragium.  N.  32,  vorticibus.  AL,  verticibus.  Ib.,  exis- 
limant.  AL,  exidiment.  N.  33.  Irralionalium.  AL, 
Irrationahilium.  N.  34,  serpentem.  AL,  esse  serpen" 
tem.  Ib.,  cum  novcm.  AL,  cum  octo^  Gaesen.  Cod.  i, 
cum  quinquagiyita.   Ib.,  evoraentom.  AI.  vomen' 
tem.  N.  35,  in  simililudinem  haeresium.AL,  in  simi- 
litudine  hmresum.  Ib.  pullulat  ignidebita.  A\.,pul- 
lulavitigni  debito.  N.  36,  leonem...draconera...  ca- 
preara,  AL,  lco...  draco...  caprea.  Ib.,  physiologi. 
AI.  vhilosophi.  N.  37,  dedit.  AL,  indidit.  Ib.,  sed 
quoa.  AL,  sed  pro  eo  quod.  N.  39,  onocentaurus  au- 
tem  vocatur.  AL,  onocentaurum  autem  vocari. 

Gap.  IV.  N.  2,  fabuloso  mendacio,  sed  historica. 
AL,won  in  fabuloso  mendacio.sed  in  historica. Ibid., 
figura^  sccleratorum.  AL,  /iaura;  falsa  sceleratorum. 
N.  3,  Gfes.  1,  post  unca  addii :  Expliciunt  capitula 
libri  undecimi. 

LIBER  DUODEGIMUS. 

Gap.  I.  N.  1»  priraum.  AL,  primus,  Ibid.,  condi- 

tionem.  AL,  constiiutionem.  Gaes.  1,  om.  juxta  con- 

ditionem.  Ib.,  servirel.  AL,  inserviret.  N.  4,  gradiun- 

tar.  Al.,  gradiantur.  N.  5,  aut  in  usu.  AL,  aut  usui. 


AN.  6,  significatione.  AL,  significationem.  Ib.,  anima- 
lium.  AL,  animantium.  Ib.,  vocatur.  AI.,  vocatum. 
N.  7,  nomina.  AL,  nomen.  Ib.,  nostrum  laborcm. 
Al.,no5  in  /a^ore. Ib.,subvectando.Al.,  subjectando. 
Ib.,  vomere.  Al.,  suo  vomere.  Ib.,  temperant.  Al., 
portant,  N.  8,  vel  quod....  armata.  Al.   om.  N.  9, 
eo  quod.  AL,  eas  quai.  Ib.,  habent.  Ah,  vocant.  Ib., 
in  sacrificium.  A\.y  sacrificio.  N.  10,  vir.  AL,  viri7«. 
Ib.,  habeani.  Al.,  habeat.  N.  4 1 ,  a  Marle.  AI.,  a  mare. 
Ib.,  aries  quod.  AL,  aut  aries  quod.  Ib.,  imponere- 
tur.  AI.,  poneretur.  N.  12,  vocenl.  AI.,  vocant.  Ib., 
animantibus.  Al.,  animalibus.  N.  14,  ob  libidiaem. 
Al.yOd  libidinem.l^.  15,  crepas.  AL,  creas ;  AI.,  <;a- 
preas.  Ib.,  dorcadas.  AL,  dorcas.  N.  16,  esedem 
autem.  AL,  idem  autem.  Ib.,  quod  ad  instar.  Al.,. 
quod  instar.  Ib.,  in  sublimi  inhabitenL  AL,  instUfli' 
mibus  inhabitent.  N.  17,  fluentis.  Al.,  fluenta.  Ib.» 
ei  si.  Al.,  ut  si.  Ib.,  illaesa  suscipiunt.  AL,  illafsa^ 
suscipiant ;  quod  eodcra  modo  retineri  potest,  ac 
g  prcecipitantes.  N.  18,  in  infirmitate.  AL,  in  firmi^ 
tate ;  al.,  infirmitatey  omissa  praepositione  in.  Ib., 
persenserint.  AL,  perspexerint.  Ib.,  nam  ea.  Al., 
nam  eo.  N.  19,erectis.  AL,  rectis.^S.  20,  promissis. 
AL,  portentis.  N.  22,  imbelle.  Al.fimbecille.  N.  52, 
quasi  spurcus.  Al., ^uo^t  sporcus. Ib.,  binc  etiam,  etc. 
Al.,  hinc  etiam  spurcitiam,  vel  spurios  nuncupo' 
tos.  N.  28,  in  excolenda  terra.  AL,  tn  colendo  terram. 
N.  30,  trionum.  AL,  trionem.  N.  32,  vocata.  AL,  vo- 
ca^t.Ib.,vitulaergo  parva  est  nondum  enixaJ^am.AI., 
vitulamergo  parvam  esse,  et  nondumenixam.Nam. 
N.  33,  quod  sinL  Al.,  quod  sunt.^S.  34,  geruIae.AI., 
regulce.  N.  35,  humiles.  Aliter  humiliores.  Ib.,  ao- 
cubant.  Al.,  accumbant.  Ib.,  verbum  graecum.  Al., 
verbo  grceco.  N.  36,  velocioris.  Al.,velocioris  cursus. 
Ib.«  cursus  velocitas.  AL,  cursvs  et  velocitas.  Ib., 
millia.AL,  milliaria.  N.37,  aruma.  AL,  a  rumine. 
Ib.,eminente.  AL,  eminentice.  N.  38,  dictus.  AL,  d^- 
^  citur.  Ib.,  hocsumpsit.  AL,  hoc  a^  antiquis  animal 
C  sumpsit.  Ib.,  coeperunt.  AL,  coeperant.  N.  39,  ma- 
gnos,  et  indomiios.  Al.,  magnos,  id  est,  indomitos. 
fi).,  zelant.  AL, ce/anMb.,morsu.  AL,  mor^t^u^. Ib., 
quod  tamen...  occultant.  AI.  om.  N.  40,  asini,  etc. 
Al.,  astno^  Arcadicos  dictos,  quod.  Ib.,  agro.  Al., 
onagro.  N.  41,  quando.  AL,  cum.  N.  43,  sono  AL, 
sonitu.  Ib.,  vel  morientibus.  AL,  vel  mortuis.  Ib., 
effundunt.  AL,  fundunt.  Ib.,  solius  enim  equi  est 
propter.  A\.,solum  enim  equumpropter.Quse^oqvLeih 
di  ratio  saepe  in  Mss.  Isidon,  nonnunquam  etiamet  in 
Impressis  occurrii.  N.  45,  speclantur.  AL,  exspe- 
ctantur.  Ib.,  robori,  AL,  ro W^.  Ib.,  solidatus.  AL, 
consolidatus.  N.  46,  et  argut».  AL,  et  acutce.  Ib., 
solidiiatc.  AL,  soliditatis.  N.  47,  ex  citaia.  AL,  exci- 
tata.  Ib.,  inauribus.  AL,  tn  nart^U5.  N.  48, spcctan- 
dus.  A1 . ,  exspectandus.  Ib. ,  cinereus .  Al. ,  cinericius. 
N.  51,  purpuras.  A\.y  purpureos ;  al.,ptira5.  N.  52, 
peiili.  AL,  petuli;  al.,  petelli.  Ib.,  callidL  AL,ca- 
Q  lidi ;  al.,  candidi.  N.  55,  vulgo.  AL,  vulgus.  Ib.,  pu- 
■*  ricum.  Al.^brunicium.  Gaes.l,  om.  Mannus...vocant. 
N.  57,  habel.Quod.  AL,  habet  eo  scilicet  quod.  AI., 
habet,  Grcece  est  enim  hoc  velut  quod;  al.,  habett 
Grcecum  est  enim  hoc  vel  quod.  N.58,  in  coitum.  AL, 
tn  coitu.  N.  59,gregibus.  A\.,grege.  N.  60,  et  simios. 
AL,  et  simias.  Ib.,  talem  et  sobolem.  AL,  ialemso- 
bolem.  Ib.,  etenim  anima.  AL,  etenim  animal.  Ib., 
exirinsecus.  AL,  extrinsecas.  N.  61,  ex  apris.  Al., 
ex  capris. 

Gap.  11.  N.  1,  dicti.  AL,  dictce.  Ib.,  a  vi  qaa. 
AL,  a  vi  quia.  N.  2,  et  pro  desiderio.  Al.  om.  pro. 
Ib.,  voluntates.  AL,  voluptates.  N.  4,  acres.  AL, 
acriores.  Ib.,  sedignes.  A\.^sedignis.^.^,  benigna. 
AI.  om.  N.  7,  volucrem.  AL,  velocem;  al.,  cclerem 
et  velocem.  N.  8,  accipit.  AL,  c^ccepit.  Ib.,  Graece. 
Al.  om.  N.  9,  resilil.  AL,  insilit.  N.  10,  secundas. 
AL,  secundum.  N.  11,  ulmulus  et.  Ai.,  ut  mulusex 
eouaetasino,  et.  N.  12,  elephante.  AL,  elephantu. 
K.  13,  proponitur.  AL,  prceponitur,  N.  14,  barros. 


817 


AD  S.  ISroORI  ETYMOLOGUS  VARIANTES  LECTIONES. 


818 


AI.,  barro:  Ib.,  qao  ille.  Al.,  quoniam  illo,  Ib., 
ebunio.  Al.,  eburneo.  N.  15.  Lucas.  AL,  Lucanos. 
Ib.^diclos  ab  anliquis Rominis.  AL,  vocabant  antiqui 
Romani.  N.  16,  saiutant.  Al.,  homines  salutant. 
Ib.,  vei  insulis.  Al.,  vel  in  insulis.  N.  17,  aquilis. 
AL,  aquilce,  Ib.,  visos.  Al.,  vivos,  N.  18,  cham»- 
leonis.  Al.,  chamcBleontis,  N.  20,  lynx.  AI.,  lyncis, 
Ib.,  in  duriiiam.  Al.,  in  duritiem,  Ib.,  Plinius  se- 
cundus  exira  unum  non  admittere.  AI.,  Plinius  extra 
fetum  unum  non  admittere;Bi[,yPlinius  secundusex- 
tra unum  no7i  admittere  fetum,}^,  21  ,praesenserint. 
AL,  persenserint,N.  22,inforraes  procreei.  Ursorum. 
A\,,informis  procreetur  ursorum,A\,yinformes  pro- 
creet  partus  ursorum,  N.  23,derivationp.  AL,  deter» 
minatione,  \h,,  a  morsibus.  Al.,  a  moribus,  Ib., 
invenerit.  Al,  imeniret,  N.  24,  Iup'is  est.  AI.  om. 
est,  Ib.,  se  prasvisum.  AL,  se  prius  visum.  Ib., 
dies  duodecim.  AL,  diebus  duodecim,  Ib.,  longa  jc- 
junia.  AL,  longa  illa  jejunia,  Ib.,  lantum  vario$. 
AL,  tanto  varios,  N.  25,  sestiment.  Al.,  existiment, 
Ib.,  sensus.  Gothici,  sensui,  N.  26,  pro  dominis 
suis.  Al.,  pro  domino  suo.  Ib.,  spectanda.  AI.,  ex^ 
spectanda,  N.  27,  dicti.  AL,  distincti,N.  29,  aves. 
Al.,  volucres,  N.  31,  harum.  AL,  horum,  N.  35,  ut 
can^s  vuloeret.  k\,^etcanesvulnerat.  N.  36,  carpens. 
AL,  carpit.  Ib.,  intcranea.  AI.,  interiora,  Ib., 
exiL..  mortuo.  Al.,  om.  N.  37,incipitobservare.  AI., 
observat,  Ib.,  corripilur.  AL,  corrumpitur.  N.  38, 
catam.AL,  captum,  al.,  cattum,  Ib.,vocant.Ai.,t;o- 
cat,  Ib.,  ctLiat.X\,jCaptat.lb.jaGr2Bco,A\,^aGrascis, 

Cap.  ui.  N.  1,  trahitur.  Al.,  trahit,  Ib.,  na- 
Bcuntar.  AL,  nascantur,  Ib.,  minuente.AI.,  d^cm- 
cente,  N.  2,  rodat.  AL,  rodant.  Ih.,  praecidat.  AL, 
prascidant,  N.  4,  rous  araneus...  AI.,  musaraneum, 
cujus  morsu  aranea  moritur,  Ib.,  aranca...  AL, 
aranece  formatquas;Q\,,aranea^  forma,  cujusmorsu 
proiciduntur  tecta,  quas,  Ib.,  araneae  forma.  A1., 
aranei  forma,  Ib.,  occulto.  AL,  occulta,  N.  5,  dicta. 
AL,  eo  dicta,  Ib.,  radices  subter  frugibus.  AI., 
radicesfrugumsubter,  N.7,  iproieci\is.  A\.,prastectu^, 
N.  8,  afllato.  AI.,  afflata,  Ib.,  traditur.  AL,  trdhit, 
N.  9,  super.  AJ.,  super  ejus,  Ib.,  totum  ejiciL  AL, 
totum  foris  ad  siccandum  ejiciunt.  N.  10,  portan- 
tes.  AI.,  gestantes, 

Cap.  IV.  N.  1,  gentilcs.  AL,  antiquos.  N.  2, 
coluber  ab  eo  dictus.  Al.,  colubrum  ab  eo  dictum. 
Ib.,  labatur.  AI.,  labitur.  N.  3,  lacerli.  AL,  lacer- 
tas.  N.  4,  in  Latinum.  AI.,  in  Latino.  Ib.,  exerit. 
Al.,  exerat.  Ib.,  vim.  AL,  morsum.  Ib.,  et  ver- 
bere  poiius,  quani  rictu  nocet.  AL,  et  verberat,  et 
flatUy  tractuque  nocet.ti,  5,  solito.  AI.,  soliti,fi,d, 
aspiciai.  Al.,  aspexerit,  Ib.,  ad  ejus.  AL,  et  ejus, 
N.  7,  delitescit.  A\.,delitescunt.^.  8,  venerint.  AL 
add.  venerint,  ibique  aliquem  mamorderint,  N.  10, 
ingemuerit.  AL,  intumuerit,  Ib.,  corpori  nodi.  AL, 
corporenati.  N.  11,  prsecidat.  AL,  prascidit.N,  12, 
vocata.  AI.,  vocatur,  Ib.,  venena.  AL,  venenum. 
Ib.,  spargat.  Al.,  aspergat.  Ib.,  fertur  autem 
aspis.  A\,,fertur  autem  genus  aspidis,  Ib.,educat. 
Al.,  producat,  Ib.,  ad  terram.  AI.,  in  terram,  Ib., 
ad  incantantem.  AL,  incantatorem.  N.  13,  ^enus  as- 
pidis.  Al.,  aenus  aspidum.  Ib.,  quse  Latine.  AL, 
qui  latine.  N.  15,  nuncupatur.  AL,  nuncupatus.  Ib., 
sudet.  AL,  sudat.  N.  16,  patentL  AL,  patens,  Ib., 
extaberatam.  AL,  exvulneratum,^,  18,  esca  illice. 
AL,  escam  illiciens;Q\,,  escailliciens,  Ib.,  sollici- 
tata.  AL,  solHcita.  Ib.,  tolum  enim  corpus.  AL, 
totumque  ejus  corpus,  Ib.,  non  habere  videatur. 
AL,  haberenonvideatur,\^,\^,  vocatus.  AL,  vocata. 
Ib.,  pigrior  est.  AI.,  tardior  est.  Ibid.,  capit.  AL, 
excascat.  Ib.,  exponat.  AL,  deponat,  N.  23,  lo- 
cum  faisse.  AL,  lacum  fuisse,  Ib.,  vastante!>.  AL, 
vastantem.  N.  24,  in  terris.  AL,  in  terra,  N.  26,  in- 
flexaosus  qai.  AL,  inflexuosa  qtue.  Ib.,  deqao.  AL, 
de  qua,  N.  27,  qoi  semper.  AL,  qumsemper,  N.  28, 
irriguis.  AL,  riguis.  Ib.,  depopulatione.  AL,  popula- 


A  tione.N.  29,qu8BpIus.  A\.fqua!nonsolumplus. N.32, 

"  induat.  AL,  inducat.  N.  33,  eo  quod.  AL,  propter 
quod.  Ib.,  pedum  dicta.  AL,  add.  Bruchus  est.cujus 
pene  totum  corpus  in  ventre  coUigifur,  N.  34,  rep- 
tilis  genus.  AL,  reptHe  genus,  N.  36,  qui  ederint. 
AL,  qui  eos  ederint.  Ib.,  consumptione.  AL,  con- 
summatione.^,^^^  frigidae.  AL,  frigidi.  Et  sicinfra. 
N.  40,  frigidi  sunt.  AL,  frigidas  sunt ;  aL,  frigides^ 
cunt,  Ib.,  vaporcm.  AL,  vaporcm  corporis,  lb.,na- 
tura  frigidae.  AL,  naturx  frigidce.  Ib.,  torpont.  AL, 
torquentur.  N.  41,  quicunque.  AL,  quisquam,  Ib., 

*  corporis.  AI.  om.  Ib.,  exigil.  AL,  eximit ;  al.,  exs^ 
tinguit.  N.  42,  non  potest.  AL,  non  posse.  Ib.,  ser- 
pentum.  AL,  serpentium.  N.  45,  uda.  AL,  humidai 
al.,  uvida.  Ib  ,  quacunque.  AL.  quaque.  N.  46,  ad 
caput  iclu  aliquo  collidatur.  In  Editione  Grialiana  et 
aliis,  ad  caput  ictu  caput  aliquo  collidatur.  Delcvi 
secundum  caput.  Ib.,  juvenlam.  A\.yjuventutem.  N. 
47,  juveniam.  AL,;at;ew^tt^m.  N.  48,  per  hominii 

B  mortem.  AI.,  in  hominis  morte, 

Gap.  V.  N.  2,  in  sua  arte.  AL,  in  suo  labore.  N.  3, 
vel  ibi  uspiam  adhaerescit.  AL,  vel  ubi  uspiam  ad^ 
hasserit,  quod  fortassc  melius  est.  N.  4,  cAuda  figat. 
AL,  caudam  figat,  Ib.  scorpioni.  AL,  scorpionis,  N. 
5,  qui  humano  corpori  statim  ut  fuerit.  AL,  qui  dum 
humano  corpori  tactu  fuerit,  N.  6,  qui  contactus. 
AL,  qui  contra  ictum  contractus,  Ib.,  in  globulum, 
AL,  in  globum.  N.  9,  in  oleribus.  AL,  in  olus,  Ib., 
vel  pampino.  AL,  vel  pampinis,  Ib.,  de  qua.  AL, 
cujus,  N.  10,  importuno,  AL,  in  opportuno,  N.  11, 
pertinax.  AL,  pertinax  dicitur,  N.  13,  costi.  AL,  co- 
stcB,  N.  18,  putri.  Al.,  putrefacta.  N.  19,  ut  cola- 
bro.  AI.,  utcolubri, 

Cap.  VI.  N.  2,  spatiosum.  A\.,spatiosum  manibus. 
N.  3,  etiam.  AL,  enim,  quod  melius  videtur.  N.  4, 
priusvisa  sunt  et  cogoita.  A\,,prius  et  cognita  sunt 
visa.  Ib.,  paulaiim.  Al.  om.  N.  5,  merulae.  AL,  me- 

^  ruli,  Ib.,  albovarii.  AL,  albo  varii,  N.  6,  ut  umbrae. 

C  AL,  ut  umbri.  Ib.,  colore.  AL,  coloratce.  Ib.,  ut  mus- 
culus.  AL,  ut  masculus,  Ib.,  et  musculi.  AL,  etmas" 
culi,  N.  7,  dicitur.  AI.  om.  N.  8,  ob  immanitaiem. 
AL,  ab  immanitate.  N.  9,  esse.  AL,  etiamm  N.  11, 
salientes.  AL,  saliendo,  Ib.,  transvolanl.  AI.,/ran5t- 
liunt,  Ib.,  molibus.  Al.,  motibus,  Ib.,  feriunt.  AL, 
feruntur;  al.,  ferunt,  Ib.,  serrato.  AL,  serratum.  N. 
15,  mucronalo  siL  AL,  majori  natasit.  N.  18,  qui- 
bus.  AL,  de  quibus,  N.  19,  ictus  lapidum.  AI.  add. 
repercutiat  tergore.  Ib.,  repercussiis.  AL,  repercus- 
sus  sit,  N.  20,  humL  AL,  in  humo,  Ib.,  masculus. 
AL,  mascula,  N.  21,  bifidis.  AL,  binis.  N.  23,  dic- 
tus.  AL,  dicitur,  Ib.,  nuncupatus.  AL,  nuncupa- 
tur.  N.  20,  reii.  AL,  rete,^.  25,  inhiberL  AL,  mi- 
nui,  Ib.,  a  quibus  saepe  pastus  est.  AL,  ^ui  his  scb' 
pe  pasti  sunt;  al.,  a  quibussaspe  pasti  sunt,  Ib., 
affert.  AL,  habent,  N.  29,  ihymus.  AL,  thymum. 
N.  30,  ingeniosum  esse.  AL,  ingeniosum  e/tam.  Ib., 

n  nassis.  AL,  vasis,  Ib.,  viminibus.  AL,  luminibus, 
Ib.,  aversum.  AL,  adversum,  N.  31,  traxit.  AL,  ac- 
cepit,  N.  32,  suo.  Al.  om.  N.  33,  virgis.  AL,  yir- 
gulis,  N.  34,  echeneis.  AL,  tchinus,  Ib.,  venti  eL 
A\.yVenti  licet.  Ib.,  remoiam.  AI.,  moram.  N.  36, 
Dominatus.  AL,  nominatur.  N.  37,  squalus  dictus. 
AL,  squamatus  dictus.  N.  38,  sardinasque.  AL,  sar- 
dia  que,  N.  41,  elabatur.  AL,  elabitur,  Ib.,  an- 
guilla  vino  Decala,  qui.  AL,  anguillas  vino  necatas 
qui,  Scilicet  nominaiivus  pro  ablativo  ab<toluto.  N. 
44,  congrus.  AI.  add.  :  a  Congrus  anguillae  similis, 
sed  grandis,  moratur  in  cavemis  petrarum  sub 
aaua.  »  Ib.,brachiis.  A\,<,branchiis,  N.  45,  alligari. 
ALjalligare,  N.  46,  atramenii.  AL,  atramento.  Ib. 
addilo.  A\,<tadditum.  Ib.  iGthiopias.  A\.;jEthiopum. 
Ib.,  tradant.  AL,  tradunt.  N.  47,  tradunt.  AL,  tra- 
dunt  quidam.  Ib.,  evolare  AL,  evolari.  Ib.,  demer- 
gere.  AL,  dimergere.  N.  60,  appellaium.  AL,  a/p- 
pellatur.  Ib.,  ex  tesiae.  AL,  ex  testeo.  N.  61,canori 
vocantur.  AL,  cancros  vocari.  Ib.,fiuviatiles«  AL|  /lu- 


819 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LECnONES, 


820 


viales,  N.  53,  a  quorum,  Al.,  a  quarum.  Ib.,  con-  •  N.  6i,  venerias.  Al.,  venereas.  N.  63,  insur^t.  Al., 
cipiunt.  Al.,  concipiuntur,  N.  55,  humanorum.  AL,'*  consurait;  al.,  surgit.  Ib.,  quse  fovit.  Al.,  quas  eoi 
humanarum,  N.  56,  diclus...  adopertus.  Al.,  dic'     /bi^i/.  Num.  64,  dictae.  Al.,£ltc/a5.  N.  65,  dicitur.  AL, 


ta...  adoperta,  Ib.,  fluviatiles.  Al.,  fluviales.  N.  57, 
teslula.  Al.,  testa.  Ib.,  ac  peloris.  Al.,  ac  pelorus. 
Ita  mox  pelorus.  Ib.,  cochlea.  Al.,  conchilia.  N.58, 
reddunt.  Al.,  reddant.  Ib.,  dicunlur.  Al.,  vocantur. 
N.  60,  cruore.  Al.,  crure,  Ib.,  remiltit.  Al,, emi7/t7. 
N.  61,  tenui  sunt  iistula.Al.,/enue5  sunt/istulas.^. 
62,  aplae.  Al.,  apertce.  N.  63,  agnoscunt.  Al.,  co- 
gnoscunt ;  al.,  agnoscant.  Ib.,  sine.  AL  om.  N.  64, 
aliae  commisiione.  AL,  alias  commistionem.  Ib., 
masculi  commistione  suscepta.  AL,  masculi  suscep- 
tione  concepta.  Ib.,  idem  insequens.  AL,  item  in 
consequens;9\.tid6niin  sequenti,  Ibid.,  perfundit. 
A\.,perfunaunt ;  aL,  perfunduntur. 

Cap.  VII.  N.  1,  reformidant.  Al.,  formidant.  Ib., 
enchoriae.  Al.,  incolce;  B\..incurias.  Ib.,  elmerula. 
AL,et  merura.  N.  2,  sicut  genere.  In  Editione  Gria 


dicitur  avis.  Ib.,  semina  venenorum.  AL,  semina 
venenata.  Ib.,  iis  veteres.  AL,  eas  veteres.  N.  66, 
upupam.  AL,  opopam.  Ib.,  cousideret.  Al.tconsidet. 
Ib.,  quisquis  se.  AL,  5t  se  quisquam.  N.  67,  con- 
stat.  Al.  om.  N.  69,  merula.  Al.,  merura.  Ib.,  mo- 
duletur.  AL,  modulet.ti.  70,adiris.  AL,  aliis.  N.71, 
turdi  a  tardilaie  dicti.  AL,  turdos  a  tarditate  dictos. 
Ib.,  quasi  major.  AL,  quasi  minor,  N.  77,  inebrae. 
AL,  inhiba^.  N.  78;  communem.  AL,  commU' 
nionem.  Ib.,  permistam.  AL,  commistam.  Ib., 
auguriantur.  AL,  auguria  faciunt.  Ib.,  sed  fidem. 
AL,  sed  fides.  Goth.  Mss.  Tolet.,  au^uria^  sedfides 
inhabitat.  N. 81,  ovo.  AL,  ex  eo;  al.  eo.  Ib.,coDtacta. 
AL,  contra. 

Gap.  viii.  N.  1,  nascantur.  AL,  nascuntur.  Ib.,  et 
pennas  accipiunt.  AL,  et  penna  nascuntur.  Ib., 


lii  esl  sicut  genera,  quod  fortasse  mendum  est.  Ib.,  g  solertes.  Al.,  solerter.l^.  2,  verberanlur.  XU,verbe- 
41    tu        ranMb.,creentur.AI.,na5cawfur;aL,na5cerenfttr. 

N.  3,  costros.  AL,  castros;B\.f  costras.}!^.  5,  loogi- 
pedi.  AL,  longipedum.  N.  10,  multae  sunt.  AL,  mut(B 
sunt.  N.  13.  quod  sanguinem  sugat.  AL,  quo  sangui'' 
nem  sugit.  N.  14,  qua.  Ai.,  quibus.  N.  15,  oestrum 
auiem.  Al.,  asstru^  autem.  Ib.,  vocatur.  Al.,  vocatu^, 
N.  16,  bibiones.  AL,  bibones^  Ib.,  mustiones.  AL, 
musciones.  Ib.,  ad  me  cum  spectas,  fabularique  in- 
cipis.  AL,  cum  ad  me  spectas^  etc.;  al.,  cum  me 
exspectares  fabulare  incipis.  Ib.,  in  oculos  tuos. 
AL,  in  oculis  tuis.  Ib.,  bibiones  involant.  AL,  bi^ 
bones  volant. 

LIBER  DECIMDS  TERTIDS. 

Prafat.,  in  hoc  libello.  AL^  tn  hoc  vero  brevi 
libello.  Ib.,  tabella.  AL,  tabula. 

Cap.  i.  N.  1,  dicitur.  AL,  dictus.  N.  2,  ornamen- 
tum.  AL,  ornamenta.  N.  3,  constat.  AL  om.  N.  5, 


quisquam  non  potest.  AL,  ^um^uam non  posse,  Ib., 
potuit.  AI.,joo^ut55^Mb.,veldifferentias.  AL,  veldoc- 
trinas.  N.  3,  alta  intendant.  AL,  ad  alta  tendant. 
N.  4,  pars  raedia  alarum.  kX.yparsmedias  alarum  ; 
quod  in  Grialii  Editione  erat,  sed  non  placet.  N.  5, 
et  homo.  Al.,  ut  homo.  Ib.,  dicuntur  eo  quod.  Al. 
om.  dicuntur.  N.  9,  constat.  AL,  constant.  Ib., 
quid.  AI.,  quomodo.  N.  11,  inflectere.  AL,  fiecte-^ 
re.  N.  12,  corporis.  AL  om.  Ibid.,  ex  alto  illse.  AL, 
ex  alto  illi.  N.  15,  cogit  agmen.  Al.,  cogit  ad  ag^ 
men.  Ib.,  arguant.  AL,  arceant,  quod  forlassema- 

fis  probandum.  N.  16,  constat.  AI.  om.  N.  19,  sibi 
unc.  Ai.,  sibi  hos;  al.,  sibi  hanc;  al.  om.  nautce 
vero...  facere  dicunt.  N.  21,  Tantalum.  Al.^Tenta- 
lum.  N.  22,  sit  loto.  AL,  5t^  in  toto.  Ib.,  virgulis. 
AL,  virgultis.  Ib.,  voluntarium.  AL,  voluntarie. 
N.  23,  ex  fructicibus.  AL,  ex  fructibus.  Ib.,  cinnami. 

.  1  •  •        IVT        C%1!        I  _  ^  ^    -  _  __       ^  ^ «       _^ k   1 


AL,  dnnamomt.  N.  25,  ipsam  rerum  naluram.  AL,      dicilur.  Al.om.  N.  7,  porta.Al.,  parid, 'al.om.  Nam 
ipsa  rerum  natura.  N.  26,  est.  AL,  sit.  Ib.,  filios.  C  una...  se  recipit. 

AL, /i/t05  5U05.  N.  27,  Stymphadibus.  AL,  5/ro;7/ia-         Cap.  ii.  N.   1,  nec  visui.  AL,  nec  usui.  D)., 
dtm.  N.  18.  Diomedeas.  Al.,  Z)tomedta5.  Et  sicin-      -•-—'—•-*-  *•    - — --*--  vt  o  j;..:j:«   ai    ji...'j-« 


fra.  N.  29,vocantur.  AL,  dtcun^ur.  N.  30,  advolare. 
AL,^ont;o/are.  N.  31,  Hercyniae.  AL,  Hercynas.  Ib., 
per  obscurum,  AL,  per  obscura.  Ib.,  praejactae.  AL, 
jactas ;  B\.f  projectas.  Ib.,  interluceant.  AL,  late 
interluceant.  N.  33,  ovis.  AL,  ova.  N.  34,  Meropes, 
eosdem  et  Gaulos.  Forte  Meropes  iidem  et  Gauli. 
Yel  supplendum  dicunt.  Ib.,genus  volatile.  AL,  ge- 
ntis  volatilis  est.  N.  35,  Monedula.  AL,  Monedula 
avis.  Ib.,  invenit.  AL,  invenerit.  N.  36,  membranis. 
Al.,mem^rt5.  N.  37,  avis.  Al.,om.  N.  38,  lamenta- 
tur.  Al.,  lamentetur.  N.  39,  gravi.  AL,  gravis.  Pi- 
griiie.  Al.,  pigritia.  Ib.,  versatur  etsemper  commo* 
rans.  AL,  versatur  et  semper commoratur ;  aL,  com- 
moratur  et  semper  versans.  Ib.,  significari.  Al.,  5t- 
gnificare.  N.  40,  videre.  Al.,  videri.  N.  42,  ferlur. 


irrequietis.  AL,  inquietis.  N.  2,  dividis.  AL,  divides. 
Sic  infra.  N.  3,  menses  in  dies.  AI.,  menses  in  heb^ 
domadas,  hebdomadas  in  dies.  Ib.,  venias.  AL,  per^ 
venias.  Ib.,  haec  est  atomus.  AL,  hoc  est  atomus. 
N.  4,  atomus  indivisio.  AL,  atomus  quod  secari 
neauit.  I  id.  Grsece  sectio.  AL,  Grasce  divisio. 

Gap.  III.  N.  1,  formala.  Al.  om.  N.  2,  in  aouam. 
Al.,  tn  aaua.  Ib.,  in  terram.  AL,  tn  terra.  Ib.,  in 
aerem.  AL,  in  aera.  N.  3,  inesse.  Al.,  constat  inesse. 

Cap.  IV.  N.  1,  coelum  Deus.  Al.,^  eum  Deus. 
Ib.,  solis.  AL,  sole.  Ib.,  a  superiora.  AL,  a  SU" 
periori,  Caes.  1  om.  alias...  celando.  N.  2,Hoc  autem 
Grsece  oupavlx.  AL,  hic  autem  Grosce  oiSpovbc  diciiur. 

Cap.  V.  N.  1,  aether  locus.  AL,  cethera  locus.  Ib., 
aelhra.  AL,  cethera.  N.  2,  est.  AL,  sit.  Ib.,  aequale 


y.w^, w  ...  --, — ,  ...  — , concludens.  AL,  cequalem  concluaentem.  Ib.,  hoc 

AL,  dicitur.  N.  43,  oculumpetil.AL,  oou/orum;?eh'/  ■*  moverL  Al.,  eummoveri.  Ib.,  et  cum  motu.  Al^et 
loca.  N.  44,  augere.  AL,  a^ere.  Ib.,  vas.  AL,  vices.  ^  motu.  N.  5,  austroootius.  AL,  au5*rono*tt5.  Ib., 
Ib.,  huic  inter.  AL,  hujus  inter.  N.  45,  Graculus  a      axium  cycli.  AL,  aa^ium ctrcu/L  N.  6,  circuli  flexum. 


garrulitate  nuncupatus.  Al.,  Graculos  a  garrulitate 
nuncupatos.  Ib.,  voluit.  AL,  volunt.  Ib.,voIent.  Al., 
volet.  Ib.,  eum.  AL,  eos.  N.  46,  quasi  poetricae.  AI., 
quasi  poeticas.  N.  47,  indicio.  Al.^judicio.  Ib.,  da- 
vus.  AL,  clavum.  Ib.,  fuerit.  Al.  om.  Ib.,  haerere. 
Al.,  habere.  Ib.,  possil.  A\.,potesti  N.  50,ferunt.  AL, 
ut  ferunt.  Ib.,  consumi.  AL,  consumit.  N.  52,  an- 
sen.  AL,  anseris.  Ib.,  ipse.  AL,  tp5a.  N.  63,  dici- 
tur.  AL,  vacatur.  Ib.,  nidum.  AL,  nidos.  Ibid., 
persenserit;  fort.,  praesenseril.  N.  54,  Merffis... 
Domen  hoc  hsesit.  AL,  Mergus...  nomen  haoet... 
AL,  Mergis.,.  nomen  hoc  est.  Ib.,  constat.  Ai.  om. 
N.  55,  hic.  AL,  hcec;  al.,  hinc.  Ib.,  rapiendis.  AL, 
in  rapiendis.  Ib.,  Apostolus.  AL,  add.,  dicit;  aL, 
ait.  N.  56,  posse.  AL,  post  se  posse.  N.  57,  Capys. 
Ai.,  Capus.  N.  69,  ossifragus.  Xl.^ossifrangus.  N.  60, 
blanda  habitatrix.  AL,  semper  blanda  inhabitatrix. 


Al.,  circumflexum.  N.  7,  exsplendoris  ipsius  tran- 
situ.  AL,  ex  splendore  illius  transitu. 

Cap.  VI.  N.  2,  intra  eum.  Al.,  inter  eum.  Ib., 
arctorum.  AL,  arcturi.  Ib.,  perspiciuntur.  Al., 
conspiciuntur,  Ib.,  a  nostris.  AL,  a  nobis.  Ib., 
speciem.  AL,  specie.  N.  4,  Latine  dies.  Al.,  Grascet 
Latine  dies.  Ib.,  perspicitur.  AX.^jprospicitur.  N.  5, 
articum.  AL,  articon. 

Cap  VII.  N.  1,  ad  coclestem  pertinent  partem.  In 
Editione  Grialiana  sic  erat,  sed  legendum  ad  coBles" 
tem pertinet  partem.  Ib.,  nubilis.  Al.  nubibus. 

Cap.  VIII.  N.  1,  discidisse.  AL,  discessisse.  Ib., 
excavavil.  A\.j  concavavit.  Ib.,  perscindil.  M.tpra^^ 
cindit;  al.,  proscindit. 

Cap.  IX.  N.  1,  fulmina  autem.  AL,  fulmen  au* 
tem.  Ib.,  deinde  ignes.AL,  deindeionis.  N.  2,  oer- 
tum  est.  AL  om.  Ib.,  fulgor,  etc.  AL,  fulgui,  ful^ 


881 


AD  S.  KIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LECTIONES. 


811 


fmr^  et  fulmen.  Fulgus,  quia  tangit,  fulgur,  quia  J^ 
xncendit^  etc.  Ib.,  temis.  Al.,   trinis.  Ib.,  fingun- 
lup.  Al.,  pinguntur. 

Cap.  X.  N.  i,  et  dicilur  Iris.  Al.,  et  dictus  Iris. 
Ibid.,  per  aerem.  Al.,  per  aera.  Ib.,  descendit.  Al., 
descendat,  lb.,ex  adverso.  Al.,  ex  diverso,  Ib.,nu- 
bescaligans.  Al.  nubescal%qantes;aL].,  caliginantes. 
N.  2,  anhelitu.  AI.,  halitu.r^.  3,intempesta.  Al.,  in 
tempestate.  N.  4,  a  Graeco.  Al.  om.  N.  5,  appellata 
qaod.kl.yappellata,  estautemnomen  Grascum.quod. 
N.  6,  gelaquies.  A1.,  gelacies.  N.  8,  quod  mde.  AI., 
etinde.  N.  10,  scilicel.  Al.  om.  N.  13,  dicla  autem. 
Al.,  dictum autem.  Ib.,  et incerta.  M.^et  certa.  Ib., 
ventorum.  Al.,  locorum.  Ib.,  ubi  quoquo.  AI.,  ubi^ 
cumque.  Ib.,  obstitimus.  Al.,  jobsistimus.  N.  14, 
sed  hoc.  AI.,  sed  hcec. 

Cap.  XI.  N.  1,  dicitur.  kl.^dictus,  N.  2,  habenles. 
Al.,  habens.  N.  5,  quod  alte.  AI.,  quod  ab  alto.  N.  7, 
quod  junctus.  Al.,  quod  conjunctus.  N.  8,  nascun- 
tur.  Al.  add.  nascuntur  unae  est  illud  : 

et  zephyro  patris  se  gleba  resolvit.  q 

N.  12,  Gall8ecum.  Al.,  Gallicum.  Ib.  Gallaeciae.  Al.,  D 
Gallitice.  Al.,  GallicB.  N.  13,  quia  ab.  Al.,  qui  ab. 
N.  18,  alter  est.  AI.,  altus  est.  Ib.,  aura  terrae  esl. 
Al.,  ottra?  terra  est.  N.20,efficiunt.  AI.,  efficiuntur. 
N.  21,  quem...  faciunu  Al.,  quia  sicca  quceque,  et 
arida  facilefrangit.  N.  22,vis  ventorum .  Al.,t;w*  venti. 

Gap.  xni.  N.  5,  Linus.  Al.,  Lechnus  ;  al.,  Leth' 
nus.  Ib.,  abortus.  Al.  aborsus.  Ib.,  ferunt.  Al.  om. 
N.  6,  Reatinis  paludibus.  Al.,  Reatinm  paludis  aquis. 
Ib.,  dicunt.  Al.  om.  N.  7,  in  Indiis  Al.,  in  India; 
al.,  in  Sidia.  Ib.,  vocatur.  AL,  vocari.  Ib.,  epril. 
Al.,  generat;  a1.,  gerit;  al.,  tenet.  Ib.,  quod  iliico. 
Al.,  qu^  illico.  N.  8,  circa  templum.  AI.,  ;u^^a 
templum.  Ib.,  qui  humoris  nexibus  humum.  AI., 
qui  humores  noxios  in  humum.  Ib.,  stringit.  AL, 
stringit^  et  jungit.  Ib.,  ternis.  Al.,  trinis.  N.  10, 
oculis.  AL,  oculos.  Ib.  aiunt.,  AI.  om.  N.  11,  ex- 
candescit.  AI.,  candescit.  Ib.,  scd  permutatur,  dum 
yenit.  AI.,  dum  permutatur,  venit,  omisso  sed.  Ib.,  Q 
minimisque.  AL,  mirisque. 

Gap.  XIV.-  N.  I,  nuncupantur.  AL,  nuncupatur. 
Ib.,  vocavit.  AL,  appeUavit,  N.  3,  percolatur.  AL, 
percolatus.  Ib.,  aa  caput  amnium.  AL,  ad  caput 
omnium.  N.  4,  certum  non  esse.  AL,  certum  esse. 
Ib.,  luculentum.  AL,  lutulentum. 

Cap.  XV.  N.  1,  purpureo.  AL,  purpureum.  N.  2, 
primo.  AL,  primum, 

Cap.  XVI.  N.  2,  alluit.  AL,  abluit.  Ib.,  Genuam. 
Al.,  Januam.  Ib.,  inde  AI.,  deinde,  N.  3,  septcm 
stadiorum.  AL^septem  stadiis.  Ib.,  diffusus aequore. 
AL,  diffusus  ab  cequore.  N.  4,  vocatur.  AL,  yocatum. 
N.  5,  dum  ina.  Al.,  cum  una.  Ib.,  visentibus.  AL, 
videntibus.  Ib.,  quam  a!Ya.  Al.,  quam  Grasci  a^a. 
N.  6,  Dalmaticum.  AL,  Dalmatium.  Ib.,  Ligusii- 
cum.  AL,  Lybisticum.  N.  7,  regis.  AL,  ducis.  Ib., 
lon.  AL,  lones.  Ib.,  dictum.  AL,  dicitur.  Ib.,  rex. 
Al.,  dux.  Ib.,  in  hoc  mare.  AL,  in  hoc  mari.  Ibid., 
accolarum  Euxinus.  AI.,  accolarum  alibi  Euxinus.  Q 
N.  8,  ceciderunt.  AL,  deciderunt.  Ib.,  in  mare. 
AL,  in  mari.  N.  9,  fluonti  Propontis.  AL,  fluenta 
Propontidis.  Ibid.,  dicta  Propontis.  AL,  dictumPro- 
f)ontidem;B\.y  dictum  Propontum.  Ib.,itemet.  AL, 
idem  et.  Ib.,  vel  angustis.  AL,  perangustis,  Ibid., 
^gyptium...  Gallicum...  Africum.  Al.,  Mgyptius... 
Gallicus...  Africus.  Ib.,  utquaeque.  AL,  utiquequoi. 
Ib.,  partium.  Al.  om.  N.  10,  lalitudo,  mare.  Al., 
latitudo  maris,  Ib.  dictum...  AL,  dictus. 

Cap.xvii.  ^,2,excemiHiT,A\,yexcerpitur.f^.  4,hoc 
marein.AL,  hoc  m,omisso  mare.  Ib.,oram.AI.,  ora. 

Cap.  XVIII.  N.  2,  Varro.  AL,  ut  Varro.  N.  3, 
scribit.  AL,  scripsit.  Ib.,  humilitatem.  AL,  humi' 
ditatem.  Ib.,abruptum.  kX.^obruptum;  al.,  obrutum. 
Ib.,  quibus  hinc.  AL,  cujus  hinc.  N.  4,  monstro- 
sam.  AL,  monstruosam,  N.  5,  ubi  laoiata.  AL,  ibi 
laniata.  Ib.,  absorbet.  AL,  obsorbet.  Ibid.,  ut  rursus. 


AL,  rursusut.  N.  6,  trahant  et  appropinquanti.  AL, 
trahant  appropinquantes. 

Cap.  XIX.  N.  2,  stagna  vocant.  AL,  sta^nos  vocant. 
N.  3,  lacus  Asphalti.  AL,  lacu^  asphaltites.  Ib.,  de- 
mersa.  AL,  dimersa.  N.  4 ,  qumgentis  octoginta. 
AL,  septingentis  octoginta.  Ib.,  ad  vicina.-AL,  ad 
vicinia.  N.  7,  magnitudine  sui.  AL,  magnitudinis 
vi.  N.  8,  supervolare  non  possent.  AL,  supervolitare 
non  possint.  Ib.,  fctor.  Al.,  odor.  Ib.,  amoenared- 
didit  loca.  AL,  amcenum  reddidit  locum, 

Cap.  XX.  N.  3,  aerias.  AL,  aereas.  N.  5,  ut  dica- 
mus.  AL,  ut  dicimus. 

Cap.  XXI.  N.  2,  succrcscit,  AL,  arescit,  N.  4,  in 
agros.  AL,  in  agris.  Ib.,  locus  altus.  AL,  lacus  altus. 
N.  6,  nolandi.  AL,  nominandi.  N.  7,  inuudationis. 
AL,  exundationis.  N.  8,  Scriptura  sacra.  AL,  sancta 
Scriptura.  Ib.,  cognominat.  AL,  nominat.  Ib.,  quia 
quindecim.  AL,  quia  decem.  Ib.,  a  Gange  rege.  AL, 
a  Gangaro  rege.  N.  9,  exsurgens.  AL,  exoriens.  Ib., 
in  mare  Rubrum.  AL,  in  mare  Mortuum.  Ib.,  hoc 
nomine.  AL,  Tigris.  Ib.,  beslia?.  AL,  bestice  tigri- 
dis.  N.  10,  exoriens.  AL,  exsurgens.  Ib.,  relicto. 
AL,  derelioto.  Ib.,  millium.  AL,  milliarum.  N.  12, 
ab  igne.  Qui.  AL,  ab  igne  jam  propior  cum  Persis 
eram,  Qui,  N.  13,  Gerraaniae.  AL,  Orientis.  Ib., 
Tigrim.  AL,  Tigrim.  Currit  enim  per  Parthiam  et 
Assyriam.  N.  15,  fluit.  AL,  fuerunt ;  aL,  fuerint. 
N.  17,  Orontem.  AL,  Orientem,  Ib.,  appellaverunt. 
AL,  avpellavere.  N.  18,  nominatus.  AL,  nominaba^ 
tur.  Ib.,  vocatur.  AL,  vocabatur.  N.  19,  Phasis. 
AL,  Eusis.  N.  20,  etquidquid.  AL,  et  quia.  Ib.,quia 
tumet,  etc.  Al.,  quia  autumno,  et  cestate^  quando 
nives  solvuntur,  tumescit.  N.  21,  alii.  AL,  aliter. 
N.  23,  inter  Cariam  et  loniam.  AL,  inter  Asiam  et 
lonium.  N.  25,  Argivae  genii.  AL,  argivis  gentibus; 
AL,  Argivce  gentis.  Ib.,  demissus.  AL,  dimissus. 
N.  26,  dirigit.  AL,  digerit.  Ib.,  fluvio.  AL,  flumine. 
N.  27,  albus  sil.  AL,  albusfit.  N.  28,ambiendo.  AL, 
ambigendo.  Ib.,  Pontura  influit.  AI.  ,m  Pontum  fluit. 
N.29,Iocaverunt.Al.,i;ocat;erttn^N.31,toti.AL,fo/iti5. 
N.  33,  quasi  Doricus.  AL,  auasi  Doricus  cognomi- 
natus.  Ib.,  fluvius.  AL,  fulvis.  Ib.,  aurifens.  AL, 
aureis.  N.  35,  ruptis.  AL,  prceruptis. 

Gap.  XXII.  N.  2,  visere.  AL,  videre.  N.  4,  huma- 
num.  AL,  hominum.  Ib.,  ferunt.  AL,  feruntab  eo. 
El  sic  duo  Mss.  Goth.  Tolet. 

LIBER  DEGIMUS  OUARTUS.  • 

Cap.  1.  N.  1,  cujus  nomina.  AL,  cui  nomina.  Ib., 
velui  huraida  ui.  AL,  vel  humida  terra  ut.  N.  2, 
nuncupalur.  AL,  nuncupata.  Ib.,  vocaverit.  AL, 
vocavit.  Ib.,  siccitas.  AL,  siccitatis.  Ib.,  est  terrse. 
AL,  est  terris.  Ib.,  venti  per  cava  terrae.  Al.,  venti 
per  concava  terrce;  al.,  ventisper  cava  terrcecita- 
tis.  Ib.,  tumulique.  AL,  tumidique.  N.  3,  genila- 
lem.  AL,  generalem.  Ib.,  volunt.  AL,  vocant.  Ib., 
plerumquc.  A\.,pler(Bque.  Ib.,  erumpeniibus  ventis. 
AL,  erumpentibus  venis. 

Cap.  II.  N.  1,  Africa  nuncupatur.  AL,  Afri^a,  quas 
et  Libya  nuncupatur.  N.  2,  non  aequaliter.  AI., 
nostri  cequaliter.  N.  3,  istae  duae.  AL,  sic  duce, 

Cap.  III.  Num.  2,  nott  aeslus.  AL,  non  asstas.  Ib., 
vcris.  AL,  aeris.  N.  3,  homini.  AL,  hominis.  Ib., 
flamma.  AL,  flammea.  N.  4,  flagrantiam.  AL,  /Za- 
grantia.  Ibid.,  homines  flaramae.  AL,  homines  flam- 
ma.  N.  5,  elephantis.  AL,  gemmis  et  elephantis.  Ib., 
foliis.  AL,  folia,  femin.  gen.,  ul  alibi.  N.  6,  bis  metit. 
AL,  bis  mittit.  Ibid.,  vice  hierais  Etesiis  potitur.  AL, 
vice  hiemis  ei  cestatis  Etesius  vatitur.  N.  7,  et  ada- 
mantem.  AL,  et  adamantes.  Ib>,  ibi  sunl.  AL,  ubi 
sunt ;  al.,  ibique  sunt.  N.  8,  et  Assyria.  AL,  e<  Asia. 
Ib.,  id  ejus  nomen  transierunl.  AL,  ejus  nomen  traxe- 
runt.  Ib.,  sunt  enira  ea.  Al.,  sunt  enim  in  ea,  ti.  9, 
Hyrcanum  salum.  AL,  Hyrcanum  saltum.  N.  11,  et 
Persis.  k].,et  Persida,  et  sic  alibi  Persida  pro  Persis. 
Ib.,  easdem  provincias.  AL,  eas  provindas;  al., 
scilicet  easdem.  Tb.,  Persiam.  A\.,Persidam.^.i%i 


823 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LECTIONES* 


884 


tendeDS.  A1.  est  tendens.  Ib.,  Mediam  tangit.  AI., 
Meridiem  tangit,  Ibid.,  Carmaniani.  AI.,  Armeniam. 
N.  13,  quod  duobus.  AI.,  et  duobus.  Ib.,  ambiatur. 
A1.,  ambitur.  Ibid.,  cujus.  Al.,  cui.  N.  i4,  a  qua. 
A1.,  a  quo.  Ib.,  transierint.  AL,  transierunt,}^.  15, 
hinc  eam.  A1.,  hanc  enim.  Ib.,  et  cinnamum.  Al.,  et 
cinnamomum.  Ib.f  inveniuntur.  Al.,  invenitur.  Ib., 
terrae.  AI.,  om.  N.  16,  tanfi^ens.  Al.,  habens.  N.  17, 
absque  Sarracenis  et  Nabalha^ls.  AI.,  atque  Sarace- 
nos  et  Nabathcvos.  Ib.  Armenia.  Al.,  Cappadocia. 
N.  19,  Philistin  urbem.  A1.,  Philistinam  urbem. 
Ib.,  qu»  nunc  dicitur.  A1.  om.  nunc.  Ib.,  hujus.  AL, 
huic.  N.  20,  gentibus.  Al.,  regibus.  N.  21,  lacte  el 
melle.  Al.,  lacet  mel.  Ib.,  cum  hjnc.  Al.,  cum  hic, 
N.  23,  Phoeniciae.  AI.,  Phcenici.  Ib.,  opima.  AI., 
optima.  N.  25,  fatiscunt.  AI.,  fatescunt.  N.  27,  ae- 
na.  A1.,  aerea.  Ib.,  ad  iEthiopes.  Al.,  ad ^thiopiam. 
N.  28,  alit.  Al.,  alit  necessariis  muneribus.  Ib., 
necessariis  mercibus  etiam  orbem.  Al.,  necessariis 
muneribus  omnem  etiam  orbem.  N.  29,  ei  genus. 
Al.,  et  gens.  Ib.,  caelerarum  genlium  abnuentes 
commercia.  A1.,  cceteris  gentibuSf  abnuentes  com- 
mercia.  N.  30,  quae  pone  sunt,  Paropamisi  jugis 
ambiuntur.  AI.,  quce  plence  sunt  propaginis  jugis 
ambiuntur;  al.,  quce  ptence  sunt^propansis  ignis  am- 
hiuntur.  N.  31,  Sericus.  AK,  Suricus ;  al.,  Sirius. 
Ibid.,  habens.  AI.,  habet.  N.  32,  portentos».  Al., 
vortenttioscg.  Ib.,  sanguiue  vivunt.  AL,  sanguinem 
oibunt.  Ib.,  Moschorum.  Al.,  Oschorum.  N.  33, 
silva  Hyrcana.AI.,  5t7t;a  Hwrcania.  Ibid.,  silvis.  AL, 
silva.  N.  34,  nascantur.  AL,  nascuntur.  Ibid.,  sub 
mare  Caspium.  Al.,  sub  mari  Caspio.  Ib.,  huic 
tcrrae.  AL,  hujus  terrce.  Ib.,  ferilalis.  AL,  ferocitas. 
N.  35.  Armeno.  AL,  Armeo.  Ib.,  condidit.  Al.,  caspit, 
Ib.,  Tigris  fluvius.  AL  om.  fluvius.  Ib.,  sedisse. 
AL,  resedisse.  N.  36,  in  hac  berbae.  AL,  in  hac  Hi- 
beria.  N.  37,  Arraeniam  langil.  Al.,  Armenia  tan- 
gitur.  Ib.,  Asiara  minorem.  AL,  Asia  minore.  Ib., 
Cilicium.  AL,  Cilicianum.  N.  38,  attingilur.  AL, 
cingitur.  Ib.,  Lydiam.  AL,  Lycaoniam.  N.  39,  anlea. 
AL,  ante.  Ib.,  Bebrycia.  AL,  Beritia;  al.,  Libricia. 
Ib.,  exiiravil.  AL,  exhalavit.  N.  40,  pacla.  AL, 
parata;  al,  parta.  N.  41,  iEsopL  AL,  Cecropis ;  al., 
Eurojois.  Ib.,  primum  genuit.  AL,  primus  genuit, 
Ib.,  de  Corito.  AL,  de  Corintho.  w.,  Troadi.  AL, 
Troiadis.  Ib.,  superjecta.  AL,  subjecta.  Ib.,  a  meri- 
diana.  AL,  a  meridiano.  N.  42,  Lycaonia...  Ca-. 
riam.  AL,  Lyccwniam,  Cariam.  N.  43,  antiqua  re- 
gVLm.A\.^antiquaregnorum.  Ib.,pos8cl,  ex.AI.,  pos- 
set  hinc  ex,  Ib.,  ex  sorte.  Al.,  exortce  discordice.  Ib., 
loca  Italiae.  AL,  loca  Gallias ;  al.,  loca  Gallicix.  Ib., 
nuncupavil.  AL,  nominavit.  Ib.,  Meles.  AL,  Melas; 
«L,  Helles.  N.  45,  asserunl.  AL,  dicunt.  Mare  Issi- 
cum.  AL,  mare  Persicum,  Ib.,  Cvdnus.  AL,  Cygnus. 
Cb.,  Corycus.  AL,  Coriscos.Tb,,  tragranlius. AL,/Za- 
^ran^ior.Ib.,pIus.AI .  ,pulchrius;  aL,/?tt/cAnor.N.46, 
sit.  AL,  est.  Ib.,  Vesuvius  AL,  Vesevus ;  al.,  Vesulus. 
Cap.  IV.  N.  1,  stylum  vertimus.  AL,  stylus  ver- 
tendus  est.  Ib.,  raptam  Creta  advexit.  AJ.,  raptam 
Cretam  advexit;  al.,  rapuit.Creta  advexit.  N.  2,  flu- 
niine  Tanai.  AL,  flumine  Tanais,  Ib.,  ad  occasum. 
AL,  ab  occasu,  Ib.,  insula  Gadibus.  AL,  insulis  Ga' 
dibus;  aL,  insula  Gades.  (Vide  n.  10.)  N.  3,  Barba- 
ria.  AL,  Barbarica.  Ib.,  Maeotidis.  AL,  Masotibus. 
N.  4,  dives  virorum.  AL,  dives  virium,  Ih.,  et  uros. 
AL,  et  ursos.  Ib.,  atque  alces.  AL,  atque  alices. 
Ib.,  callaicum.  AL,  callainum ;  aL,  callacium,  Ib., 
cerannium.  AL,  ceraunum,  Ib.,  circa  Rhenura.  AL, 
juxta  Rhenum.  N.  5,  Provinciarum  autera.  AL, 
Provincias  autem.  Ib.,  seclusit.  AL,  secludit.  Ib., 
MoBsia.  AL,  Mysia.  Ib.,  posi  quae.  AL,  post  quem; 
al.,  post  quam.  Num.  6,  obtendilur.  AL.  obtendit. 
D).,  plurimas.  AL,  plures.  N.  7,  Illyncum.  AL, 
Illyncus.  N.  8,  Dalmatiam.  AL,  Dalmatia.  Ib.,  exis- 
timatur.  AL,  existimat;  al.,  perhibetur.  N.  10,Helle- 
Dc.  AL,  Helline;  al.,  Heuence.  Ib.,  Cranaus.  AI., 


AGranus;  al.  Graius.W^.t  septentrionali.  AL,  Sep- 
tentrionis.  Ib.,  Athenae  civilas.  AL,  Atheniensis  ct- 
vitas;  al.,  Athenas  civitas,  Ut  Athenas  sit  indecli- 
nabili  modo  positum.  N.  11,  ubi  illa  recubuerat.  AL, 
uJbi  recubaveratj  omisso  illa,  Ib.,  Aonia.  AL,  lonia. 
N.  12,  domuerint.  AL,  domuerunt,  N.  13.  Mace- 
donise.  AL,  Macedonia.  Ib.,  nomenerat.  AL,  nomt- 
nata  est.  Ib.,  et  regio.  AL,  et  re^ia.  Ib.,argenteis- 
que.  AL,  argentique;  aL,  argentoque.  Ib.,  tantus. 
AL,  tantum,  N.  14,  Myrteum.  AL  Myrtoum.  Ib., 
Creticum.  AL,  Grcecum.  N.  16,  el  solo  laeta.  AL,  ei 
solida,  Ib.,  AIpcs  Apenninas.  AL,  Alpes  Apenninos. 
N.  18,  dicta.  AL,  dictam.  N.  19,  Lyncuriiim.  AL, 
Ligurium.  Ib.,  Diomedeas.  AL,  Diomedias,  N.  21, 
Umbriam  vero  historiae.  AL,  Umbria  vero  dicitur, 
ut  historia^,  Ib.,  Umbriam  Grjece  cx)gnominatam. 
A1.,  Umbria  Grasce  cognominata,  Num.  22,  ?i£poc, 
Altcr.  A\.ylrtpoisigni/icat  alter.lh.,  fines  antea.  Al., 
/inis  antea,  Ib.,tenebant.  AL,  tenebat.  Ib.,Etniriam. 

3  AL,  Etruriam  dictam.  Ib.,  item  et.  AL,  eadem  et. 
Ib.,  iilic  et.  A\,,scilicetet,  Ib.,  haruspicinam  dicunt 
esse  repertam.  AL,  haruspicia  dicuntur  essereperta. 
N.  23,  Brundisium.  AL,  Brundusium,  Nonnulli  Mss. 
omittunL  N.  23  et  24,  indicalis  solum  nominibus, 
Apulia^  Campania,  N.  24,  hieme.  AL,  hieme  anni. 
N.  25,  ad  usum.  AL,  et  ad  u^um.  N.  26,  quia  citra. 
AL,  qucB  citra.  N.  27,  in  orbem.  AL,  in  orbe,  N. 
28,  Hispalo.  AL,  Hispano;  al.,  Hispanio.  Ib.,  ab 
Hespero.  AL,  ab  Hesveria.  Ib.,  clausa  a  reliquis. 
AI.,  clausareUquis.  ib.,  conclusa.  AL,  clausa,  Ib., 
feeunda.  AL,  opulenta,  et  fecunda.  N.  29,  Gallae- 
ciam.  AL,  Galleciam ;  al.,  Galliciam ;  al.,  Galletiam. 
N.  30,  in  Septcntrionis.  AL,  in  septentrionali.  Ib., 
circa  terras.  AL,  ctrca  terram.  Ib.,  quod  ultima. 
AL,  quod  situltima. 

Cap.  V.  N.  2,  aperla.  AL,  aperio.  Ib.,  vel  soU. 
AL,  vel  sole.  Ib.,  frigoris.  Luc.  Cod.  addit:  Alii  ab 
Afro  uno  de  nepotibus  Cham;  alii  dicuntf  etc. 

C  N.  3,  a  septentrionali.  AL,  a  Septentrionis.  Ib.,  Si- 
tifensem.  AL,  Cossariensem.  N.  4,  in  parle.  AJ.,  in 
partibus.  Ib.,  huic.  AL,  hinc.  N.  6,  signant.  AL, 
desianant.  N.  7,  ex  duobus  nobilissimis  oppidis.  AL, 
ex  auabus  nobilissimis  urbibus.  Ib.,  oleis.  AL,  oleri- 
bus.  Ib.,  jacia  ibi  semina.  AL,  jcicto  ibi  semine. 
Ib.,  centesimo.  AL,  centesimce,  Isidorus  fortasse 
scripsil,  ut  jactaibi  semina,  i,  p,  centesimo  fruges 
renascantur;  scilicet  ut  noraindtivus  absolutus  sit 
pro  ablativo.  N.  9,  Numidia  diriuntur.  AL,  Numidim 
dicuntur.  Ib.,  desiniL  AL,  defiicit,^.  10,  habel  op- 
pidum.  Al  ,  habuit  oppidum.  N.  11 ,  Caesaria  civius. 
AL,  Cassarice  civitas;  a1.,  Cassarece  civitatis.  Ib., 
utraeque  igUur.  AL,  utrasque  igitur  provincioe.  Bt 
sicGoth.Tolet.Mss.  N.  12,  ab  occiduo.  ALocca^uiii. 
Ib.,  usque  ad.  AL,  ad.  N.  13,  qui  riget.  AL,aut  /n- 
get.  N.14,  monstrosa.  AL,  monstruosa.  N.  15,  lUic 

0  quippe.  A}.^  ibi  quippe.  Ib.,  extrahunlur.  AL,  ^a- 
huntur.  N.  17,  extra  ires  autem  partes  orbis.  AL,  es 
tribus  autem  partibus  orbis.  Ib.,  aniipodes.AL,  an- 
aodas,  Ib.,  post  quie.AL,  post  ^tiam.  ib.,accepimns. 
,  acctpimt*5.N.18,nomen  est.  A\.,nofnen  sit.  Ib., 
homine.  AL,  nomine.Y^  20,  significare  praediximas. 
A\.,signifi.carif  ut  prcediximus,  Ib.,  habens.AL,cofi- 
tinens.  N.  22,  lauritorium.  AL,  ^ua^t  tauriterium. 
Cap.  VI.  N.  I,  ex  iis  quoque.  AL,  ex  iis  quasqus; 
qu»  forlasse  genuina  est  lectio.  N.  2,  haec  in  aversa. 
AL,  hasc  adversa.  Ib.,  quinque  millia.  AL,  quinque 
milliarium.  N.  4,  occidentaiem.  AI. ,  occidentem.  Ib., 
nomen  habfns,  quia.  AL,  nomen  habens  SalonichiU 
quia.  N.  5,  ultra  Britanniam.  AL,  tn^raBrt^annMim. 
Ib.,  triginta  tres.  AL,  octoginta  tres.  Ib.,  quaniv 
viginti.  AL,  quarum  duodecim.  N.  6,  genlibus.  AL, 
gente.  Ib,,  a\is  rara.  AL,  avis  raro.  N.  7,  conti- 
nentiterra  cenluravigiuti.  A\.yacontinentibus  terram 

?ientibus  centum  viginti.  Ib  ,  lingua  sua  Gadir.  Al., 
tn^a  sua  Gcides.  Ib.,  sepem.  AL,  septam.  N.  S, 
Fortunatse.  AL,  Fortunatarum.  Ib.,  ferre.  kX.tfere. 


825 


S.  ISmORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LEGTIONES. 


826 


Ib.,  suapte  enim.  Al.,  sua  enim  apte,  Ib.,  saecu- 
larium.  Al.,  saicularia,  N.  9,  alili.  Al.,  alite.  N.  10. 
in  fine  AI.,in  fi,nihus,  Ib.,  in  intimis  maris  sinibus. 
Al..  intimos  maris  sinus,  Ib,,lapsus  angueos.  Al., 
lapsos  angues,  N.  12,  ex  qua.  Al.,  ex  quo,  Ib.,  sex- 
centis  vigmti  quinquc  millibus  scinditur.  kl^jSexcen- 
taviginli  quinque  millia  stadiorum  scinditur ;  al., 
Dc.  millia  stadiorum,  N.  13,  ferens.  Al.,  bina  fe* 
rens,  N.  15,  Crela.  AI.,  Creta  insula,  Ib.,  Macaro- 
nesum.  Al,, Macaronesumj  sive  Peloponnesum,  Ib., 
Curetum  fuisse.  A],,Cretarum.  N.  16,  etiam  remis. 
Al.,  etiamhcec  insula  remis,  Ib.,  fixil.  Al.,  finxit, 
Ib.,  prima.  Al.  om.  Ib.,  invehalur.  Al.,  inveniatur, 
Ib.,  moritur.  Al.,  emoritur,  Ib.,  et  Alimus.  Al.,  et 
Alimos,  N.  17,.angusto.  AI.,  angustior.  N.  18,  in 
ornamentum.  Ai.,  in  ornamento,  N.  19,  sitae  sinl. 
AL,  sitce  sunt.  N.  20,  Myrloo.  A\,,Myrteo,  Ib.,  le- 
nentcs.  Al.,  tendentes.  Ib.,  millia..,  millia,  Al., 
milliaria,,,  milliaria,  Ib.,  millia  quingenta.  .AI., 
millia  quinquaginta.  Ib.,  earum.  Al,,  de  eadem, 
N.  21,  fuisset  visibus.  A1.,  sit  visihus  humanis. 
N.  22,  capitulum.  AL,  capitolium,  N.  23,  hanc.Ai., 
in  hanc.  N.  25,  Cythera.  AI.,  Cytherea.  N.  26,  sini- 
bus.  Al.,  finibus.  N.  27,  ante  Dionysias  dicta.  AI., 
a  Dionysio  dicta,  Ib.,xviii  millia  passuum.  AI.,  no- 
vemdecim  millia  passuum.  N.  29,  et  Sardam.  Al., 
et  Sardium,  N.  30,  iosula  Syra.  Al.,  insulaquas  Syra, 
Ib.,  Chiovocant.  AI.,  Chionvocant,  N.  31,  est  mari. 
Al.,w/  in  mari.  N.  32,  triquetra.  AI.,  triquadra.  N. 
34,  dedil.  AI.,  edidit,  Ib.,  tribus  millibus.  A\,,trium 
millium,  N.  37 ,  Lyparus.  Al.,  Lyparis,  Ib.,  quae 

?[uoniam.  AI.,  quce  quod,  Ib.,  fuerunt  postea.  AI., 
ueruntquasdam  postea,N.  38,  millium  spatio.  AI., 
milliarium  spatio,^,  39,SardusHercule.  AI.,  Sardis 
Hercule,  Ib.,  in  Orientem,  quam  in  Occidentem.AI., 
in  Oriente^quam  in  Occidente;  al.,  Orientey  qmm 
Occidente^  omisso  m.N.40,|milIiacxL.  AI.,  milliaria 
centum,  Ib.,  aquis.  Al.,  aquis  ejus.  N,  41,  Ligur 
mulier.  AI.,  Ligu^  mulier.  Ib. ,  per  intervalla.  Al., 

Ser  intervallum,  N.  42,  millium.  AI.,  milliarium. 
I.  44,  mittere.  AI.,  emittere,  Ib.,  fundibalum.  AI., 
fundibulum.  Ib.,  verhera,  Vulgati,  verhere. 

Cap.  yii.  N.  l,in  Orientem...  In  Occidentem.  AI., 
inOriente,,.  in  Occidente.  AI.,  om.  duo.  in.  N,  3. 
millia.  AI,  9nt7/tana.Et  sic  alibi.  N.  4,  respiciens  ad 
aquilonem.  AI.  om.  ad.  N.  7  .  eo  quod.  AI.,  ita 
quod.  Ib.,  Hipponem  Rhegium.  AI.,  Hipponeregium. 
N.  8,  Calpe.  Al.,  Calpis, 

Cap.  viu.  N.  1,  maximi.  Al.  j  maxima.^,  2, 
nivium.  Al.,  nimium,  Ib.,propternivium  candorem. 
AI.,  pro  nivium  candore,  Ib.,  candicantem.Al.,  caw- 
didantem.  N.  5,  historise.  AI.,  historici,  Ib.,  rese- 
disse.  AI.,  sedisse,  N.  6,  propter  altitudinem.  AI., 
propter  latitudinem,  N.  10,  perlendat.  Al.,  perten- 
datiir,  Ib.,  lxxvi  millibus.  Al.,  Lxxxvi  millia- 
ribus.  N.  13,  paeninse.  Al.,  Pasnicce,  N.  14,  unde 
fit.  Al.,  unde  est,  N.  16,  in  eo.  AI.,  in  eo  sit,  N.  17, 
Calpc.  Al.,  Calpes.  Ib.,  prins.  Al.,  primum,  N.  18, 
aerias.  Al.,  aereas,  N.  23,  erectus.  AI.,  rectus,  Ib., 
GrsBci  breve  dicunt.  Al.,  Groice  hreve  dicitur ;  AI., 
Grceci  humi  dicunt,^,  26,  duos.  Al.,  arduos,  Ib., 
et  pervia.  AL,  et  brevia,  N.  27,  ac  sese  frangunl. 
A\,,acsaxa  /ran^un^  N.  30,  solo.  AL,  soli,  N.  31, 
non  seruntur.  AL,  non  serventur,  N.  33,  Verrius 
Fliccus  dicta,  AL,  Varro  dicta.  Ib.,  Varro,  quod. 
AL,  Verrius  FlaccuSj  quod.  Ib.,  sunt.  AL,  stn^N. 
36,  constat.  AI.  om.N.  41,est  qua.  A],,est  quod;  a1., 
est  aqua  qua  Ib.,  eludit.  AL,  elidit  ;  al.,  allidit, 
Cap.  rx.  N.  1,  lerra  qnae.  Grialius  in  nota  edi- 
derat  yua,  nescio  an  de  mdustria.  Ib.,  perspici.  AL, 
prospici.  N.  3,  itus.  AL,  jactus.  Ib.,  omnis  oris.  AL, 
nominis  om.  N.  6,  Teccssus,  Ai.jprocessus,^,  7,lo- 
cus  inferi.  Ai.add.,  De  quoJoh  italoquitur:  Dulcis 
fuit  glareis  Cocyti.^,S,iTcmore,Al,,timore,  Ib.,  ilKc 
enim  fletus. AL,tntc  erit  fletus,  N.9,  quem  appellari 
putant  a  yalle.  AL,  quem  putant  ita  nominatum  a 


Avalle,  Ib.,  et  frigoris.  AL,  et  sulphuris,  N.  10,  infc- 
rus.  AL,  infernus,  Ib.,  teneant.  AL,  teneat,  Ib.,  ap- 
pellatur.  AL,  appellahatur.  Ib.,  suave  habeat.  AL, 
suaveab  eo.  N.  H,  in  medio  esl.  AL,  inmedio  ejus 
est.  Ib.,  hinc  ibi  ferantur.  AL,  hi7ic  ihiinferantur ; 
al.,  hic  ibi  infcrantur, 

LEBER  DEGIMUS  QUINTUS. 
Cap.  1.  N.  1,  habuere.  AL,  habitaverd,  Ib.,  ini- 
tio.  AL,  in  initio.  N.  2,  creavit.  AL,  creat,  N.  3, 
Cain.  AL,  Cham.  Ib.,  in  Naid.  AL.  in  India,  N.  4, 
aedlficantiura  turrim.  Al.  add. :  «  Hujus  lurris  aliitudo 
quinque  millium  centum  septuaginlaquatuor  passuum 
fuit.  »  N.  5,  SoIym.i.AL,  worfo  Solyma,  Ib.,et  post- 
modum.  AL,  et  postea.  Ib.,  ipsa  esl.  AL,  in  ipsa 
C5/.N.6.  quioquagintamillibus.  A\.,quingentamHlia. 
Ib.,  adimplevit.  AL,  implevit.  N.  8,  Danaes.  AL, 
Andi(e ;  al.,  Adice,  Ib.,  Porsida.  AL,  Persidia.  N.  10, 
patrcm.  AL,  fratrem,  N.  12,  Edessam.  AL,  Edissam, 
N.  13,  anle  A'ach.  AL,  antea  lare.  Ib,,  Chalannem. 
B  AL,  Calamie  ;  al.,  Calamos,  N.  14,  nuncupavit.  AL, 
nominavit.  N.  15,  Syrise.  AL,  urbs  Surice,  Ib.,  dixe- 
ral.  AL,  prasdixerat,^,  18,  Judaeae.  AL,  Judasorum, 
Ib.,domum  Christi  vidit  Ecclcsia.  AL,  domus  Christi 
est  Ecclesia,  Ib.,  aediculas.  AL,  asdiculce,  N.  20, 
proauaexstruxit.  AL,  postquaminstruxit,  Ib.,  Ilie- 
rusaiem.  AL,  Hierosolyma,  Ib.,  pro  qua  tertia.  AL, 
postquam  tertia;  al.,  vropter  tertiam,  N.  22, 
vere  hic.  AL,  vere  hasc,  Ib.,  a  Jeroboam.  AL,  a  rege 
Jeroboam.  N.  23.  Belhlehem  Juda.  AL,  Bethlehem 
Judas.  Ib.,  vocata.  AL,  vocahatur,  N.  24,  sepulti 
sunt.  AL,  sepultisint,  N.  25,  siti  sunt.  AL,  sepulti 
»unt.  N.  28,mari.  AL,  mare.  N.  29,mos  erat  antiquus. 
AL,  moserat  antiquas ;  ol,^  moris  erat  antiquos.lb.y 
mullos  simul.  AL,  cum  multis  simul.  Ib.,  capere. 
AL,  cepere.  N.  30,  in  litlus.  AL,  in  littore,  Ib.,  Phoe- 
nicia.  AL,  Phosnicea ;  al.,  Phomica,  N.  31,  ubi 
charta.  AL,  in  qua  charta.  Ib.,  ubi  etiam.  AL,  ihi 

Cetiam.  N.  34,  Alexandriam.  AL,  Alexandrinam.  Ib., 
detinet;  fort.,  retinet.  Ib.,  Africse.  AL,  regionis 
Africce.lb,,  quasi  claustrum.  A],j  auasi  claustra, 
N.  35,  Thebais,  AL,  Thehaica ;  al.,  nebaida.  N.  37, 
Cappadociae.  AI.  add. :  Philippus  in  honorem  Ccesa^ 
ris  asdificavit  Tarsum.  Ib.,  Tharsis.  AL,  Tarsu^. 
N.  42,  Haec  condita  primum.  Al. yhanc  conditampri- 
mum.  Ib.,  etvocita.  AL,  et  vocatam.  N.  43.  Thra- 
ciae.  AL,  civitas  Thracice,  N.  44,dedit.  AL,  dixit,  N. 
45,  Corintheam.  AL,  Corm^/itam.  N.  47,  Mycenas... 
Cod.  1.  Goth.  Tolet.,  Mycenas  civitates  Grascice,  Ib., 
Sparta.  Luc.  Cod.,  Sparta  avis,  Nescio  quid  idesse 
possit.  N.  49,  Brundisium.  AL,  Brundusium.  Ib., 
cornua  videantur.  A^.^cerva  videatur,  N.  50,et  quod 
ibi.  AL,  eo  quod  ibi,  N.  51,  qui  victor.  AL,  quia 
victor,  N.  52,  Lavinium.  AL,  Laviniam.  N.  53,  in 
quo  sila  est.  AL,  in  quo  positum  est,  N.  54,  appel- 
latam.  AL,  appelata,  N.  55,  restituisset.  Al.^consti" 
tuisset.  N.  57,  permoti.  Al.,  promoti.  Ib.,  Italiam. 

•  AL,  in  Italiam.  Ib.,  medio.  AI.,  in  medio ;  al.,  me- 
dia,  N.  59,  tuetur.  AL,  tueatur,  N.  60,  Parthenopea, 
AL,  Partlienope ;  al.,  Parthenopia.  N.  63,  nuncupa- 
veruDt.  A\.jnuncuparunt,  Ib.,trilinguesesse  ait.  Al., 
trilingues  dicit.  hf.  64,  adimpleta.  AL,  impleta.  N. 
66,C8esaraugusta,etc.  Caes.  1  om.  totum  n.  66,  ut  non- 
nulli  alii  Codices.  N.  68,  in  Hispaniam.  AL,  in  His* 
pania,  N.  70,  distinguuntur.  AL,  disjunguntur.  N. 
71,  cederet.  AL,  caderet,  N.  73,  septa  oppidum  AL, 
septem  oppida,  N.  74.  etLlxis.  AL,  et  Lixis  civita^ 
iis.  N.  76,  illic.  AL,  illuc,  Ib.,  Icosio  nomen.  AL, 
Icosium  nomen,  N.  77,  a  c^ua.  AL,  ex  qua. 

Cap.  II.  N.  1,  iiicolis  urbis...  coutineat  vitas.  Caes. 
1  om.  N.  3,  inorbem.  AL,  inorhe,  Ib.,  condet.  Al., 
condit,  N.  4,  evertilur.  AL,  vertitur,  N.  5,  auod 
sibi  ineo  conventus  habitantium  opem.  AL,  quoa  sit 
conventus  in  eo  habitantium^  et  opcm.  Ib.,  belluas 
praesidia.  AL,  bella  hcec  prassidia.  N.  6,  discrepat. 
AL,discrepare,  N.  8,eodem  innati.  Al.,tn  eodem  nati, 
N.  10,  quod  manente  statu.-Al.  ,9uo  manente  statuum. 


827 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VAIOANTES  LECTIONES. 


828 


Ib.^  impetrat.Al.,  impetrant.  N.  ii,quae  nulla.  Al., 
qut  nulla.  N.  i2f  a  vicinis.  Al.,a6  ipsisvicinis,  Ib., 
habitatoribus.  Al.f  habitationibus.N,  i3,  vaga  hosti 
pateret.  A\,j  vagantes  hosti  paterent.  Ca^s.  i  om.sive 
quod,,.  pateret,  N.  i5,  compita.  Al.,  competa,  Ib., 
competunt.  Ai.,  competant,  N.  i7,civitatis.  A\,,urbis. 
N.  i9,  murus...  ornatur.  Al.,  muri.,,  ornantur.  Ib., 
aliquid.  AI.,  aliud.  Ib..omne.  Al.,  omnis  ;  al.,unttt5. 
N.  20,  propugnatur.  Ai.^propugnantur.  N.  2i,  muro 
proximum,  id  est,  ahte  taurum.  Ai.,  muro  proximus 
ante  murum,N.  22,  vocatur.  Al.j  vocitatur,  N.  24, 
quintaoa.  A\.y  guintana^.  N.  25,dicunt.  Al.,  om.  Ib., 
subverteret.  A[.,subverterent.^,  26,  imboli.  Al.,tm- 
bulia.  \b,f  subvolamina.  Al.,  subvolumiha ;  al.,  sub- 
velamina.  Ib.,  sunt  enim  porticus.  At.,  sunt  enim 
portici.  N.  27,  sive...  dedit.  Al.  om.  Ib.,  proroslris. 
Al.,  prorostra,  Ib.,  prajfixa.  Al.,  aflixa.  N.  29,  sc- 
deat.  Al.,  resideat.  N.  30,  illic  omnes.  Al.,  homines 
illic.  Ib.,  studio.  Al.,  studia.  N.  33,  circum  metas. 
Al.,  circa  metas,  N.  36,  ubi  fuit.  Al.,  ubi  fuerit,  Ibi 
inclusus  in  quo.  Al.,  inclusus  quo,  Ib.,  si  quis  in- 
troieril.  Al.,  si  qui  introiret.  Ib.,  monstrificae.  AL, 
monstriferas,  Ib.,  ad  errorem.  AL,  ad  terrorem,  Ib., 
videatur.  Al.,  esse  videatur.  Ib.,  nec  saecula  quidem. 
Al.,  ne  ulla  sceculu  quidem.  N.  37,  in  commune. 
Al.,  communiter.  Ib.,  ex  ipsius.  Al.,  ab  ipsius,  Ib., 
appellaverunt.  Al.,  appellaverint.  Ib.,  construxisse. 
Al.,  constmxit.  Ib.,  navium  cursui.  Al.,  navigan- 
tiurn  cursui,  Ib.^prseuuntianda.  AI.,  pronunlianda, 
Ib.,  in  portibus.  Al.,  inportubus  ;  al.,  in  porticibus, 
Ib.,  visio  dicitur.  AI.,  viderefOmisso  dicitur,  N.  39, 
Thennae  appellatai.  Al.,  thermas  appellatas,  N.  40, 
a  levatione.  Al.,  a  lavatione,  N.  43,  asseribus.  Al., 
axibus.  Ib.,  quod  ibi  solebant  considere.  AL,  quod 
soleant  consiaere,  Ib.,  tabernae.  Al.,  tabernarice. 
N.  45,  telonium.  AL,  teloneum,  N.  46,  viderentur. 
AL,  videretur,  Caes. i  om. HincFronto,.,  viderentur, 
Cap.  111.  N.  i,  ab  habendo.  AL,  ab  habitando,  N. 
4,  et  lychno.  AL,  et  ligno,  N.  6,  Talassioni.  AL, 
Thalamoni.  Ib.  ,Talassii  nomen .  Al. ,  Thalami  nomen; 
al.,  Thalasio  nomen,\b,^ei  incubant.  AI.,e^  incum- 
bunt,  N.  8,  Graece  lectus.  AL,  Grcece  lectulus,  N.9, 
occultet  et  cclet.  AL,  ocultat  et  celat,  Ib.,  quod  co 
cubemus.  AL,  quod  in  eo  cubamus,  Ib.,  requiesca- 
mus.  A],,requiescimus,  N.  ii,Ma}nius.  Al.  praemit- 
iuuiiMceniana  dicta,  quod  maneaynus.  Mceniu^y  etc. 
Ib.,  orojecit.  AL,  projicit. Ib,,  materies.  AL,  macer' 
tos.  N.  i3 ,  pauperum  pere^rinorum.  AL,  pauperum 
et  peregrinorum,\b.,2Xmiie  inedia.Al.,a<atte  tnediis, 
Cap.iv.N.  i,insiitua.  A\,jinstructa.  N.  2,sacer- 
dotL  A\.,sacerdotibus.  lb.^Ye\  quia...  sanctiora  sunt. 
Caes.  i  om.  Ib.,  sanctum,  quod  exstaii.  A\,,sanctum, 
quia  exstat,  Ib.,  muri  sancti.  AL,  mores  sancti. 
N.3,propitiatorium  quasi.AL,i?roptYta/onttm  oracu- 
lum  inter  duo  cherubim,  et  dictum  propitiatorium 
quasi.  Ib.,proDiiiationis  oratorium.  Al.  .propitiationis 
stratorium.  N.  4,penetralia.  A\.4ictapenetralia,lb., 
dicia  ab  eo.  AL,  dictasuntabeo.  Ib.,  aliquid  agere. 
A\,,aliud  agere,  N.  6,el  Latino.  Al.  om.  N.  9,  appel- 
lantur.  AL,  appellan.  N.  iO,  mysierio.  AL,  wtnt- 
sterio.  N.  i2,marlyrum.  AI.,mar/ym.  N.  i3,  idest. 
Al.  om.  N.  i5,conspici.  AI. ,  utconspici.  N.  i6,uni- 
versi  cxaudire.  AL,  universa  exauairi.  Ib.,  couvo- 
centur.  AL,  convocetur.  N.  i7,  situm  est.  AL  add.  : 
Situm  esty  ut  in  co  psalmista  positus  conspici  a  po- 
pulo  possit,  quo  liberius  audiatur. 

Cap.  V.  N.  2,  consueverunt.  AL,  consueverant, 
N.  4,  quarumcunque.  A\,,nuarumque,  N.  7,cellarium 
auod.  AL,  cellariujn  dictum  quod.  Ib.,  colligantur. 
AL,  colliguntur.  N.  8,  aGraecoverbum.  A\.,Grascum 
verbum  ;  al.,  a  Grceco  per  verbum, 

Cap.  VI.  N.  i,operaria.  AL,  operarii.  N.  2  ,  Grae- 
co.  AL,a  Grxco,  N.4,quasi  pinsores.  AI.,aim^tp^n- 
sores ;  ^X.^quasi  finsores,  Ib,,  pinsendis.  AI.,^nflf^n- 
dis.  Ib.,  pinsebant.  AL,  tundebant;  al ,  findebant. 
N.  5,  Clibdnusa  clivo.  AL,  clibanus  fornax  aclivo. 


M  N.  8,  feratur...  feriatur.  AL,  feriatur...  tundatur* 

"     Cap.  vu.  N.  i,  ab  adeundo.  AL,  ab  eundo.  N.  2» 

60  quod  vestiuntur.  AL,  eo  quod  eo  vestiuntur.  Ib.» 

a  stando.AL,  ab  stando.N.  3,  porticus  quod.  Al., 

Sorticus  dicta  guod,  Ib.,  quam  ubi.  AL,  quam  ibu 
}.,  standum  sit.  Al.,  standum  sita  sit,  N.  4,  estau- 
tem  primus.  Al.,  est  autemjanuaprimus,lb.,  intra 
januam.  AL,  inter  januam.  Ib.,  corrupit.  AL,  cor^ 
rumpit.  N.  5,  tenerent.  AL, /igneren^ttr.  Ib.,  mini- 
strat.  Al.,  ministret,  N.  7,  foras.  AL,  foris.  N.  8, 
postes,  et  antae.  AL,  posteSy  et  antes,  Ib.,  post  ei 
ante.  AL,  post,  et  ante  stantes. 

Gap.  viii.  N.  i,  sit  domui.  A\,,  sit  domus.  Ib., 
crasso.  AL,  grosso,  N.  6,  dicuntur.  Al.  add.  :  <  Quod 
lacus  quosdam  quadratos,  vel  rotundos  ligoo,  vel 
gypso,  velcoloribus  habeant  depictos  cum  si^is  in- 
termicantibus.  » Ib.,  laquearium.  AL, /a^ueartum  /o- 
cit,  N.  8,  in  parte.  AL,  tn  iiar^em.N.  9,  arcus  dicti. 
AL,  arcusy  cedificiorum  aicti,  N.  iO,  lesselils.  Al., 
testellis,  N.  ii, admisia.  AL,  admisto,  N.  42,  conve- 
B  niani.  AL,  conveniunt,  N.  i3,  superpositae.  AL,  sup- 
positce.  N.  i4 ,  iatitudinis.  AL,  latitudinum,  Ib., 
Corinthiae.  AL,  Corinthece.  Ib.,  crassitudinis.  Al., 
grossitudinis  \  al.,  magnitudinis,  N,  i5,  capiteUa. 
AL,  cavitolia,  N.i6,canalis  ab  eo.  Al.,  canalis  dicta 
ab  eo,  N.  i7,  mittant.  AL,  mt7^an^ 

Cap.  IX.  N.  i,  cors.  Al.,  cohors.  Ib.,  coarctet. 
AL,  coerceat.  N.  2,  vellantur.  A\.,  evellantur,  N.  3, 
pro/?rtu5.Grialius,pro;)rtu5,  mendose,  ut  puto.  N.  4, 
GraecL  AI.,(?ra?ce.  Ib.,  dicunt.  AL,  dicitur.  N.  5, 
inferciuntur  verius  quam  slruuntur.  AL,  inferuntur 
ma^is  quam  instruuntur.  Ib.,  aevis.  Al.,  ejusmodi. 

Cap.  X.  N.  i,interstantibus.  Al.,  tn  terra  stanti" 
bus;  al.,  in  terris  stantibus.  N.  3,  ab  igne  proximo. 
AL,  abigne  proxime. 

Cap.  XI.  N .  i ,  monumentum  illud  est.  Al.  ,  mo- 
numentum,oblivisceris  mortuum,  hoc  est.  N.  3,  Ca- 
riae  dicta.Al., i^^yp/torum  (ftc^a.N.4,pyramisgenas. 
Q  AL,  pyramides  est  genus;  al.,  pyra  est  genus.  Ibid., 
exceisitatem.  Al.,  celsitudinem.  Ib.,  tah  autem  aedi- 
ficio.  AL,  talia  autem  cedi/icia Abid.,  inangastum. 
Al.,  in  angusto,  Ib.,  in  domibus.  AL,  in  montibus. 

Cap.  xiu.  N.3,  nuneupati.  AL,  nuncupatio.  N.  5, 
praediumquod.Al.,  prcedium  dictum  guod,  Ib.,  prae- 
videtur.  AL,  providetur.  N.  6,  floreus  in  quo  sunt. 
Al.,  floresquodsunt.  N.  iO,  reddit.  Al.,  reddidit. 
N.  ii,  fluminum.  AL,  fluminis,  N.  i2,  eraat.  Al., 
erunt.  N.  i4,  humidus.  Al.,  uvidus,  N.  i5,  abjiciL 
AL,  abjecit.N.  i8,  quod  paleam.  AL,  quod  paleas* 
Ibid.,  id  est,  pabola.  AL,  inpabula. 

Cap.  XIV.  N.  i,  sunt  divisi.  AL,  sint  divisi.  Ib., 
aequitas.  AL,  aequalitas,  N.  3,  intentio.  AX.^conten" 
tio.  N.  4,  cardo  c[uia.  AL,  card/o  qui,  Ib.,  Septentrio. 
AL,  a  Septentnone.  Ib.,  appellatus.  AL,  vocatus. 
Ibid.,  efficit.  Al.,  efficiat. 

Cap.  XV.  N.  i ,  longitudine ,  aliitudine ,  animo- 
que.  AL,  longitudine,altitu4ine^latitudine,  animO" 
0  que.  Ib.,  in  partes.  AL,  in partibus.Vb.^  in  provia- 
cias.  AL,  tn  provinciis.  Et  ita  quae  sequaniur.  Ibid., 
passus  gradus.  AL,  passu^  grmus,  N.  2,  digitam  et 
trientcm.  AL,  digitos  tres,  N.  3,  pedum  ad  instar. 
AL,  pedum  instar. Ib., mensurantis.  A\.,mensuran' 
tis  ita.  Et  additur  fi^ura,  ac  simili  modo  in  seqaen- 
tibus.  N.  4,  iongitadme  centum  viginti.  AL,  longitur 
dine  centum  quadraginta.  AL,  longitudine  centum 
sexaginta.  N.  6,  centum  octoginta.  AL,e/  octoginta^ 
omisso  centum.  Ib.,  candetum  vocant.  AL,  justum 
candetum  vocant.  Ib.,milliarium.  AL,  mt7itar^.  Ib.« 
quinque  millibus  pedum.  AI.  j^utn^t^  milliapedum.U, 
7,  duplicata,est,nomenque  pristinum.  AL,  duplicata 
est  mensura,  nomenque  prtmum. Ib.,nomea  mutare 
non  poiuerunt.  AL,  nomen  tamen  non  perdiderunt. 

Cap.  ivi.  N.  i,  proprio  quaequespatio.AI.,pr(?orta 
quasque  spatia.  N.  5,  patei.  Al.,  pa^en^  N.  6,  oelt- 

Ridata.  Al.,  dilapidata,  Ib.,  primi.  Al.,   primum. 
[.  7,  coaggeratis.  AL,  coacervatis,   Ib.,  coaccrva- 


S29 


AD  S.  ISroORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTBS  LECTIONES. 


830 


tione.  A1.,  coaggeratione*  N.  8,  locus  est  transitu. 
Al.,  locus  transitus,  Ib.,  appellamus  et  itum.  AL, 
et  appellamus  aditum.  N.  10,  pedum.  AI.,  pecudum, 
Ib.,  prfeduratam.  AI.,  perduratum.  N.  11,  eadem 
diverticula.  Al.,  idem  diverticula.  Ib.,  a  latere  viae. 
Al.,  alterce  vim.  N.  12,  iriviae,  quatriviae.  Al.,  trivice 
auadrivia,  N.  13,  carri.  Al. ,  currust  Ib .  /investigeniur. 
AI.,  instigentur.  Ib.,  cogaoscantur.Al., aono.scan^ur. 
LIBER  DEClMUS  SEXTUS. 

Cap.  I.  N.  1,  vi  venti  pellatur.  Al.,  vi  pulsetur 
venti.  N.  6,  conlristatos.  Al.,  confricato;  al.,  cow 
trito.  N.  7,  candida  et  leviset  linguse  giutinosa.  Al., 
glutinosay  candida,  et  lingux  lenis,  N.  9,  ferventi- 
bns.  AL,  fluentibus.  N.  10,  suffieodas.  Al.,  suffl- 
ciendas;  al.,  suffundendas,  Cses.  1  etGotb.  1  Tolet., 
sulphurandas.  Ib.,  nidore.  AI.,  nitore.  Ib.,  imposi- 
tus.  Al.,  impositis,  Ib.,  exardescentis  repercussu. 
M.texardescentibus  repercusso*  Ib.,convivis.AI.  om. 

Cap.  II.  N.  1,  spissantur.  Al.,  spissatura.  Ib.,  et 
igni.  Al.,  et  igniumAb,,  cognata.  AI.,  cognita,  Ib., 
et  nequaquam  ferro.  Al.,  et  nequeaqua,  neque  ferro. 
N.  3,  in  salem.  A1.,tn  sale.  Ib.,  cum  luna  noctibus. 
A1.,  cum  lunas  noetibus.  Ib.,  renascens,  tantse.  Al., 
renascens  majustantce.^.  4,  difierentiae  sunt.  AI., 
differentia  est.  Ib.,  crepitat  iene.  Ai.,  crepitat  in 
iane.  Ib.,  flammae  patiens.  Al.,  flammis  patiens. 
N.  7,  virtutem  salis.  AI.,  virtutes  salis.  N.  8,  fria- 
bile.  AI.,  fHcabile,  N.  9,  in  Hispania  e  puteis.  A1., 
in  Hispania  de  mteis.  In  textu  (jrialii  erat  in  Hispa- 
nio!  futeis  ;  sca  in  nota  in  Hispania  e  puteis^  quod 
ex  Plinii  textu  praeferendum.  Ib.,  vitrei  acini.  AI.,  tn- 
teisacinis.  Ib.,  ejectum.  AI.,  electum;  al.,  ejectus. 

Cap.  III.  N.  1,  mobilis.  A1.,  mollis.  N.  3,  abrupti. 
Al.,  abrupta,  Ib.,  altitudo.  Al.  add.  :  Sicut  hoiret 
pede  pes  densus,  densusque,  unde  et  vocatur.  Ita 
Goth.  Tol.,  sed  omisso  densusqtie.  Ib.,  a  cavendo. 
AL,  a  cavando.  Ib.,  quasi  cautae.  AI.,  quasicavatas. 
Ib.,  muricibus.  AL,  muricis.  N.  6,  cotis  enim.  AL, 
cos  enim.  Ib.,lenemaquae.  AL,  lenemaquaria^,N.  7, 
in  vase.  AL,  in  vas,  Ib.,  fervere.  AL,  defervere.  N. 
9,  e  lapide  speculari.  AL,  lapis  specularis.  N.  10, 
calx  viva.  AL,  calQis  viva.  Ib.,  continet.  A1.,  gerat. 
Ib.,  calx  e  lapide.  AL,  calcis  e  lapide.  Ib.,  structurae. 
AL,  stricturas.  N.  11,  ab  adheerendo.  AL,  a^  has- 
rendo.  Ib.,  stridat.  AL,  stridet, 

Cap.  IV. N.  2,  superargentum.  k\,,superargento, 
Ib.,  ferrum  omne  abigit,  respuitque.  AL,  ferrum 
non  ambit,  sedrespuit  ;d\,^  quiferrumnonambigit, 
respuitque.  N.  3,  m  Cilicia.  A1.,  tn  Sicilia.  Ib.,  re- 
jectus.  Al.,  relictus.  Ib.,  lenis.  Al.,  levis.  Ib.,  scri- 
pta.  AL,  sculpta.  Ib.,  prodit.  AL,  perdit.  Ib.,  mi- 
rum  quia  accenditur.  AL,  mirurn  cum  accenditur; 
hX.yverumcum  accenditur.  N.  4,  sub  divo.  AL,  sub 
dio.  N.  5,  simulans  qualitatem,  cujus  plurimus  ignis. 
AI .,  5t>nt7an5  qualitatem,  ita  estdictus^  quoniam  plu- 
rimus  illi  sit  ignis.  Ib.,  vel  aridis.  AL,  vel  aliis.  N. 
6,  Laline.  AL,  qui  latine.  N.  7,  dionysias  lapis.  AL, 
dionysius  lapis,  Ib.,  flagrat.  AL,  fragrat.  Ib.,  ar- 
dore.  Al.  om.  N.  9,  exstinguitur.  AL,  intinguitur. 
Ib.,  trinis.  A1.,  temis.  N.  10,  appellatur.  AL,  ap- 
pellatus.  Ib.,-  traditur.  AL,  creditur.  N.  11,  ad  co- 
lem.  AL,  ad  cutem,  N.  13,  poliendo  utilis.  AL,po- 
liendo  aurum  utilis.'^,  14,  illitus.  Al.yillinitus.  N. 
15,  erodunt  corpora.  AI.  add.  :  Mitiores  autem  ser- 
vandis  corporibus,  nec  absumendis.  N.  18,  friabilis. 
AL,  /rtV;a^t7w.N.19,contexta,Al.,  contracta,  N.20, 
similis.  AL,  lapis  similis.  Ib.,  laminosus.  AL,  /amt- 
nosce;  al..  luminosce.  Ib.,  scissibilis.  k\*jSed  scissi' 
^7t5.Ib.,laeteum.  AL,  lacte.  N.22,horummascuIus. 
AL,  harum  masculus,  Ib.,  etiam  aliquid.  AL,  etiam 
aliquibus;  al.,  etiam  a  quibus.  N.  23,  diurna.  AL, 
diutuma.  N.  24,eborissimilis.AL,/a;)ise6om5twt7t5. 
Ib.,  ferunt.  AL,  fertur.  Ib.,  porusvocatur.  AL,  vurus 
vocatur,  N.  27,  ex  quo  gemmae.  k\,y  ex  quo  lapide 
gemmas;  al.,  ex  quolapides  gemmoe,  N.  34,  fuscus. 
AL,  lapis  fuscus.  N.35,  candidus  excalefactus.  AL, 


1  candidus  sed  calefactus.  N.  36,  remittentes.  AL,  re- 
'•  nitentes.  N.  37,  in  quamlibet.  AL,  tn  quaslibet. 
Cap.  v.  N.  1,  veniamus.  AL,  veniemus.  N.  2, 
repertum  prius.  AL,  repertumprimum,  Ibid.,  apud 
Lacedjemones.  AL,  apud  Laceda^monios.  N.  4,  in 
vertices.  AL,  tn  vertice.  N.  5,  porphyrites.  AL,  pur- 
purites,  N.  6,  balsates.  AL,  basanites,  N.  7,  inter- 
stinclus.  AL,  intertinctus ;  al.,  interdistinctus ;  al., 
interexstinctus.  N.  8,  et  parius  nuncupatus.  Lygdi- 
nus  maguitudine  quae.  AL,  et  parius  nuncupatus. 
Magnitudo  ejus  qucB.  N.  9,cubitos  binos.  AL,  cubita 
bina,  Ibid.,  eboriquadam  similitudine.  AL,  eboris  ad 
quamdam  similitudinem.  Ib.,  aspectu  similis.  AL, 
aspectui  similis,  N.  10,  interstinctus,  AL,  inter- 
tinctus,  Ib.,  in  parte  Africae  iEgypto  ascripta  coti- 
culis.  AL,  in  parte  Mgyptia  scrivta  coticulis;  al., 
tn  partcjEgypti  scriptus  concolis.  N.  11,  fecere.  AL, 
fecisse,  Ib..  reges.  AL,  reges  perhibentur.  N.  12, 
marmora,etc.  AL,  mamora  autem  in  offlcinis  sunt^ 
rupibusque  gignuntur.  N.  15,  Carystium.  AL,  c/ta- 
Q  rt5/eum.N.16,ad  cotem.  AL,  ad  cutem ;  a1.,  om.  ad 
B  cotem...similem.^.ily  tnC/ito.Al.,  tn  Choo.N.  18, 
lunensis.AL,  limensis;  aL,/t^nten5t5.Ib.,appeI1atur. 
AL,  appellatus.  N.  19,  elephante.  AL,  elephanto. 
Cap.  VI.  N.  1,  auro  decorem.  AL,  aureo  decore. 
Ibid.,  fragmentum.  AL,  fragmenta.  Ib.,  saxi  ejus. 
AL,  saxi  ejusdem.  Ib.,  circumdedisse.  A1.,  circum- 
dasse.  Ib.,  atque  gemmas.  AL,  atque  gemmam. 

Cap.  VII.  Num.  1,  vocatur.  AL,  dicitur.  Ib.,  ma- 
jor  quam  huic.  AL,  major  hoc.  Ib.,  scalpentibus. 
AL,  sculpentibus.  Ib.,  extentum.  AL,  extensum, 
Ib.,  speculum.  AL,  specula.  N.  2,  capillamentis.  AI., 
lapillamentis.  Post  capillamentis  videtur  aliquid 
deesse.  N.  3,  aeris  venis.  AL,! cereis  venis\  al.,  Aar- 
rens  venis.  N.  4,  dictus.  AL,  dicitur.  Ib.,  obhorret. 
AL,  abhorret,  N.  5,  repercussu.  AL,  repercussione. 
N.  7,  accepit.  AL,  habet.  Ib.,  g^eoeri  dicaverunt. 
AL,  generis  judicaverunt.  N.  8,  pma.  AL,  pinnasin. 
D).,  sed  crassi.  AL,  et  crassi.  N.  9,  quaerendi.  AL, 
A  quasrentis,  N.  10,  callaica.  AL,  callarica.  Ibid.,sed 
^  pallens.  AL,  et  pallens.  Ibid.,  decet.  AL,  decens. 
Ib.  Germania.  AL,  Carmania,  N.  11,  et  crassius. 
AL, et  crassior.  N.  12,heliotrapiuin.  AL,  heliotropia» 
Ibid.,  accipit.  AL,  excipit.  Ibid.,  precationibus.  AI., 
prascantationibus.  Ib.,  negent.  AL,  negant.  N.  14, 
ad  calorem.  AL,  ad  odorem.  Ib.,habeL  AL,  accepit. 
N.  16,  ex  viridi.  Al.,  ex  viriditate. 

Cap.  Yiii.  N.  l,corallium.  AL,  corallius.  Ibid., 
in  mari  forma.  AL,  tn  muri  Rubro  forma.  Ib.,  ra- 
mosum  colore  viride.  AL,  ramosus  colore  viridis. 
Ibld.,  vense  ejus  candidae.  AL,  baccas  ejus,  vel  vim 
candidce;  al.,  baccas  ejus,  vel  uvce  candidxe.  N.  2, 
sardius  dicta.  AL,  sardus  dictus.  Ib.,  a  Sardibus, 
AL,  a  Sardis,  N.  3,  candorem.  AL,  colorem.  Ibid., 
unguis  humani.  AL,  unguis  humance.  Ib.,  invicem. 
AL,  adinvicem.  N.  4,ex  duorum.  AL,  ex  duum.  Ib., 
medio  candida.  AL,  media  candido.  Ibid.,  minco. 
AL,  minio.  Ib.,  evellit.  AL,  avellit.  N.  5,  principa- 
Q  palis  scd  ct  in  Arabia.  AL,  sed  principalis  in  Arabia, 
N.  6,  Graeci  electrum.  AL,  Grceci  electron.  Ib.,  ce- 
reique.  AL,  certique.  Ib.,  mulatas.  AL,  commutatas, 
Ib.,  dixeruQt.  AL,  dixere,  N.  8,  tempore.  Al.,  te* 
pore.  Ib.,spiritu.  Al.,  attritu. 

Cap.  IX.  N.  1,  nitore  leniter.  k\,ynitoret  leniter. 
Ib.  ad  hyacinthos.  AL,  ab  hyacinthis,  Caes.  1,  ad 
lacum  intus,  Ib.,  affcrunt.  AL,  asserunt;  a1.,  causa 
nominis  ejus  affertur,  Ib.,  quia  sit.  AL,  ^tta.st  sit. 
Ib.,  scalpturis.  AL,  sculpturis.  N.  3,  obtusus.  AL, 
obtunsus.  Ib.,  luce.  AL,  /t^dns.  Ib.,  aequaliter,  se- 
reno.  AL,  asqualiter,  sed  cum  facie  coeli  mutatur, 
sereno.  Ibid.,  scalpturis.  AL,  sculpturis.  N.  6,  et 
duorum.  AL,  et  duum.  Ib.,  quarum  una.  AL,  qua- 
rum  unum.  Ib.,  altera  purpurea.  AL,  alia purpurea. 
N.  7,  pura.  AL,  purpura. 

Cap.  X.  Num.  1,  maris.  AL,  marinis.  Ibid.,  natus 
sicut.  A1.  add. :  Nafus  sicut  in  carne  ostrece pretio- 


831 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  YARIANTES  LEGTIONES. 


m 


sissima  margarita  reperiri  dicatur,  vel  sicut  in  tk 
cerebro,  etc.lb.,  cochleae.  kL.conchulce.  Ib.,  nun- 
quam.  Al.,  nusquam,  N.  2,  post  margarium.  Al., 
mst  margaritum,  Ib.,  vocabulo.  Al.,  in  vocabulo. 
N.  3.  caudida.  Al.,  gemma  candida,  Ib.  candican- 
tis.  AL,  candicantcs,  Ibid.,  invenil.  Al.,  accepity  N. 
4,  ad  lactis.  Al.^ad  lacteum,N,  5,  duritie.  i\J.,  du- 
ritia,  Ib.,  pusitai.  Al.,  possita,  N.  6,  Perside.  Al., 
Persida.  N.  9,  medio.  Al.,  e  medio,  N.  10,  superne 
nigricat.  Al.,  supernigricat. 

Cap.  XI.  N.  4,  aerei.  Al.,  aerii,  N.  5,  Italica.  Al., 
Italice,  Ib.,  Veiis.  Al.,  a  Veienlibus,  N.  6,  secante. 
Al.,  secans,  N.  7,  ochreae.  Al.,  croceum.  N.  8, 
nij^ra.  Al.,  nigris  ;  al.,  nigro,  Ib.,  flagral.  Al., /ra- 
grat.  lb,f  sed  attritu.  Al.,  sedattrita, 

Cap.  XII.  Num.  1,  Panchrus.  Al.,  Pangrus;  al., 
Sangrus.  Ib.,  orca.  Al.,  olca;  al  ,  olca,  N.  2,  mi- 
irydax.  Al.,  mitrax,  Ibid.,  Perside.  Ai.,  Persida,  ut 
alibi  etiam  Persidapro  Perszdtf.N.6,in  Germania.Al., 
m  Carmania,  Ib.,  cum  quodam  colorum  repercussu.  B 
Al.,  cum  guibusdam  colorum  repercussionibus.  Ib., 
vehementiore  concreto.Al.  yveliementioriconcretum, 

Cap.  XIII.  N.  2,  avellani.  Al.,  avellance.  Ibid., 
scalptores.  Al.,  sculptores.  N.  3,  abstralii,  magneti. 
Al.,  abstraheremagnetem,  Ib.,aulemsi.  Al.,  au/5i. 
N.  4;  positaj.  Al.,  positus;  al.,  po«7i.  Ib.,  mancl 
suum  Trigus.  Al.,  maneresuum  frigus;  al.,  manere 
frigus  perhibetur.  N.  5,  quod  Germania.  Al.,  quem 
Carmania.  Ib.,  crystalli.  Al.,  crystallo ;  al.,  cry' 
stallini.lb.y  simile.  Al.,  similem.  Atque  ita  GriaUus 
habet,  sed  rectius  est  simHe^  si  pra^cedat  quod,  Ib., 
sub  divo.  Al.,  subdio,  Ib.,  siderum.  Al,t  sidereum. 
Ib.,  cui  color  e  pyropo  rubenti.  Grialius  edidit,  cui 
colore  pyropo  rubenti.  Foi  tasse  scribere  voluit  cui 
color  e  pyropo  rubenti,  N.  6,  coloris.  Al.,  similis 
coloris.  iB.,  emitlil.  Al.,  imitatur;  al.,  ejaculat.  N. 
7,  astrios.  Al.,  astrion.  Ibid.,  regeril.  Al.,  egerit; 
al.,  regfi7.N.  8,aleclria,  quasialectoria.Al.,e/<jc/ria,  a 
quasi  electnora,  N.  9,  exudat.  Ai.,  exundat.  Ib.,  ^ 
loutaneam  scaturiginem.  AL,  fontaneam  scaturire. 

Cap.  XIV.  N.  2,  vocatus.  Al.,  vocatur.  Ib.,  inter- 
morluus.  Al.,  inter  mortuos,  N.  3,  in  India.  Al., 
in  Indiis.  Ib.,  in  translucido  igne.  Al.,  intv^  luci- 
dum  ignem.  Ib.,  quanto  numero  stellarum.  Al., 
quantus  numerusstillarum.lh,^  tantum  el  urelio 
accedere.  Al.,  tanto  et  pretium  accedere.  N.  4, 
scalpluris.Al.,scu/»/Mn5;al.,5ca//?/Mr«.Ib.,quando 
scalpta.  Al.,  quando  sculpta.  Ib.,  relental.  Al.,  tenr 
tat.  N.  B,  genera  scalplurae.  Al.,  genera  sua  scul-' 
pturce.  N.  6,  Alabandina.  Al.,  Alabandica.  N.  7, 
dracontites.  Al..  dracontides;  al;  draconites.  Ibid., 
ingemmescit.  Al.,  ignescit,  N.  9,  non  exeant.  Al., 
non  eant.  N.  11,  gralissimas.  Al.,  gratissimas  gemr 
mas.  Ibid.,  el  igneo  colore.  AL,  et  ex  igneo  colore. 
Ib.,  poitanie.  AJ.,  portans. 

Cap.  XV.  N.  3,  jucundus.  AL,  jucundior.  Ibid., 
ei  sijuxtafueriL  Al.,  et  sijuxta  se  aliquid  habuerit,  D 
-  N.  4,  et  noctu.  Al.  et  nocte.  N.  5,  quadrulas.  AI., 
quatrulas.N.  Gymel.  Al.,  om.  me//al.  om.  sincerum 
mel,  N.  9,  aerci.  Al.  aeni.  N.  11,  verum  maleflcus. 
Al.,  in  male^ciis,  Ib.,  auoquo  inferatur.  Al.,  ouo- 
quo  modo  si  inferatur.  Ib.,  excitat.  Al.,  generat.  N. 
13,  nigrum.  Al.  om.  N.  15,  n.lilet.  AL,  ru^i7a.  Ib., 
si  fervenii  aquaj.  AL,  si  ferventem  aquam,  N.  16, 
scalpanlur.  AL,  sculpantur,  N.  18,  carcinias.  Al., 
cardnias;  al.,  carcince,  N.  20,  sanguinea.  AL,  «an- 
oumfum/aL,  ^an^uineo. Ib.,candido.AL,  candidus. 
Ibid.,  ciDgil.  Al.,  cingitur.  N.  22,  evocari.  Al.,m- 
care.  Ib.,  m  hydromantia.  AL,  in  necromantia. 
Ibid.,  evocari  dicunt.  AL,  evocare,  dicuntur.  Ibid., 
aiunt.  Al.,  pagani  aiunt.  N.23,perhunc...  praBnun- 
liari.  AL,  hunc  prcenuntiare,  N.  24,  cum  tonitruis. 
AL,  e  tonitruis.  Ibid.,  caderc.  AL,  cadi,  N.  26, 
stellas.  XLfStillas.  Ib.,iutcrroffari.  AL,  interrogare. 
Ibid.,  fugari.  AI.,  effugare.  N.  27,  sil  ex  \ero,  etc. 
Al.,  sit  ex  veris  gemmis  in  alterius  gencris  falsas 


traducere.  Ib.,  iransducere.  AL,  translucere.  Ib., 
teruis.  AL,  trinis;  al.,  e  tritis.  Ib.,  sabdole.  Ai., 
sub  dolo.  N.  28,  appellant.  AL,  appellari. 

Cap.  XVI.  N.  1,  palus  est.  AL,  partem.  Ib.,  de 
torreute  fluclu.  AL,  decurrente  fluctu;  al.,  decur- 
rentis  fluctu ;  al.,  decurrentes  fluctus.  Ib.,  eluuntur. 
AL,  effluuntur.N,  2,  appulsa.  AL,  pulsa,  Ib.,  sub* 
didissc.  AL,  subdiderunt,'^.  3,  hanc  artem  studuiu 
Yulcanii  conjectura  est  deesse  perficerey  aut  aliquid 
hujusmodi ;  quod  minime  cst  necesse.  Ib.,  coqai- 
tur»  AL,  percoquitur ;  al  conquiritur.  Ib. ,  Cyprio. 
AL,  Cupro,  Ib.,  aha  specuiis.  AL,  alia  sequador 
speculis.  N.  4,  proximoque.  Al.,  proximo;  al., 
quam  proxima.  Ib.,  pepulit.  AL,  repulit.  Ib.,  albt 
mollissima.  AL,  alba.  et  mollissima.  Ib.,  vel  mea- 
sura.  AL,  et  mensura,  N.  5,  obsidianus.  AL,  obsia^ 
nus,  Ib.,  et  speculis.  AL,  et  in  speculis,  N.  6,  ferant. 
Al.,  fertur.  Ib.,  marculum.  Al.  malleum.  Ib.,  me- 
liora.  AL,  melius. 

Cap.  XVII.  N.  1,  apud  Grialium  erat  stagnum  pro 
stannum. 

Cap.  XVIII.  N.  3,  a  crepitando  pecania.  AL,  a 
crepitando  lamina  pecunia,  N.  4,  vocabatur.  AL,  di- 
cebatur,  N.  5,  inusu  fuit.  Al.,intt5U^0fntnum/tat 
Ib.,  post.  AL,  postea.  Ib.,  in  usu  fuiU  AI.,  usum 
/'aiX  N.  7,nominaverunt.AI.,  nominarunt.  N.8,iio- 
minatum.  AL,  nominatur,  Ib.,  vel  pondere.  AL, 
vel  in  pondere,  N.  9,  nomisma.  AL,  numisma.  Ib., 
efGgiisque.  AI.,  effigiebus.  Ib.,  primus.  AL,  priust 
N.  11,  follcs.  AL, soru/t.  N.  13,  qaacuoqoeex  causa. 
AL,  quocunque  casu.  Ib.,ardente8.AJ.,ari^^.Ib., 
excafefactis.  AL,  quas  excalefactis,  Ib.,  striciurs. 
AL.  structurcB,  N.  14,  decnrreTei.  Ai.,decurreriL 

Gap.  XIX.  N.  1 ,  cui  mirum.  Al.,  cum  mirum^  Ib., 
illud  incst  ut  dum.  AI.  om.  Ib.,  reddat.  Al.,  reddit» 
N.  2,  excidit.  AL,  exdndat.  Yalcaaius  conjicit  exe- 
dat^  quia  Plinius  aii  exest,  et  perrumpit  vasa.  Ib., 

f>atiua.  A].,  vatena,  Ib.,  tum.  AL,  cum.  Ib.,  distil- 
at.  AL,s/t7/a^;Gridlius,  £f€«^//at, sed alibi  distillat^ 
quod  periode  est.  N.  3,  scrupulum.  AL,  scripulum, 
ID.,  vasculis.  AL,  vasis.  N.  4,  et  plambo.  AL  ei 
plumbo  mista ;  Luc,  et  plumbo  ita. 

Gap.  XX.  N.  1,  prius.  AL,  primi.  Ib.,  proscinde- 
baut.  Al.,  sdndebant.  Ib.,  rejiciebantur.  Al.,  reji- 
debatur.  Ib.,  in  summum  cessit  bonorem.  AL, 
summo  cessit  honore ;  al.,  summo  cessit  honori.  Ib., 
monimeniorum.  Al.,  monumentorum,  N.  2,  qaam. 
AL,  quem.N.iy  Corinlhium.  AL,  Conn/yi^fii.Et8ic 
infra.  N.  6,  scrupulis.  AL,  scripulis.  N.  8,  hoc  et 
caldariam.  AL,  namet  caldareum.  Ib.,  nam  malleis. 
AL,  quam  malleis.  N.  [ix,  inter  geuera.  AI.,  inter 
omnia  genera,  Ib.,  Campania  provincia.  AJ.,  Cam' 
pania  sdlicet  provincia.  N.  10,  optime  in  iiciuida. 
AL,  optime  etiam  in  liquida,  N.  11,  vocalissimnin. 
AL,  vilissimum.  N.  12,  iasidente.  AL,  desinente. 
Ib.,  nidore,  AI.,nt7or^.  N.  13,  reliquato.AI., /i^uato. 
Ib.,  frigida.  A\.,frigida  aqua»  Ib.,den8atione.  AI., 
densitate.  Ib.,  de  sputo.  AI.,  de  succo.  N.  14,  a»- 
perrimi.  AL,  acerrimi. 

Cap.  XXI.  N.  2,  prius  tcllus.  AI.,  per  idem  tilr 
lus.  Ib.,8uis.  AI.  om.  N.  3,  omnes  quod.  Al.,  om- 
nesa  stringenda  acie  quod.  Ib.,  vocabulo  imposito. 
Al.,  vocabulum  impositum.  N.  4,  dulectalior.  AL, 
delicatior,  Ib.,  resimgui.  AI.,  restringi.  Ib.,  conct- 
meravit.  AL,  concameraverat.  N.  7,  perungitar.  AL, 

f)erungatur,    Ib.,  ferramenta.  AL,  ferratnentwm* 
b.,  ungaiur.  AI.,  ungitur. 

Gap.  XXII.  N.  1,  Gallaicia.  AI.  Gallecia;  al.,  M- 
licia.  Ib.,  summa  terra.  AI.,  sumpta  terra.  Ib., 
nigri  et  ponderis  gravis.  AL,  nigra,  et  pondere  gr9r 
vis,  Ib.,  torrentibus.  AL,  de  torrentibus.  Ib.,  sub- 
sidit.  AI.  subsedit.  Ib.,  separati.  AL,  separatim*  H» 
2,  mistisquc  venis.  AL,  mistasque  venm.  N.  3,  ad 
fistulas  laminasque.  AL,  fistulis  laminisque. 

Cap.  xxiu.  N.  1,  separans  etJAL,  separan»  dicir 
tur  et.  N.  2,  vasis.  AL,  vasibus. 


833 


AD  8.  ISroORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LEGTIONES. 


834 


Cap.  xxnr.  N.  2,  argenii  una.  Al.,  argenti  et  (Brum. 
lb.,naturale.  Al.,  naturam ;  a».,  natura,  Ib.,  solvas. 
Al.,  resolvas.li.  3,8i  eo.Ai.,  *t  et.Ib.,edit.Al.,  reddit, 
Cap.  XXV.  N.  2,  primns  Moyses...  narravil.  Al., 
primus  Moyses  in  eremo  filiis  Israel  pondera  et  men- 
suras  dedit,  Ib.,  primus  Phidon.  X\,ySecundus  Phi- 
don,  N.  3,  pendeat.  Al.,  pendet,  Ib.,  ei  pensum. 
Al.,  et  appensum,  N.  5,  unde...dicitur.  Al.  om.N. 
8,  chalcus.  Al.,  calculus.  Ib.,  parvulus.  Al.,  par^ 
vus.  N.  9,  ab  arboris  semine.  Al.,  ab  arbore^  cujus 
semen  est;  al.,  a  semine  arboris,  cujus  semen  est, 
N.  10,  cornuum.  Al.,  coruum;  forte,  curvum.  N.  11, 
ceratia  duo.  Al,  cerates  duos,  N.12,  scrupulus.  AL, 
scripulus.  N.  13,  constans.  Al.,  constat.  Ib.,adan- 
do.  Al.  om.  N.  14,solidusnuncupatur.  Al.,5o/tdum 
autem  nuncupatum.  Ib.,  nomisma.  Al.,  numisma. 
Ibid.,  etfiglisque.  Al.,  effigiebusque*  Ibid.,  advexit. 
Al.,  advexerit,  Ib.,  quod  iis.  Al.,  quod  de  his.  N. 
17,  quadrans.AI.,  quadra,  Ib.,  appendat.  Al.,  appen^ 
dant.  N.  19,  scrupulis.  Al.,  scripulis,  et  sic  alibi. 
N.  20,  intra  se.  Al.,  inter  se.  N.  22,  esse  cxuv.  Al., 
esse  centum  ^uadraginta.  Ib.,  minus,  medium,  sum- 
mum.  Al.,  mtnor^  mediust  summus.  Ib.,  minusquin- 
quaginla.  Al.,  mtnus  quadraginta. 

Cap.  XXVI.  Num.  1,  Pt  brevilas.  Al.,  vel  brevitas, 
Ih.,  ut  horarum.  X\.yUt  mensura  horarum,  N.  2,  ut 
modius,  artabo,  urna,  et  amphora.  Al.,  ut  modios^ 
artaboneSf  umas  et  amphoras.  N.  3,  quod  iriplica- 
tum.  AI.,  qui  triplicatus.  Ib.,  adimplelur.  A\.,facit, 
N.  4,  cuaius.  Al ,  causatu^;  al.,  caulacus.  Ib., 
diciiur.  Al.,  nominatur.  N.  5,  acetabulum.  Al.,  act- 
tcUfulus.  Ib.,  sextarium  facit.  Al.,  sextariumreddit. 
N.  6,  sextario  nomen.  AL,  sextarii  nomen.  N.  7, 
congius  autem.  AL,  congium  autem.  Ib.,  acongien- 
do.  Al.  a  cogendo.  N.  9,  metreta  est.  AL,  m^- 
trumest.  Ib.,  appeilata.  AL,  appellatur.  Ibid.,  hu- 
jusmodi.  AL,  hujuscemodi.  Ib.,  et  cyathus.  AL,  et 
cyathum.  Ib.,  plus  minusve.  AL,  minus  plusve.  N. 
10,  dictus.  AL,  dicitur.  Ib.,  septem  opera.  AL,  sez 
opera.  Ib.,  id  est,  moderata.  AL,  sunt  moderata. 
N.  11,  satum.  AL,  statum.  Et  sic  infra.  Ib.,  leva« 
tio.  kX.^elevatio.  N.  12,  quinquaginta  sextarios.  AL, 
quinquaginta  sextaria.  N.  13,  flalicos.  AL,  Italos. 
N.  16.  Artaba.  AL,  artabo,  Ib.,  compositus  numerus. 
Al.,  comvosita  ex  numero.  N.  17,  xxx  modiis  im- 
pletur.  Al.,  XXX  modiorum  mensura  completur.  Ib., 
ex  Hebraico.  AL,  ab  Hebraico. 

Cap.  xxvii.  N.  1,  ut.  AL,  ita  ut.  N.  2,  domon- 
strat.  Al.,  significat.  N.  3,  nomisma.  AL,  numisma. 
Et  sic  alibi.  N.  4,  Lalino  adjecio.  AL,  Latinum  adr 
junctum.N.  5,  adjuncto  v  Graeco.  Al.,  fit  Latinum 
y.  N.  6,  si  0  Lalinum  habuerit.  AL,  si  vero  o  Lati" 
num  habuerit  adjunctum.  Ib.,  chi  Grsecum.  AL,  al- 
pha  Grcecum.  Ib.,choenix  est.  AL,  chasnix  figura  est. 
LIBER  DECIMUS  SEFTIMUS. 

Cap.  I.  N.  1,  in  XXVIII.  AL,  in  xxiii,  ^L,  in  xvii. 
Ib.,  agricolationis.Al.,  agrnco/a/tom.  Ib.,orator.AL, 
ara^or.N.  2,  prima.  AL,  primo.^i.  3,Stercutius.AL, 
Stercutus.  Ib.,  dedicata  est.  k\.,dedicataest  Romas. 

Cap.  II.  N.  1,  cultura.  AL,  Agricultura.  N.  3,  vel 
quod  extergi.  AL,  vel  extergi;  al.,  vel  auia  exterai. 
N.  3,  fiat  mus.  AL,  fiatimus.  N.  4,  buous.  AL,  fo- 
bus;  al.,  bovibus.  Ib.,  operiat.  AL,  operiat  semina^ 
Ib.,  vel  arbores.  Al.,  et  arbores.  N.  5,  evellere. 
Al.,  vellere.  N.  6,  seminis  actio.  AL,  seminatio. 

Cap.  III.  N.  8,  trimestre.  AL,  trimense,  N.  9, 
praecipuum.  AL,  prcecipua.  N.  10,  trimestre.  Al., 
trimense.  N.  11,  scandula.  Al.,sdndtt/a;  al.,  scan- 
dela.  N.  12,  jactus, elc.  A\.,jacti seminibus  ejus  inr 
crementum  frugibus  centesimum  renascatur.}^.  13, 
quasi  panificium.  AL,  quasi panivicium,  quod  verum 
videlur.  N.  15,  per  culmi.  AL,  pro  culmo.  N.  17,  ves- 
ligiis.  AI.,  bestiis.N.  18,  curveiur.  AI.,  curventur. 
N.  19,  nominaverunt.  Al.,  vocaverunt.  Ib.,  volunt. 
AI.,  atun^  Ib.,  prsebebatur.  A\.ypastu8  prasb^atur. 

Cap.  IV.  N.  2,  lenticula.  Al.,  lens.  Ib.,  lupinus. 


«  Al.  lupinum.  Ib.,  in  usum.  AL,  in  usu.  N.  3,  hoc 
"  leguraine.  AL,  his  leguminibus.  N.  4,  ei  molendo. 
AL,  idest  molendo.  N.  5,  lens.  AL,  lentis.  Ib.,  ad- 
haeret.  AL,  adhasreat.  N.  6,  fasclus.  Al.,  faselum. 
Et  sic  alibi^Ib.,omnequod  abundat.AL,  omneabun- 
dans.  Ib.,  abundanter  invenilur.  AL,  abundans  in~ 
venitur.  N.  7,contristat.  Ah^contristant.  Ib.,unde 
eos.  AL,  unde  et  illud.  N.  8,  haec  semcl.  AI.,  hcec 
simul.  Ib. ,  seriiur.  Al . ,  inseritur  ?  N.  10,  pisa  quod 
ea.  AI.,  pisum  quod  eo. 

Cap.  V.  N.  1,  Liberum.  AI.,  Liberum  patrem. 
Ib.,  appellant.  AL,  appellari.  Ib.,  esse.  Al.  om. 
N.  2,  quia  quasi.  AL,  qua:  quasi.  Ib.,  stringunt, 
AL,  stringant.  N.  5,  serimentum.  Al.,5^ainen<ttm. 
Ib.,  utrinaue.  AL,  utrumque.  Ib..  prsebet.  AI., 
proebeat.  N.  6,  fructui.  AL,  fructu.  N.  7,  et  (juasi. 
AL, ex quo.  Ib., prosilit.  AI.,pro5t7tt7,-aL,pro5t/m^. 
N.  9,  dicunt.  AL,  vocant.  Ib.,  derivativum.  AL, 
derivatum;d\.^  diminutivum,  Ib.,  derivetur.  AL, 
B  delibetur.  Ib.,  prototypum.  AL,  proprium.  Ib.,  de- 
rivatum.  AL,  derivativum.  N.  II,  capreoli.  AL, 
^aprtoh';aI.,caprt(;olt.Ib.,contemnere.Al.,conftner^. 
Ib.,  periculorum.  AL,  pediculorum.  Ib.,  susti- 
neant.  AL,  teneant.  N.  (5,  duracinse.  k\,,duracias. 
Ib.,  tripedaneae«..  cydonitae.  Sic  Columella.  Gria- 
lius,  tripedanice...  ddonitce.  N.  16,  haslageos.  AL, 
has  Grasci  lageos.  Ib.,  ut  lepus.  Al.  add.  hoc  loco  : 
Durabiles,  elc,  ut  num.  praec.  N.  17,  hic  etiam  va- 
riant  Cedd.  in  ordine  gencrum  uvarum.  N.  19,  faecis 
afferat.  AL,  fcecesafferat.  N.  20,  legas.  AL,  colligas. 
N.  21,  Graeci  glandcm  vocant.  AL,  Grcece  glandem 
significat;  al.,  Grcece  glande  (foric,glandispro  glans] 
vocatur.  N.  22,  basilica.  AL,  basilisca.  N.  23,  vi- 
sula  materiam  brevem.  AL,  vastammateriam  et  bre" 
vem.  Ib.,  decidet.  AL,  d£cidit.  Ib.,  putrescet.  AL, 
putrescit.  N.  24,  amethyston.  AL,  amaracion.  Ib., 
et  lenis.  AL,  et  levis.  Ib.,  gustui.  AL,  gustu;  al., 

Cgustus.  N.  26,  subalbi.  AL,  subalbidi.  Ib.,  candi- 
dumaue  colore.  AL,  candidumque  colorem.  N.  28, 
grandes.  AL,  magnas.  N.  29,  mutatione.  AL,  inmur 
tatione.  N.  32,  supervacuam.  Al.,  superflmm.  Ib., 
luxuriat.  AL,  luxuriant.  N.  33,  traducere,  transdu- 
cere.  AL,  traducare,  transducere;  al.,  reducere^ 
transducere.  Ib.,  hinc  propaginesa  propagare.  AL, 
hic  propagines  ac  propagare.  Fortasse,  ^tnc  propc^ 
gifiest  ac  propagare. 

Cap.  VI.  N.  1,  arbustum.  AL,  arbustam.  Et  sic 
infra.  N.  2,  et  dicta  arbusta.  AL,  et  dictam  arbus- 
tam.  Ib.,  virectum.  AL,  virecta.  Ib.,  virgulac.  AL, 
virgulcB  novellce.  Ib.,  et  virentes.  AL,  et  virentes 
sunt.  N.  7,  antiphrasi.  AL,  antiphrasin ;  dX.^per  an- 
tiphrasin.  N.  9,  quod  ea.  AL,  quodibi.  N.  10,  aca- 
dendo.  AL,  acasaendo.  N.  12,  sunt  de.  AL,  sunt 
raptce  de.  N.  18,  virga  vel  a  virtule.  AL,  virga  au- 
temvel  a  vi,  vela  virtute.  N.  23,  vocamus  fructum. 
AL,  vocari  fructum.  N.  24,  ad  mandendum.  Al.,arf 

A  manducanaum.  Et  sic  postea.  N. 25, unde  ellychnum. 

■^  A\.,unde  /tctwtuwi;aL,itndc  lucinium.  N.26,aul  has- 
tulae.  AL,  aut  abstulas;  al.,  uthastulce.  Ib.,  aut  li- 
gna.  AL,  aut  ligno.  N.  27,  exlractum  ex  foco.  AL, 
extractum  foco.  N.  28,  immistae.  AL,  immissa*. 

Cap.  VII.  N.  1,  appellantur  palmulae.  AL,  ap- 
pellant  palmulas.  Ib.,  nucales.  AL,  mucales.  N.  2, 
qui  nunc.  AL,  quce  nunc.  N.  3,  malum  matianum. 
AL,  mala  matiana.  Ib.,  advectnm  est.  AL,  advecta 
sunt.  N.  4,sumpscrunl.  AI.,  sumpsit,  Ib.,  ex  oppido. 
AL,  ab  oppido.  N.  5,  ponentur.  AL,  ponuntur.  N.  6, 
ut  medicari.  AL,  et  medicare.  N.  7,  cui  brevis.  AL, 
cujus  brevis.  Ib.,  duracinum.  AL,  duracenum.  Ib., 
Armeniacum.  AL,  Armenicum.  Ib.,  eo  quod.  AL, 
pro  eo  quod.  Ib.,  genus  ab  Armenia.  AI.,  gentis  ejus 
ab  Armenia.  N.  8,  in  carminibus.  AL,  carminibus, 
omisso  tn.  Ib.,  referant.  AL,  referat.  Quasi  folia  sil 
in  singulari,  ul  alibi  in  mss.  Ib.,  ex  illa.  AL,  ex  illo. 
N.  10,  stomacho  mederi.  AL,  stomachum  mederi. 
N«  lly  saporissaavis.  A\.^saporesuavi.  N.  12,  caiH 


835 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARUNTES  LEGTIONBS. 


8)6 


didulo.  Al..  candido.  Ib.,  quod  dulcedine.  Al.,  quod 
dulcedo,  al.,  quod  dulcis.  N.  14,  mespilus.  AI.,  w^ 
spila,  Ib.,  similis.  Al.,  similitudine*  Ib.  iorraam. 
Al.,  formulam.  N.  15,  deformala  esl.  nam.  Al.,  for" 
mata^nam.  Ib.,  pyrum  est.  Al.pyra  est,  N.  17,  in 
cibo.  Al.,iw  alimentum.  N.  18,  carpit.  Al.,  carpitur. 
Ib.,  dictam.  Al.,  dictum.  N.  19,  quod  fructus,  etc. 
Al.,  quod  fructus,  vel  virgulta  ejus  ruhent,  Ib.,su- 
perjacta.  AI.,  superjactata ;  al.,  superposiia.  N.  21, 
exudct.  AI.,  excludat.  N.  22,  omnia  lecta.  AI.,  omnia 
poma  tecta.  Ib.,  ul  pineae.  AI.,  ut  pinece  nu^es. 
Ib.,  juglandcs.  Al.,  glandes.  N.  23,  quae  Latine. 
Al.,  quod  Latine.  Ib.,  nuciclam.  Al.,  nuclicam. 
Ib.,  induet.  Al.,  induit.  Ib.,  vesiiL  AI.,  convestit. 
Ib.,  ad  ferenda.  AI.,  in  ferenda.  N.  24,  avellaiiae. 
AI.,  avellana.  Ib.,  ha3.  AI.,  hcec.  N.  25,  sunt.  AI., 
sint.  Ib.,  simul  ut.  AI.,  semel  ut.  Ib.,  consuevit. 
A\.,convenit;  ol.^convestit.  N.28,  vixerint.AI.,t;ia;^ 
runt.  Ib.,  sumpserint.  AI.,  sumpserunt.  Ib.,  ha- 
buerint.  AI.,  habuerunt.  N.  31,  Germaniae.  Al.,  Car- 
manice.  Ib.,  seruntur.  Al.,  servantur.  Ib.,  sicut 
nux.  AI.,  sicut  ficus.  N.  32,  Gallicam.  A\.^gallicum» 
N.  33,  perlili.  Al.,  perliniti.  Ib.,  patianlur.  AI. ,pa* 
tiehantur.  N.  34,  opprimerenl.  AI.,  comprimerent. 
N.  36,  in  parvulis.  Al.,  in  parvis.  Ib.,  dislinclio- 
nibus.  AI.,  districtionibus,  Ib.,  leve.  Al.,  lene, 
N.  37,  juxta  aquam.  Al.,  om.  Ib.,  tenerrimis.  Al., 
tenerrimus.  N.  38,  pr^cinere.  AL,  responsa  dare; 
AL,  prcBcanere;  AL,  responsa  prcecinere.  Ib.,  Con- 
staniis.  AL,  Constantini.  Ib.,  galla.  AL,  glandula. 
N.  42,  proxima.  Al.,  proxime.  N.  44,  ambustae.  AL, 
comhu^tcB.  N.  46,  tiliam  dicunt  vocalam.  AI.,  iilium 
dicunt  vocatum.  Ib.,  leviiate.  AL,  lenitate.  N.  47,  et 
tilia.  Al.,  ettilium.  N.  48,  vocatur.  AI.,  vocari.  Ib., 
alluatur.  AL, a/>/ua/ur. N.  51,  lenta.Al., /en/t«.  N.53, 
scribe  in  buxo.  AI.,  scribe  buxo.  N.  54,  lorandrum, 
aL,  lorandeum.  N.  56,  surgant.  AL,  surgunt.  Ib., 
ex  eo.  AL,  ex  ea.  N.  57,  sumplum.  AL,  sumpsit, 
N.  58,  e  lenlis.  AL,  et  lentis.  N.  59,  arbor.  AL,  ar- 
hos.  N.  61,  simulat.  AL,  simulaiur;  al.,  similat. 
N.  62,  appellatur.  Al.,  appellantur.  N.  65,  lychnum. 
AX.^lignum.  N.  66,  pusiam.  AL,  pausiam.  N.  67,  ea- 
dem  et.  Al.,  idem  et.  N.  68,  fitoleum.  AI.,  sit  oleum. 
Ib.,  mitibus.  AL,  maturis.  N.  69,  amorgen.  AL, 
amurcen.  N.  7i,  ex  Arabia  Petraea.  AL,  ex  Arahice 
partihus.  N.  72,  clonia.  Al.,  donia.  Yulc,  ad  marg., 
coloniay  et  ex  conicclura,  cladoniaf  aut  clodonia. 
Ib.,cui  probabilis.  AL,  cujus  naturaprobahilis.  AL, 
cujus  prohatio.  Ib.,  levis.  AL,  lenis.  N.  74,  feminini 
suni.  AL,  fermnini  fere  sunt. 

Cap.  VIII.  N.  2,  aceris.  AL.  aeris.  Ib.,  in  pul- 
verem.  AL,  in  pulvere.  Ib.,  masculum.  AL,  wascu- 
/u^.N.  3,  tusautem  a  tundendo.  AL,  tusautem  sine 
aspiratione  a  tundendo.  Ib.,  dicilur.  AL,  dictum, 
omissis  seqq.,  quia  dum...toUitur.  N.  4,  occurrant. 
AL,  accurrant.  N.  5,  inter.  AL,  ifitra.  N.  6,  bdellium, 
AL, hdellia.N.  8,  foliis  ad  juniperi.  AL,  folia  ejus  ad 
juniperi.  N.  9,  credilur.  AL,  videtur.  N.  10,  cin- 
namomum.  AL,  cinnamum.  Ib.,  virgarum.  AL,  yir- 
Qularum.  Ib.,  in  crassitudinem.  AL,  m  crassitudine. 
N.  11,  bolrosum.  AL,  hotruosum.  N.  12,  purpurcis. 
AL,  purpurei.  N.  13,  simulans.  AI.,  similans.  N. 
14,  eamdem  regionem.  A\.,eadem  regione.  Ib.,  viti. 
AL,  vitis.  Ib.,  sincera,  etc.  AL,  sincerus...  insiil" 
latus...admistus...  resolutus.  Ib.,instiI1ata  aqua.AL, 
instillata  aquas.  Ib.,  manu.  AI.  om.;  aL,  in  manu. 

Cap.  IX.  N.  1,  ex  aliqua  sui  causa.  AL,  ex  ali- 
qua  cau5a;  al.,  ex  aliis  causis.  Ib.,  nomina.  AL,  wo- 
minihus.  N.  2,  colligitur.  AL,  colligatur.  Ib.,  lino. 
AL,  ligno;  al.,  linum.  Ib.,  esse  herba.  AL,  esse 
herham.  N.  3,  odoralissima.  AL,  odorissima.  Ib., 
simulans.  AL,  similans.  Ib.,  odorem  bonus.  AL, 
odorem  honum.  Ib.,  nostris.  AL,  non  suis.  N.  4, 
atro.  AL,  nigrOf  Ib.,acri.  AL,  charo.  Ib»,  iocendens. 
Al.  add.  :  incendens,  et  est  virtutis  ignece  emic'» 
tjialis.liixm.  5,  crocum  dictum.  AL,  crocus  dictus^ 


f^  Ibid.,  vocatar  corycus.  AL,  vocant  coreyntim.  Ib., 
sumpscrunt.  AL,  ^umun^  Ib.,  proveniL  AL,  p*ow- 
niunt.  N.  6,  sedimine.  AL,  serimine ;  al.,  redtnUne. 
Ibid.,  appellatur.  AL,  applicaiur.  N.  7,  foliis  casiaB. 
AL,  floribus  casice.  N.  8,  odoralissimis.  AL,  odoris' 
simis.  Ib.,  vacuis  locis.  AI.,  variis  locis.  Ib.,  gingi- 
ber.  AL,  zingiher;  al.,  zinziher;B,\.,  cingiber.  N.9, 
et  Laiinis  arcumen.  AL,  et  a  Latinis  argumen.  Ib., 
quod  l1o«>.  AI.,  iris  quod  flos.  Ib.,  in  Illyrico.  AL,  tn 
lllyria.  Ibid.,  gladioii.  AL,  gladiolas.  N.  10,  iridis. 
AI.,  viridihus.  Ib.,  saporis.  AL,  om. ;  al.,  radicibus 
acerrimi  odoris,  sed  jucundi.  Ib.,  meu.  AL,  add. : 
ilf^u  foliis  pastinacas  similibus.  Ib.,  cardamomiini. 
AI.  add. :  Cardamomum  herha,  quam  vulgtis  nastuP' 
gum  vocat.  N.  11,  fricatur.  AL,  confricatur.^.  15, 
bulbi.  AL,  volvi ;  al.,  violx.  N.  19,  odoris.  AL,  doUh 
ris.  N.  20,  flexili.  AL,  flexihili.^S.  22,  lactis.  AL,  l&^ 
ctantis.fi.  24,  in  Graecia.  Ai.,  Grceci.  Ib.,a  Graedt. 
^  AI.,  a  Grcecis  nomen.  Ib.,  hoc  Romani.  AL,  hune 
D  Romani.  Ibid.,  sumplum  motam  meotem.  Al.,sttffi- 
ptum  totam  mentem;  al.,  sumpto  potu  mentem.  Ib., 
et  nigrum.  AI.  add. :  «  Uanc  autem  periti  loqoantor 
cscam  esse,  et  alimoniam  cotumicum,  eo  qaod  na- 
turali  quodam  tcmperamento  sui  corporis  vim  pabuli 

noccnlis  evitant;  etenim  si medicinae  plenim- 

que  ad  salubritatem  humani  qnoque  corpons  lem- 
peratur,  cui  videlicet  est  proprium,  quanto  magis 
proprielate  naturae  ad  cibum  proficit,  quod  m^ict- 
nali  manu  convertitur  ad  salutem  ?  »  N.  25,  ut  no- 
xias  herbas.  AL,  ut  noxiam  herbam.  Ibid.,  expri* 
muntur.  AL,  exprimitur.  N.  26,  sed  plurima.  AL, 
sedmaxime.  N.  28,galbanum  succas  est  ferulse.  Al. 
aJd.  :  «  Galbanus  cst  g«nus  pigmenti  albi  crcscens 
in  monte  Amomo  Syriae;  alias  snccus  est  fenilse.  t 
N.  29,  a  corpore.  AL,  corpori.  N.  30,  simulantem. 
AL,  similantem;  al.,  add.  :  Simulantem;  anthrO' 
pos  enim  Grcece  Latine  dicitur  homo.  Ib..  foliis  bel« 
II  similibus.  AL,  folia  hetcesimilia  habet.  N.  31,  faciL 
^  AL,  prcestat.  Ib.,  appellant.  AL,  vocant.  N.  33, 
propter  amaritudinera.  AL,  propter  amaritudinem 
dicimus.  N.  36,  adventu.  AL,  ad  adventum.^.  37, 
nuncupatur.  Al.  ,nun^u;7an/ur.Ib.,  idem  se  redudit. 
Al.,  item  sero  claudit.  Ib.,  pota.  AL,  potata.  N.  38, 
gonlilibus.  AI.,  gentihus.  N.  39,  asper^ebatur.  Al., 
aspergehantur.  Ib.,  volebat.  Al.,  volehant.  N.  40, 
Pontum.  AL,  Ponticum.  Ib.,  rheu  autem  radix  did- 
tur,  rcubarbarum.  AL,  reum  autem  dictum,  quod 
sit  radiXf  r^u/>ar6arum. Ib., barbara.  AL,  barharica. 
N.  41,  calycularis  quod.  AL,  calycularis  didtur 
quod.  Ib.,  in  figuram.  AI.,  in  figura.  Ib.,  papaveria. 
AL,  papaveri.  N.  42,  saxifraga.  AL,  scmfragia. 
Ib.,  sub  Alpibus,  atque  Galatia  Asiae.  Al.,  sub  Al^ 
pihus  Galatice  atque  Asias.  Quod  fortasse  yerum  est ; 
nam  alpes  pro  quibusvis  montibus  arduis  sami  solet. 
N.  43,  stingum.  AL,  stincum.  N..44,facit.  Al.,add.: 
Facity  et  utilis  valde  ad  sanguinem  stagnandum. 
QN.  45,  dicitur.  AI.  add.  :  Dicttur,  est  autem  apia 
medicis,  et  potu  sumpta  aufert  dolorem  cordis,  N. 
47,  appellatur.  AL,  appellaia.  N.  50,  quae  a  Romi- 
nis.  AL,  qu(B  Romanis.  N.  53,  senecionem.  Al.,  her' 
ham  senectionem.  N.  54,  pulicarem.  AL,  pulica" 
riam.  N.  55,  ac  Icg^ationibus.  AL,  ac  ligamentiSy  &., 
puriticationibus.  AL,  thuriflcationibus.  Ib.,  ^enlili- 
bus.  Al.,  geniihus.  Ib.,  pura.  AL  add. :  Profictt  fribO' 
licis  si  bihaiur.  N.  66,  et  spinosa.  AL  add.  :  c  Pnn- 
gens,  et  retinens,  vulnerans  appropinquantem  sibi, 
et  adunco  dente  comprehendens.  »  N.  57,  cimicis. 
Al.,  cimicis  dicia.  Ib.,  atque  cullis.  AL,  atque incul* 
tis.  N.  59,  habet  autem...  digerit.  Al.  om.  digerit; 
al.,  digeritur.  N.  60,  nominatur*  AL  add.  :  •  Est 
autem  amarum  gustu,  suave  odore,  temperamentmn 
corpori  prsestans,  cujus  contusa  folia  auferendis  do* 
Ipribus,  vel  contusioni  corporum  uiilissima  compro* 
bantur. » N.  61,  symphyton  Grsece  dictam.  AI.  <ym- 
phitos  Grasce  dicius ;  ai.,  symphytum  more  Latmo, 
ut  in  aliis  cadem  varictas  occurrit.  N.  62,  hirta.  Al., 


837 


AD  S.  KIDORI  ETVMOLOGIAS  VARIANTES  LECTIONES. 


839 


hispida,  Num.  63,  polion.  A1.,  polios  herba,  Ibid.,  a 
locis.  A1.  add.  :  <  De  una  radice  multas  et  tenues  ** 
fibras  millit  seminis  plenas,  in  summitate  habens 
quosdam  corymbos  candescentes  odore  gravi,  et  sub- 
dulci.  Succus  ejus  in  aqua  cocta  a  serpeniibus  per- 
cussos  sanai ;  sparsa  in  domo,  vel  incensa,  omnes 
serpentes  fugat.  »  N.  64,  rotunda.  AI.,  rotundam, 
Ib.,  atque  Judaea.  A\,^velJudwa,  Nnm.  65,  daucus. 
AI.,  dacus  herba,  Ib.,  bipalmi.  A1.,  bipalmis,  Ib., 
citocatia  dicla.  AI.,  citocatiam  dictam ;  al.,  citocatia 
vocata.  Ib.,  vocant.  Al.,  vocat,  N.  67,  capillu*  Ve- 
neris  vocatus.  Al.,  capillum  Veneris  vocatum,  Ibid., 
delapsos.  AL,  elapsos.  Ibid.,  coercet.  AI.,  coerceat. 
N.  68,  rubra.  AI.,rtt^ea.  Ibid.,  perbibelur.  Al.add.: 
c  Est  et  utilis  pulvis  cx  ejus  radice  faclus,  sive  in 
cibum  sumptus,  sive  potui  datus  ad  eos  qui  rabiem 

Satiantur.  »  N.  69,  eflfio^endam.  Al.,  efficiendam, 
.10,  descenderunt.  Al.,  descenderunt.  Num.  71 ,  ge- 
niculato.  AL,  geniculatos.  Ib.,  sicdicitur.  AL,  sicut 
dicitur,  Ib.,  hominibus.  AL,  in  omnibus.  N.  72,  B 
adnationes. '  AL,  adnotaiiones,  al.,  adnodationes, 
N.  73,  lucemalem.  AL,  lucernarem,  Ib.,ad  lychnia. 
A\.f  ad  lucinium,  Ibid.,  proficiat.  AL,  faciat,  N.  75, 
surgit.  A1.,  surgat.  N.  76,  colena.  AL,  colora.  Ib., 
infusum.  AJ.,  infusa,  Ibid.,  vinum.  Al.  add.  :  a  Haec 
autem  herba  calida  est,  deducit  eliam  pblegma,  et 
mingilur.  »  N.77,'diversislocis.AI.,rfit;mw  in  locis, 
N.  78,  eadem  et.  Al.,  idem  et,  N.  79,  vocant  quod. 
AL,  vocant  propter  quod.  Num.  80,  spiravere.  AI., 
aspiravere,  Ib.,  apiacon  quod.  A\,,apiagodictaquod; 
al.,  apiacum  quod.  N.81,  colocasia...  A\.,colocasia 
nomen  herbx.  N.  82,  nostri.  A1.  om.  Ibid.,  majoris 
virlutis.  AL,  major  urticis.  N.  83,  gladii  similibus. 
A\.,  gladio  similibus.  Ibid.,  thyrso  cubiiali.  AL,  cu- 
bitaliSy  omisso  thyrso.  N. 84,  lappa...  AL,  lappagenus 
herboB.  N.  87,  staphysagria.  Al.  add.  :  «  Slaphysa- 
'gria,hocest,  herba  quinque  digitorum  :  hujussemea 
commasticatum  humorem  nimium  capitis  deducit  p 
gustu  amarum;  nascitur,  etc.  »  Ibid.,  m  locis.  AL,  ^ 
locis,  omisso  in.  Ib.,  sunt  similia.  AI.,  sint  similia. 
Ib.,  petris.  AI.  add.  :  «  Nec  caulem,  nec  florem, 
nec  semen  habet :  folia  ipsius  in  superficie  viridia 
sunt,  subler  rufa,   et   damnosa,   splenem  curat.  » 

N.  89,  quod  habeat.  AL,  quod  talis  herba  habeat. 
Ib.,  ebrios.  A\,,  ebriosos.  Ib.,agri8.  AL,  agrestibus, 
N.  91,  quam  viiis.  AL,  quam  ipsa  vitis.  Ib.,  quae. 
AL.  quas  baccce,  N.  95,  tradit.  AL,  tradidit.  Ib., 
galbanum  est.  AL,  galbanum  vocant.  N.  96,  papy- 
rus  diclus.  AL,  papyrum  dictum,  N.  97,  lextuntur. 
AL,  teguntur.  N.  99,  stantibus.  AL,  segetis  similis, 
Ib.,  crassa  est.  AI.,  grossa  est.  N.  100,  stagnaque. 
Al.,  stagnisque,  N.  101,  ab  aqua.  A\.,  av  aquis, 
N.  104,  roburomne  lignum,  licet  sit  et  species.  Al., 
robur  omnis  ligni,  cutis,  et  species.  N.  103,  una 
scissa  folia.  AL,  unum  scissum  folium,  Ib.,  repli- 
cala.  AL,  res  implicata,  Ib.,prima.  Al.,  penna,  fb., 
ayena.  AL  add.  :  a  Avena  per  v  litteram  herba  est,  Q 
per  b  verum  lorum,  quo  equi  retinentur.  Avena  her- 
ba  seminalis  segeti  similis.  Virgilius  : 

Urit  enim  UdI  cainpnm  seges,  nrit  avenaB. 
Ponitnr  elpro  calamo  afiquoties.»  Ib.,  lolium...  AL, 
lolium  herbaamarissimi  seminis,^.  106,flammaest. 
ALadd.:cPennm,quod  estpalea,pere  solamscriben- 
dum  ;  foenum,  quod  est  lucrum,  ner  o  ei  ^  scribitur.  » 

Cap.  X.  N.  2,  ab  olcribus.  AL,  oleribus,  omisso 
a^.  N.  3.  vel  olerum.  AL,  et  olerum.  Ib.,  frutex 
caulis.  Al.  add.  :  <  Frulex  caulis  dicitur.  Caulium 
antem  sunt  genera  quinque^  id  est,  Cumanum,  Pom- 
peianum,  Arcinum,  Sabellicum,  firutium.  >  N.  5, 
malva  ex  parte.AL,  malva  genusherbce  hortulanx, 
quasex  parte,  Ib.,afferrc.  AL,  auferre,  N.  7,  tenui. 
AL,  tenuior.  N.  8,  alio  vero.  AL,  in  alio  vero.  N.  9, 
in  thyrsum.  AI.,  in  thyrso,  Ib.,  napis.  AL  add.  : 
■  Hsec  ut  auctores  aiunt,  calidam  virtutem  habet,  et 
egeritur,  sed  stringit  urinam  :  cmdum  in  cibo  sam- 
ptum  stomacho  contrarium,semen  autem  ejus  iritum 


cum  aceto  serpenlium  vulnera  curai.  »  Num.  10 
venenis.  AL,  veneno.  Ib,  citrium.  Al.,  citna;  al.' 
citrum,  Ib.,  apium  prosunL Al.,apmm  ruta  prosunt. 
Ib.,  haec  solebant.  AL,  hoc  solebant.  Ibid.,  apponi. 
AL,  apponere,  N.  14,  phaselura.  A\.,phaselos.  N.15, 
majus.  AL,  melius,  Ib.,  parvulum.  Al.,  parvum.  N. 
17,  ocymum.  AL  add.  :  Grasca  nomina  sunt,  origo 
eorum  incerta.  Ib.,  brassica...  Al.  add. :  Brassica,  id 
est,  acanthi^  id  est,  vitis  alba.  Olisatrum  genus  her" 
bulx  LatincB.  N.  18,  et  esca.  Al.,  et  cesca,  Ib.,  vulgo 
dicitur.  A\,,nominatur,  omisso  vulgo,  N.  19,  spino- 
sus,  et  asper.  AL,  spinosa  et  aspera,  N.  20,  capitella. 
AL,  capiiula.  Ib.,  carduus.  Al.  add.  :  «  Cardus  ge- 
nus  herbae  spinosae.  Hujus  natura  mordax,  ct  sub- 
austera,  frigidus,  et  indigestus  succus  ejus.  »  N.  21, 
uruca.  Al.,  urica,  Ib.,  sumpla.  AL,  sumpto. 

Cap.  XI.  N.  1,  quod  ex  eo.  Al.,  quod  eo,  N.  3,  hip- 
poselinon  quod.  AL,  hipposelinon  dictum  quod.  N.  4, 
senectutem.  AL,  senectam.  N.  5,acre.  AL,aon.  N.  6, 
Latini  anisum.  AL,  Latini  anesum,  Ib.,  aneihum... 
AL,  anethum  herba  hortulana  odorifera.  N.  8,  sed 
utraque  fervenlissima  comprobatur.  AL,  sed  utrceque 

{'erventissimx  comvrobantur,  N.  9,  levi.  AL,  leni, 
b.,  menta,  hujus.  A}.,menta  genus  herbas  odorife* 
rce,  hujus. 

LIBER  DECIMUS  OCTAVUS. 

Cap.  I.  N.  1.  Bella  intulit.  AL,  bellum  intulit.  Ib., 
hincjam.  AL.  hinc  etiam,  Ib.,  orbis.  A\.,  urbes, 
N.  2,  ex  praedicio.  AL,  ex  edicto ;  al.,  ex  publico 
edicto.  Ib.,  non  de  le|;itima.  AL,  non  legittma.  N. 
3,  paucis.  AL,  parvis.  Ib.,  habetur.  AL,  haberi 
videtur.  Ib.,  indictum.  AL,  dictum,  \h.,  concilatio. 
AL,  concitati,  N.  4,  certant.  AL,  concertant.  Ib., 
portavit.  A\.fpostulavit.  N.  5,  uavium.  Al.,  navibus, 
Ib.,  egerant.  AL,  diu  egerant.  N.  6,  aestimant.  AL, 
existimant.  N.  7,  quid  est  enim  tumultus.  A1.,  quid 
est  enim  aliud  tumultus.  Ib.,  gravior  autem  est  tu- 
multus.  AL,  gravius  autem  esse  tumultum,  Ib., 
vacationes.  AL,  vocaiiones.  N.  9,  bellum  antea.  AL, 
bellum  autem,  Ib.,  sint.  AL,  sunt,  Ib.,  postea  eL 
AL,  postea  detracta  littera  d,  et  mutaia  v  in  b 
dictum  est  bellum,  N.  11,  geruntur.  A\,f  aguntur. 
Ib.,  foede.  AL,  fosda,  Ib.,  jungebant.  AL,  fingebant, 

Cap.  II.  N.  4,  adipiscatur.  AL,  adipiscitur.  Ibid., 
repellere.  Al.,  expellere,  Ib.,  reportasse.  AL,  de- 
portasse,  N.  2,  ostentari.  AL,  ostentare.  N.  3,  con- 
versione.  AL,  a  conversione.  Ib.,  obtinuit,  sed  fuga- 
vit  exercitum.  AL,  obtinuit  exercitum,  sedfugavit 
Ib.,  iripartito  judicio  honorareiur.  AL,  tripartito  ju- 
dicio  oneraretur.  Ib.,  nam  primum.  AL,  namprimo. 
N.  4,  apud  Romanosmos.AL,  Romanorummos.lb.^ 
vicisset...  coronabatur. AI.,t;tcij5^n^. ..coronabantur, 
N.  5,  purpuream,  et  palmatam  togam.Al., /^urpurea, 
etpalmata  toga,  Ib.^sedehdii. A\,,supersedebat;  al., 
supersederat,  N.  6.  rufo.  AL,  rubeo.  N.  8,  et  labo- 
rum  justa  divisione.  AL,  et  labore  justa  decisione, 

Cap.  III.  N.  1,  et  receptus.  A\,,et  receptui,  N.  2, 
aquilamei  apparuisse  ferunt.AL,  aquila  ei  apparuisse 
fertur.  Ib.,  si^a  comitarentur.  AL,  signis  committe" 
retur,^,  3,  inchoata.AL,  tnt;oca/a.  N.  4,  in  cuncto. 
AL,  cuncto,  omisso  in,  Ib.,  utmelius.  AL,  ut  magis  ; 
al.,  ut  majus,  N.  5,  imaginibus.  AI.,a^mtnt6u5.  Ib., 
per  quse.AL,  per  guas,  Ib.,agnoscit.  AL,  agnoscere, 

Cap.  IV.  N.  1,  in  hostera.  AL,  tn  hoste.  Ib.,  con- 
vocabantur.  AI.,  vocabantur,  Ib.,  de  qua.  AL,  de 
quo,  Ib.,  Propertius.  AL,  Persius,  N.  2,  quamque, 
AL,  quamcunque,  N.  3,  prae  tumaltu.  AL,  prof  co^ 
piarum  tumultu ;  a\,^pro  tumultu ;  al.,  per  tumul- 
tum.  Ib.,  non  poterat.  AL,  non  poterant,  Ib.,  tuba 
autem  dicta,  etc.  AL,  tubam,.,  dictam...  tofam,,, 
cavam,  N.  4,  praelium.  Al.,  prcelia.  Ib.,  cujus  soni- 
tus.  AL,  cujus  sonus,  Ib.,  canit.  AL,  canitur. 

Cap.  v.  N.  1,  arma,  et  tela.  AL,  arma sunt  tela. 
Ib,,  percutimus.  AL,  percutimur, 

Cap.  VI.  N.  1,  secat.  Al.,  desecat,  N.  2,  alias« 
AL,  aWri,  Ib.,  dicant.  Al.fVOcant.  Ib.,  ab  una.  AL, 


830 


AD  S.  ISmORI  ETTMOLOGUS  VARIANTES  LEGTIONES. 


8ift 


ex  una.  N.  4,  diclam.  Al.,  dictum.  Ib.,  pectoribus. 
AI.,  pecoribus,  N.  6,  vocatar.  Al.,  vocatus,  N.  8, 
Tranquillus.  Al.,  Tranquillinus.  Ib.,  procucarrit. 
AI.,  pra?currit.  Ib.,  ductum.  Al.,  datum  est,  N.  9, 
ne  aut...  gladiorum.  AI.  om.  Ib.,  vocanl;  al.  add. : 
Vocant^  et  ea  signa  portari,  ne  aut  usum  perderet 
belli,  aut  vacans  aspectum  amitteret  gladiorum; 
al.,  emitteret  pro  amitteret. 

Gap.  VII.  N.  1,  hastile.  AI.,  hastilia.  Ib.,sumpsit. 
AI.,  subsumpsit.  N.  2,  acuta.  AI.,  acuto.  Ib.|  est 
enim  conus.  AI.,  e$t  enim  conitus;  al.,  estenim  con^ 
tus.  N.  3,  hastae  sunt.  AI.,  amites  sunt.  Ib.,  lu- 
nato.  AI.,  limato.  Ib.,  Graecis  aplustria  dicuntur. 
AI.,  Grasci  alpestria  dicunt.  Yulcanius  conjicit  oItco- 
Xi^ffTpta.  N.  6,  quo'media  hasta  religatur.  Al.,  quo  in 
medio  hast(B  religatur.  Ib.,et  jacitur.  kX.jjaculetur; 
a1.,  ut  scilicet  jaculetur ;  al.,  et  jaculatur.  N.  7,  ia 
longitudine.  AI.,  in  longitudinem.  Ib.,  quae  jacta 
quidem  non  longe.  Al.,  gu(E  jactu  non  guidem  longe. 
N.  8,  jaculari  potuisse.  X\.jjaculasse,  omisso  potuis- 
se.  N.  40,  mustela.  AI.,  mustelum.  N.  il,  hastile 
amentatum.  AI.,  hastilis  amentata. 

Cap.  VIII.  N.  1  et  2,  pervolcnt.  Scaplos.  Al.jpr^ 
volent  hastas.  N.  3,  qua  figit.  AI.,  quo  figi;9l., 
quod  figit.  Ib.,  infundit.  AI.,  effundit. 

Cap.  IX.  N.  i,  thecae.  AI.,  theca.  N.  4,  intra  quas. 
AI.,  inter  quas.  Ib.,  vocat.  Al.,  vocant. 

Cap.  X.  N.  1,  emittanlur.  AI.  add. :  «  Harum  usus 
primum  in  insulis  quae  Baleares  dicunlur  invenlas 
est.  Vir^iUus  :  Balearis  verbera  fundae.  »  N.  2,  col- 
ligalis.  Al.,  collectis. 

Cap.  XI.  N.  1,  manu.  Al.,  manibus.  Ib.,  irrupturis 
feneslram.  AL,  irrumpit  ac  fenestram.  N.  2.  de- 
missus.  AI.,  dimissus.  Ib.,  ictus.  Al.,  jactus.  N.  4, 
similis  fit.  AL,  similis  sit. 

Cap.  XII.  N.  4,  cujus.  AL  ,  de  quibus.  N.  6, 
qnasi  parya  non  clypeus.  AL,  quasi  parvus  clypeus; 
al.,  quasi  parva,  hinc  non  ctypeus.  Ib.,  in  testudi- 
nis  modum.  AL,  in  testudinis  modo. 

Cap.  XIII.  N.  i,  vocatur.  AL,  vocata.  N.  2,  squa- 
mae  piscis.  Al.,  squamarum  viscis. 

Cap.  XIV.  N.  i,  dicunt.  Al.  om.  N.  2,  curvatura. 
Al,.  curvata. 

Cap.  XV.  N.  i,  forus.  AL,  forum.  Ib.,  dictus.  AL 
pdd.  :  Vel  a  Phoroneo  regct  qui  primus  Grcecis 
leges  dedit.  Ib.,  et  prorostra.  AL,  et  rostra.  N.  2, 
vocatur.  AL,  vocata.  Ib.,  praeponitur.  AL,  propO' 
nitur.  N.  4,  de  quo.  AL,  de  qua.  N.  6,  quaerunlur. 
AL,  requiruntur.  N.  7,  qua  petitur.  AI.,  quam  pe- 
titur ;  aL,  quapetitur.  N.  8,  vocantur.  AL,  vocari. 
N.  iO,  obteguni.  AL,  opprimunt. 

Cap.  XVI.  N.  2,  Lydii.  Al.,  Lydi;  al.,  Lydios... 
transvenas...  consedisse.  Ib.,  transvena».  AI.,  trans" 
euntes.  Ib.,  cesserat  regni.  AI.,  cesserat  regnum  ; 
al.,  successerat  in  regno.  Ib.,  a  Lydis.  AL,  a  Ly- 
diis.  Ib.,  reputat.  Al.,  reputant;  al.,  deputant ;  al., 
deputabant.  N.  3,  rcspicienda.  AI.,  despicienda. 

Cap.  xvii.  N.  2,  in  jocis.  AL,  in  locis.  Ib.,  ve- 
renda.  Al.,  pudenda;  al.,  verecunda. 

Cap.  xviii.  N.  i,  quinque;  saltus.  Al.,  quinque, 
id  estf  saltus. 

Cap.  XXI.  N.  i,  jaculum.  Al.j  jaculatum. 

Cap.  XXIII.  N.  i,  vocdtur.  AL,  vocata.  Ib.,  inni- 
tuntur.  AL,  innitent;  al.,  invitent. 

Cap.  XXIV.  N.  i,  abigere.  Al„  ambigere.  Ib.,  luc- 
tantium.  AL,  add.  dicunt. 

Cap.  XXV.  N.  i,  celebrabantur.  AL,  celebrantur. 

Cap.  XXVII.  N.  i,  gentilium.  AL,  gentium.  Ib., 
usus  realus.  AL,  usus  hujus  reatus.  N.  2,  dcputan- 
tur.  Al.,  deputabantur.  Ib.,  Stesichorus  docct.  AL, 
historias  docent.  Ib.,  sed  et  Neptunus.  AL,  sed  et 
Neptuno.  Ib.,  equestris  est.  Al.,  equestris  ludus 
en;  aL,  equestris  ludiest.l!^.  3,  circuibant.  Al., cir- 
cumibant.ih.,  currus  agitantes.  Al.,cursus  agitantes, 

Gap.  xxvin.  N.  i,  quod  non  putaverini.  AL,  quod 
non  putaverir^t;  9l.^quod  nonnulliputaverint.  Ib., 


I^  eauo  solent.  AL,  eoui  solent.  N.  2,  circam  meUs. 
AL,  circa  metas.  lo.,  currant.  AL,  currebant.  Ib., 
opere  ma^cae  artis.  AL,  opera  magicx  artis.  Ibid., 
recognoscitur.  AI.,  recognoscuntur. 

Cap.  XXIX.  N.  i,  carceres.  AL,  carcer.  Ib.,  ascri- 
bunt.  AL,  ascribuntur. 

Cap.  XXX.  N.  i,  designari.  AL,  designare.  Ibid., 
quod  aliqui.  AL,  quod  aliquis. 

Cap.  XXXI.  Num.  i,  violenta.  AL,  violenti.  Ib., 
^gypto  nocaisset.  AL,  JEgyptum  nocuisset.  Ib.,  sa- 
cravil.  AL,  consecravit.  N.  2,  superpositum.  AI., 
supereminens.  Ib.,  atqueignis.  AL,  a^^ue  ignem. 

Gap.  xxxu.  N.  i,  coercentur.  Al.,  coercerentur. 
Ib.,  mittatur.  AL,  emittant. 

Gap.  XXXIII.  N.  i,  dictus.  AL,  dicitur.  Ib.,  agat, 
et  regat.  Al.,  agaty  sive  regat.  Ib.,ferit  ut.  AI.,  ferit 
decimus  ut.  N.  2,  dicatus  est.  AL,  dictus  est. 

Gap.  xxxiv.  N.  2,  daemonicum.  AL,  damoniacum. 
Ibid.,  primo  Junoni.  AI.,  primum  Junoni. 
B     Cap.  XXXV.  N.  1 ,  habere.  AL,  habere  multas.  N. 
2,  applicuit.  AL,  applicavit. 

Gap.  xx}Lvi.  N.  i ,  sacraveruot.  AL,  consecrave- 
runt.  N.  2,  seneclam.  AL,  senectutem. 

Cap.  xxxvii.  N.  i,  praesentium.  AI.,  potentium. 
Ib.,  est  creta.  AI.,  est  arctus;  al.,  est  actus;  aL, 
est  certa  meta. 

Cap.  xxxviii.  N.  i,  dicunt.  AL,  dicuntur.  Ib., 
usque  ad.  AL,  videlicet  ad. 

CAP.xxxix.N.i,desiliebalsive.AL,de5t7t«&a<,«^^r- 
rebatsive.  Ib.,  transiliebat.  AL,  iterum  transiliebat. 

Cap.  xl.  N.  i ,  curritur.  AL,  curritur  iter.  Ibid., 
parte  currunt.  AL,  parte  curritur.  Ibid.,  et  bominL 
AL,  et  hominis. 

Gap.  xli.  N.  2,  roseos  Marti.  AI.,  roseos  currere 

Marti.  Ibid.,  gaudet  AI.,  gaudeai.  Ibid.,  Iri  sacra- 

verunt.  AL,  Iri  sacrificaverunt.  ^.  3,   spectalione. 

AL,  exspectatione.  Ib.,  iiomina  immunda.  AI.,  nti- 

r  mina  immunda. 

^  Cap.  xlii. N.  2,prostarent.  AL,  prosternerent  ;al., 
prosternerentur  ;al.,  prostrarentur.  Ib.,  yilitatem. 
AL,  levitatem.  Ib.,  rapiaot.  A\.,recipiant. 

Cap.  xuii.  N.  i  ,quod  pulpitum.  Al.yquipulpitus. 

Cap.  xliv.  N.  i,  comoedi  et  tragoedi.  AI.,  comici 
et  tragici. 

Cap.  xLVi.  N.  i ,  atque  gestu.  AL,  aut  gestu;  al., 
aut  gestis.  Ib.,  canlabant.  AL,  canebant. 

Cap.  xlix.  N.  i,  pronuntiaret.  AL,  ^ronun^ia^a^. 

Cap.  l.  N.  i,  quique  primo.  AL,  quinque  primos. 

Cap.  li.  N.  i,  corporis  fluxu.  A\.,fluxu  corporis; 
al.,  luxu  corporis.  Ib.,  immolabaot.  AL,tmmotoi;^ 
runt.  Ib.  illi  pcr  flexum.  A].^  isti  per  luxum.  Ib., 
dissolulis.  AL,  dissoluti.  N.  2,  et  modis.  AL,  et  mo- 
dulis.  Ib.,odissc.  AL,  odire.  Ib.,quorum.  AL,  cujus. 

Cap.  lii.  N.  i,  condiscant.  AL,  addiscani. 

Cap.  liii.  N.  1,  ab  Occidentis.  A\.,de  OccidenHs. 

Ib.,  habilioribus.  AL,  levioribus.  Ib.,  inibant  pa- 

Q  gnam.  AL,  inibant  pugnas.  Ib.,  allerius  moriem. 

AL,  alterius  morie.  Ib.,  perimeret.  AL,  perderet. 

Gap.  liv.  N.  1,  inscquentc.  AI.,  insistente. 

Cap.  lv.  N.  i  ,  feriret  reti.  AL,  feriret  rete.  Ib., 
exsuperaret.  AL,  superaret. 

Cap.lvi.  N..  i,  laqucariorum.  AI.,  laqueatorum. 
Ib.,  prosternere.  AL,  prostrare. 

Gap.  lvii.  N.  i,  quamreliqua.  AI.,  quam  reliquw* 
Ib.,  nuncupali.  AL,  vocati  sunt. 

Cap.  Lviii.  N.  i,  cmissas.  AL,  missas. 

Cap.  lix.  N.  i,  sed de  daemonum.  AI.,  sedet  des- 
monum.  Quod  elegantius  est.  Ib.,  esse  debet.  AL> 
esse  habet. 

Cap.  lx.  N.  i,  in  otio.  AL,  iniiio. 

Cap,  lxii.  N.  i,  calcatur.  AL,  calcetur.  Ib.,  per 
calculas.  AL,  percalles. 

Gap.  lxiv.  N.  i,  temariis.  AL,  trinariis. 

Gap.  lxv.  N.  if  trio.  AI.,  ^rtnto.  Ib.,  voeabaol. 
Al.,  vocantm 

Gap.li^vi.  N.  1,eis  jacta.  AI.,  eis  in  actu;  2l.,ets 


841 


AD.S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LECTIONES. 


jactum;  aL,  eis  in  jactu.  Ib.,  bonuni.  AL,  boni. 

Cap.  lxvii.  N.  1,  moventur.  AL,  movebuntur. 

Cap.  lxviii.  N.  1,  lcgibus.  AL,  a  legibus, 

Cap.  lxix.  N.  1,  iradil.  AL,  tradidit.  Ib.,  vivacis. 
AL,  vivaces.  Ib.,  gcminse  superaddita  libra;.  AL, 
geminam  superaddita  libram,  N.  2,  arcnaia.  AL, 
arenaria.  Ib.,  in  grege.  AL,  in  Grcecia,  Ib.,  lusum- 
que  inire.  AL,  luxu  inire,  Ib.,  pilam  feriunt.  AL, 
palam  feriunt.  Ib.,  qui  pi!a.  AL,  qui  pilam, 
LIBER  DECIMUS  NO.nUS. 

Cap.  I.  N.  1,  hujuscemodi.  AL,  hujusmodi.N.  2, 
generaliler  vocalus.  AL,  generale  nomen  vocatur.  N, 
6,  vocalur.  AL,  vocatus.  Ib.,  tubex.  AL,  vibex.  N.  7, 
Graeco  sermone.  AL,  GrcKco  nomine.  N.  8,  navim. 
AL  navem.  Ib.,  gnavum.  AL,  gnarum.  N.  10,  dur- 
conem.  AL,  duconem;  aL,  dulconem.  Ib.,  dicitur. 
AL  om.  Ib.,  transibit.  AL,  transivit,  N.  12,  Hora- 
tius.  AL,  Horatius  ait.  N.  13,  diciae  ab  eo.  AL,  vo- 
catoe  ab  eo.  Ib.,  collidantur.  AI.,  elidantur.  N.  14, 
diomo.  AL,  dromon;  aL,  droma.  Ib.,  decurrendo 
dicitur.  AL,  decurrendo  dictus.  Ib.,  vocant.  Luc, 
vocanty  sive  a  drometis.  N.  15,  calones  qui.  AL,  ca- 
lones naviculCB  quas.  N.  20,  ex  iis.  AL,  ab  his.  N.  21, 
contecia.  AL,  contexta.  Ib.,  de  quibus.  AL,  de  qua- 
libus.  Ib.,  gens,  inquit.  AL,  genus,  inquit.  N.  22, 
celoces.  AL,  celones.  N.23,  el  penteres,  el  hexeres. 
AL,  etpentiremeSf  ethexiremes;sLl.,  et  penteremes, 
et  hexiremes.  N.  24,  est  enim  laius.  AL,  est  enim  fu" 
nis  latus.  N.25,caupilus,AL,caupt7/2^;aL,caupo/z^; 
aL  caupulus.  Ib.,  linter.AL,  lintris.lb.,  quo  in  Pado. 
AL,  ^ua  in  Pado.  N.  26,  conlecla.  AL,  contexta.  N. 
27,  cavato.  AL,  cavatce.  Ib.,  capiant.  AL,  capiunt. 

Cap.  ii.  N.  1,  cumba.  AL,  cymba.  Ib.,  quod 
aquis.  AL,  quo  aquis.  N.  4,  dequa.  AL,  de  quibus. 
N.  5,  remiges  quod.  AL,  remiges,  dicta  quod^  omisso 
dicta  posl  sint.  N.  6,  et  deculieudis.  AL,  et  discutien- 
dis.  N.  7,  per  tropum.  AL,  per  tropum  ab  animaliad 
animal.  N.  9,  arbor.  AL,  arbornavis.N.  9,  Cinna... 
mali.  Alii  hsec  verba  rcferuntN.  seq.  post  ^ra^un/ur. 
Ib.,  habeant.  AL,  habefit.  N.  11,  arbor.  AL,  arbor 
navis.  Ib.,  deligalum.  AL,  disligatum.  Ib.,  vinciae. 
Al.fjuncto!;  aL,  junctum  est.N.  13,  in manu.  AL,  in 
nave.  Ib.,  habeas.  AL,  habes.  N.  14,  aduncas.  AL, 
ad  uncas.  N.  15,  apudGraecos.AL,  apud  HebrcBOS.N. 
16,  subducuntur.  AL,  reducuntur;  ai.,  seducuntur, 

Cap.  111.  N.  3,  commentatum.  AL,  commenda- 
tum.  N.  4,  supparum.  AL,  siparum. 

Cap.  IV.  N.  1,  retes  tendantur.  AL,  retia  tendan^ 
tur.  N.  3,  si  veli.  AL,  si  velis.  N.  4,  a  tortu.  AL,  a 
tortura.  N.  6,  qui  cornibus.  AL,  quo  cornibus;  al., 
quas  cornibus.  Ib.,  et  reiroverso.  AL,  retro  et  verso. 
N.  7,  anquina  cjuo.  AL,  anquina  funis  navis  est  quo. 
N.  8,  quo  deligata.  AL,  qua  deligata.  Ib.,  dc  quo 
Valgius.  AL,  ae  quo  Yirgilius.  N.  9,  deligare.  AL, 
religare.  N.  10,  catapiraies.  Al.,  cataporates;  al., 
cataporate.  Ib.,  linea.  Yulcanius  censct  legendum 
lina.  Ib.,  tentalur.  AL,  probatur.  Ib.,  hunc  cata- 
piratem.  AL,  hunc  cataporatem.  Ib.,  deferat.  AL, 
defert.  Ib.,  rodus.  AL,  rudis. 

Cap.  V.  N.  \,  retes  vocatae.  AL,  r^^ia  vocata.  Ib., 
dicimus  funes.  AL,  dici  funes.  N.  2,  piscatoriae  relis. 
AL,  piscatorii  retis.  N.  3,  nassa  cassis.  Ai.,  nassa 
ex  viminibus  tanquam  rete  contextum  cassis.  N.  4, 
conopeum  rctes,  qua  culices  exciuduntur  in  modum 
tentorii  quo.  AL,  conopeum  est  rete  in  similitudi" 
nem  tentorii  contextum  propter  muscas,  et  culices 
excludendos,  quo.  Ib.,  copiosi.  Al.f  copiose.  Ib.,  co- 
nopeum  dicitur.  AL,  conopea  dicitur.  Ib.,  nam  Ca- 
nopea.  AL,  nam  Conopea. 

Cap.  VI.  N.  1,  faciendo  ferro.  AL,  faciendo  fer- 
rum.  N.  2,  auctorem.  AL,  ductorem.  Ib.,  cremato. 
AL,  crematur.  N.  4,  judicio  parel.  AL,  in  judicio 
apparet.  N.  6,  et  flamma.  AL,  et  flammis.  N.  6,  Grae- 
cum.  AL,  Grascum  nomen.Ib.,  a  cauma.  AL,  acau- 
mate,  id  est,  a  calore.  N.  7,  ad  convincendum  litiga* 
torem,  ut  post  quantalibel  saecula  fixumque  lapidem 

Patrol.  LXXXII. 


842 

g  limitem  espc  cogno^cant.  AL,  ad  convincendum  liti- 

"  gatorem,  ut  fixum  lapidem  post  quantalibet  scecu- 

ta  limitem  esse  agnoscant ;  aL,  ad  convincendum  li- 

tigatorem  post  quantalibet  scecula,  ut  fixum  lapi- 

dem  limitem  esse  agnoscant. 

Gap.  VII.  N.  1,  a  cudeudo.AL,  a  cazdendo.  Ib.,  ten- 
dalur.AL, /unda/ur.  N.  2.  marcus  malleus.  AL,  niar- 
culus  malleus.  Ib.  marlellus  mediocris.  AL,  mar^ 
cellus  mediocris.  N.  3,  forvum.  AL,  formum.  N.  4, 
coeium.  AL,  cilium. 
Cap.  yiii.  N.  1,  quasi  sapiens.  AL,  ut  sapiens.  N. 

2,  machiones.  AL,  mationes. 

Cap.  IX.  N.  l,descriptio.  Al.  discretio. 

Cap.  X.  N.  1,  vel  structio.  AL,  velinstructio.  Ib., 
et  cohaererc.  AL,  vel  cohcerere.  Ib.,  et  intinctio.  AL, 
et  instinctio.  ih.^in  aqua.,AL,tw  aquam.  Ib., stric- 
tura.  AL,  instructura;  aL,  instructa.  N.  3,  fluviati- 
lis.  AL,  fluvialis.'^.  4,  in  ligno.  AL,  in  tigno.  N.  6, 
mortalitate.  AI.,  mordacitate.  Ib.,  et  moiiilie.  AL, 
g  et  mollitia.  Ib.,  feriiur.  AL,  fricatur.  N.  8,  conchle- 
atius.  AL,  cochleatius.N.  9,  a  colore  avis.  AL,  a  co- 
lore  avium.  N.  12,  incorrupti.  Al.jincorruptiperma- 
nent.  Ib.,  scalpti.  AL,  sculpti.  N.  13,  giobus.  Ai., 
gitbus.  Ib.,  slructura.  AL,  structuris.  N.  14,  hunc 
aestaie.  AL,  hic  cestate.  Ib.,  domorum,  fictilium.  AL, 
domorum  potest^  fictilium.  Ib.,  cociilibus.  AL,  coc- 
tis.  Ib.,  imbricibus.  AL,  imbriculis.  N.  19,  calx  viva. 
AL,  calcis  viva.  N.  20,  cognatum.  AL,  agnatum.  Ib.^ 
e  lapide  specuiari.  AL,  lapis  est  specularis.  N.  21,  ad- 
haerendo  m  fabricis.  AL,  adhoerendo  fabricis.  Ib.,  re- 
linqual.  AL,  relinquatur.  N.  22,  ratio.  AL,  structio. 
Ib.,  genera  rotundarum.  AL,  genera  columnarum. 
Ib.,  Corinthiae.AL,  Corinthicx.  Ib.,  crassitudinis.  AL, 
grossitudinis.  N.  23,  fuliurae  sunt  columnarum.  AL, 
fulturas  suarum  columnarum.  Ib.,quaea  fundamenio 
consurgunt.  AL,  quibus  a  fundamentis  surgunt.  N. 
24,  est  Graecum.AL,e*^6?ra?cttm,  id  est^supermissa. 
^  N.  26,  calce  admista.AL,  calce  admisto.  N.  27,quos 
C  in  pavimeniis.AL,  quospavimentis.N. 29,  miitere  esl. 
AL,  mittere  dicunt.  Ib.,  modiquique.AL,  modi  cui- 
que  causas.    Hucusque  partes  constructionis  sunt. 

Cap.  XI.  N.  1,  huc  usque...  venuslate  aediticiorum. 
AI.  om.  Ib.,  iilud.  AL  om.  Ib.,  tcctorum  auro.  AL, 
tectorum  causa  auro.  Ib.,  et  colorum  picturae.  AL, 
et  colorum  pictura. 

Cap.  XII.  N.  1,  ut  Lucilius.  AL,  ut  Lucius.  Ib.,Ia- 
quearium.  AL,  laquearium  facit. 

Cap.  XIII.  N.l,  quis  autem...excogitaverit.  AL,7ui 
autem...  excogitaverunt.  Ib.,  erodei.  AL,  erodit. 

Cap.  XIV.  N.  1,  tesselli  autcm  atesscris  nominati. 
Al.,  tessella  auteni  a  tesseris  nominata. 

Cap.  XV.  N.  1,  Latineest  pingere.  AL,  Latine  ef- 
ftngere'  Ib.,  plastae  est.  AL,  plastis  est, 

Cap.  XVI.  N.  1 ,  habenlia.  AL,  per  se  habeniia.  N.  2, 
umbra  hominis  Uneis  circumducta.  AL,  umbram  homi- 
nis  lineis  circumductam.  Ib.,complent.  AI.,tmD/en/. 
H  Cap.xvii.  N.  1 ,  colores  autem  dicti  sunt,  quod.  AL, 
**  colores  autem  dictos^  quod,  Ib.,  quod  in  initio.  AL, 
quodinitio.N.  7,  primi  Graeci.  AL,  primum  Grceci, 
ib.,  Iraduntur.  AL,  creduntur.  Ib.,  proprio.  AL,  pro- 
prium.  N.  8,eIephanlos.  Al^ elephantes.  Ib.,obruun- 
tur.  AL,  obruunt.  N.  11,  in  aurariis.  AL,  in  aureis, 
N.  12,  in  auri  colorem.  AL,  in  aureum  colorem.  N. 
15,  in  jus  id.  AL,  in  vas  idem.  N.  16,  caerulique. 
AL,  casruleique.  Ib.,  mirabilem.  AL,  mirabile.  Ib., 
spuma.  AL,  spumas.  N.  17,  plurimis.  AL,  pluribus, 
Ib.,  aedificala.  AL,  cedificato.  Ib.,  quae  fumum.  AL, 
quod  fumum.  Ib.,  admisc.  AL,  miscent.  N.  19,  nam 
si.  Al..nam5t  et.lb.^  silis  boni.  Ai.ySilis  bmice;si\., 
silicis  bonas ;  al.,  silicis  bene.  N.  22,  illumiuantur. 
AL,  luminantur.  N.  23,  inde  spiraminis.  AL, fn^ptra- 
minis.  Ib.,  accto  admisto.  AL,  aceto  admistum. 

Cap.xviii.  N.  1,  instructuram.  AL,  in  structura. 
Ib.,  binum  pedum.  AL,  binorum  pedum.  Ib.,  acu- 
minibus.  AL.  cacuminibus.N.  2,  ruunt.  AL,  sunt.  N. 

3,  genere.  AL,  a  genere-lb.f  trudit,  id  est,  includit, 

27 


843 


AD  S.  ISlDOm  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LECnONES. 


844 


AL,  trudit,  et  detrudit,  id  est^  includit,  Ibid., 
Hiartellus...  macliina...  AL  :  «  Martcllus  mcdiocr  s 
mallcusdiclus  pcr  diminutionem.  Machines  dicii  a  ma- 
chinis,  in  quibus  insislunt  propter  aliitudinem  parie- 
lum  »  N.  4,  a  scandendo.  AI.,  a  scandendOy  id  est, 
ascendendo  vocatai.  Ib.eignificat.  A\,,significant, 

Cap.  XIX. N.  4,  sicul  elemcnta.  A\.,sicutelemen* 
ium.  N.  6,  coeunt.  AL,  conjunguntur^  vel  coeunt, 
N.  8,  commissura  dicitur.  AL,  commissurm  dicun^ 
tur.  N.  9,  Perdix  quidam.  W.^Perdices  quidam.  Ib., 
de  ferro.  AL,  e  ferro.  Ib.,  armaveril.  AL,  armavit. 
Ib.,  exsulatus.  AL,  exsulatum.  Ib.,  et  in  Ciliciam  ve- 
nil.  AL,  et  inde  Ciliciam  venit.  N.  10,  hujus  mo- 
dus.  AL,  hujusmodi.  lb.,circini.  A\. ,  circuli. Ib.jin 
cujus  medium.  AL,  m  cujusmedio.  Num.  11,  quasi 
8uccurris.  AL,  quasisucuris.  Ib.,  pennum.  AI.,j[)m- 
num.  N.  12,  dicebant  pennas,  nonpinnas.  AL,  yin- 
nas  dicehant,  non  pennas.  N.  12,  nomen.  AL,  om. 
Ib.,  Gx  aversa.  AL,  exadversa.  N.  13,  scalprus.  AL, 
scalprum;  al.,  scalptrus,  Ib.,  sitaptus.  AL,  sitap- 
tum.  Ib.,  diminutivum.  AL,  diminutivus.  N.  15, 
scobina.  AL,  scofina.  Ib.,  terendo.  AL,  ha^rendo.  Ib., 
faciat.  AL,  facit.  Ib.,  galla.  AL,  GaUia  ;  al.,  om. 
Ib.,  guvia.  AL,  gulvia;  aL,  gulbia. 

Cap.  XX.  N.  1,  ordisse.  AL,  ordinasse.  N.  2,  in- 
venil  omnia.  AL,  invenit  hasc  omnia. 

Cap.  XXI.  Num.  1,  est  sacerdolalis  linea.  AL,  est 
tunica  sacerdotalis  linea.  Ib.,  nuncupatur.AL,  add. : 
Podasenim  Grcecipedes  dicunt :  ha^c  vulgo yCic. ;  al., 
et  nuncupata,  quam  vulgo.  Ib.,  camisia  vocatur.  AL, 
camisiamvocant.  N.  2,  viderenlur.  AL,  videantur. 
N.  3,  est  ex bisso.  AL,  es/,  quodGrcvci  tiaram,  Latini 
galeam  vocant,  ex  bisso.  Ib.,  sphaera  media  caput. 
AL,  spha^ra  medium  caput.  Ib.,  galeriam.  AL,  ga- 
leam.  N.  7,  Dei  tetragrammaton.  AL,  Deiilludinef- 
fabile  tetragrammaton.  N.  8.  feminalia.  AL,  femo- 
ralia.  Ib.,  velabantur.  AL  add.  :  velubantur;  badin 
enim  Uebraice  linum  dicitur. 

Cap.  xxh.  N.  1,  sicul  tegumen.  AL,  quasi  tegu- 
menta.  Ib.,  quasi  inlumentum.  AL,  quasi  intumen- 
tum  amictus,  N.  2,  sedel  haec.  AL,  sed  et  hoc.  Ib., 
sermouis.  AL,  sermones.  N.  3,  lautior.  AL,  lautius, 
N.4,  venditantur.  AL,  vendicantur.  N.  5,  perizoma. 
AL,  periz,omatum.  Ib.,  e  toliis.  AL,  de  foliis.  Ib., 
velarunt.  AL,  velabant;  al.,  velavcrunt.  JN.  6,  ejec- 
lionem.  AL,  dejectionem.  N.  7,  profusior  sit.  AL, 
profusior  est.  N.  8,  manuleata.  AL,  manicleata,  N. 
9,  cldvis  ex  purpura.  AL,  clavis  et  purpura.  N.  10, 
animus  augesccret.  AL,  animos  augeret,  Ib.,  propo- 
ni.  A.,  poni,  N.  11,  iaculala  est.  AL,  lacuna  est, 
Ib.,  aerio.  AL,  aereo.  N.  12,  quae  malvarimi.  AL, 
qum  e  malvarum,  Ib.,  malvellam.  Al.,  maloelam.  N. 
14,  expurpura.  AL,  ex  purpura;  holo  enim  totum 
dicitur^  omissis  supra  similibus  verbis.  N.  15,  bys- 
sum  esse.  AL,  byssinum  esse,  Ib.,  cxisiiment.  AL, 
existimant,  N.  16,  aprina.  AL,  caprina,  Ib.,  masti- 
cina...  mena...  AL,  mena,  quodsit  colore  nigro;  Grce- 
ci  enim  melum  nigrwn  vocant.  Masticina,  quod  co- 
lorem  masiicis  habeat,  AL,  masticina,,,  Mela  e  co- 
lore  fiigro;  Groici  enim  (xeXav  nigrum  vocani,  N.  18, 
segmentaia.  A\.,  segmenta,  Ib.,abscissas.AL,  a^sc25 
Sflp.  Ib.,  priBsegmina.  AL,pr^s^gfmtwas.  N.  21,  ve- 
lensis.  AL,  velenensis,  Ib.,utin  Hispani^m.  AL,  ut 
in  Hispania.  N.  23,  cl  bilex.  AL,  et  biplex,  N.  24, 
sine  manicis.  AL,  lineum  sinemanicis,  Ib.,  utuntur. 
AL,  utebantur.  N.  25,  renibus.  AI.,  in  renibus.  N. 
26,  producitur.  AL,  ducitur.  Ib.,  flexuosam.  AL, 
fluxuosam.  N.  29,  camisas.  AL,  camisias.  Ib.,  vo- 
camus.  Al.,  vocari,  N.  30,  tubrucos  vocaios  dicunt, 
quod.  AL,  tubralicos  vocatos  quod^  omisso  dicunt, 
Ib.,  tubraci  quod.  AL,  tubruci  quod, 

Cap.  xxiii.  Num.  1,  sarabara.  AL,  sarabarce.  Ib., 
Iena3.  AL,  linnce,  Ib.,  stringei.  AL,  striges.  Ib.,  mas- 
trucae.  AL,  mastrugce,  N.  2,  sarabara...  immutata. 
AL,  sarabaras,..  irnmutataa,  Ib.,  sarabara  .suspen- 
deruat.  AL,  saraharum  suspenderunt.  {b.,  nuncu- 


a  pantur.  AL,  nuncupabaniur,  Ib.,  in  capite.  AL,  in 
^  capitibus.  N.  3,  saga  quadra.  AL,  sagx  guadro!, 
N.  5,  vestis.  Sarda.  AL,  vestis  germanica,  Ib.,  in- 
duuntur.  AL,  induantur.  Ib.,  Iransformentur.  AL, 
transformaniur.N.  6,  linamentis.  AL,  liniamentis, 
Ib.,  et  mate  tecti  cum  latratoribus.  AL,  et  mali 
tecti  cum  latrantihus;  al.,  et  male  tecti  cum  latra- 
tricibus.  Ib.,  sagati.  AL.  sacrati.  Ib.,  linteati.  AL, 
lineati.  N.  7,  expressus.  AL,  expressos.  Ib.,  succus. 
AL,  succos,  Ib.,  illudit.  AL,  includlt.  Ib.,  specimen. 
AL,  speciem.  Ib.,  ferat.  AL,  ferant.N.  8,  ul  concu- 
mu\2Lius,A\.,utcumulaius.{b.,am\)[\us,A\.,ambitu. 
Cap.  xxiv.  N.  1,  c^^t  quo.  AL,  estf  in  quo.  Ib., 
ministrantium.  A\.,administrantium,  Ib.,  expediti. 
AL,  expeditius,  Ib.,  pellicia.  AL,  pellicea,  Ib.,  ute- 
bantur.  Al.,  induebantur,  N.  3,  effusiore.  AL,  et  fu- 
siore,  N.  5,  intextas.  AL,  intextis,  N.  6,  oratioaero. 
AL,  in  oratione,  Ib.,  inscripsit.  Al.,  scripsit,  N.  7, 
imponitur  toga.  AL,  imponitur  togas.  N.  8,  transbea- 
Q  rct.  AL,  transveheret.  N.  10,  dicitur  de  quo.  AL, 
videtur  de  quo.  N.  12,  vox  illa  scnatus.  A\,,vox  illa 
senaiui.  Ib.,  Quirites,  ite  ad  sa^a.  AL,  Quirites  ad 
saga  conversi  fuerunt;  al.,  Quirites  ad  saga  conversi 
fuerant;  al.,  Quirites  ad  sagafugerunt.N.  14,capi- 
tibus.  AL,  capitiis.  N.  17,  Graeci.  AL,  Grcece,  Ib., 
planetas  dictos.  AL,  planetas  dicias.  Ib.,  vago  sui 
errore.  AL,  vagce  suo  errore,  N.  19,  sestimant.  AL, 
existimant;  al.,  mstimai.  Ib.,  ct  melotae.  Al.,  et 
melotes.  N.  20,  orai.  AL,  ora. Ib.,  vocabulum  iraben- 
tes.  AL,  vocabulum  irahunt;  aL,  vocabulo  trahunt. 
Cap.  XXV.  N.  1,  prajlautum.  A\,, praslaium,^.  2, 
mobilitate.  AL,  nobilitate.  N.  3,  cooperio.  AL,  oper' 
io,  Ib.,  vocatur.  A\.^vocata.  Ib.,  supermittatur.  AL, 
superemittatur.  N.  4,  ejicitur.  AL,  reiicitur.  Ib., 
vulgo.  AL,  vulgus.  N.  6,  palliolam.  AL,  pallium, 
Ib.,  in  Isaia.  AL,  in  Isaia  legiiur, 

Cap.  XXVI.  N.  1,  stragulatHm.  A\.yStragulam.  Ib., 
-^  vestem  fecit.  AL,  vestem  sibi  fecit.  N.  2,  quia  solel, 
CaL,  quia  solebant,  Ib.,  intraverit.  Al.,  introissent; 
al.,  iniroierit.  N.  3,  fulciant.  In  Editionc  Grialii 
videbatur  esse  fulciat,  N.  4,  culcit«.  AL,  culcitras. 
N.  5,  tapcta  dicta...  psila  tapeia.  AL,  tapeta  autem 
aut  psila  sunt^  aui  amphitapa,  Psila  tapcta,  etc. 
N.  6,  mantelia.  AL,  mantilia,  Ib.,  ipsum.  AL,  is- 
tud.  Ib.,  pra^bebantur.  Mappse.  Al.,  prasbebantuTt 
sive  mandelia  a  mandendo.  Mappce.  Ib.,  quasi  ma- 
nupaj.  AL,  quasi  manupias,  N.  7,  Graecum  est.  AI., 
Grmcum  nomen  esi.  Ib.,  manitergium.  AL,  manu^ 
tergium.  Ib.,  vocatur.  AL,  vocata;  al.,  dicium  est. 
N.  9,  legunlur.  AL,  dicuntur. 

Cap.  XXVII.  N.  1,  vellendo.  AL,  a  vellendo;  al., 
a  vellendo,  Ib.,  ex  terra  oritur.  Al.  e.x  terra  spem 
nitenti  oriiur.  Ib.,  a  Graeco.  AL,  ex  Grctco.  N.  2, 
dicitur.  AL,  dicia,  Ib.,  stipalores.  Al.,  stupatores. 
Ib.,  qui  in  navibus.  AI.,  qui  in  valUbus.  N.  3,  in 
tela.  AL,  in  ielis.  N.  4,  quse  fibros.  AL,  quos  fibros. 
«Ib.,  aranea  vocata.  AL,  aranex  vocantur.  Ib.,  nu- 
**lriatur.  AL,  nutrianiur.  N.  5,  nominantur.  Al.,  vO' 
cantur.  Ib.,  crassedo.  AL,  crassitudo, 

Cap.  xxviii.  N.  3,  propius.  AL,  proptor.  Al., 
proprie.  N.  4,  emiltunt.  AL,  immitiunt;  al.,  mit- 
iunt,  Ib.,  tcstae.  AL,  iesieo.  N.  5,  vocata.  Al.,i7aca- 
iur,  N.  6,  hujusmodi  coloris.  Al.,  ejusmodi  coloris* 
N.  8,  est,  ut.  AL,  estt  poeta  inquity  et, 

Cap.  xxix.  N.  1,  staminum.  AL,  siaminis.  Ib., 
derivativum.  AL,  derivatum,  Ib.,  insubuli  quia.  Al., 
insubuli  dictiquia.N,2t  colusquod.Al.^co^um^tKKf. 
Ib.,  fusus  quod.  AL,  fusum quod.lb.,  peripsum.  Ai., 
per  eumn  N.  3,  calathus.  AL,  calathum.  Etsic  iterom. 
Cap.  XXX.  N.  1,  dicta  quod.  AL,  dicia  eo  quod. 
Ib.,  quae  in  capitc.  AL,  qux  ideo  in  capite,  Ib.,  ad 
si^niticandum.  AL,  ad  significandos,  Ib.,  corona 
fuit.  AL,  coronas  fuisse,  N.  2,  vocaium  quod.  AI., 
vocatum  eo  quod,  Ib.,  est  formata,  et  nominata  eo- 
rona.  Al.,  et  formatam,  et  nominatam  coranam.  N. 
3,  cicadas,  plerique  male  qfcladas,  Ib.,  iofiila,  api- 


AD  S.  ISIDOUI  ETYMOLOGIAS  YARIANTES  LECITONES. 


»45 

ce,  clc.  AL,  infulasy  apices,  pileoSf  sive  galeria.  N.4, 
villsc  sunl.  AL,  vittcp.dictce  sunt,  Ib.,  plerumquc  tor- 
tilis.  AL,  plerumque  lata  eraty  plerumque  tortilis. 
Ib.,  dc  albo.  Al.,  ex  albo.  N.  5,  sulile.  AL,  subtile. 
Ib.,  appellalus;  aL,  appellatur.  Ib.,  a  ligando. 
A\.,  alligando.  Ib.,  counecieb^lMr, ^\.\.,  contexeba- 
tur.  lb.,galerum.  AL,  galerium.  Ib.,  fiebanl.  AL, 
fiebat.  N.6,  cidaris  ct  ipsa  sacerdotum.  AL,  cidaris 
insigne  sacerdotum ;  dL\.yCidarim  et  ipsum  sacerdo- 
twn,  Ib.,  quae  a  plerisque.  AL»  quod  a  plerisque. 

Cap.  XXXI.  N.  1,  nirabus.  AL,  nimbum,  N.  5, 
mitra  alligatur.  AL,mi7rflp  alligantur.  Ib.,  ricula.  AL, 
rigula.  N.  6,  quae  dependet.  AL,  qua  dependet.  N.  7, 
reliolum.  AL,  reticulum.  N.  8,ab  auribus.  AL,a6  au- 
nbus  dictce.  N.  9,  et  sparsi  dissipentur  capilli.  AL,  et 
sparsos  dissipent  capillos.  N.  10,  grana.  AL,  genera. 
iD.,  dependenl.  AL,  dependuntur ;  aL,  derivantur. 
N.  11,  usque  pendenles.  AL,  usque  dependentes, 
Ib.,  a  viris  geruntur.  AL,  ab  universis  viris  gerun^ 
tur.  Ib.,  caiellae.  AL,  catella;  aL,  circellce.  N.  12, 
Berpentiim.  X\.ySerpentium.  N.  14,  in  virgulas.  AL, 
in  virgulis.  Ib.,  faciemus.  AL,  fecimus.  N.  16,  dex- 
tras  commuDCs  essc.  AL,  dextrce  communes  sunt. 
Ib.,  ac  feminarum.  AL,  ac  mulierum.  Ib.,  ob  ar- 
morum  virtulem.  AL,  ab  armorum  virtute.  Ibid.,  vi- 
rioiae.  AL,  viriluK,  Ib.,  armilla  non  discrcpat.  AL, 
armillwnamendiscrepat,  N.  17,  tenetur  a  viris.  AL, 
tenetur  viris.  Ib.,  in  similitudinem.  AL,  in  similitU" 
dine,  N.  18,  dicuntur.  AL,  sunt,  Ib.,  inluentur. 
AL,  conspiciunt.  Ib.,  ex  splendore.  AL,  ex  se.  Ib., 
(leesse  viderint,  adjicianL  AL,  reiesse  viderint^abji' 
ciant,  N.  19,  apud  feminas  crurum  ornamenta  qui- 
bus.  AL,  su7it  ornamenta  crurum  mulierum^  sive 
armillcepedum^  a  quibus.  Ib.,  quibus  odoramenia. 
AL,  in  quibus  ornamenta. 

Gap.  xxxii.  N.  1,  circa  brachia.  AL,  circum  bra- 
chia.  N.  4,  in  Maenium.  AL,  in  in  Mcevium.  Ib.,  ge- 
siare.  AL,  portare.  Ib.,  miserat.  AL,  mittebat ;  al., 
mittere  prasferebat.^.  5,annuli  auro.  AL,  annulo  au- 
reo.  N.  6,  Lucentes,  elc.  Ita  mendose  in  Mss.  etEdi- 
tis  hi  versiculi  descripli  sunt,  ut  longissimum  foret 
neque  uliie  varias  omnes  lectiones  apponere. 

Cap.  XXXIII.  N.  1,  namacinctu.  Ai.,  nam  a  cincto. 
Ib.,  nominatur.  AL,  nominatum^  Ib.,  cinctu  au- 
lem.  AL,  cincto  autem.  Ib.,  et  canipestre.  AL,  et 
campesti*is.  N.  3,  lactantes.  AL,  lactentes.  Ib.,  et 
Prudentius.  AL,  sed  Prudentius.lb.,  illigatum.  AL» 
illigatcB.  N.  4,  limus.  Al.,  lunus.  Ib.,  publici  habe- 
bant.  AL,  pubiice  habent.  Ibid.,  id  est,  limas.  AL,  id 
est,  lunas.  Ib..  caltulum.  AL,  calculum.  Ib.,  quam 
illi.  AL,  quia  illi,  N.  5,  nuncupamus.  AL,  nuncu- 
patur,  Ib.,  descendens.  AL,  dividens,  Ib.,  alarum  si- 
nus.  AL,  alarum  sinum.  Ib.,  vestes  ad  corpus  con- 
trahat.  AL,  vestiat  corpuSy  contrahat.  AL,  vestium 
corpus  contrahat.  Ib.,  <1icunt.  AL,  vocant.  N.  6,  alli- 
gal.  AL,  alliget.  N.  7,  vincitur.  AL,  vinciatur,  N.  8, 
Virgilius.  AL,  Virgilius  dicit, 

Cap.  XXXIV.  N.  1,  nuncupati  sunt.AL,  nuncupan- 
tur  ;  aL,  nuncupatos.  Ib.,  inserlis  filo.  AL,  incertis 
filiSf  N.  2,  caligarius  vero  non  a  callo.  AL,  caliga" 
rios  viros  non  a  calce.  Ib.,  vocitus.  AL,  vocatos. 
Ib.,  quas  Graeci.  AL,  quod  Grasci.  Ib.,  calccamenta. 
AL,  calciamenta ;  et  sic  edidit  Grialius.  N.  3,  cre- 
pidae  autem  diclae.  AL,  crepidas  autem  dictas,  Ib., 
m  ambulando.  AL,  in  amoulandum,  N.  4,  iis  soli. 
AL,  quos  soli,  Ib.,  centum  fuerint.  AL,  centum 
fu^runt,  N.  5,  cantaturi.  AL,  canturi.  Ib.,  ut 
dextro.  AL,  ut  in  dextro.  Ib.,  pedi.  AL,  in  pede, 
N.  6,  baxefe.  AL,  baxea.  Ib,,  tierent.  AL,  fuerunt, 
N.  7j  sicut  subtolares.  AL,  sicut  subtalares.  Ibid., 
quasi  subtalares.  AL,  quasi  subcalares,  N.  8.  consuti, 
AL,  contusi,  N.  9,  ossas  puto  ab  osse.  AL,  osas  puto 
ab  oso.  N.  10,  vel  aencis.  AL,  vel  asreis,  N.  12,  quod 
saccum  habcant.  AL,  quod  soccum  habeant,  Ib.,  in- 
jiciitir.  AL,  in^iciatur.  Ib.,  ligantur.  AL,  ligentur. 
N.  13,  lingulau.   AL,  linguati.  Ib.,  foUeatos.  AL, 


846 


H  foliatos;  al.,  foleatos.  Ib.,  chalybali.  AL,  calviati; 
al.,  callivati;  al.,  calivati.  Ib.,  sola  caligis  vincian- 
tur.  AL,  soleacaligis  vinciatur;  eA.,soleacaligisvin' 
ciaritur;  &\,j  sola  calcis  vinciantur.  Ib.,  sculponeae. 
\\.,culponei;2i\.j  culponias.lb.,brsLxem.A\.'braxea, 

LIBER  VIGESIMQS. 
Cap.  I.  N.  1,  mensam  et  sellam  fecit.  AL,  men^ 
sas  et  sellas  fecit.  Ib.,  fartum  vocabulum.  Al.,  fa~ 
ctumdicitur  vocabulum.  N.  2,quasi  adcibatum.  AL, 
quasi  ad  cubatum.  N.  3,  convivium  a  muliituclin»\ 
AL,  convivium  dicitur  a  multitudine.  Ib.,  nam  pri- 
vala  mensa  victus  e<t,  convivium  non  est.  AL,  nam 
privatas  mensx  victus  convivium  non  est. 

Cap.  11.  N.  1,  vocatur.  AL,  vocatus.  N.  2,  subsis- 
tere.  AL,  substinere.  Ib.,  alimentis.  AI.  om.  N.  4, 
parum.  AL,  parvum.  N.  8,  a  salura.  AL,  asatyra; 
al.,  a  saturo.  N.  9,  efficitur.  AL,  afficitur.  N.  10. 
polluimus.  AL,  solvimus.  N.  12,  proxima.  k\.,proxi- 

P  mo,  Ib.,  antecoenia.  AL,  anteccena,  Ib.,  vocantur. 

B  AL,  vocabatur  ;al.,  vocabantur.  N.  13,  sic  Martialis. 
AL,  sicut  Martialis.  Ib.,  quod  et  usque.  AL  ,  quod 
ad  usque,  N.  14,  coena  vocatur.  AL,  casnamvocari. 
Ib.,  vcspernam.  AL,  vesvertinam.  Nura.  15,  cum 
cibo.  AL,  cum  omni  ciho.  Ib.  fermentatius.  AL, 
fermentarius.  N.  16,  spongia.  AL,  sfungia.  Ib.,diu 
raalaxatus ;  al.,  diutissimelaxatus.  AL,  diutius  ma- 
laxatus ;  al.,  diu  laxatur,  Ib.,  humectationis.  AL, 
hmnectationes .  N.  17,  de  farro.  AL,  ex  farre.  N. 
18,  asperso.  AL,  aspersa.  Ib.,  sumuntur.  AL,  add. : 
«  Crustula  diminutivum  cstacrusta,  panisoleo  cons- 
persus,  in  modio  concavus,  et  lortus.  »  Ib.,  quia  di- 
vidilur.  AL,  quia  dividuntur.  Ib.,  simila...  AL,  si- 
mila  subtilissima  est  farina  ;  al.,  ad.  :  Est  farina^ 
a  farre  dictujn,  cujus  sunt  purgamenta.  Nr  19,  le- 
nuissimum.  A\.,tenuissimus.  Ib.,  egestiim.  AI.,e/ec- 
tum.  lb.,poliis...  AL,  pollen  genusest  farinas  can^ 
didissimce.  Ib.,  una  hora.  AL,  prima  hora;  al.,  plu- 

r^rima  hora.  N.   20,  vocattir.  AL,  vocantur.  N.  21, 

^  violeoti.  AL,  violento,  N.  23,  quando  ardel  in  oleo. 
AL,  cum  ardeat  in  oleo.  N.  24,  lardum  eo  quod. 
AL,  lardus  dicitur  eo  guod.  Ib.,  reposilum.  AI.  re- 
positus.  Ib.,  unde  Afranius.  Al.,  unde  dicit  Afranius. 
Ib.,  in  Rosa.  AL,  tn  prosa.  Ib.,  sagatum.  AL,  sagi- 
natum.  N.  27,  misia.  AL,  commista.  Ib.,  pulpaau- 
tem...  glulinosa  sit.  Al.  om.  N.  28,  lucanicae.  AI., 
lucanice.  N.29,  quodfnt.  AI  ,  quod  fit.  Ib..  isiciis. 
AL,  insiccatis.  Ib.,  concisis.  A\.yConscissis.  Ib.,afra- 
tum.  AL,  afrotum.  Ib.,  spumeum.  AL,  spumetum. 
Ib.,  dicitur.  A\.,vocatur.  N.  30,vocanL  AL,  dicunt. 
N.  31,  sphaera...  appellatiir.  AL,  sphceras...  appel- 
latas.^,  32,  quia  ea  lex.  AL,  qu(B  est  lex.  Ib.,  haec 
Graeci.  AL,  hanc  Grmci.  N.'  35,  alia  specie.  AL,  alias 
species.  Ib.,  coagulat.  A\.jCoagulatum.N.  36,  colli- 
^•atum.  AL,  collectum.  Ib.,  in  similitudincm.  AL,m 
similitudine.  Ib.,  dicitur.  Al.  om.  N.  37,  favus  vo- 
catur.  Al.  favum  vocari.  Ib.,  fervere.  AL,  fervescere. 

Q  Ib.,  sauitaliquc.  AL,  sanitatemque.  Ib.,  sicui  e  con- 
irdrio.  AL,  sicut  contrario, 

Cap.  III.  N.  1,  vocata.  AL,  vocatur.  Ib.,  quam 
inde  receniem  dicimus,  etc.  AL,  hatic  quidem  recen- 
tem  vocant,quia  rejiciturnovaa  fonte,velaflumine, 
Nam  vetus  putrescit^quia  nonest  utilis  vetustay  ut 
vinum,  eic.  N.  2,  adolesceniulas  dixil.  AL,  adole- 
scentulosy  inquit.  N.  3,  pueris  operariis.  A\.ypueris 
et  operariis.  Ib.,  oon  ulin  prandio.  AI.,no»  utique 
ut  in  prandio,  N,  4,  relicta.  A\.yrepleta,  N.  5,  suc- 
cinatium.  AL,  succinatium  vinum,  N.  7,  nuncupant. 
AL,  nuncupavit,  N.  8,  complures.  AL,  quamplures. 
N.  9,  crucium  vinum.  AL,  crudum  vinum.lb.,  ace- 
lum.  AL,  acidum.  Ib.,  aquatum.  AL,  aqua  mistum. 
Ib.,  et  acidum.  AL,  et  acetum,  Ib.,  quasi  aquidum. 
AL,  add. :  <  Qmaaqualavanturuvaein  lorculari  post 
expressum  vinum.  Kst  vilis  poiusservis  aptus.  »  N. 
10,  ex  meile  misium.  AL,  ex  melle  dictum,  N.  11, 
lorea.  AL,  luria.  N.  12,  conficiiur.  AL,  conficia- 
tur,  N.  14,  defraudetur.  AL,  defrudetur.  N.  15,  des- 


847 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  VARIANTES  LECTIONKS. 


848 


cenderit.Al.,  descendiLti.  18,  ignca.  Al.,  igne,  N. 
20,  liquant.  Al.,  lijiquani.lh.j  in  modurn  maris.  AL, 
in  modum  aquce  maris.  N.  21 ,  succi  dicli.  Al.,  «mc- 
cusdictus.  Ib.,  cxprimuntur.  Al.,  exprimantur. 

Cap.  IV.  N.  1,  vas  dictum.  AI.,  vam  dicta.  Ib., 
apponanlur.  W.jponantur;  al.,  csca  apponatur.  Ib., 
vasculum  quasi  vesculum.  Al.,  vascula  quasi  vescula. 
N.  2,  Aposlolus  dicit.  Al.,  Apostolus  ait.  Ib.,  tin- 
git.  Al.,  fitixit.  N.  4,  excocia.  Al.,  exierra  excocta. 
Ib.,  suscipil.  Al.,  suscepit,  Ib.,  cfticilur  lesta.  Al., 
efficitur  tosta.^.l,  quem  vulgo  cilioncm.  Al.,  quod 
vulgo  celionem.  N.  9,  vocabatur.  AL,  vocatur.  Ib., 
cl  scutella.  Poslea.  Al.,  et  seutella  per  diminutio- 
nemyest  endyyi  ejusdem  similis.  Postea.  N.  10,  mes- 
sorium.  Al.,  missorium.  N.  11,  gavata.  Al.,  grava- 
^a.  Ib.,  scutella  .  .   .  similis.  Al.  om. 

Cap.  v.  N.  2,  labris.  Al.,  labiis.  N.  3,  virgultorum. 
Al.,  virgularum.  N.  4,  in  usibus  acruariis.  Al.,  in 
usus  aquarum.  N.  3,  scalie.  Al.,  ficale. 

Cap.vi.  N.  3,  et  siciila.  A\.,et  siiula.  Ib.,  nossiculam. 
AI.,no5  situlum;B\.y  nos  siiulam.  Ib.,  cantharus... 
Golh.  1  Tol.  add.  :  Cantliarus  vas  qua,».  Virgilius  : 

El  gravis  appondebat  canlharus  ansa. 

N.  4,  per  diminutioncm.  AL,  per derivationem.  Ib., 
vocant.  AL,  dicunt.  N.  6,  cilicises.  \\.,cilices;  al., 
cHicienses.  N.  7,  vohinl.  Al.  om.  Ib.,  in  quod.  AL, 
in  quo.  N.  8,  dimlnutivum.  AL,  diminutum.  Ib., 
abiulionem.  AL,  lavationem;  al.,  albatioriem,  Ib., 
solitura  sil.  AL,  solitum  est.  N.  9,  auod  aquas.  AL, 
quodaquis.  Ib.,  Orientales.  AL,  in  Oriente,  Ib.,  sed 
ct  camaras.  AL,  sed  et  cum  eis  aras. 

Cap.  VII.  N.  1,  olearium  eo.  AL,  olerium  dictum 
eo.  N.  4  ,  lenlicula  vasculum. . .  a  liniendo  dictum. 
Al.  f  Lenticula  modicumvas  »neum,vel  ar^enieum 
quadrangulum  in  latere  aportum ,  quoi  et  hchitum. 
Est  cnim  vas  olei,  quo  rrges,  et  sacerdotes  ungeban- 
tur,  a  liniendo  dictum.  » 

Cap.  VIII.  N.  2,  vapor  emittatur.  AL,  vaporem 
emittat.  Ib.,  patcntionbus.  Al. ,  patentibus,  N.  3, 
nmtuarint.  AL,  mutuassent;  al.,  sumpserint.  N.  4, 
senei.  AL,  wnece.  Ib.,  vocati.  AL,  vocatce.  N.  6,  ci- 
brum  quod.  AL,  cibrum dictum  quod.  Ib.,currifrum. 
AI.  currifruaum. 

Cap.  IX.  N.  4,  scrinia...  Al.  add.  :  «  Scrinia  sunt 
yasa,  in  quibusservabantur  libri,  vcl  Thcsauri.  Unde 
apud  Uomanos  illi  qui  libros  sacros  scrvant  scrinarii 
nuncupantur.  »  N.  5,  paulo.  AL,  paululum,  N.  6, 
sitarciae.  AL,  sitharthice;  al.,  sitarchicB.  Ib.,  sutae. 
AL,  consutce.l!^.  7,  sacculus.  AL,  saceus.  N.  8,  tis- 
sis  cannis  contcxitur.  AL,  fi.seus  qui  contexitur.  In 
Edilione  Grialii  erat  fissis  canis  pro  fissis  cannis.  N. 
9.  virgulis.  X\.yvirgultis.  Ib.,pro  Israel.  AL,jyopM- 
lo  Israel.  Ib.  quasi  covus ,  quasi  cavus.  AL,  quasi 
covus,  vel  cavus,  N.  10,  dictje.  AL,  dieti.  Ib.,  spor- 
ta  vci  quod. . .  ficbant.  Al.  :  «  Sportula  diminulivum 
a  sporta  :  sporia  aulem  dicta,  quia  exportct  aliquid, 
vel  quia  ex  sparto  fil.  Spartus  vero  est  frutex  virjjo- 
sus  sine  foliis  ab  aspcritate  vocatus,  similis  carici 
herbae,  et  funes  de  eo  conficiuntur.  » 

Cap.  X.  N.  1»  ab  i^ni  colendo.  AL,  a  colendo 
ignem.  Ib.,  de  Septentrione  poela  dicat.  AL,  de  Sep- 
tentrione  dicatur.  N.  2,  cicindela.  AL,  cicendela; 
al.,  candela,  N.  3,  accra  nomcn  habct,  ex  qua.  AL, 
a  certo  nomen  habeiy  ex  quo,  Ib.,  praestabo.  AL, 
vr(Fstabat.  N.  5.  funalia  sunt.  AL,  funaliadicuntur, 
Ib.,  scolia».  AL,  scolicice;  aL,  scolici.  Ib.,  hoc  est, 
intorti.  AL,  hoc  est^  mortis.  Ib.,  aut  uncos.  AL, 
abuncos;  al.,  aduncos.  Ib.,  hujusmodi.  AL,  hujwsce^ 
modi ;  al.,  cujuscemodi,  N.  6,  lambentis.  AL,  laben-' 
iis.  Ib.,  motum  ostendere.  AL,  medium  ostenderc, 
N.  7,  latcrna  inde  vocata.  AL,  latema  dicta  ;  al., 
lanterna  inde  vocata,  Ib.,  possit.  AL,  possint,  N. 
9,  ignis  dicitur.  AL,  ignis  est,  Ib.,  coeperit.  Al . , 
cojptY.Ib.,  vocatur.  AL,  vocant,  N.  10,  Pharus.  AL, 
Pharum,  Ib. ,  supradiiimus.  k\.fPr(ediximus,  Ib., 


H  insidiosos.  AL,  ^rat;^^.  Ib.,  in  portibus.  AL,  in  por- 
ticibus.  Ib.,  Pharos  dicunt.  AL,  ptmros  dictas\  al.^ 
pharos  dicitur  habuisse, 

Cap.  XI  N.  1,  dictus.  AL,  dicitur,  N.  2,  [breve 
difunt.  Vulcanius  lcgendum  ait  humi  dicunt,  Ib., 
bajonola.  AL,  bajonula;d\.fbatanula.N.3y  spingac 
sunt,  in  quibus.  AL,  spingce  sunt  lecticce,  in  quibus, 
N.  4,Ruli!iu«%.  AL,Sa/i7iU5;  al.,  Satirius;  B].,Stratil- 
lius;  ii\.^Sallustius.  Ib.,de  vita  Scipionis.  A\.,dc  vita 
sua.  N.  6,  consueverunt.  AL,  solebant.  N.  7,  a  fe- 
rendo.  AL,  a  deferendo.  Ib.,  Plautus.  AL,  Plnutus 
ait.  N.  8,  a  scandendo.  AL,  a  scandendOy  id  est^ 
ascendendo.  Ib.,  vel  scllis.  AL,  vel  scalis.  Ib.,  ob 
asccnsum.  AL,  ad  ascensum,  Ib.,  scansilia.  AI., 
scamnilia.  Ib.,  in  sedibus.  AL,  in  asdibus.  Ib.,  hae- 
rent.  AL,  sedent.^.  9,  considere.  AL,  hcerere ;  al., 
sedere.  Ib.,  qui  Graecc.  AL,  quod  Grcece,  Ib.,  di- 
ciiur.  AI. ,  dicitur.  Item  thronum  Grcece  dicitur^ nos 

Bautem  solium,  N.  10,  rex  sedet.  AL,  reges  sedent, 
Cap.  XII.  N.  3,  defcruntur.  AL,  ferantur,  ft., 
diceres.  AL,  diceret;  al.,  dicat.  Ib.,  c^ntecta.  AL, 

contexta;  al.,  composita.  N.  4,  contexta vehi- 

cula.  AL,  contextum...  vehiculum.  Ib.,  russati.  AL, 
rosati.  N.  5,  viaisternax.  AL,  vicestema.  Ib.,  compo- 
sita.  AI.,  estposita.  Ib.,  deportata.  AL,  deportatur, 

Cap.  xiii.  N.  1,  quo.  AL,  in  quo.  N.  2,  fastes 
quod.  AL,  fustes  dicti  quod,  Ib.,  m  terram.  AL,  in 
terra.  Ib.,  quos  rustici  palos  vocant.  AL,  quos  palos 
rusticios  vocant,  Ib.,  velluntur.  AI.,  eveiluntur; 
al.,  evolvuntur.  N.  3,  dicunlur.  AL,  dicantur,  Ib., 
ab  accipiendo.  AL,  a  capiendo.  Ib.,  formum.  AI., 
formam,  Ib.,  et  formosus.  Al.,  et  formosum.  N.  4, 
novacula  eo quod  innovatfaciem.  AI. :  c  Novacula  est 
in  quadam  subtilitate  tensum  latius  ferrum,  raden- 
dis  pilis  acutissimum  praeparatum,  quod  licet  barbs 
segetcm  metat  impressum  corpori,  tamen  substan- 
tiam  relinquitillaesam.  »  AI. :  «  Novacula  fermm  sub- 
tile,  satisque  acutum  ;  dicta  autem  novacula  eo  quod 
innovet  faciem.  »  Ib.,  pecten  dictus.  AL,  pectinem 
dici ;  alii,  pectines  dictu  N.5,  catenatum.  Al.,  cafeno. 
Ib.,  horologium.  AL,  Iwrologia,  Ib.,  per  lineas. 
AL,  per  lineam.  Ib.,quamcunque  diei  horam.  AL, 
quascunque  diei  horas. 

Cap.  XIV.  N.  1,  sumitque.  AL,  sumpsitque. 
Ib.,  fulgorem.  AL,  nitorem^  N.  2,  vocatum.  AL, 
vocaium  dicimus.  Ib.,  in  similitudincm.  AK,  in  si- 
militudine,  N.  4,  falx.  Al.,  /a/«t5, scilicct  in  noroi- 
nandi  casu.  Ib.,  putantur.  AL,  amputantur.  Ib., 
dictie  autem  sunt  falccs.  AL,  dicta  autem  falx,  Ib., 
quod  his.  AL,  quod  hac.  Ib.^  abscindere.  AI.,  ah- 
scidere,  N.  6,  resecans.  Al.,  secans.  Ib.,rastra  quo- 

3ue.  AL,  rastrum  quoque.  N.  7,  codicem.  AL,  ca«- 
icem.  Ib.,  in  reliquis  opcribus  habeatur.  AL,  in 
reliquis  operiatur.  Ib.,  fossorium.  AL,  fossoriam. 
N.  8,  sarculi  sunt  vel  simplices,  vel  bicomes.  AL, 
sarculum  ferrum  fossorium  est  habensduos  dentes 
D  (i  sarriendo,  id  est,  fodiendo  dictum,  Ib.,  paslinuro. 
AL,  pastinatum.  Ib.,  panguntur.  AL,  sparguntur; 
al.,  punguntur ;  d\.y  purgantur.  N.  11,  cillttDtur. 
AL,  cillentur;  al.,  celluntur.  Ib.,  moveantur.  AJ., 
moventur.  N.  12,  profluit.  AL,  profluat.  N.  13,  cx- 
nortare.  AL,  portare.  Ib.,  qualus  per  quem.  AL,  qua- 
lus  corbeSy  cotaque  praslorum^  per  quem ;  al.,  quales, 
per  quos;  al.,  qualoSjCorbesque  prxlorum,perquos; 
al.,  qualus^  corbiculce  quoque  proilorum,  per  quos. 
Cap.  XV.  N.  1.  a  tlumine.  AL,  ex  flumine,  N. 
^?  gyrgillus,  quod.  AL,  gyrgillus  dictus,  quod.  Ib., 
in  gyr.  AL,  in  gyro.  Ib.,  pertica.  AL,  parte.  N. 
5.  telonem.  AL,  tolonem,  Ib.,  Gncce.  AL,  juxta 
Grcecos,  Ib.,  dicunt.  AL,  vocant.  Ib.,  quod  imite- 
tur.  AI.,  propter  auod  imitetur,  Ib.,  levantem,  ac 
deponentem.  AL,  levantiscu:  deponentis. 

Cap.  XVI.  N.  1,  ycl  quod  haec  cqui.  Al.,  vel 
quo  equi.  Ib.,  iactentes.  AL,  lactantes.  N.  2,  lopata 
sunt.  AL,  lupati  sunt.  Pro  freni  asperrimi  melius 
Qsselfrenaasperrima.  Ib.,cbamus...  Al.add« :  «  Cha- 


849 


AD  S.  ISIDORl  ETYMOLOGIAS  SEMLERI  NOT^. 


850 


musgenus  asperi  frcni  esl,  quocsiballi  superbi  coer-  •  sellam.  AL,  qiiasi  antesella.  Ib.,  quasi  post  sellam. 
ceri  soleot,  dictus  a  curvitale ;  chamos  enim  Grseci  **  AL,    quasi  postella,     Ib.,     cingulum.    Al.,    cin* 


curvum  dicunt.  »  N.  3,  habenae  ab  habendo  diclae. 
AL,  habenas  ab  fiabendo  dictas,  Ib.,  a  retinendo 
lora.  AL,  a  retinendo  ora,  N.  4,  capislrum.  AL, 
capistria.  Ib.,  dictum.  AL,  dictam.  Ib.,  quasi  ante 


gula,  N.  7,  caloratum.  AL,  coloratum.  N.  8,  ar- 
dore  siccetur.  God.  Luc.  add. :  Explicit  liher  Etymo- 
logiarum  domni  Isidori  episcopi.  Deo  gratias,  Amen, 


SEMLEIU  mJM  AD  ETYMOLOGIAS. 


De  quibiis,  vide  Isidoriana,  cap.  52. 


Index  capitum  omnium  librorum,  quem  Golhofrc- 
dus  prsemisit,  nonest  in  A  el  B;  ejus  loco  ibi  haben- 
tur  VI  epistolse  Isidori  cl  Brauiii,  quse  ad  hisloriam 
horum  librorum  periinent.  Capita  numerantur^  sed 
non  omnino  ut  in  Gothofredi  Edilione,  nam  quod  in 
hoc  est  c.  4,  pertinet  adhuc  in  A  et  B  ad  caput  ler- 
tium,  quod  tamen  non  probcm ;  nam  c.  2  inscribitur 
de  litteris  communibus;  ergo  etiam  adfuil  inscriptio 
de  litteris  Latifiis;  et  inde  c.4  numerandum. 

Cap.  1.  N.  2,  artis  prceceptis,  id  est,  arctatis,  ubi 
alia  aliis  arclanlur.  Vide  Festum  in  Artus.  Servius  iu 
interpretatione  in  secundam  Donati  Editionem  (quse 
est  in  Editione  12  grammaticorum  Ascensii,  Parisiis 
1516,  in-f.  f.  47  b),  unde  Isidorushaec  sumpsit,  cx- 
ponit,  brevibus,  angustis;  similia  habel  Diomedes 
initio  lib.  u.  Inde  istis  tcmporibus  grammatici  artistas, 
artigraphi  dicli  sunt.  Artes  Herodiani  appellat  Pris- 
cianus,  ep.  ad  Sulianum,  sic  ars  Phemnii,  Donati, 
pro  grammaiica  l^^xco;. 

Cap.  II.  N.  1,  loquendi  peritia,  A  recte  loq.  Ila 
fere  etiam  definil  Aspcr  in  Arie. 

Cap.  III.  N.  1,  Varro  lit t er at ione m.  Xs^ier  :  Teren- 
tius  Varro  primum,  ut  adhuc  rudem  appellatam 
esse  dicity  lUteraturam;  sic  et  Diomedes,  (^ramma^i- 
ca,  litteratura;  atque  hoc  praRplacct.  N.  3,  legiterir. 
Diomedes,  lib.  ii,  quasi  legitera,  quia  legitur,  vel 


Putschii,  p.  1944.  Adde  Clementem  Alexandrinum, 
Stromat.i,  initio;  ChisulL,  ad  inscriptionemSigeam. 
De  cnumeratione  invenlarum  trifariam  litlerarum 
non  conveniunl  antiaui  scriptores.  Eusebius,  Chro- 
nicon  paschale,  xvi  (non,  ut  hic,  xvii)  primum  littc- 
ras  usurpatas  csse  tradunt :  ita  et  Irenxus,  1. 1,  c.  12. 
Aristoteles  antiquas  x  et  viii  numerat ;  inde  necesse 
est,  ut  et  varient  in  numero  additarum  a    Palamede 

B  et  Simonide.  Isidorus  certe  in  lanta  varielate  non  po- 
tuit  cumomnibus  consentire.  Ibid.,  Palamedes.  Qua- 
luor  numerat  Yictorinus,  v,  ^*,  9,  y.  Dominus  Du  Breul 
mavult  Servio  accedere,  qui,  in  L  u  ^En.,  tradit  0, 9,  x, 
Palamedis  esse;  sed  Aristoteles  in  eo  cum  Isidoro  con- 
venil  0  non  Palamedisesse,  sed  Epicarmi;  et  ipsc  Scr- 
vius  innuit,  certius  esse  lilteramy  aPalamede  esse,  de 
aliis  dubiiari.Irenseus  similiter  Isfdorum  adjuvat.Ergo 
Isidorus  has  tres  lillcras,  non  sine  prsecipua  auctori- 
tate, illi  iribuil.  ihiA.,  Simonides  miles, similiter  tres. 
in  Bdeesl  miles;  legendum  mclius  stwi/t^er.  Poctam 

.  siBpe  excitanl  veteres  grammalici,si  de  metris  eieo- 
rum  ralione  sermo  est.  Adjecit;  A,  addidit.  N.  7,  Py- 
thagoras.  Sunt  exServio,  in  vi  ^En.,  nonnullis  addi- 
tis  et  mulatis.  Formavit  hic  non  ad  primus  perlinet, 
ut  sit,  invenit,  sed  ad  exemplum  vitae  humanae;  nam 
ea  lillera  antiquior  certe  Servio  ea  sentcntia  non  est. 
Exstant  haic  eadem  in  Petri  Diaconi  libro  de  actis  ad 


quod  legentibus  iter  ostendit,  vel  a  litura,  quam  C  Conradum  imperatorem.  N.  8,  stipplicio,  A,  morte  et 


patitur,  vel  quod  legendo  iteratur.  Adde  et  Pnscia- 
num.  Varro  de  Latina  lingua  I.  i,  c.  7,  legere^  quod 
legantur  ab  oculis  litterrt.  N.  i^idem  apud  Latinos. 
B,  indeiiA  melius.  ih. ,viginti  duobus.  Ita  omnes  sancti 
Patres  numeraut ;  unde  ccrtum  est  locum  Irenaii,  1. 11. 
depravatuni  esse,  ubi  decem  Hebra-se  lilleraj  dicuntur 
quo  decipi  se  passus  est  Schukfordius.  Vide  Acta  so- 
cietatis  Latinae  lenensis,  lom.I,  p.  70.  Ib.  xxiii  ele- 
menta  tiabent.  xxiii  numerat  A,  alque  ita  gramnia- 
licis  aliis  convenit,  licet  z  eiy  Graecas  quidam  omil- 
lant,  et  xxi  numerent ;  vide  Diomodem,  1. 11,  p.  415, 
Edit.  Putschii,  Prisc,  1.  1,  alios.  In  Editione  Gotho- 
fredi  male  excusum  xxii.  N.  5,  a  lege  cospisse.  Ila^c 
verba  sunt  ex  Augustini  1.  iv  de  Civ.  Dei,  c.  39,  sed 
nescio  qui  factum  sit  ut  hic  alius  scnsus  essc  videatur, 
quasi  inventae  tum  sint  litterie,  cum  Augustinus  hanc 
sentcniiam  oppugnet,  et  tantum  his  verbis  rccitel  eani, 

_^^4_^*^  /'11        -        T^        «  ■•  •  VI  -•  *        P       * 


supplicio.  N.  9,  figuram  crucis.  Itamulti  Palrum  con- 
stanti  traditione  et  pietaie  perhibenl.  Vidc  Montfauco- 
nii  Palaeographiam,  et  alios.  Kxstat  in  Henrici  Bentze- 
lii  Syntagmate  dissertalionum,  t.  I,  p.  110.  Edit.  cel. 
Kappii,  schediasm^  philologicum  de  thau,  sfve  notula 
piorum  fronuli,  Ezech.  ix,  4.  Nititur  vero  haec  anti- 
quorum  senlentia  ineo,  quodverba  signathau  inieU 
lexerunt  de  littera,  cum  tamen  possit  nude  esse  signa 
signumj  ut  occurrunt  multa  nominain  sacro  Cod. ,  quiii 
lilierarum  simul  sunl  in  aIphabeto,et  rerum.  Ib.,  et  fi- 
nis.  Ms.,  ipse  et  finis.  Statim  alpha,  nonanude.  Ib. 
Concurrentibus  in  se.  A,  inter  se.  InteUigenda  ha?c 
sunt  de  ratione  scribendi,  cuma  etu>  initio  scribendi 
libri  vel  folii  ponitur,  et  in  medio  extenduntur  linea; 
variaarte.  N.  11,  exceptis,  quas.  Unum  Ms.,  excep- 
tis  aliquibus,  quce  numeros  figura  demonstrant  ut  i 
pro  unOf  c  pro  centum,,,  et  x  pro  decem  littera^quw 


acstatimrefellat.Pulemhicsignuraallegationisfuisse,  Q  et  in  figuracrucem,  eic.  Abit  ergo  lectio  paulumab 


etc,  aut  simile  quid,  quod  ad  omnemistam  Augusti- 
ni  orationem  se  referat;  apparet  enim  ex  sequenlibu^, 
Isidorum  litteras  ante  Moysen'inventas  credidisse  cum 
mullisaliis.  Ib.,  Isis...  tradidit.  Augustinus,  Civ.  Dei 
L  xviii,  c.  37  :  Antequam  jEgyptiis  Isu...  litteras 
traderet.  Isis  vero  Inachi  tiha  fuisse  proJitur ;  hinc 
ha?c  sunt.  De  litteris  iEgyptiorum  variis  videndus  Dio- 
dorus  Siculus,  I.  iii ;  Porphyrius,  de  Vita  Pythagorffi; 
adde  Hisloriam  universalem,  a  doctissimis  in  Anglia 
viris  scriptam,  versionis  Germaniae  Halenfis.  Ib.,  5a- 
cerdotales,  M-x  Ruffinusin  Historia  ecrlesiastica : /a?^ 
vero  Canopi  quis  enumerat  superstitiosa  flagitia?  uhi 
prcetextu  sacerdotalium  litterarum  magicoe  artis 

eene publica  schola.\h.j  Phoenices  invenerunt.  Piin, 
ist  natur.  1.  v,  c.  12  :lpsa  gens  Phcenicumingloria 
magna  litterarum  inventionis.  Alhenaeus,  1.  1,  elc. 
N.  6,  capita  describuntur,  A  eiB jScribuntur,  alque 
id  meiius.  Describere  est  multascnbere ,  sed  capiium 
tilulos  paucarum  litterarum  aut  vocum.  Ib.,  Cad' 
mus  a   Phcenice.   Ita  ct   narrat  Victorinus,   Edit. 


ea  qute  est  in  notisad  Isidorum  per  Joannem  Grialium 

collectis,  ubi  doclissimus  Editor  nodum  in  scirpoqua> 

rit ;  nam  ipsc  Isidorus  negat  Latinos  ad  Htteras  com- 

putare,  exceptis  quibusdam,  quse  non  computantur, 

sed  5i^n/^can^common8trant.  Ad  litteras  computare 

non  esl  simplices  litieras  numerare,  sedconnuraerare. 

Ergospeciemsimilitudinis  Isidorus  esseobservai.non 

rationemeamdemIiiteriscomputandi,sedcomputaturi; 

id  Graecis  lilteris  faciebanl;  nec  impeditquod  de  x,  et 

decrucc  n^pctil,  nam  unum  alterum  non  tollere  videba- 

tur.C/ii vero Gracum cum  figura crucis  convenisse,an- 

tiquissimi  quidam  slatuerunt ;  unde  et  docii  quidam  viri 

in  ratione  ungendi  reges  Judaeis  usitata  chi  formatum 

esse,  auctoribus  Rabbinis  quibusdam,  creduni,  et  ima- 

ginemcrucis  Chrisli  in  eoquierunt.  Alii  mulii  gram- 

matici,  ut  Breviloquus,  Catholicon,  Salomon  Cousian- 

liensis  cum  Isidoro  conveniunt,  et  dicunlxiu  figura 

crucis  Christi  scribi;  alqui  aliimde  non  habenl,  et  fue- 

rit  adeo  in  vetustioribus  Codicibus,  qui  variae  brevi- 

latis  causa  truncati  esse  videntur.  Exemplum  ejusrci 


851 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  SEMLERI  NOT^. 


852 


exslal  in  Salomonc  Constanlicnsi,  voce  Litterce,  ubi  f^  vii  in  secandam  Donali  Editionem  interpretatlone,  sed 
Isidorum  exscribit,  nonnullis  muialis,  quorsum  lecto-      abest  ibi  quasi  iiotamen^  quae  tamen  in  Cledonii  Arte 


rem  ablego. 

Cap.  IV.  N.  1,  Carmentis.  Servius  habere  videtur 
cx  Hygino,  qui  scribit :  Evandrus  profugus  ex  Arca^ 
dia.in  Italiajn  transtulit  (litteras), quas  materejus 
Carmenta  in  Latinoi  comjnutavit.UQ  Evandro,  ct 
Carmenta  etiam  Livius,  1. 1,  c.  7.  N.  2,  aut  commu- 
nes.aut  liberales.  In nolis  Joannis  Grialii  haecexpo- 
iiuntur.  Conslanliensis  me  ferc  in  errorem  duxeral, 
qui  legit /i/^^rf^  librales.  Similiierloquitur  Augusli- 
nus  de  Givil.  Dei,  L  xviii,  c.  52  :  An  ipsenon  est  hc» 
clesiam  persecutus,  qui  Christianos  Uberales  litte' 
ras  docere  ac  discere  vetuit  .^  Adde  Catholicon,  ei  n. 
41.  Csetera,  qua;  sequunlurconveniuni  pleraque  cum 
vetustis  grammaticis,  ei  oxscribuntur  a  Salomone 
eliam.  N.  12,  Sallustius.  Salonion  Constanliensis,  et 
A,  B.  Salvius  ;  in  Pelri  Diaconi  libro  de  noiis  lilte- 
ranim  ad  Conradum  iirperatorem,  in  corpore Gotho- 


apud  Putschium,  p.  1851,  ex  Dooato  excitantur  caoi 
caeteris.  In  Edil.  Gothofredi  male  deest  res.  N.  2,  Co- 
gnomentum  autem  vulgo.  A  el  B  addunt  dictum.  Ib., 
superadditur y  ulerque,  superadjiciatur,  N.  3,  ap^ 
pellativa  nomina.  Vide  Priscianum,  lib.  ii,  p.  579, 
Pulschii,  ct  Aspr um,  p.  1728.  N.  3,  et  in  multorum, 
Addunl  et  in  similiter  corporalia  dicta  sunt.  N.  6 , 
specialia.  Addunt.suw/.idcsl,  dicta.  N.  9,  wrwMun- 
tur,  A,  minuunt  sensum.  N.  11,  Calisto.  Addit  B 
Calypso,  et  hoc  verius  videtur,  illud  varians  lectio 
fucrit;  utilur  eodem  exemplo  Diomedes  iib.  i.  N.  13, 
apud  latinos  vero.  A  \eg\inos pro  Latinos.  N.  1 4,  plu- 
rinomia,  A,  B  plurinomia,  falso  .  N.  17,  ad  aliquid 
aliter.  A,  qualiter ;  ita  el  Diomedes,  L  i,  p.  309, 
Putschii;  legerim  crgo  :  Talia  autem,  scilicet,  sunt, 
non  illa.  N.  20,  patronymica.  Vide  Diomedem,  p. 
310  :  A  majoribuSyUt  Bellides ;  matribus,  ut  Latous 


fredi,  p.  1498,  cxstat.  Sauliusmagister.  Pro  in  sono  B  Apollo,  et  p/ura.  N.  21,  vhetica  possessiva.  Emcn- 

male  Consiantiensis  legit  in  se.  Saulium,  vcl  Salus-  danda  est  leclio,  quam  miror  toties  impressam  esse 

tiu7n  pulem  ignobilem  fere  grammaiicum  saeculi  v  pro  astica  (jam  emendata  fuerat  a  Grialio).  Illud  A ; 

vel  VI  fuisse,  qui  inter  littcras  hanc  connumerarit,  tan-  B  vero,  male,  eretica.  N.  22,  supposita.  Melius  A,  B, 

quam  Lalinam  et  utilcm.  \h.,Kartay  Kalendis.  Prior  £uperpo«Ya,-ilactSalomoa  Constantiensis;  ilaetDo- 

\ox  abest  io  A  el  B.  In  Salomone  exstat  Karthago^  nalus,  de  Tropis,  p.  1776,  Putschii.  Ib.,  adjice.  X^ 

sed  abestetiam  in  Petri  libeilo.  De  u>>u  litterje  fe  varia  B,  adjicis;  Conslantiensis  autem,  adjectis  eisdem^ 

etincertalradunt  veleresgrammatici,quosexcitareni-  aique  hoc  fcre  praepiacet.  N.  27,  comparatio  dicta. 

hil  atiinet.  N.  13,  quia  per  c  cuncta  veieres  scrip-  Semeltanlum  comparatiOy  A,  B,  alqae  id  reclius.  N. 

serunt.  Absunt  rx  A.  Videiurcl  hic  varie  interpola-  28,  ccetera  nomina  non  sunt  genera.  A,  B  melius, 

tum  fuisse.  N.  14,  usque  ad  Augusti  tempus,  elc.  lo  ccetera  non  sunt  eised  hoec  pro  lioc.  lh.,commune... 

Salomone  interpolatur  post  haec  :  Et  digne  hoc  tem-  nomen  unum  communicat.  A.  B,  legunt  nominum ; 

'oore  Christi  nomen  innotuity  ctc.  Quae  supra  atluli,  tamen  illud  servat  Conslantiensis.  N.  29,  sensus  ta- 

iuculento  excmplo,  varie  et  hos  iibros  mutatos  fuisse,  men  peritia.  A,  B,  tantum;  ita  et  Conslantiensisle- 

et  ineptiora  a  peregrinis  csse  manibus.  In  Salomone  git,  undehoc  praeferri^m,  Ib.,  etcommuni.A,  B,  com- 

etiam  ordo  c.  3  et  4  turbatus  est.  N.  15,  a  grcecis.  muni,  et  omni.N.  32, /m;us  magistri.  Aaddit  Jona. 

Addil  A  autem.  Ib.,  hilarissat.  Aadditpro  hilarizat  Ista  de  casu  sunl  ex  Diomede.  N.  33,  diptota,  ut  Ju- 

scribebant.  N.  16,  tria  accidunt.  Adde  Diomedem,  piter.  Ex  Diomcde,  L  1,  p.  288. 
]. II. \b. , potestas quas.  A,qua...qua;eiidme\iu^.lh.,  f^      Cap.  viii.  N.  1,  sic.  A,  B,  sicque^  pro  varietas^ 
nascentibus.MB^eCottSi^niienslsnescieniibus.^S.  17,  **  male  in  Golhofredi  e\eusum  varietates.^S. 2,  finila. 


poslquam  eas.  Lcgo  eos^  ut  ad  oris  sonisse  referat; 
eas  sane  ignoro  quorsum  pertineat,  lameu  nemo  ani- 
madverlit.  N.  18,  et  apicem.  X,  apicum,  scilicet,  fi- 
guram,  quod  malim.  Apicis  melius  veriverbium  dat 
Isidorus  I.  xix,  c.  30,  ab  apiendo  ;  tamen  islud  lu- 
duntinnumeri  lexicographi.  Scaurus  :  Apices  ibivoni 
debent,  ubi  eisdem  litteris  alia  atque  alia  res  aesi- 
gnatur  ;  ila  debebat,  sed  opitices  sine  certa  ratione 
in  marmoribus  cumularc  solent.  Opponitur  legunt  B 
et  Gothofredu8,el  pro  in  Salomon  haoeta,  eiappona- 
lur  legit  A.  Adde  Breviloquura  :  Apices,  litterasy  quas 
xn  frontispiciis  murorum  vel  ecclesiarum  scribun- 
tur,  et  in  principiis  librorum  et  titulis  legum  ;  aho 
sensu.  Ib.,  est  enim  lineajacens.Ex  Salomone  su- 
bolet  interpolalum  hic  esse...  ducta  figura  autemt 
qua  tota  littera  scribitur.  Similiter  A  legit ;  ergo 
aiscrimen  inter  litteram,  seu  tiguram,et  apicem  hic  in- 

•  • . 1-»-        _  _  *•  ,  1.  !•••  • 


A,  B,  aut  finita.  Ib.,  de  absenlibus  dicitur.  A,  B, 
dicuntur,  melius.  N.  4,  coarctantur.  A,  artentur, 

B,  artantur,  simplex  certe  praeplacet. 

Cap.  IX.  N.  \,verbumdictum.  Melias  deducerea 
Grseco  Ipeco,  dicOy  addito  duplicidigammaseolico.  N. 
2,  instansy  prceteritum.  A,  B.invertunt,  prccteritum 
instantes....  fecit^  facit.  N.  3,  meditattva  dicta.  B 
addit  sunt^  A  est.  Ib.,  legere  meditor .  A,  legerevolo; 
ita  et  Cledonii  Ars.  Ib.,  inchoantis  indicio.  Ita  A,  B. 
Indicio  in  quibusdam  Excusis,  quod  non  placet.  Dio- 
medes,  vim  incipiendi.  Ib.,  formce.  Aliis  grammaticis 
dicunlur  species.  qualitates.  N.  4,  modi,  quemad" 
modum.  A  quod  ad  modum;  nemo  vetustorum  ista 
explicat,  el  videnlur  non  recte  se  habere;  an  quod 
agendi  modussit  in  suis  si^nificaiionibus?  compcn- 
dio  scribendi  facile  errari  potuit.Ib.,  imperanai,  A. 
imperantis.  N.  5,  legebo.  Olim  tamen  non  infreqaentcr 


dicatur.jEt  supra  pro  dixerunt  malim  distinxerunt ;  ^  ex  tertia  in  secnndam  conjugationem  translata  essc 


-&tque  aliiervix  fluit  oratio. 

Cap.  V.  N.  1,  Fundamentum  liberalium  artium. 
A,  litterarum.  Salomon  Constantiensis,  grammati- 
cus...  doctor  liberalium  litterarum.\h.yhasc autem. 
In  A  et  B  abest  autem.  Ib.,  loquendi,  A  addit  dic" 
tandigue.  N.  4,  divisiones  grammaticas.  Fatcor,  non 
invem,  numerum  omnino  xxx  a  quoquam  grammaii- 
corum  vetustioram  prodi ;  tamcn  si  supputenlur  ista 
qu»  sequuntur,  inde  ille  coii.  Vox  articulata.  Pris- 
cianus,  seu  auctor  de  accentibus,  in  editione  Ascen- 
sii,  fol.  122  :  Elementum  pars  minima,partium  vo- 
cis  ariiculatce.  Ib.  Vitia.  Intellige  decem  vitia  quae 
enumcrat  Donatus,  Edit.  Ascensii,  f.  46,  Xh.^metra. 
Priscianus  auctor  de  duodecim  carminibus,  f.  111 : 
Meira  generalia  novem  sunt.lh.,  fabulas.  Priscianus 
de  praeexerclt.  Rhetor.,  ex  Hermogene  iranslatis. 

Cap.  VI.  N.  1,  principalia  referuntur.  B,  rever- 
tuntur.  N.  2.  Conjunctio  vero  et.  Absunt  vero etinA. 

Cap.  vii.N.  1  ,womendiV*/tt/w,dpsumplasunt  exSer- 


verba  constat.  Vide  Nonium,  c.  10  :  dicebo,  vivebo, 
vel  fidebo  ut  excudilur.  N.  7,  communia.  Vide  No- 
nium,  c.  7,  de  contrariisgeneribusverborum. 

Cap.  X.  N.  1,  accidat.  A,  B,  accedat,  recte.  Ib., 
inde  dictum.  —  Z)tc/um  abest  cx  A,  B.  Addit  Salo- 
mon  :  Quod  verbo  quasi  marito  suo  adhceret. 

Cap.  XI.  N.  1,  quasi  participium.  A,  B,partica- 
pium,  et  ita  legendum ;  aliter  quasi  sine  sensa  est. 
Adde  Diomedem,  edit.  Ascensii,  f.  41,  et  Serviam, 
p.  1794,  Putschii. 

Cap.  xu.  N.  2,  forum  ipsum,  Ita  male  conjangi-* 
tur  in  Gothofredo  et  aliis,  sed  B  disjungit  ad  forum, 
ipsum  et  sensum;  sic  Servius,  p.  1796.  Ego,  et  hi 
eamus :  in  hac  elocutione  et  verba  conjuncta  suot,  et 

sensus.  Ib.,  non  dicimus regi.  Desuntin  A  etB, 

aut  absunt  poiius.  N.  3,  ubivisprceponuntur,  etsub- 
jung.  A  tantum  ubivis  ponuntur.  N.  4,  causa  est. 
Absant  ex  A,  B. 

Cap.  XIV.  N.  1,  est  vocata.  In  \  est  cxsulat.  Ib , 


853 


AD.  S.  ISIDORI  ETYMOLOGIAS  ZACCARLE  ANNOTATIONES. 


854 


exsultante  eia,  A  legit  vah-  Cerle  eia  ab  Alcuino 
et  Probo  hortandidicilur  esse.  Diomedes  vah  volup- 
lalisdicit;  arbitror  evax  legendumcsse,  non  eia, 

Cap.  XVI.  N.  2,auia  varias  vocum  moras.  A  et  B 
per  varias,  Simpla  legendum,  uon  simplicia^  ut  in 
Gothofredo.  N.  3,  ei  vero  apudmajores,  Ut,  utei^  si-- 
beiy  el  similia.  Vide  xii  tabularum  lcgcs  et  anliqua 
marmora.  Ib.ysingulas  formas.  —  Singulares,  A. 

Cap. xvii.N.  \,temporibus consistunt. —  hisistunt, 
A,  B.  N.  2,  pyrrichius.  Vide  Scaligeri  hbros  de  Re 
poetica  ;  de  saltatione  hac,  scu  certaminc  antiquita- 
tum  interpretes,  de  ludo  puerili  videtur  ex  Servio  in 
V.  iEn. :  Trojaque  nunc  pueri^  elc,  Ib.  sive  abigne. 
Itafere  Scaliger  putat;  haec  vero  absunt  ex  B.  Ib., 
spondceus.  Ita  niale  scribere  nondum  desiuunt  pro 
spondeuSy  Graece  a7:ov^r,o;,  inde  et  Salomon  spon- 
dius  scribil.  Ib.,  sacrificantium.  Tangit  veram  ori- 


II  ginem  vocis  aTusv^stv.  Ib.,  spondiales,  Vsus  esiTnr- 
nebus  hac  auctoritale  ad  illustrandum  Ciceronem,  ii 
de  OrUore,  c.  46,  ubi  pro  spondalia  ille  legi  vult 
spondialia.  Sed  mihi  non  fil  verisimile  spondiales  un- 
quam  Latinis  auditos  esse.  Marius  Victorinus,  pag. 
1284,  Putschii,  liab^t  :  Unde  et  spondulce  appellan- 
tur.  qui  hujusmodi  tibias  (longas)  inflare  assuevc" 
runt.  Non  erit  qui  dubiiet,  addita  lillera  una,  legen- 
dum  esse  spondaules^  nt  Onoraules.  Simihter  in  Dio- 
mede,  p.  472,  Pntschii.  legimus  inter  corrupta  et 
hiulca  quaedara  :  Et  cequisudi  sono  tibicem  sponda» 
lium  canere  juberetf  ut  duabus  longis  melodiis, 
quasi  duplicibus  et  jugibus  votis  prospera  deorum 
voluntas  firmaretur;  malim  spondaulam..  Hinc  hic 
malim  spondaules.  In  Diomeae  possis  eliam  legere 
spondaulium...juberetur.h3i  in  Cicei-one  spondaulia. 


FR.  ANT.  ZACCARIiE  AMOTATIONES. 


Ad  cap,  IV,  V  et  VI  libri  VIII  Etymologiarum. 

Cap.  IV.  N.  4,  libros  Moysi.  Cod.  Luc,  quam  lec-  d  Cod.  Num.  21,  creationis,  Recte,  ubi  Ven.  et  Bign. 
tionem  videtur  Honorius  Augustodunensis  suis  in      Edil.  et  Codd.  Luc,  Pist.,  et  Malateslius,  creatoris: 
Codicibus  invenisse.  N.B^^Vetus  Cdiiio  Rhabani;  item 
Venela  Isidori  Editio  an.  1483,  elParisi^^nsis  Bigna^i, 
quibns  accedil  Luc.  Cod.,  Efneidicunt.  N.  6,  Mas- 


bothasi.  Perperam  Marbonei  in  Ven.  et  Paris.  nuper 
citatis  Editionibus,  nec  rectius  Mar^owei  in  vet.Kdit. 
Rhab.  et  Luc  Cod.  N.  7,  GenUtce.  Ita  vet.  Edil. 
Rhab.,  et  Mss.  Cod.  Antonii  Vionis  Herovallii,  aliaque 
Mss.  regiae  Parisiensisbibliothecai  ex«^mplaapud  Co- 
lelerinm,  tom.  I  Monum.  Eccl.  Gr.,  col.  761.  GeniS' 
tcei  Parisiensis  Editio  Isidori,  cui  etiam  Matritensis 
consenlit.  N.  8,  Meristce.  Cod.  Rom.  a  Grialio  indi- 
calus,Luc.  et  Coteieriani,  ad  quos  acccdit  vet.  Edit. 
Rhab.,  ubi  Meristad  habent  Bigna^ana  et  Mairiiensis 
Isidori  Ediliones.  Ibid.  Totum  hoc  comma  a  Rhaba- 
no  omillitur,  {x^po?  enim,  elc  Ih.^separatio.  Cod.  Luc, 


hujus  lamen  margini  antiqua  manu  genuina  leclio, 
quam  ex  Matrhensi  Editione  reddidimus,  ascripta 
est.  N.  25,  Una  Bignaei  Editio  :  abominantur  carnes. 
N.  27,  provincia  Phrygia.  Ila  praeler  Matrilensem 
Ediiionem  Codex  Luc,  Pistor. ,  Herovallianus,  et 
Regii  ires  a  Colele^-io  indicati,  t.  i  Mon.  Eccl.  Gr. 
p.  773,  ubi  provincice  Cataphrygice,  Ven..etBign, 
Ediiio;  Malateslius  autem  Coii.,provinciaia  Frigia. 
unde  et  hoc  facile  ad  germanam  leciionem  traduci 
possit.  Ib.,  Priscillay  Cod.  Luc;  alii,  Prisca.  Ib., 
Deiy  et  Spiritus  sancti,  Cod.  Pistor. ;  sancti  Spi" 
ritus  Ven.  Edilio.  N.  '^iyrecipiunt,  Addit  hic  Big- 
naeana  Editio  :  Anotniani  id  est  Latine  sine  lege 
dicuntur,  quod  Honorius  quoque  Augustodunensis 
suis    in  Codicibus  legit.  N.   33,  Heraclita^s^  |Ven. 


pro  pars.  N.  9,   Custodiant,  Edil.  Ven.  an.    1483.  u  et  Bign.  Edit.,  Codd.   Luc,  Pisior.,  et  Malateslius, 

y^  ^T  M  W  «         Y^*  *  m    '  I*  I  t  §  T*  1*1  ^W^m 


Cap.  v.  N.  i.suorum  auctorum.  Luc  et  Pislor. 
Codd.  N.  2,  voluisset .  Addit  Luc  Cod.  Hicintem' 
pore  Neranis  fuity  et  in  anno  23postcrucem  Christi 
mortuus  est;  forte  scribendum  luerat  33.  Certe  Si- 
mon  an.  65  interiil.  N.  3,  mago.  —  Mapno  perperam 
in  Bignaei  Edilione.  Omiliitur  idnominisinCod.  Pas- 
tor.  N.  ijvocati.  Cod.Pist.,  pro  appellati.  Ib.,  sunt 
qui.  Cod.  Luc  Ib.y  abnegat.  Cod.  Luc  etPistor.  N. 
5,  sancto  Stephano.  Cod.  Malateslius.  Ib.,  a  Petro 
Diaconus.  Cod.  Luc  Ib.,  habes  bonum.  Cod.  Pisior. 
Ib.,  quod  odisti.  Codices  Luc  et  Pistor.  N.  6,  qui  ani~ 
mam.  Cod.Luc  Ib.,ef/?o7iMW.CodPistor.Ib.,  Deum 
creasse.  Cod.  Malatestius,  qui  aliam  propterea  omnino 
senientiam  Basilidianorum  dogmati  iribuil.  Ib.,  fin- 
gunt  dogmatibus.  Cod.  Luc  N.  8.  ExGratiano,  Mil- 


qui  etiam,  pro  hierarcha,  Heraclio  exhibent.  N.  34, 
Una  Bignaei  EdiiiOy  cathedrampontificalem,  quemad- 
modum  paulo  post,  apostatas  recipere,  N.  36,  Chris' 
tum  enim.  Haec  usque  compellati  sunt  omittunlur 
in  Cod.  Pisioriensi.  In  Malateslio  autem  desunt  eh.pro 
paupertate  intelligentias  compellati  sunt.  N.  40,  e 
ca>lis,  Cod.  Pisibr.  Ib.,  mundum.  Ila  Vcn,  et  Matril. 
Edilio  cum  Cod.  Luc  et  Pislor.;  Bignaeus,  mundum 
facium  fuisse.  N.  53,  ContopitaSj  in  Corbeiensi  Co- 
dice  Maurini  Iegerunt,ut  monent  ad  Augustini  epis- 
tolam  53.  Campitas,  non  Cotopitas^  Fabricius,  in  Phi- 
laslr.,  aliique  malunt.  Vide  eliam  quae  ad  Hieronymi 
indiculum  diximus.  N.  61,  celebrandum.  Cod.  Ma- 
laiest.;  alii,  observandum.  N.  64,  a  Nestorio.ln  lo- 
cum  sancti  Sisinni  suffeclo  an.  428,  quemadmodum 


leranii  Ediiio  Matrit.  At  MilUastce,  ut  in  Bignatana,  n  staiuit  Cuperus,  in  Historia  Chronologica  Patriarch. 


scripisse  Isidorum  cum  Cotolerio  tom.  i  Mon.  Eccl. 
Gr.,  col.765,  nullus  dubito.  Nam  et  Milliastas  habet 
Rhabanus,  lib.  ii  de Instit.  cleric,  et  Codices  plures  er- 
rorem  exhibenl,  qui  nonnisi  Milliastce  exscriplo  no- 
mine  emendari  possit.  Sic  Milliasti,  Cod.  Herovallia- 
nus  abeodem  Cotelerio  indicatus;  Militiasti,  Pistor. ; 
Miltciastce^  Luc,  Malatest.  et  Ven.  Edilio  an,  1483. 
N.  10,  virtutem  cognitionis.  Pislor.  Cod.  N.  12.  Ego 
assentiri  viris  doctissimis  (Chaconi  et  Grialio)  haud 

SosRum.  Nam  non  solum  quos  ego  consului,  Codices 
falatest.,  Luc,  Pisior.,  aliique,  sed  ii  etiam  quos 
sub  oculos  habuere  Khabanus  et  Honorius  Augusto- 
dunensis,  non  aliter  hunc  locnm  exhibent.  Itaque  de 
loci  inlegriiaie  non  est  cur  dubitemus.  Apellis  potius 
mentem  haud  recte  assecuium  Isidorum  dicamus.  N. 
13,  archonton  legjebat  Chacon.  Nil  immutandum,  re- 
pugnantibus  Codicibus  Rhabani,  Honorii  et  nostris. 
N.  14,  qui.  Pist,  Cod.,  alii  guod,  Ibid.,  imitantur. 
Col.  Piitvr.,  otLuc.N.  15,  Lijani  dic.irxtur  in  Liic. 


Pohtanorum,  quem  vidc  Auctorescumanliquos,  lum 
recenliores,  quid  de  Nestorio  ejusque  haeresi  disse- 
ruerunt,  recenset  Fabricius,  Biblioth.  Gr.  t.  IX,  p. 
236  seqq.  Adde  Doncini  nosiri  Gallicam  historiam 
Nestorianismi  1698;  Joannis  Sartorii  dissertationes 
duas  dc  Nestorio  hKresiarcha ;  Pauli  Ernesli  Ja- 
blonski  exercitationem  historicotheologicam  de  Nes- 
torianismo,  et  illa  inprimis  Nestorianorum  phrasi, 
qua  humanam  Chrisli  naturam  templum  Divinitatis 
vocare  solebant;  et  Josephi  Sim.  Assemani  disserta- 
tionem  de  Syris  Nestorianis,  t.  III  Biblioth.  Orient., 
p.  2.  Num.  65,  ab  Eutyche.  De  quo  confer.  Liberati 
Diaconi  Breviarium,  auctoresque  alios,  a  Fabricio 
indicaios  t.  VHI  Bibl.  Gr.,  p.  350.  Num.  66.  Cur 
huc  capitula  Chalcedocensia  appellet,  cum  sint  in 
quinta  synodo  tractaia,  cur  item  eorumdem  capilu- 
lurum  divum  Isidorum  aut  debeat,  aut  non  debeat 
defcnsor  videri,  vide  annot.  Segobricen.  antistiiis 
ad  c.  4  I.  de  Viris  Illu-tribus.  N.  67,  ordinati  epiS'- 


855 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOGUS  AREV.OI  NOTJ:. 


856 


copi.  Vide  Solleriain  in  patriarch.  Alcxandr.  Hist.,  a 
D.  340  seqq.  Ib.,  bicunt  naturam^  Cod.  Pistor.  Ib.,  ** 
Contendunt.  Hapc  tanieo  haercsis  prideai  sub  Timo- 
Iheo  III  AlexaDdriae  episcopo  eruperat,  Severo  mo- 
nacho,  cui  Timoiheus  ipse  favebat,  corruptibile,  in- 
corruptibile  Chrisli  cor[)US  doccnte  Juliano  Ilalicar- 
nasseo.  Vide  L.berati  Breviarium  c.  19;  SoIIerium,  1. 
c,  n.  337;  el  Pelavium,  de  Incarnat.,  I.  i,  c.  16,  n. 
30  sej.  N.  68,  De  Agooitis  adi  Petaviam. 

Cap.  VI.  N.  8,  Pisianactian.  Ita  veteres  libri  Pi- 
iianaction  impressi ;  et  quidem  ulroque  modo  cons- 
tai  eam  porticum  appt*llatam.  Yide  Laertium  in 
Zenone,  ct  Piularchum  in  Cimone.  Num.  10,  con- 
tinentia',quam  csse  negant.  Haec  addidi  io  indiculo 
Hieronvmi,  el  Cotelerio,  t.   I  Mod.  EccI.   Gr,,  col. 


719,  nam  et  ipsa  orationis  sa^ies  ea  posialat;  nam 
qoemadmodum  id  in  Sloicis  omnino  ridicalain,  qood 
affectarent  gloriam  aetemam,  com  se  faterentur  noa 
esse  aetemos,  ita  in  iliis  boc  erat  sammopere  absar- 
dum,qaod  amarese  virtutemeoutineDtiae  prae  se  fer- 
rent,  cum  eam  esse  negarent.  N.  15,  Nod  desantqui 
Epicaram  omnino  tam  infamicrinuDaiione  absolvant. 
Guaseus  Tir  doctus  aliique.  N.  17,  Gymnasium.  Id. 
infr.,  I.  xviii,  c.  17.  N.  19,  ut  Pythagnrojs.  Ciccro. 
1.  dc  Natura  deorum.  Ib.,  ut  Maro.  lu  Matrit.  Editio, 
et  Bigoaeana,  quibus  coasectiunt  Cod.  duo  Malatestii 
et  Luc. ;  Veneta  tamen  Editio  an.  1483  aliique  libri 
Varro  babenl.  N.  23.  Haecfusediligenterque  tractata 
babesa  Massuetio,diss.  1  in  Irenaei  libros.  V^ide  eiiam 
abbatisLonguerue  deorigine  baeresum  dlsputationero. 


AREVALI    NOTiE 

AD  S.  ISIDORI  HISPALENSIS  ETYMOLOGIAS. 


PRJEF.  Nonnulii  Mss.  el  Editi  praemitlunt  epistolas  d 
Isidori  ad  BrauUonem,  et  Braulionis  ad  isidorum, 
quibus  Etymologiarum  mentio  fit.  Easnonsimul  cam 
aliis  Isidori  cpislolis  edcmus.  De  Elymologiis,  earum 
Editiooibus,  ct  mss.  exemplaribus,  fuse  actum  fuit 
in  Isidorianis,  c.  49,  ei  seq.  Pnffatio  ad  Braulionem, 
in  quibusdam  Codicibus  ad  Sisebutum  directa  dici- 
tur,  in  nonouliis  vel  ad  Braulioncm,  vel  ad  Sisebutum, 
aut  ad  utrumque.  Intcr  additamenta,  sivc  appendices 
ad  Elymologias,  primum  locum  dabimus  quibusdam 
versibus  bcxametris  in  laudcm  Deipara?,  qui  in  Co- 
dice  Regio  vaiicano  1953  inter  eas  epistolas  ct  indi- 
cem  capitum  libri  primi  inseruotur.  Semleri  annota- 
tioncs  in  prima  capita  libri  primi  post  Etymologiarum 
appcndiccs  proferentur,  qui  multa  emcndat  quae  jam 
Grialius  occupaverat,  quia  etsi  hujus  notas  laudat, 
tamen  eas,  ut  ego  puto,  apud  Breulium  legerat,  non 
in  Editione  regia  Matritensi. 

LIBER  PRIMDS.  n 

Cap.i.N.1  Disciplina  a  disc.  Alii  putant  discipli-  ^ 
nam  syncopen  esse  discipulince,  a  discipulo;  et  exs- 
tat  quidem  vox  discipulina  in  antiquis  nummis. 

N.  2.  Quod  artis  prcecept.  Etymon  artis  pluribus 
explicat  Becmanus,  de  Origin.  lat.  ling.,  p.  886, 
verbo  Pulcher.  Isidorus  ha^c  ipsa  repctit  c.  4,  num. 
2,  et  ante  ipsum  Gassiodorus  in  prafat.  de  gramma- 
lica  :  Ars  vero  dicta^  quod  novis  (forte  nos)  regulis 
arctet  atque  constringat.  Alii  dicunt  a  grcBcis  Iwc 
tractum  csse  vocabulum  iizh  t^;  ipsTTjs,  id  est,  a 
virtute  doctrince  y  quam  diserti  uniuscujusquc  bona) 
rei  scientiam  vocant. 

Cap.  111.  N.  1.  Calculatores.  Adde  Pignorium,  de 
Servis,  pag.  164,  qui  ex  Augustino,  1.  i  Confess., 
c.  13,  profert  haec  verba  :  lllas  primas,  ubi  legere^ 
etscriberey  et  numerare  discitur.  Semlerus  mallet, 
litteraturam  pro  littcrationem ;  sed  litterationem 
babct  non  solum  Augustinus,  scd  eliam  Marlianus  Ca-  q 
pella,  I.  III,  paulo  post  initium  :  Hincque  mihi  Ro-  " 
mulus  litteraturce  nomeii  ascripsit,  quamvis  infan- 
tem  me  litterationem  voluent  nuncupare.  Vide 
etiam  nolas  ad  Glossarium  Isidorianum,  verb.  Magis- 
ter  ludi,  calculo.  Grialius  edidit  introducunty  melius 
quam  alii  Excusi  introducuntur ;  sermo  enim  est  de 
lilteris,  quae  verba  per  oculos  introducunt. 

N.  4.  Apud  illosalph.  Grialius,  idemapudLatinos 
A.  Rcposui  cum  aliis  inde.  Legi  etiam  posset  id  est; 
nam  idem  ct  id  est  in  Mss.  saipe  confusa  sunt. 

N.  5.  UebroBorum  lit.  Versus  de  invenioribus  litte- 
rarum,  quos  Crinitus  refert,  exstant  inter  carmina 
sancti  Eugenii  Tolctani,  part.  i,  carm.  21,  et  in  trac- 
tatu  1  de  grammatica  sancti  Juliani  Toieiani.  Vide 
eliam  Anthologiam  latinam  Burmanni  elt.  IV,  Pisau- 
cens.  Edii.  Poetar.  Latin.«  ubi  diverso  ordine  versus 
collocantar,  sed  ita  ut  caetera  consentiant.  De  inven- 


toribas  litteranim  multi  agunt,  quornm  oonnallosre- 
censet  Fabricius  in  Bibliogr.  Antiq.,  c.  21,  N.  U.obi 
versus,  quos  dixi,  Eugenii  Toletani  Ennodio  Ticinensi 
aitribuit ;  sed  eos  ego  inter  Ennodii  carmina  non  repe- 
rio. 

N.  6.  Phamiceo  colore.  Rubro.  Ovidius,!.  iTrisi., 
eleg.  1,  V.  7  : 

Nec  litulus  minio,  nec  cedro  cbarta  uotetnr. 
Vide  Bocbartum,  Gcogr.  Sacr.  Cbao.,  i,  20. 

N.  7.  Reposui  diduxit  pro  deduxit  apad  Grialium 
et  alios.NonnuIlidicunt  u  non  a  Pyihagora,  sed  aPa- 
lamede  inventum.  Plura  de  his  videri  possant  in  not 
Munckeri  ad  Hyginum,  f.  277. 
•  N.  S.Similcs  locutiones  per  inBnitivum  passim  o^ 
currunt  apudisidorum,praesertim  io  Mss.  :  Quingue 
autem  esse,  etc,  quia,  ut  ego  puto,  per  litterarum 
compendia  aucloris  nomen,  qui  id  tradidit,  ascnpsit, 
quod  a  librariis  postmodum  neglectum,  vel  noaiatel- 
lecium  fuit. 

N.  9.  T  figuram  demonstrans  dotninic(Bcrucis.\er' 
ba  Ezechielis  in  Vulgata  sunl :  Et  dixit  Dominus  ad 
eum  :  Transi per  mediam  civitatem  in  medio  Jeru- 
salem; etsigna tausuperfrontes virorum  gementiufn 
et  dolentium.  De  signi6catione  litterse  tau  plura  con- 
gessi  in  Prudenlianis,  c.  20.  Addere  poteris  alia  ei 
Editione  PP.  Aposlolic.  Cotelerii,  cum  nol.,  u  I,  p.  29, 
Antuerpia»,  1698.  Scribendumesi  tau,  noa  thau,  ut 
in  Ediiione  Grialii,  et  in  nonnullis  bibliis. 

N.  11.  Sed  solaverba  componunt.  ApudGrialium 
desinit  capui,  verba  componunt;  sed  non  puto  omni- 
no  omittenda  esse  ea  qua^  in  vetustissimis  Mss.  etiam 
noslris  reperiunlur.  Confer.  not.  Semb  ri.  De  lillera 
ar,  notandus  Ausonii  versus,  idyll.  12,  de  litteris : 
In  Latio  numenis  denarius  Argolicam  x. 

Cap.  IV.  N.  8.  Eadem  et  digamm.  Non  est  omit- 
tcoda  Yulcanii  annotalio  ad  hunc  locum  :  Cur  v  «ii- 
gamma  vocetur,  ex  pronuntiatione  Germanica  con- 
stat.qui  (Forie,  quo!)  v  ut  /*,  pronuntiat,  quoWdu- 
plici  gammn  constat.  Atque  ninc  etiam  intelligitar, 
cur  in  multis  Mss.  prseserlim  Gothicis  saepe  i;  pro  /" 
reperiatur,  ut  veritas  pro  feritas,  elc. 

N.  14.X  littera.  Deantiquitatelitteraexconferendas 
qaoque  Matihaeus  jEgyptius  in  explicatione  senatus- 
consulti  dc  Bacchanalibus  ad  verbum  Exdeicendum. 
Verba  Et  digne,  etc,  de  quibus  Grialius,  exstant 
etiam  in  duobus  mss.  Codicibus  Toletanis  optinue 
nota;,  quorum  varise  lectiones  ad  me  traQsmissa;  sunt, 
ut  in  Isidorianis,  c.  107,  n.  32  et  seqq.,  monui. 

N.  15.  Tobias  Gutborlcthus,  de  Saliis,  c.  26,  ex 
Velio  Longo,  refert  %  inveniri  in  carniiQe  Saliari.  Id 
si  verum  est,  addit,  falsus  est  Isidorus.  Sed  adver- 
tendum,  isidorum  loqui  de  comnAini  usu  scrib^di, 
cui  contraria  paucorum  exempla  non  refragaQtur. 

Cap.  VII.  N.  27.  Secunda  pars  nom.  In  nonnullis 


857 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOT^. 


858 


Mss.  litulus  est,  Secunda  pars  nominis  comparatio, 

N.  33.  Diptoia,  ut  Juppiter.  Grialius  inficiatur 
Juppiter  vanetales  duas  haDere.  At  Isidorus  auctori- 
late  Prisciani  se  luetur,  qui  lib.  6,  p.  695,Edit.  Putsch., 
ait  Juppiter  habere  genilivum  proprium  Jupitteris, 
vel  Juppitris ;  nam  Jovis  esl  ab  antiquo  nominalivo 
Jovis.  Hodie  hic  tantum  genitivus  Jovis  in  usu  est. 

Cap.  IX.  N.  1.  QuaBdam  de  perfecla  forma  legun- 
lur  in  Impressis,  ut  ait  Grialius  {Vid.  GriaL  ibi, 
not,) ;  sed  inf.  n.  3,  post  verba  quid  agamus,  ul  ex 
yariis  tectionibus  animadvertes. 

Gap.  X.  N.  i.  Accedat.  Grialius  cum  aliis  im- 
pressis  edidit  accidat ;  et  in  Mss.  quidem  saepe  i  pro 
e^  ut  conlra  e  pro  i  reperitur.  Hoc  loco  malo  cum 
Semlero  accedat;  nam  verbo  adverbium  verius  acce- 
dit  quam  accidit. 

Gap.  xiu.  N.  i.  Loquelares,  Loquelares  eliam 
has  prsepositiones  vocai  Julianus  Tolelanus  in  opere 
quod  nunc  editur  de  Grammatica,  ubi  muita  ex  Isi- 
doro  sumit,  sed  et  illustrat. 

Cap.  XIV.  N.  \,  Ab  exsultante  vah,  De  inlerjec- 
tione  vah  confer  Semleri  notas.  Conjici  potest  Isi- 
dorum  scripsisse  ab  insultante^  vah,  ex  Hieronymo, 
epist.  20,  ad  Damas.  :  In  lingua  Latina  habemus 
interjectiones  quasdam,  ut  in  insultando  dicamus 
vAH,  et  in  admirando  PAPiE,  et  in  dolendo  hbi.  Sed 
lectioni  Yulgatae  favet  locus  Augusiini  aGrialiopro- 
latus,  et  exempla  quaedam,  quae  afferri  solent  ex 
Terentio.  Adde  Augustinum,  tract.  5i  iu  Joanncm, 
quem  locum  fortasse  Grialius  innuere  voluit ;  n:im 
verba  eadem  videntur. 

Cap.  XVII.  N.  2.  Pyrrichius,  Meursius,  dc  Saliat. 
veier.,  advertit  Servium  ludum  pyrrhicham  cum 
ludo  troja  confudisse,  quod  ex  Capella  et  ex  hoc 
Isidori  loco  colligit.  Multi  putant  pyrricham  dictam 
a  Pyrrhicho  Cretensc,  qui  primus  docuit  Crctenses 
saltare  sub  armis  ad  pyrrichii  pedis  sonum. 

N.  i3.  Ad  celeuma  canentium.  Communior  scri- 
bendi  ratio  est  proceleusmaticus,  ut  celetuma ;  sed 
ct  celeuma  in  optimis  veteribus  libris  reperitur,  et 
Julianus  Toletanus  in  operedegrammaticaproc^/eu- 
maticus  quoque  dixil. 

N.  26. /7wu/(E...  Achates.  Correxi  Editionem  Gria- 
lii  depravatam  commutatis  lilteris,  insulcees^  Achat 
pro  insulas,  Achates. 

N.  30.  Metra  pedib,  accidunt.  In  Cod.  vetcri  Re- 
giovat.  2i2  est  opusculum  Isidoro  tributum  hacins- 
criptione  :  Incipiunt  inventicula  de  pedibus  nobis 
necessaria,  quod  app.  2  ad  Etymologias  proferam. 
Fortasse  enim  editum  hoc  opusculum  ab  Isidoro  fuit, 
antequam  Elyniologias  conticeret,  ex  cjuo  postea 
c.  i7  libri  hujus  i  Etymologiarum  digessit. 

Cap.  xviii.  N.  6.  Accentus  autem  reperti  sunt. 
De  accentu  fuse  agit  Ricciolius,  in  Prosodiae  partc 
octava,  quae  esl  De  accentu  in  pronuntiando  et 
scribendOj  ubi  plures  alios  allegal. 

Ibid.  Grialius  ediiit  et  nonvroducta  meta;  et  ita 
fere  Mss. ;  quibusdam  placet  Yulcanii  leclio,  et  non 
producta  mb,  hoc  est,  prima  syllaba  in  meta.  Non- 
nulli  producte  pro  producta. 

Cap.  XIX.  N.  6.  Versui.  In  antiquissimo  Tolet. 
Cod.  est  verui  pro  versui  hic,  et  n.  seq.  Utrobique 
figura  alio  modo  exprimitur,  ut  simul  cum  nolis 
Scntenliarum  ad  c.  2i,  in  tabula,  repraesenlabitur. 

Cap.  XX.  N.  i.  Vetui  fuit  interpungendi  con- 
suetudo,  sed  non  communis,  neque  ab  omnibus  ob- 
servata.  Cassiodorus,  I.  i  Inst.  div.  lect.  :  Sed 
ut  his  omnibus  addere  videaris  omatum,  posituras^ 
quas  Grasci  Hou^  vocant,  id  est^  puncta  brevissima 
pariter  et  rotunda,  et  planissima  singulis  quibus^ 
aue  pone  capitibus,  prfrter  translationem  sancti 
nieronumif  quas  colis  et  commatibus  ornata  consis- 
tit.  Vide  eiiam  Diomedem,  I.  ii,  p.  432,  Pulsch.,  et 
quse  annotavi  ex  Sergio,  in  Prol.  ad  Sedulium,  n.  i7i. 
Sequiori  aevo  plures  distinguendi,  et  interpungendi 
notas  recensebat  Peregrinus  quidam  librarius  a  me 


H  relatus  in  Isidorianis,  c.  i08>  n.  26. 

N.  2.  Prima  positura.  Cassiodorus,  loc.  cit.,  alio 
modo  explicat  :  Prima  est  media;  secunda  subdis- 
tinctio;  tertia  plena.  Sed  Isidorus  Diomedi  consen- 
tit;  quod  vidctur  approbare  Lipsius  in  epislola  ad 
Hubertum  Audeiantium,  de  distinctione  et  interpunc- 
tione,  centur.  3,  misc.  ep.  39,  ubi  observat  nos  va- 
riasse  isto  %vo.  Erudiic  de  hoc  argumento  disseritur 
in  Actis  Academiae  Barcinon.,  t.  I,  c.  2,  p.  436  et 
seq.  In  Chronici  Gottwicensis  t.  I,  prodr.  I.  i,  c.  i, 
p.  20  et  seqq.,  plura  congeruniur  de  anliquissimo 
mterpunctionum  usu,  ubl  explicatio  Isidori  caeteris 
aliorum  facile  praeferlur,  praesertim  allegato  Cassio- 
dori  testimonio. 

Cap.  XXI.  N.  i.  In  Chronici  Goltwicensis  cil.,  1. 1, 
p.  24  et  seqq.,  profpruntur  hoc  et  seqq.  capita  de 
notis  ex  Codice  Gotiwicensi  sseculi  xii ;  sed  non  cx- 
primitur  an  sit  Codex  Etymologiarum.  Pauca  vero 

A  discrepant. 

N.  2.  Asteriscus,  Augustinus,  ep.  iO,  ad  Hiero- 
nym.  :  Asteriscis  notasti  quas  in  Ilebrceo  sunt,  et  in 
Grasco  desunt;  obeliscis  autem  quas  in  Grasco  inve- 
niuntur,  et  in  Hebraso  non  sunt.  Ex  quo  patet  scri- 
ptores  veteres  sententiarum  notis  pro  libitu  aliquando 
usos,  non  ad  certam  constantemque  regulam.  De 
forma  nolarum  minime  solliciti  esse  debemus,  sive 
earum  quae  in  cit.  Gottwicensi  Chronico  excuduntur, 
sive  aliarum  quae  ab  aliis  ex  antiquis  membranis  os- 
tentaniur,  siquidem  in  Mss.  el  Editis  magna  est  dis- 
crepantia.  Hoc  curandum,  ut  definitioni  ab  Isidoro 
tradilse  forma  consenliat :  alise  varietates,  quae,  ser- 
vata  ilia  definitione,  aut  descriptione,  intercedere 
solent,  librariis  ascribendae,  ut  apud  nos  easdem  lit- 
teras  Latinas,  aut  Graecas  alius  alio  modo  form. 
Conf.  tabulam  sercam  a  nobis  additam.  (Ilanc  tabu- 
lam  habes  ad  calcem  hujus  tomi.  Edit.) 

p      N.  22.  XpioaitAov  Ven.  Thomasius,  in  praef.  ad  Psal- 

C  terium,  t.  II,  Ed.  Vezzosii,  p.  23,  dcscribit  quinque 
notas  quibus  in  Psallerio  usus  est,  et  inter  eas  chris' 
mon,  ut  vocat,  x,  quae  ex  voluntate  scriptoris  ad 
aliquid  ponilur.  Notum  est,  per  hanc  notam  Christi 
nomen  exprimi,  quod  idcirco  monogrammon  dici- 
tur.  Grialius  aliud  etymon  sequitur.  Videndus  etiam 
Forlunius  Licetus,  de  Lucern.,  I.  vi,  c.  47.  Apud 
Ciampinum,  l.  H  veler.  monuraent.,  p.  i72,  tab.  i9, 
qusedam  antiqua  monumenta  notam  cxhibent,  quae 
aliis  chresimon,  aliis  ccraunium  videiur. 

N.  23.  Phiet  rho.  Grialius  edidit  <^  et  p;  sed  me- 
lius  cst  expressum  nomcn  harum  litterarum  phi  et 
rho,  ut  conjecit  Vulcauius,  hsecsubjecta  annot^tione  : 
Emendo  phi  et  ruo.  Piota  enim  ex  his  duabus  litteris 
composita  videtur,  Cumque  Isidorus  ipse  hanc  no- 
tam  dicat  solere  po7ii  ob  sollicitudinem,  eauidem 
crediderim  per  hanc  notam  significari  ^povriTeov,  hoc 
est,  obscurum  esse  locumy  xdeoque  diligentius  de 

Qeo  cogitandum  esse.  Librarii  conjunxeruni  phietrho, 
ex  quo  processit  iu  Mss.,  et  Ediiis  phietro.  In  Psal- 
tcrio  Gothico,  quod  Toleti  adhuc  asscrvalur,  ha^c  ipsa 
nota  apparei,  sed  aliquantulum  diversa  forma,  ut 
observatur  in  perquam  erudita  prajfatione  ad  uovam 
Edit.  Breviarii  Isidoriani,  sive  Mozarabici,  p.  20. 

Cap.  xxii.  N.  i.  Vulgares  notas  Ennius  primus, 
De  notis  vulgaribus  multi  multa  scripserunt  :  quae- 
dam  ego  proferam,  quae  ad  Isidorum  illustrandum, 
defcndendumvc  moxime  pertinent.  Lipsius,  in  epis- 
tola  ad  Leouardum  Lessium,  de  notis,  et  notariis 
veterum,  I.  i,  epist.  27,  advertit  primum  has  notas 
ab  Isidoro  vulgares  dici,  ut  a  juridicis  et  militaribus 
distinguanlur.  Deinde  putat  Isidorum  non  scripsisso 
Ennius  primus^  sed  Persannius  primus;  nam  de 
Ennio  nihil  hujusmodi  Ici^itur.  Sed  fortasse  de  pos- 
teriori  Ennio  uon  cogitavit,  de  quo  Grialius.  Nomeu 
autem  Persannii  Lipsius  ex  veteribus  Editiouibus 
sumpsit  :  sic  enim  iegit :  Commentus  est  notas,  sed 
tantum  prcepositionum,  Post  eum  Tertius  Persan- 


S59 


AD.  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


860 


nius^  Philargyrus  et  Aquila,  elc,  et  corrigit :  Post  /^     Cap.  xxiv.  N.  1.  /n  breviculis.  In  not.  ad  Pono- 
eum  Persannius,  etc,  abesl  enim  a  Mss.  vox  Ter-      ceni,  t.  ii,  1.  viii,  c  9,  conjicitur  hoc  loco  repoaen- 


tius,  Pro  astantes  idem  Lipsius  suspicalur  legen- 
dum  audientes;  nam  in  quodam  Ms.  invenerat  ad- 
dentes;  non  lamcn  damnat  astantes.  Imo  hoc  solum 
cgo  verum  pulo;  videtur  enim  fTOprium  fuisse  no- 
lariorum,  ut  colligi  poiesl  ex  hymno  Prudenlii  in 
honorem  sancli  CHSsiani,  quem  pueri,  qui  siylis  fo- 
diebant,  iia  alloquebantur,  Perist.  hymn.  9,  v.  71  : 

Reddinms  ecce  tibi  tam  millia  multa  notarum, 
Quam  slando,  flendo,  te  docente,  excepimut}. 

Nisi  dicamus  pneros,  quia  sub  magistri  disriplina 
erdnt,  stanles  cxcipere  solitos  notas.  Samuel  Petiius 
obs^^rvat.  1.  n,  c.  i,  ila  distingnendum  censet  :  Com- 
mentatus  est  notas.  Sed  prcepositionum  tantum  post 
eum  tertius  Persannius,  Philargyru.$y  et  Aquila,  eic. 
Scilicct   Tiro  nolas    charactcrum  invcait  disiinctas 


dum  in  matriculis  pro  in  hreviculix.  Scaliger  feraU 
sonans  V  ab  Ausonio,  idyll.  12,  vocari  ait,  quia  ab 
eo  incipit  verbum  ululare ;  sic  ille  interpretatur. 
Exploralum  quidem  esl  in  veieribus  quae  exstant 
monumeniis  V  poni  pro  vivit»  Exempla  prjeier  alios 
cong^ssil  V.  c.  Marinius  in  Aclis  Arvalium,  p.  610  et 
seqq.  Quid  ergo  ?  eriine  reponendum  ia  Isidoro  V 
pro  T?  Rppugnaut  mss.  exemplaria.  Et  Rulgersius 
quiJem,  Var.  lecl,  I.  v,  c.  17,  defendit  T  pro  super- 
siile  a  Graeco  verbo  Tr^p^to.  Rulgersio  adhaeret  Bar- 
thius,  I.  XLiv  Advers.,  c.  6,  qui  neque  in  liogaa 
Latina  rationes  deesse  ait,  ut  pro  liltera  hac  crucis 
benedicla.'  indice  pugnemus,  ut  quod  littera  illa, 
quam  ducem  recti  Ennodius,  epigr.  17,  vocat,  ho- 
mincm  erecium,  et  brachiis  bene  utentem,  adeoque 
sanum  et  vigentem  denolat.  Rutgersii  ejusdem  eon- 


a  vulgaribus  Enuii  pcr  liiteras.  Tironem  exceperunt      jeciura  Nic.   Autouio,  in  pibhoth.  yci.  Hisp.,  I.  v, 
Pliilargyrus  et  AquiU.  Persannius  tertius  posl  Tiro-  D  n.   97,  non  placuit;  qui   conlra  Lipsium,  de  recta 


nem  notas  pra^positionum  tantum  adjecii.  Notas,  quas 
Tironi  Grulherus  ascripsit,  supposiliiias  esse  cen- 
sebat  Peveratus,  qui  veras  Tironis  notas  penes  se 
essc  assorebal,  ui  dixi  in  comment.  ad  Prudent. 
hvm.  9  Perist.  v.  23.  Forlasse  Isidorus  ita  intellexit, 
ut  Ennius  primus  (Junior,  scilicet)  1,100  notas  di- 
versarum  vocum  iuvcneril;  primus  quoque  Tiro  notas 
prsepositionum  tanlum,  de  quibus  Ennius  tacuerat, 
commentus  fueril.  Post  Tironem  Vipeanius,  seu  Per- 
sannius,  ut  alii  Editi,  aut  Samnius,  vel  Saninius,  ut 
nonnuniMss.,Philargius,sivePhiIargyrus,(l  Aquila, 
alius  alias  addiderunl.  Nequc  male  esset  alii  alias 
addiderunt,  Grialius  unum,  eumdemquc  hominem 
lacere  videtur  Vipsanium  Philargium ;  sed  melius 
distinguemus  :  Vipsanius,  Philarj^ius.  Caelerum  cum 
vclercs  ipsi  multum  intcr  se  varienl  de  invenloribus 
noiarum,  opinor  Isidorum  cx  alicnjus  sentenlia  pri- 


Pronuniialione  linguaeLal.,  c.  14,  V  pro  T  subsii- 
tuere  volenicm,  amplectitur  potius  Thomae  Reioesii 
observationem,  qui  lib.  i  Var.  lect.,  c.  7,  X  pro  T 
iu  Isidoro  legcndum  contendil ;  nam  T  littera  inilia- 
lis  esl  vocis  uYE^a;,  sanitatis,  incolumitaiiSy  guod 
Galerii  insigni  teslimonio  confirmat.  Addi  potest  ex 
eodem  Isidoro  sup.  c.  3,  n.  7,  X  ad  exemplum  viia 
humanie  fuisse  formalum ,  cl  num.  8  :  Quinque 
autem  esse  apud  Grmcos  mysticas  litteras  :  prima 
T,  qua^  humanam  vitam  significaty  de  qua  nwic 
diximus.  Secunda  6,  quo'.  morte?n  significat.  Ak 
facile  quidem  fuii  T,  demissis  corniculis,  inter  ex- 
scriplorum  manus  in  T  transire.  Vcllem  tamen  in 
antiquis  breviculis  militum  aliquod  hujusmodi  exem- 
plum  apparcrct.  Fortasse  hic  usus  coepii,  postquam 
imperium  Romanum  ad  Graecos  imperatores  devenit. 
Grialius  el  alii  Editi  ita  interpungunt  :    Uabet  per 


mum  Ennium  auctorem  fecisse,  deinde  ex  alterius  g  medium  telum.  Id  est,  mortis  signum.  Malo,  telum, 
opinione  Tironem.  Facile  autem  fuil  ul  librarii  no-      id  est,  mortis  signum. 


mina  scriptorum  ad  marginem  indicata  pr<etermilte- 
rent,  ul  jam  in  Isidorianis  animadvcrli.  Alia  de  noiis 
videri  possunt  in  Actis  Academiae  Barcinon.,  I.  I,  p. 
427,  t.  I,  prodr.  I.  i,  ad  Chronic.  Gottwic,  et  apud 
Fabricium,  in  Bibl.,  c.  16.  n.  15,  ei  in  Bibl.  vet. 
Lal.,  c  9  1.  II,  n.  8,  et  I.  iv,  c  6,  qui  diversas  ve- 
terum  noiarum  Editiones,  explicationesque,  necnon 
auciores,  qui  de  eis  agunt,  recenset.  Bibliolheca  Va- 
ticana  OLtoboniana,  n.  2971,  servat  opus  ms.  prap- 
sianiissinium,  ct  quantivis  prelii,  scilicet  Joannis 
Baplislaj  Guazzeroni  interprelationem  in  veteres  nolas 
Romanorum,  etc  Notarum  loca  sunl  6,400,  explica- 
tiones  10,720.  In  veteribus  membranis  Vaticanis 
nonnulla  occurrunt  etiam  Isidori  nostri  opuscula  no- 
tis  antiquis  Romanorum  exarata. 
N.  2.  Deinde  Seneca.  Lipsius,  in  epist.  cit.  adLes- 

sium,  pulal  Senecam  Patrem  ab  Isidoro  intelli^i,  qui  ...  ,        

Opus  noinrum  effeceril  in  quinque  millia.  Verisimi-  Qcio  in^Bibliogr.  Anliq.,  c.   21,  n.    11.   Ciceronem 
iem  hanc  sui^picionem  vocat  Fabricius,  iu  not.  ad      quoque  nolis  lilierarum  usum  fuisse,  colligit  Emmao. 


ut  apud  eumdem  Gria/ium 
supra  cap.  3,  n.  8.  Alioquin  theta  quoqae  mortis 
bignum  dicitur,  ut  a  Martiali,  1.  vii,  epigr.  36  : 

Nosti  morliferum  quxstoris,  Castrice,  signom. 
Est  opera}  pretium  discere  theta  novom. 

In  versu  Persii  erat  cst,  pro  quo  rcstitui  es.  Mootfau- 
conius,  I.  4,  c  2,  Palreogr.  Grsec  advertit  antiquos 
scripsisse  6  cum  lineola  in  medio,  recentemque  esse 
morem  aliter  scribendi,  scilicel  0.  Videndus  Bolta- 
rius  in  inscriptione  scpulcrali,  quam  illustrat  tom.  I 
Romae  subterr.,  p.  74,  in  qua  6  exaratum  conspidtur. 

N.  2.  Cum  autem  impuritiam.  Vide  suo  loco 
varias  lectiones  de  imperitia  ^impuritia,  aul  peritia. 

Cap.  XXV.  N.  1.  Notas  etiam  litterarum.  Artis 
occulte  scribendi,  sive  sieganographiae,  artisque  oc- 
cultas  scripturas  solvendi  ct  legendi  pra»ter  Triihe- 
mium  plurcs  prfficepta  tradiderunt,  recensiii  a  Fabri- 


c  9  1.  II,  n.  8,  Bibl.  vel.  Lat.,  quamvis  Bernardus 
a  Mallinkrot,  c  24,  de  natura  ct  usu  Iiiterarum, 
philosophum  Scnecam  innui  malil.  Pignorius,  dc 
Servis,  p.  110,  ncutrum  admittere  veile  videtur; 
nam  ex  verbis  Seneca?  de  notis  cp.  40  :  VilissimO' 
rum  mancipiorum  ista  commenta  sunt,  coUigit 
falsa  Isidorum  narrare.  Sed  cur  non  potuerit  Seneca 
commentum,  quod  fuit  vilissimorum  raancipiorum, 
dignum  existimare,  quod  ipse,  vel  quivis  alius  inge- 
nuus  homo  ampUficaret?  lu  texlu  Editionis  Grialii 
et  in  nolis  legilur  :  Contractu  omnium ;  Varro  qui 
tedem  contractupro  contractione,contracturaus\ir' 
pavii  I.  i  R.  R.,  cap.  penult.  Scd  melius  cum  aliis 
videtup  contracto^  scilicet  collecio,  digeslo,  ct  auclo 
numero,  ctc,  ui  in  exemplo  a  Grialio  producto  ex 
Suetonio,  el  apud  eumdem  Suetonium,  in  Augusto, 
c  31 :  Duo  millia  tibrorum  contracta  undique  crC' 
mavit. 


Frider.  Gregorius,  in  dissertai.  de  scribendi  genpre 
per  signa,  proecipue  apud  veteres  Latinos,  quae  legi- 
tur  vol.  II  Acior.  societ.  Latin.  lenensis. 

N.  2.  Pro  z  autem  I  red.  ad  dupl.  aa.  Verba  Cib- 
saris  fortasse  incipiunt  a  cumt  atque  ita  legendum 
crii,  incidant,  non  incidunt^  ut  Grialius  habet.  Verba 
Pro  z  auiemy  elc,  Grialius  censot  ita  legenda  :  Pn} 
X  autem,  cic  At  Suetonius,  in  Augusto,  eodemmodo 
loquitur  cap.  88.  Pro  z  autem  duplex  aa.Neque  Isido- 
rus  tradit,  c  3  et  4,  Augusli  tempore  extremam  litte- 
ram  fuisseo;,  sed  y  Qiz  usque  ad  Au^usti  tempas  apud 
Romanos  scriptas  non  fuisse,  quod  ipsam  de  littera  jt 
docuit.  Diverso  modo  Caesarem  litteras  commutasse, 
cumad  alios  scribebat,  ex  Suetonio,  inJulio  CaBsare, 
c  56,  oslenditur ;  quartam  enim  elementorum  lilte- 
ram,  id  est,  dpvoa,  ct  perinde  reliquas  commutabat. 
A.  Gellius,  1.  XVII,  c.  9,  Noct.  Attic.«  laudat  Probi 
granimatici  con  mcntarium  satis  cuiiosc  factum  de 


861 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREYALI  NOT^. 


862 


occulla  litterarum  significatione  epistolarum  C.  Gae-  ||  deceplum  eum  non  ita  facile  suspicari  debemus.  El 


saris  scriptarum. 

Cap.  XXVI.  N.  1.  Gladiorum  tnotu.  De  nolis  digi- 
lorum,  et  computo,  sive  loquela  per  gestum  digito- 
rum,  scrmonem  instilui  in  Isidorianis,  c.  86,  n.  15. 
Griaiius  in  lexlu  cdidit  gladiorum  motu ;  scd  in 
uotis  videtur  voluisse  gladiorum  fiutu,  quod  recens 
Editor  Matrilcnsis  amplexus  esl.  Imo  etiam  ipse 
Grialius  ioter  Editionem  procurandam;  etsi  enim  in 
nieo  exemplari  textus  exhibet  motu,  in  alio  lamen 
exempiari  quantumvis  ejusdem  Editionis,  rcperi 
nutu,  Ila  quandoque  inier  se  ejusJem  Editionis 
cxemplaria  varianl.  Non  video  causam  cur  contra 
plcrosque  veleres  Codices  mutem  motu  ia  nutu. 

N.  2.  Ennius  de  quad,  impud,  Cum  ex  Festo  con- 
stct  Naevii  hos  esse  versus,  tuto  reposui  Ncevius  pro 
£nnm5,quamvis  Grialius,  aliique  Ediii  et  Mss.  con- 
^tanter  legant  Ennius,  Facile  enim  fuit  ut  primi  libra- 


in  ipsis  quidem  inscriptionibus  quas  Marioius,  pag. 
37,  indical,  lineola  ad  duplicandam  seqnentem  con- 
sonantem  imposita  sicilico  non  valde  dissimilis  est , 
ut  in  YETIOpro  Veitio,  Potius  credam  sicilicumdu- 
p'ici  modo  formatum  fuisse  vel  per  modum  aposiro- 
phes,  ut  in  MvSA,  etc,  vel  per  modum  accentus 
gravis,ut  in  YETlO.Sed  cum  Yictorinus  dicat :  Supra 
litteramj  quam  geminari  oportehat,  sicilicum  impo- 
nehant^  el  Isidorus  :  Sicilicum  superponehant,  .non 
duplicabant  litteras,  sed  supra  sicilicosapponehant, 
uou  recie  edidii  Grialius  se/'a,  sefa,  as'eres  :  sed 
scribendum  SEl'A,  SEr'A,  As'EKES,  alque  iia  in- 
telligiiur  quod  ait  Feslus  :  Sicilicum  dictumy  quod 
semunciam  secei»  Secat  enim  lilteram,  quam  dupli- 
candam  iodical.  In  lapidibus  antiquis  siepe  deest  una 
e  duabus  consonantibus  duplicandis.  In  app.  3  ad 
Eiymologias  tria  alia  opuscula  de  orthographia  exhi- 


rii  pro  Ncevii  nomine,  fortasse  per  litierarum  com-  p  bebo,  quorum  primum  Elymologiis  in  Codice  Alba- 
pendium  indicalo,  Ennium  subrogarenl.  Ila  etiam  ■^  nio  insertum  est,  allerum  "^lsidori  nomine  inscriptum 
aoiatimj  quod  in  Grialii  aliorumque  Ediiione  crat, 


mutavi  in  datatim;  nam  favei  princeps  mihi  cdiiio 
sinc  anui  nota,  et  nonnulli  Mss.  Plautus  similiier, 
CurcuL  II,  3, 18  :  Quipila  ludunt  datatim.hoc  est, 
invicem  dando.  Qui  piladatatim  ludcbant,  vocabautur 
pilicrepi^  de  quibus  Seneca,  ep.  56,  et  Lipsius,  in 
uot.  De  lusu  pilae  pulchri  sunl  Blanilii  versus,  1.  5, 
v.  165  seqq.  Yersus  in  Mss.  Codicibus  mendose  ple- 
rumque  descripti  sunt,  ut  ex  var.  lection.  constabit. 
Vestigium  etiam  superest  verbi  quod  Feslus  conser- 
vavit  adnic^a^,  neque  debuit  certe  ab  Isidoro  omitli. 
In  YulgaU  apud  Saiomonem  legilur.  Annuit  oculisy 
non  oculo, 

Cap.  xxvii.  N.  5.  Exsultat.  Isidorus,  ut  io  Isido- 
rianis  ct  in  his  nolis  jam  monui,  ac  ssepe  monebo, 
uomina  auctorum  ex  quibus  verba  aui  sentenlias  su- 
inebat  margini  per  compendia  liiterarum  mihi  videtur 


in  veieri  Codice  Regio-vaticano  6018  invenitur,  ter- 
tium  ex  Cod.  Eiymolog.  Yat.  Arch.  1  proteram. 

Cap.  XXVIII.  N.  1.  Reprehenditur  a  Grialio  Isido- 
rus  {Vid.  GriaLy  ibi,  not.)  vel  certe  hoc  cjus  c.  Ec- 
cur  auiem  ?  Apud  Quintilianum,  inquit,  similium 
comparalio  esi  analogige  pars,  apud  Isidorum  ipsum 
gcniis.  At  nihil  prohibet,  partem  aliquam  analogiae 
peculiari  nomine  vocari  comparationem,  ut  revera 
una  ex  octo  analo^iae  panibus  ab  Isidoro  vocatur, 
scilicet  comparalio  positivorum,  el  nihilominus  ana- 
logiam  in  genero  dici  similium  comparalionem,  sive 
proportionem.  Melins,  ait  Grialius,  Sergius  similium 
rationem  dixii.  Sed  quid  Ciceroni  opponel,  quem 
secuius  nosler  Isidorus  esi?  /rf,  inquit,  de  Univers., 
c.  4,  extr.,  optime  assequitur,  quas  Gra^ce  dvaXoYta, 
Latine  (audcndum  est  enim,.quoniam  kcec  primum 
a  nobis  novantur)^  comparatio,  proporiiove  dicipo- 


appiuxisse ;  quaj   a   librariis  per  negligentiam  aut  (J  ^^^^*  Yox  comparationis  videtur  nova  fuiss-*  Ciccro- 


ignorantiam  praelermissa  deinde  sunt  {Vid,  Grial.y 
ibi,  no^).  Uinc  mirum  videri  nondebet,  si  interdum 
duae  contrariae  sententisc,  ut  hoc  loco,  proferuutur. 

N.  26.  Vce  interjectio.  Neque  verba,  neque  sen- 
lcnlia,  quam  Griahus  A.  Gellio  impulat  ( Vid.  Grial., 
ibi,  not.)  apud  eum  reperiuutur.  L.  v,  et  c.  12  cit., 
ne  nominavit  quidem  vocem  vetus,  in  qua  certe  ve 
brevis  est,  non  tamen  in  vecors.  Sententia  ergo 
Gellii,  loc.  cit.,  et  c.  5  1.  xvi,  est  ve  particulam 
duplicem  signilicatum,  eumdemque  diversum  habere; 
nam  et  aufcjendiK  rei  valet,  et  mmuendae  ;  augendae, 
ut  in  vehemensy  et  in  vetus^  quod  ab  astatis  magnitu- 
dine  dicium  pulat ;  minuendae,  ut  in  vcecors, 

N.  27^  Ita  et  Xrisma,  Christi  nomen  in  Mss.  scribi 
solet  Xpi5  cx  Graico  idiomate,  ex  quo  monogramma 
x-  Alii  etiam  scribcbant  Xps,  quia  p  Latinum  simile 


nis  tempore,  sallem  in  sensu  analogiae  ;  idcirco  ait, 
audendum  est^  elc,  ueque  usitatum  ratioyiis  voca- 
bulum  adhibere  voluit. 

N.  2.  Dissentiunt  casu.  Hoc  loco  Isidorum  a  Gria- 
lio  reprehendi  non  puto-(  Vide  Grial,  not.) :  certe  re- 
prehendi  non  debei.  Ut  enim  desit  similitudo,  satis 
est,  quod  lepus,  et  lupus  dissoniianl  casu. 

N.  4.  Pistrinum.pistrilla.  Observandum  pistrilla 
esse  potius  a  pistrina,  pistrvm^  quam  a  pistrinum, 

Cap.  XXIX.  N.  4.  Ut  Silva.  Si  elymologiam  Grje- 
cam  sequi  velimus,  potius  sylva  quam  silva  scribere 
debebimus ;  et  uonnulii  quidem  sylva  scribunt,  sed 
repugnant  plerique  auctores  orthographiae. 

Cap.  XXX.  N.  1.  Hanc  philosophi  aaverbum.  Scri- 
bendum  per  duo  verba  ad  verbum,  ut  apud  Graecos, 
Grialius  voluisse  videtur  adverbum,  vel  adverbum, 
Descriptio  glossae  ab  Isidoro  adhibita  seusu  magis 


est  r  Graeco.  Cum  autem  litterae  omnes  exarabantur,      proprio  accipienda  esl,  quamvis  alioquin  latiori  sensu 
retenlo  ;r,ila  elferebatur  :  Xrtstus;  qu«  scribendi  ra-  Q  amplior  quffidam  inlerDretatio  alossa  dici  possit.  Eo- 


lio  ad  extrema  usque  lempora  permanavit ;  ul  in  uml- 
lis  etiam  libris  edilis  observare  licet,  in  quibus  ea 
quae  ad  Christum  Christianosve  speciant,  indiccs  ipsi 
ad  litteram  x  rejiciunl.  In  alphabeticis  carminibus 
Christianorum  pro  x  passim  Xristi  nomen  inseritur, 
ut  adverti  ad  Sedulium  in  hymno  abecedario,  v.  81, 
ubi  resiiiui  Xristo  myron  post  Sabbatum,  pro  Xero- 
myrrhampost  5a^fca^um,utianteacontra  melri  ratio- 
nem  legebatur. 

N.29^5ia7tcttw  superponeb,  Siciiicus  apponebatur 
certe  supra  vocalem  quae  ab  antiquis  geminabatur, 
ul  ex  veteribus  inscriptionibus  Marinius,  in  Actis 
Arvalium,  p.  39,  ostendit;  scilicet,iQ  RvFA,  SvRA, 
MvSA,etc.  Suspicatur  autem  Marinius  Yictoriuum  si- 
Cilicumconfudissecumlineoiaquae  in  inscripliouibus 
adhuc  couspiciiur,  tanquam  signum  duplicandi  con- 

sonantes,  ut  COMISSYM,etc.  At  Yiclorinus  libros  ap- 
pellai,  non  inscriptiones :  Sicut  apparet,  inquit,  in 
multvi  adhuc  veteribus  ita  scriptis  librt.s.  Adeoque 


Damplior  quaedam  inlerpreiatio  glossa  dici  possit. 
dem  modo  Isidorus  explicat  c.  29  I.  ii,  n.  6,  ex  Ma- 
rio  Yictorino,  quinlam  speciem  deHnitionis,quani  La- 
tine  ad  verbum  dicimus.  Ad  hanc  glossae  detiuitio- 
nem  exactumvideturGlossarium  Isidorianum,  inquo 
fere  semper  unius  verbi  res  uno  verbo  manifestatur. 

Cap.  XXXI.  N.  1.  Differentia  est,  Huc  pertinent 
duo  libri  Isidori^quorum  aller  Differentice  verborum 
iiiscribitur,  alter  Differentias  rerum^  post  Elymolo- 
gias  a  nobis  adducendi. 

Cap.  XXXII.  N.  8.  Labdacismus,  Simili  modo, 
atque  eisdem  ferme  verbis  labdacismum  dehnit  S. 
Julianus  Toletanus  in  opere  de  Grammatici,  1.  i, 
n.  115,  qui  multa  ex  hoc  hbro  S.    Isidori  sumpsit. 

N.  9.  Ut  mater  terra.  Non  dubit^vi  reponere 
mater  terra  pro  mater  tera,  quod  Grialius  aliique 
vulgo  edili  habent.  CoUisionis  descriplio  duo  verba 
exigit,  et  mater  terra  legitur  in  Editione  mea  ve- 
teri  sine  loci  annive  nota,  et  in  alia  Yeneta  anno 
1483,  faventqne  nonnulli  Cod.  mss. 


863 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


864 


Cap.  XXXIII.  N.  2.  Cilicibus.  Grialius  in  not.,  e 
cilicibvs;  in  lcxtu,  a  cilicibus,  quod  plerique  alii 
exhibent. 

Cap.  XXXIV.  N.  5.  Cacephaton  ilictio  obscena, 
Vossius,  1.  IV  Inst.  Orat.,  c.  6,  §  10,  ne^ai  a  re  obs- 
cena  videri  ductum  :  ///5  animum  arrecti  (//£;//s,  prae- 
sertim  cum  Maro  a  virginali  pudore  Parthefiias  lueril 
dictus.  Haec  vocabula   grammalici  passim  expiicanl. 

Cap.  XXXVI.  N.  13.  Nubila,  nix,  grando,  Deessc 
conjunclionem  puto  Nuhila,  nix  et  grando,  ul  versus 
hexameier  reclo  stet  talo. 

N.  15.  Tollentemve  manu.  Ex  Virgilio  rcposui  Tol- 
lenlemve  manu,  quod  librarii  commuiarant  in  Tol- 
lentcmve  manusy  ut  exstat  etiam  in  Editis. 

Cap.  xxxvii.  N.  8.  Metonymia.  Ex  Charisio. 

N.  9.  Yulcanus  mi^/zY.Grialius  parenthensi  cldusit 
verbum  mittit,  quod  lamen  exstat  in  plerisque  Mss. 
el  Editis,  etiam  apud  Julianum  Tolctanum,  n.  183. 
Poeta  fortasse  scripsit  : 

Commistam  mitlit  Vulcanus  ad  aslra  favillam. 

In  Ediiione  veleri  legitur  : 

Mistam  Vulcaaus  commiitil  ad  astra  favilla. 

Putabam  : 

Mislam  Vulcanus  cum  mitlil  ad  astra  favillam. 

N.  13.  Synecdoche.GrhWnsuousemeledidilsyne' 
doche.  Reposui  synecdoche.  Id  enim  postulai  usus,  et 
etymologiaj  ratio  ex  verbis  Graecis  petila.  Apud  Ju- 
liauum  synccdoche  est  sigQiticatlo  plcni  intellectus 
capax,  eic. 

N.  20.  Synchysis.  Nonnulli  Mss.  ct  Editi  hahcnt 
synthesis ;  Grialius  cum  aliis  synchesis^  uli  legitur 
etiam  apud  Servium,  in  Editione  Pelri  Danielis.  Rc- 
sliiui  synchysis.  Videsis  Alciatum,  l.  x  Parerg.  jur., 
c.  11,  el  Ucr.  Joan.  Voasmm,  L  iv  Instil.  Orat.,  c. 

N.  28.  Parcemia.  Paroemia  contra  stimulumcalces 
significat  rei  contrarice  resisterCy  ul  ail  Cliarisius, 
adeoque  apud  ls>idorum  fortasse  legeudum  adversis 
resisti. 

Cap.'xxxix.  N.  6.  Eosque  longos.  Gellius,  1.  xviii, 
c.  15  :  Iji  longis  versibusyqui  hexametri  vocantur. 
Turnebus,  in  Cicer..  11  de  legibus,  versus  finem, 
observat  ex  Cicerone  Isidorum,  non  omnino  ma- 
lum,  ut  dii,  auctorem,  sumpsisse  quod  Ennius  lon- 
gos  vocaverit  hexamclros.  Giraldus,  de  Poet.,  Liviuni 
Audronicum  Ennio  anliquiorem  ttatuit  ;  sed  addit 
coniroversiam  esse  inier  scriptores  de  ejus  tempore, 
cl  annorum  tiumero.  Inlcr  fragmenta  Livii  nonnulli 
versus  hcxanietri  occurruul,  ac  proinde  hic  anle 
Ennium  vtrsus  .Jicxamelros  lccisse  dicendus  est. 
Conftr  A.  Gcllium,  I..  xvii,  c.  21. 

N.  9.  Nam  heroes  a.  v.  q.  aerei,  Videtur  Isidori 
aevo  scribi  vulgo  consucvisse  a^ros  pro  heros ;  nam 
vocabularium  nomicum  pcr  alphabetum  incipit  : 
A^ros  vir  fortis  et  sapienSy  quo  spectanl  verba  hujus 
n.  :  heroes  appellanturviriy  (juasi  cerci^  ctc,  et  si- 
milia  I.  viii,  c.  11,  n.  90.  bcnpiura  sane  probari 
nou  potest,  sed  etymon  non  ita  absurdum  csl.  Suut 
enim  qui  exjstimenl  heroas  dictos  ab  aep,  aer^  quia 
lesreslria  non  sapiunt,  sed  supereminent  instar  acris. 
Vide  Becmanum,  de  Orig.  Lal.  ling.,  p.  525. 

N.  16.  Chorumque  agrestem  Dianm.  Grialius  vide- 
lur  ex  coujeciura  voluisse  AgrestisDiaim^  vel  in  da- 
livo  Agresti  Diance. 

N.  17.  David  prophetam...  Mnemia.  In  Editis  el 
Mss.  iuvenio  propft^ta ;  sed  le^endum  prophetam,  ut 
L  1  de  Eccles.  ottic,  c  6  :  Hymnos  primum  eum^ 
dem  prophetam  condidisse  accecinisse  manifestum 
esty  deinde  et  alios  prophetas.  De  nympha  Mnemia  Ti- 
inoiho  discrepant  inier  se  mss.  Cod.  ncquc  certa 
leclio  erui  potesl.  In  Isidorianis  c.  97,  n.  19,  ex 
Cod.  Vat.  4498,  cujusdam  Idvomeae  nymphie  Ma-  . 
riciB  memiui,  quse  fuit  mater  Rbythmonis,  a  quo 
rhyihmus  creJiiur  dictus.  Suspicabar,  hauc  cssc  Cy- 


1  mothoem,  sive  Timothoem,  de  qna  Isidorus  :  Conjcc- 
tura  etiam  nonnulla  esse  potest  de  Pheraonoe,  de 
qua  Fortunatianus  in  sua  arte,  c.  de  dactylico,  sic 
referl  :  Hu7ic  (dactylicum)  Ennius  longum  vocat, 
Grwci  deliacum,  quia  hoc  genere  Phemonoe  ApoUi* 
nis  vates  vaticinata  est,  Goitfridus  Olearius  Uisser- 
tationem  edidit  Lips.  1708,  de  poelriis  Graeci?,  quam 
nondum  vidi. 

N.  19.  Similiter  et  nunc,  Prohibitum  tamen  fuerat 
a  concilio  Toletano  iii,  anno  589,  can.  22  :  Religio- 
sorum  omnium  corpora^  qui  divina  vocatione  ab  hac 
vita  recedunty  cum  psalmis  tantummodo  psallen- 
tium  vocibus  debere  ad  sepulcra  deferri.  Nam  func- 
bre  carmen.quod  vulgo  defunctis  cantari  .%olet,  vel 
pectoribus  se  proximos  ,  aut  familias  ca^dere  omnino 
prohibemus...Si  enim  potest  Iwc  episcopus  Christia' 
norum  omnium  (AL,  Christianos  omnes)  prohibere, 
agere  non  moretur.  A  religiosis  tamen  omnino  ali- 
ter  fieri  non  debere  censemus.  Fortasse  episcopi  ob- 

B  tinere  non  potuerunt  ut  ejusmodi  funebria  carmina 
in  funere  omnium  Christianorum  cessarent.  Qui  au- 
lem  interpretantur  Religiosorum  omnium  corpora, 
hoc  est,  fidelium  omnium^  «leceptos  constal  ex  se- 
quentibus  verbis,  quibusdistinctio  inter  religiososet 
Christianos  adhibetur.  Scmtcnlia  ergo  esse  videtar, 
ut  si  episcopus  in  funere  cujuslibet  fidelis  carmen 
funcbre  prohibere  possil,  id  agere  non  moretur,  sed 
omnino  in  religiosorum  funeribus  carmen  funebre 
prohibendum  esse  staluitur. 

N.  25.  Centones.  Loeus  Tertulliuni  esl  c.  39.  Gria- 
lius  edidcral  facilitatis,  hodie  ex  Virgilio  fabula  in 
totum.Werbo.  rcslitui,  ut  nunc  in  Editiouibus  correc- 
tisleguntur.  Alii  cliam  e%h\hcni  plenissime  exsuxit, 
et  mox  Ilomerocentones  etiam  vocari  solent,  quiyexz. 
N.  26.  Proba  uxor  Adelphi,  l)e  Probae  centone 
scrmonem  habui  in  append.  5,  ad  Sedulium,  n.  52, 

■    Decreti  Gclasii,  ubi  inter  libios  apocryphos  recense- 

Ctur  cento  de  Chrisio  Virgilianis  compaginatus  versi- 
bus.  Leges  centonis  cxphcui  ib.,  app.  i,  not.  88. 

Cap.  xli.  N.  1.  Historia  a7:o  tcu  ^dropErv.  Gtl- 
lius,  1.  V,  c.  18  :  Historiam  ab  annalibus  quidam 
ditfcrre  eo  putant^quodcum  utrumquesit  rerumge- 
starum  narratiOiearum  tamenproprie  rerum  sit  lii- 
storia,  quibus  rebus  gerendis  interfuerit  is  quinar' 
ret;  eamque  esse  opinionem  quorunidam  Verrius 
Flaccusrefert  in  iibro de  Sigjii/icatu  verborum  quar' 
to;ac  sequidem  dubitare  super  ea  re  dicit;  po$se 
autem  vidcri  puiat  nonnihil  rationis  in  ea  opi- 
nione,  quod  historia  Gra'ce  significet  rerum  cogni- 
tiouem  pra'scntium. 

N.  2.  Series,.,  a  sertis  florum,  Seriem  a  scro  aii 
dcducuiil,  ut  congcries  a  congero,  Ei  iia  serics^  ut  ob- 
servat  Becmanus,  p.  965  dc  Origin.  ling.  Lat.,  pro- 
prie  compctit  hortulanis  et  agricolis,  qui  seruut;  ei 
indc  ad  alia  iransfcriur  quiB  certo  ordino  tiunt. 
Cap.  lxiv.  N.  3.  In  commentarii^  acta  sunt.Sesr 
B  cio  an  Grialius  Isidori  mcntem  assecuius  fueril. 
Isidorus  non  ait,  cx  aclis  commcntarios  compositos, 
sed  docct  annalcs  ab  anniversariis  gestis  nominaia 
qua^cumque  acta  digna  mcmoriae  per  annos  in  coin- 
menlariis  tssent  pcrscripta.  Neque  novum  est  dicere 
commentanos  actorum,  aut  acta  in  commcntariis. 
N.  4.  Inter  historiam  autem  et  annal.  Gellius,loc. 
cil.,  ex  multorum  opinione,  retert  omnes  annales 
esse  histuriam,  non  omncm  historiam  annales,  oam 
bistoria  esl  rerum  geslarum  vel  exposiiio,  vel  de- 
monstratio  ;  annales  sunl  hisioria  servato  cujusqne 
anni  ordine.  Pcculiaria  vero  suni,  quaj  in  hoc  genere 
ex  Scmpronio  AsellionerefertGellius  :  Verum  inUr 
eos  qui  aniiales  relinquere  voluerunt,  et  cos.quira 
gestas  a  Homanis  prcescribere  conati  essentfOmnium 
rerum  hoc  interfuit,  Annales  libri  tantummodoqw)d 
factum  quoque  anno  gestumsit^  iddemonstrahantM 
esty  eorum  quasi  qui  diarium  scribunty  quam  Gra^ 
l97)[isp{Sa  vocant,  Nobis  nan  modo  satis  esse  ndt^i 
quod  factum  esset,  id  pronuntiarc,  sed  etiam  g^ 


865 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


866 


comilio^  quaque  ratione  gesta  essent  demonstrare,  m      N.  4.  Adolescentia  senectuti  dedecoramentum, 
Vide  etiam  Cicer.  in  Or. ,  c.  20.  "  Verbum  dedecoramentum  in  Lexico  Lalino  Forcellini 


N.  5.  Inter  historiam,  argum.  et  fab,  Servius  ad 
Mn.  I,  V.  239,  revocato  a  sanguine  Teucriy  iu  edit. 
Lugdunobatav.  1680,  ila  habet :  Et  sciendum  inter  fa- 
bulam  et  argujnentum,  hoc  est,  historiam,  hoc  inte- 
ressCy  quod  fahula  est  dicta  res  contra  naturam,  siue 
facta,sive  non  facta,  ut  de  Pasiphae.  Historiaest  ar- 
gumentumquidquidsecundum  naturam  dicitur^sive 
factum,  sive  non  factum,ut  de  Phcedra,  Fortasse  le- 
gendum  iHistoriaet  argumentum  quidquidy  eic.  In 
Codicibus  mss.  hic  quoque  est  fmis  libn  i,  cum  epi- 
graphe  Explicity  aul  :  Finit  liberprimus ;  sed  ila  ut 
m  nonnullis  ultimaquatuorcapiia  veluti  separato  li- 
lalo  proferanlur  cum  inscriptione  De  HistoriaAn  To- 
letanis  vetustissimis  sub  hoc  titulo  hi  quatuor  para- 
graphi  indicantur :  1.  De  vocabulo  Historice.  II.  De 
primis  auctoribus  Historiarum.  III.  De  utilitate 
Historias,  IV.  De  generibus  Historim.  Sednoninler- 
seruntur  inscriptiones  capitum,  ut  in  Editis. 

LIBER  SBCUNDUS. 

Cap.  II.  N.  2.  Nam  membranis  retentis  q.  adh. 
Hunc  Isidori  locum  imitalus  videlur  Ildefonsus,  dum 
ejusdem  Isidori  eloquenliam  laudat,  ut  dixi  in  Isido- 
rianis,  c.  5.  n.  9. 

Cap.  VII.  N.  2.  Benivolum,  Recepta  consuetudo 
scribenrii  benevolus.  ul  beneficium,  benedieoy  etc, 
retineri  potest,  ut  Cellarius  aliique  probant.  Gonfer 
nol.  ad  I.  X,  verbo  Benevolus. 

Cap.  IX.  N.  3.  Licet  Apostolus.  Isidori  ipsius  puto 
esse  licet  Apostolus ;  hoc  enim  vult  dicere,  Aposto- 
lum  quoque  arle  dialecticaatquc  rhetorica  usum  ali- 
quando  luisse,  quod  Hieronymi  verbis  astruit.  In 
multis  Mss.  est  sythgismos,,.  utuntur. 

N.  14.  Ex  sola  assumptione,  In  plerisque  Codici- 
bus  tantum  legitur  :  Ex  sola  assumptione,  ut  est  il- 
lud:  si  inimicus  est,  etc.  I 

N.  15.  Ex  sola  conclusione.  VossiuSjInstit.  Onit., 
1,  III.  c.  5,  §  5,  observat,  id  ex  Victorino  sumptum, 
et  addit  hoc  [)acto  argumentari  oratores,  cum  ante- 
cessit  conclusio. 

N.  i&.Sequitur  epicherem...  Latioret  exsecutior 
rhetoricus  syllogismus.  Vossius,  ib..  §  4,  vuit  scribi 
epichirima.  Productionem  sermonis  explicat,  quia 
orator  adjungitmajoris  et  minoris  probationem.  In 
muliis  Gothicis  Codicibus  legilur,  latiorf  et  exsecu- 
tior  rhetoricis  syllogismis. 

Cap.  X.  N.  2.  Batio  commendat.  Locus  hic  lauda- 
lur  ab  Ailone,  ep.  1,  l.  ii,  p.  298  :  Cum  beatus  dicat 
hidorus :  Consuetudo  est  jus,  etc.  ubi  corrigendum 
quodper  legem,  etlegendum,  quodpro  lege. 

Cap.  XVI.  N.  2.  Nisi  id  quod  dicat  et  facetedicat. 
Cod.  1 .  Vat.  Arch.,  nisi  id  quod  dicat  et  facere,  quod 
fortasse  praeferendum.  Praemisit  enim  Isidorus,  c.  3, 


prsetermissum  esl,  ubi  lamen  reponilur  inhonesta- 
mentum,  laudato  hoc  Gracchi  loco.  Pro  inhonesta- 
mentum  frequentius  est  dehonestamentum^  de  quo 
vide  Rosweydi  Onomaslicon  post  Viias  Patrum. 

N.  5.  Vi  atque  ingratiis  coa^tus.  Non  assenlior 
Grialio  qui  coactus  inlerpretationem  esse  asserit. 
Recle  enim  Latinc  dicitur  vi  coactus  necessitate  co- 
actus,  et  Nepos,  in  Themistocl.,  c.  4,  ait  :  Ut  ingra- 
tiis  ad  depugnandum  omnes  cogerentur.  Cur  ergo 
rejicictur  vi  atque  ingratiis  coactus? 

N.  6.  Hinc  denique.,,  Cum  iniquitatef  luxuria, 
ignavia.  In  Editis  Ciccronis  deest  hinc  ante  denique; 
etmoxaddilurcum,scilicet^um  luxuria^cum  ignavia, 

N.  7.  Bina  et  bina,  Vulgata  nostra  :  Contra  ma- 
lum  bonum  est,  et  contra  mortem  vita :  sic  et  con* 
tra  virum  justum  peccator.  Etsic  intuere  in  omnia 
opera  Altissimi.  Duo,  et  duo,  unum  contra  unum. 
g  N.  17.  Flentis...'  Admonentis.  Desunt  exempla  ia 
Flentisy  Admonentis,  etc;  sed  in  nonnullis  Mss.  ad- 
ditur  uty  scilicet  Flentis  ut,  admonentis,  ut,  elc. 

Cap.  XXII.  N.  1.  Quce  logiea  dicitur.  Ger.  Joan. 
Vossius,  de  Natura  artium,  I.  iii,  c.  4,  ait  veteres 
mathesin  eliam  ante  logicam  didicisse  :  ab  hoc  or- 
dine  postea  recessum  a  nonnulUs,  ut  ex  his  Isidori 
libris  palet.  Id  seculi  sunt  barbari  scriplores  in  trivio 
et  quadrivio.  Non  probat  Vossius.  Rationes  pro  ulra- 
que  parte  plausibiles  afferri  possunt;  et  Isidoro  Cas- 
siodorus  praeivit. 

Cap.  XXI v.  N.  2.  Et  immobile,  Alii  minus  beae 
apud  Lactaniium  et  mobHe,  aut  et  immortale  pro  et 
immobile;  qua  dc  re  videndi  Copernicas,  Cardinalis 
de  Cusa,  etc,  indicati  in  not.  ad  Lacianlium,  cura 
Joan.  Raptistse  Le  Brun,  et  Nicolai  Lenglet. 

N.  4.  Contemplata  ratione.  Contemplatus  passive 
pro  inspectusy  consideratuSy  usus  quoque  est  Am- 
mianus  Marceliinus  non  scmel;  adeoquo  leclio  Codi- 
B  cum  contemplata  ratione  sollicitari  non  debct. 

N.  8.  Pro  qua  nostri  theoricam.Eodem  modotrium 

generum  disciplinas  Isidorus  explicat  in  prooemiis  tii. 
e  libris  Salomonis.  Confer  not.  ad  eum  lOcum.  Pro 
theoricam  nonnuUi  Mss.  habcnt  theologiam, 

N.  15.  Astronomia  est  disciplina^  elc.  Repetilur 
hsec  descriptio  c.  24  I.  iii,  desumpta  ex  Cassiodoro, 
1.  de  Astronomia,  ex  quo  legi  posset  cursus  coeles- 
tium  siderum,  et  figuras  contemplatur. 

Cap.  XXV.  N.  9.  Boetius  edidit.  Boetius  et  Boe- 
thius  vulgo  scribi  solet.  V.  C.  Marinius,  in  Act.  Ar- 
val,,  p.  395,  ostendit  veram  scribendi  rationem  esse 
Boethus^  ut  legitur  in  antiquissimis  inscriptionibus. 
Sed,  ut  ipse  fatelur,  jam  s^eculo  v  et  vi  Boetius,  et 
Boethius  scribebatur. 

Cap.  xxvi.  N.  3.  Annotationes  in  Cassianum,  quas 
Grialius  laudat  {Vid.  Grial,,  ibi,  not,),  sunt  Petri 
Chacon,  ex  c|uo  plurimas  notas  ad  suam  Isidori  Edi- 
n.  1 :  Orator  est  igitur  vir  bonus,  dicendi  peritus.  n  tionem  Grialius  acceperal. 

Vir  bonus  consistit  natura,  moribus,  artibus.  Cum  ■*      Cap  xxvni.  N.  3.  Qui  conducit,  In  Mss.  cl  ei  cd 

saepe  confunduntur,  ut  Eradius  pro  Eraclius,  Hiuc 
suspicabar  legendum  hoc  loco,  et  seqq.  concludit^ 

Suod  verbum  proprium  est  syllogisticae  et  a  Cassio- 
oro,  el  aliis,  ex  quibus  Isidorum  profecit,  adhibitum. 
Cap.  XXIX.  N.  6.  Quam  Grosci  xat*  (JvT(Xe&v.  Ila 


Cod.  1  Vat.  Arch.  consentit  Cod.  2  Tol.  Poterit  etiam 
legi :  nisi  id,  quod  deceat,  facere,  ut  eadem  sit  sen- 
tentia. 

Cap.  xvni.  N.  2.  Sicque.,..  fit  periodus.  Huc  per- 
tinent  ea  quae  de  positura,  sive  inlerpungendi  ratione 
dixi  I.  c.  20.  Periodum  inlelligit  Barthius,  I.  ii.  Adv., 
c.  17.  esse  versus  illos  quibus  distingui  olim  opera 
solebanl,  ut  etiaranum  sacra  biblia. 

Cap.  XX.  N.  4.  Altitudinem  suggerit.  Nostri  mss. 
exhibent :  altitudinem  imaginis^  et  V,  A,  I,  omissis 
aliis  :  Demissum  lapsi  per  funem,  imaginis  sugge- 
rit.  Foriasse  legendum  :  altitudinis  imaginem  sug- 
gerit. 

Cap.  XXI.  N.  3.  Ut  est  illud  Africani.  Africanus  for- 
iasse  est  ille  Africanu^  homo  disertm,  causarum  de- 
fensor  assiduus,  a  Valente  occisus,  cujus  his  verbis 
Ammianus  Marcellinus  meminit  lib,  xxix,  c.  3.  Alius 
fait  AfrioaDas  jarisconsuUus. 


explicatur  a/os5a?vocabulum  I.  i,  c.  30,  n,  1. 

N.  12.  ift  sit  assis,  Assis  in  recto  casu  pro  as  osur- 
patur  etiam  a  veteri  Persii  scholiaste,  ad  sat.2,  v.  59, 
et  Donato  ad  Terentii  Phormion.  i,  1,  9. 

Cap.  XXXI.  N.  1.  Quodjuxta  Ciceronem  adversum 
vocatur»  Notum  estsaocti  Juliani  Toletani  opus,  quod 
Anlikeimena  inscripsit,  quia  agit  de  sacne  Scriplura^ 
locis,  quae  in  spcciem  opposita  videntur  et  ab  cocfem 
explicatione  opporlune  adhibita  in  concordiam  re- 
vocantur. 

N.  6.  Infantem  non  dicere  sine  dentibus.Aii  Isido- 
ras  infantem,  cui  setas  tenera  denles  nondum  con- 
cessit,  non  esse  dicendum  edentulumt  vel  sine  den- 


867 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOT^. 


868 


tibus,  tanquam  denlibus  privaliim,  cnm  cos  nunqnam 
habucril. 

LIBER  TERTIUS. 

Cap.  I.  N.l.  GnFci  enim.  In  EcJil.  Grialii  esl  nota 
litierir  a  ame  vciba,  gra^ci  enitn;  sed  nihil  suboota- 
tur ;  forUisso  annoiaiio  excitlii  inter  cxcuiiendum. 
Existimo  autem  eo  perlinuissc  noiam,  ui  admonerc- 
mur  id  sumplufn  ex  Boelio,  aut  aliquo  alio.  Aritli- 
meticam  ca^leris  disciplinis  matheinaticis  priorem 
csse,  late   probat  Bociius,  dc  Arithmel.,  I.  i,  c.  3. 

Cap.  II.  N.l  .  Numeri  discipl.  Vossius,  dc  natura 
artium,  c.lO.  ob-^ervat  enasse  Cassiodorum,  dc  math. 
disc.  c.de  anthm.  quem  Isidorus  hoc  loco  cxscnbil, 
ubi  ail,  prinium  lalinoium  do  arithm.  scripsisse  L. 
Appuleiuni  sive  Apulcium  Madaurensem;  nam  prae- 
cessil  Tcrcntius  Varro. 

Cap.  III.  N.  1.  ?ion  numerutn.  Plcrique  numc 
rum  diclum  cxisiimani  nou  a  numo,  sed  a  vopiT), 
quod  esi  distributio. 

N.  2.  Quatuor  a  figura  quadrata,  A\n  volunt  qua* 
tuor  esse  a  xdcrspa  pro  xai  licpa,  quia  ^Eoli  dicebant 
tria,  el  pro  quarlo  et  alterum. 

N.  3.  Octo  veroper  translationem.  Octo  per  Irans- 
lationem,  quia  iisdem  iilleris  Gra*ce  csi  ^xtw. 

N.  4.  Porro  viginti...  quod  sint  decem  bis  geniti. 
Ex  Isidoro  Papias  :  Viginti  quasi  decem  bis  geniti. 
yuod  Becmanns,  p.  1139,  non  improbal;  sed  ginti, 
aut  gi7ita  redolere  gra?cum  x6vTa  addit,  quod  in  com- 
posiiionc  numerum  deuarium  deuotal,  uiin  triginta^ 
etc,  xpiaxovxa,  etc. 

N.  5.  Centum  vero  a  cantho.  Ahi  centum  dictum 
puianl  a  ^raxo  IxaTov.  btymou  verbi  mille  nonnuili 
ita  expucant,  mille  dictum  a  grajco  x^^^^y  yS^^^^i* 
vel  ab  llcbraeo  xbD,  quod  est  pienitudo,  mulliiudo. 
A  mille  lactum  miles.  Dc  his  iterum  Isidorus,  I.  ix, 
c.  3.  Scnbcudi  ralio  plcrijque  placcl  mille  cum  du- 
plici  //,  milia  cum  uiio. 

Cap.  IV.  N.  1.  llatio  numeri,  H?pc  ratione  per- 
motus  Isidorus  scrip^il  librum  dc  Numeris,  sive  eo- 
rum  mysteriis;  de  quo  dixir^ip.  63  Isidorianor. 

N.  3.  Noti  hujus  artis.  Simili  signiticatu  Isidorus 
cognitum  usurpavit  in  cpist.  ad  Braulioneni  :  Quia 
non  valeOfCic.Postulavi  te,ut  mihidecadem  sextam 
sancti  Augustini  transmitteresiposco  ut  quoquamodo 
me  cognitum  ei  facias.VovXxi  cognitum  ejus,  scilicel, 
decadis.  De  his  rursus  in  not.  ad  c«tm  epislolam. 

Cap.  V.  N.  8.  Novem  mensurat  ter  temi.  Forlassc 
legcndum,  novem  mensurant  ter  terni.  Scnsus  hic 
esi  :  numerus  tcrnarius  ter  duclus  est  mcnsura  iiu- 
meii  noni,  ct  numcrus  ternarius  quinquiesductus  esl 
mensura  numeri  dccinii  quinti. 

Cap.  VI.  N.  1.  Alii  ina^quales.  Iste.  Apud  Gria- 
lium  crat  in(vquales.  Iste  dividitur  sic.  Alii  vulgati 
multum  discrepani.  Melius  videretur  incequales.  Ille 
dividitur,  eic. 

N.  14.  Varie  alque  inter  se  muUum  discrepantes 
leclioncs  hujus  capiiis  seorsum  in  variis  lectionibus 
legi  possunt. 

Cap.  VII.  N.  2.  In  Mss.  et  veteribus  Editionibus 
descriptai  sunt  tigurae  numerorum,  quas  prsBlerire 
non  licet,  etiamsi  eas  Grialius  omiserit.  Vide  c.  13. 
n.  2,  ct  labulam  aercam  cum  figuris  numericis  et 
gcomctricis  apponendam  ad  c.  12. 

Cap.  VIII.  N.  2.  Secund.  geometr.  Forlasse  Isi- 
dorus  innuit  duo  mcdia  geometria.'  essc  ita  invenien- 
da,  ut  unum  ex  arilhmctica  sumatur,  alterum  ex  mu- 
sica,  quod  clarius  cxpiicat  c.  23.  Probatur  vero  esse 
media,  si  multiplicata  tantumdem  faciunt  alquc  ipsa 
extrema  multiplicata. 

Cap.  IX.  N.  2.  In  Cod.  Ottobon.  6  invenio  frag- 
mentum  hoc  litulo  :  Item  de  numero  Isidori,  quod 
aliquo  modo  ad  hunc  locum  refcrri  potcst,  et  in 
app.  4.  coUocabitur;  proprie  autem  magis  ad  gram- 
maticam  qaam  ad  arithmeticam  pertinei. 


M     Cap.  X.  N.  1.  CassiodorQS,  qiiem  alioqnin  Isidoras, 
sequi  solet,  primum  de  masica,  tum  de  geometria 

disscniil. 

Cap.  XII.  N.  2.  In  Editione  principe,  sine  loco  et 
anno,  et  in  vetustissimis  membranis,  expressae  surl 
figurae  geometriae,  quas  ex  Isidori  mente  reponi  de- 
bere  ex  c.  scq.  n.  2  arguitur. 

N.  4.  Cylindrus.  Cyhndri  figuram  simul  cum  aliis 
numcricis,  geomelricis  et  masicis  apri  incisas  ex  vc- 
terrimis  mss.  Codicibus  exhibeo.  Uberiores  figura- 
rum  cxplicationes  inter  appendices  proferentur. 

Cap.xiii.  In  superiorihus  /?^m.  Grialius,  qui  fi- 
guras  c.  pra^ced.  omisit,  non  vidctur  animum  ad  hiec 
verba  advertisse. 

Cap.  XV.  N.  1.  oLTzh  Tou  [jLujaOai.  Gcrbertns,  in  syl- 
loge  scriptorum  veterum  de  musica,  haec  Isidori  ca- 
pUa  protulit,  ut  in  Isidorianis,  c.  55,  n.  35,  advcrii. 
Ante  Grialium  Vulcaniusjam  ediderat  {MOfTeat.  Gcr- 
bcrtus  c  suo  Codice  apo  tu  muson  ;  sed  in  Cassio- 
B  doro,  lib.  de  Artibus,  c.  o.  legit  i-rth  tou  ^uL^iit, 
quod  inusilatum  est  a  ^uSun.  Res  eodem  recidit. 

Cap.  XIV.  Num.  3.  Et  lamenta  ad  tibias  caneban- 
tur.  Juvencus,  ad  loc.  cit.  Matlh.,  non  tibias,  sel 
tubas  mcmorat,  ct  simili  modo  in  veieri  versione  Ver- 
ccllensi  non  tibicines,  scd  tubicines.  Sedulius  Vulga- 
tjenostra)  leclionem  retinuit.  Vide  not,  ad.  1.  ii,  v. 
400,  Jiivenci,  el  ad.  I.  iii,  v.  134,  Scdnlii.  Pro  ro7i- 
viviale  mclius  essel  convivaley  ut  habel  Gcrbenus ; 
sed  cum  convivialis  apud  Macrobium  etiam  lcgaiur, 
dubia  quamvis  scriplura,  retineri  poterit  conviviak. 
Quintilianus,  sive  Quinciilianus,  qui  de  music^  scri- 
psii,  a  Grialio  laudatus,  est  Quintilianus  Arisiides, 
ciijus  opus  cxslat  intcr  alia  cjusdcm  argumeuti,  a 
MiMbomio  cdita. 

Cap.  XVII.  N.  3.  Quidquid  loquimur,  ctc,  exCas- 
siodoro,  loc.  cit.,  n.2.  Gcrbcrtus  in  suo  Ms.  videtnr 
invenissc  vcnarum  impulsu  pro  venarum  impulsi' 

Cbus. 
Cap.  XVIII.  N.  2.  Auctores  qui  de  musica  cjusquc 
parlibus  scripscrunt,  nccnon  de  muliis  musicisins- 
irumcntis  singillatim  disscrtationcs  cdiderunl,  pleoa 
manu  morc  suo  rccensel  Fabricius  in  Bibliogr.,  c. 
4,  n.  15  ct  seqq.,  quod  hic  observalum  volui,  at  eli- 
am  in  scqq.,  cipiiibus  prae  oculis  habealur,  pneser- 
lim  cum  dc  instrumenlis  musicis  agetur.  Addere  licel 
e  rccentioribus  Marlinium,  Eximenum,  eic. 

Cap.xx.  N.2.  Vox  tubas  infremuit.  Fortasse:  \'ox 
tuboi  ut  infremuit.  Sequenlia  verba  sunt  Virgilii,  1. 
III  iEn.,  V.  556,  et  afferuntur  pro  alio  exemplo  vocis 
abusivas, 

N.  3.  Symphonia  est  modulationis  temperamen- 
tum,  clc.  Ita  fcre  Cassiodorus,  I.  dc  Musica  Figuram 
musicam  ex  vct.  Cod.  Tol.  rcpraesenlo. 

N.  13.  Vinnola.  Etymon  \ocis  vinnulw  exlsidoro 
mullis  placet.  A  villo,  qui  est  qaidam  piloram  floc- 
cus,  est  vinnus,  vcl,  ut  alii  putant,  a  vinno  est  villus. 
H  Neque  dcsunt  qui  onginem  vinnuli  repetunl  doo  a 
vinno,  sed  a  vino.  Scribitur  vinnolus,  vinnulusy  r/- 
nulus. 

Cap.  XXI.  N.  1.  Multi  sant  qui  de  musicis  ins- 
trumentis  in  gencre,  et  in  specie  opcra  conscripse- 
runt,  a  Fabricio,  utdixi,  recensiti.  In  hisest  Bonan- 
nius,  cujus  rccentior  Editio  hunc  praefert  litulum  : 
Descrizionc degV istromenti armonici  dogni  genere, 
seconda  Ediziofie  rivedutay  corretta^  ed  aecresciuU 
dalV  Abbate  Giacinto  Ceruti,  ornata  con  cxl  rami, 
incisi  da  Arnoldo  Wanwesterout.  Roma^  \116, 
tw-4o. 

N.  2,  Organum  vocab.estgeneral.  De  organocHh 
scrvari  quaedam  ad  Prudeni.  Apoth.  v.  148. 

N.  4.  Hinc  et  tibicen.  Erani  tibicmes  sacroraaif 
dc  quibus  mentio  Ht  in  lapidibus  antiquis  apud  Rei- 
nesiam,  Gudium,  etc.  Joannes  Zach.  Uilligenis  dis- 
sertationem  cdidit  dc  tibicinibus  in  funcre  adhibilis. 
Vitt.,  1717.  Qaaedam  etiam  ego  aQDOtaTi  ad  Jb-  \ 
veocum,  lib.  ii,  vers.  400,  et  ad  SeduliQniy  lib.  m, 


a.    a.    a 


'A. 


S   .□.   D 


SAT<^y3'/v^ii30 


^KiM.S^S^iuiH 


^-^.  V 


873 


AD  S.  ISIUORI  LTVMOLOG.  AREVALI  mJM. 


874 


vers.    I3i.  Confer  praelcrea  Vulpiu:n  ad  carm.   62  A 
Calulli,  uhi  dc  Ubiarnm  materia  agit. 

N.  5.  Calamus  71,  estproj^.arb.  mdoTuSfShe  qm- 
vis  aliuselymologiacauctor,  turtasse  ca/amum  dictum 
voluit  a  clamanao.  Sed  calamus  Graecequoque  ita 
dicitur  xd(}.a(jLo;. 

N.  G.Fistula  autemdtcta,  Alii  fUtulas  nomcn  vel 
faciitium  a  hoao  pulaut,  vcl  tracium  a  Graeco  ^uvico,, 
inflo. 

N.  7.  Sambuca.  Sambucam  organi  genus  Fcstus 
aliique  essc  dicunl.  Illud  ipsum  instrumentum  vide- 
tur  fuisse  quod  nus  harpa  dicimus.  Propterca  Pigno- 
rius,  de  Servis,  p.  81,  miratur  cur  Isidorus  nien- 
tionem  hic  de  tibiis  ingerat.  Existimo  Isidorum  ab 
instrumento  musico  sambuca  ad  arborem  sambucam 
sermonem  convertisse,  quasi  dicat:  Est  autem  sain- 
bucus  genus  ligni  fragilis,  ete.  Csterum  sambucam 
Syriacum  nomeo,  et  inventum  csse,  multi  arbitran- 
tur. 

N.  8.  Pan(/ura.  Lampridius,in  Hcliogab.,  c.  32  :  B 
Ipse  ad  tibias  diocitytuba  cecinit^  pandurizavit,  or- 
gano  modulatus  est.  Causabouusi  ad  L^mpridium,  p. 
112,  V.  34  :  Pandura,  iuq^uit,  quasi  :cayScuptc,  quid 
et  Isidorus  innuit.Nonnnlh  traduut  instrumentumtri- 
chordum  tuisse,  alii  muUas  tibias  cera  junctas,quod 
ad  Isidorum  accedit.  Pandero  Hispanis  species  tym- 
pani  est  ,  quod  nomen  fortasse  ex  uno  ad  aliud  in- 
slrumentum  musicum  transit.  Nam  hoc  loco  Isidoro 
sermo  est  de  instrumentis  organicis.non  de  rhyihmi- 
cis.Hoc  ipsum  puta  de  bandurria,  quod  Ilispanis  in- 
strumentum  rhythmicum  est,  et  a  nounullis  a  pan^ 
dura  derivatur :  quod  solum  intelligi  potest,  si  voca- 
bulum  tractu  lemporis  ex  instrumento  organico  ad 
rhythmicum  commigrarit.  Bottarius,  tom.  ii  Romae 
subtcrr.,  p.  44,  conlra  Isidorurn  ct  alios  panduram 
lyram  trichordem  fuisse  conteodil,  alque  ita  vox  ea 
■ad  bandurriam  facilius  trahi  potcst. 

Cap.  XXII.  N.  3.  Ut  psalter.  barb.  Pollux,  1.  iv.  c.  p 
9  :  Testudo,  psalterium^  trigon,  sambycce,  pyctides  C 
(AI.,  TOTjXTios;),  phormingeSy  phoenix,  spaaix,  eto. 
U»ec  et  alia  a  PuIIuce  numerantur  instrumenta  quae 
puls.'intur  .  Slephanus,  in  Lexico,  habet  tctjxtU,  ubi 
plura  dc  hoc  instrumento.  Pro  indicce  Delrius  vole- 
bat  scindapsi,  Jungcrmannus,  in  not.  ad  PoIIucem, 
jam^^c^, Salmasius  relinendum  putat  cum  vetustis- 
simis  mss,  indicas,  ({woA  ab  Indis  fortcan  venissent, 
vel  quod  Lidi  pluiimum  illis  uterentur.  A  Pollucequi- 
dem,  loc.cit.,  recenscntur jam%ce,  scindapsus,  etc. 

N.  6.  Chordas  autem  dictas  d  corde.  Vera  origi- 
natio  chord(e  est  a  x^P^^»  Quod  cst  inlestinum. 

N.  7.  Supenus  habet,  ctc.  Hocipsum  tradunt  Eu- 
sebius  proocmio  in  P^.,  Basilius  in  ps.  i,  Am- 
brosius  piacfat.  in  ps.  i,  et  Augustinus  enarrat  in 
ps.  LVI. 

N.  8.  Lyra  dicta,  anb  tou  Xupsiv.  Bccmanus  lyram 
dictam  putat  ab  aspcriuscula  illa  soni  exilitate  /ir, 
/ir,  et  annuere  Isidomm  hoc  loco  ait.  Certe  Xupeiv  Q 
nihil  aliud  significat  nisi  si  forte  exprimit  sonum 
lyr,  lyr  ;  ac  conjici  potcst  ita  Isidorum  scripsissc 
a  lir,  aut  a  lyr.  Itcrum  de  lyra  1.  vni,  c.  7,  n.  4. 
Varia  lyrarum  genera  recensent  Blanchinus,  dc  Mu- 
sica  veterum,  ctBottarius  tom.II  Rom.  subt.,  p.  42 
ct  seq. 

N.  W.Cymbalaet  an/a^u/a.Grialius  intextuexhi- 
buit:  Cymbala  acitabulaquoidam  sunt;^ed  in  nota re- 
tinetciim  Editisaliis:  Cymbalaet  acitabulaqucedam 
5Mn/.Pf  ajfero  lectionem  lextus,  ct  pro  acitabula  subs- 
lituo  acetabula  mutato  i  in  e,  ut  in  mss.  saepe  accidit. 
Acetabulum  proprie  est  vas  aceti,  cl  per  catachresin 
de  quocunque  vase  usurpatur.  Ejus  ligura  rotunda 
e8t,  nulla  mar^inis  latitiidine  paulatim  se  undique 
conirahens  caiicis  instar  usque  ad  imum.  Sonustym- 
panorum  propriu8fnu^t7u5dicebatur,  ut  contra  cym- 
balorum  tlnnitus  eicrepitus ;  quod  discrimen  notavit 
Seneca,  1.  ii  Natur.  quaest.,  c.  27.  De  ballematiis 
yide  Ducangium  verbo  baiare  ,  quo  usus  quoque 

Pateol,  LXXXU. 


fuitsanctusAugustinuspro5a//arfi.  Salmasiusin  not. 
ad  FI.  Vopiscum,  p.  211,  v.  6,  Isidorum  more  suo 
falli  ait,  quia  ballematia  sunt  saltatiooes,  et  balle- 
matica  cymbala,  non  quia  percutiantur  sic  dicla,  sed 
quia  ad  eorumsonitum  saltetur.  Verum  saepe  critici 
Isidorum  decipi  pronuntiant,  quia  ejus  verba  in  alie- 
num  sensum  detorquent.  Isidorus  cymbala  dicia  as- 
serit,  non  quia  ptTCutiuntur,  scd  quia  percutiuntur 
cum  ballematia,  hoc  est,  inler  ballandum,  aat  sal- 
landum.  Neque  ignoiarc  Isidorus  potcrat  quid  sit 
ballematia,  aut  hallematium,  cum  titulus  canonis 
23  concilii  iii  Toleiani  sit  :  Quod  ballematias  et 
turpes  cantici  prohibendi  sunt  a  sanctorum  solem- 
niis.  Alii  scribunl  balemanthice,  aut  ballimanthice. 
An  autem  etymon  cymbali  sit  a  ballematia,  alia  cst 
qusestio,  quam  parum  interest  dccidcre. 

N.  12.  Sistrum  ab  inventrice  vocatum.  Alii  sis- 
tmm  dictum  putant  a  aluiv,  hoc  est,  a  concutiendo  : 
sed  mnlti  Isidori  etymon  retinenl.  Hieronymus  Bos- 
sius,  de  Sistro,  refellendum  Isidorum  ait,  quod  dixe- 
rii  muliercs  sistrum  percutere  ;  quasi  vero,  addit, 
feminos,  non  homines,  sistrum  pulsarent.  At  non 
ne^at  Isidorui;  sistrum  a  viris  pulsari,  scd  innuit 
tantum  hoc  magis  quam  aliud  femioarum  instrumen- 
tum  esse.  Et,  prseter  Amazonas,  de  Cleopatra  Virgi* 
lius  viii,  696  :  Patrio  vocat  agmina  sistro  :  et  Lu- 
canus,  X,  63  : 

Terruit  illa  suo,  si  fas,  Gapitolia  sistro. 

N.  14.  Smnphonia.  Symphonia,  ut  diaphonice  op- 
ponitur,  ab  Isidoro,  c.  20,  n.  13,  dcscripta  fuit.  Ut 
est  peculiare  instrumcntum,  tympanum  plenum  ab 
eo  asseritur;  nam  paulo  ante,  n.  10,  dixit  t^mpanum 
esse  partem  mcdiam  symphoniic  in  simililudinem 
cribri.  Goncinii  Papias.  Sanctus  Hieronymus,  loc.  cit. 
a  Grialio,  non  solum  ncgat  symphoniam  esse  genus 
organi,  sed  etiam  affirmare  videtur  symphoniam 
nihil  aliui  esse  nisi  consonantiam,  quac  est  significa- 
tio  vcrbi  Graeci.  Eruditissimus  Mazochius,  in  Spicil. 
Bibl.,  t.  i,  part.  ii,  disscrlaL  de  musicor.  org.  ori- 
gine,  osteodit  symphoniam  apud  Daniclem  non  pro 
consonantia  accipi,  sed  pro  quodani  genere  inslru- 
mrnti  musici.  Non  assentitur  iis  qui  dicunl  sympho^ 
niam  esse  lyram.  Exponit  sententiam  Isidori,  et  con- 
cedit  symphoniam  Isidorianam,  quse  vulgo  cjus  a^vo 
ita  diceretur,  dici  posse  genus  quoJd.im  tympani. 
Sed  multis  exemplis  vctcrum  asirucrc  conatur  sym- 
phoniam  pro  tuba,  et  frequcntius  pro  tibia,  aut  vero 
pro  fistula  poni.  Addit  symphomoi  vocabulum,  ut 
cst  peculiarc  instnimcntum  musicum,  esse  chaldai- 
cum  origine,  scilicet  siphonia,  quod  morc  Giaoco  ab 
inlerprelibus  redditum  fuit  pcr  symphoniam.  Con- 
ciudit  symphonice  vocem  apud  Latiuos  interdum  non 
pcculiarc  instrumcntum  signiticar»^,  sod  quaivis  prae- 
cenloria  organa  quibus  prseeuntibus  rh}'thmus  prae- 
cipiebatur,  et  forsitan  aiquando  tympahum,  aut  tu- 
bam,  autcitharam;  atplerumque  tibiam  curvam,  aut 
fistulam. 

Cap.  xxiii.  N.  2.  App.  5,  post  Etymologias,  exhi- 
bebo  excerptum  de  rhythmimachia,  quod  his  Isidori 
capitibus  de  musica  subjunctum  reperiiur  in  ms. 
Cod.  Vindobonensi,  a  Gerberto  editum,  ut  dixi  in 
Isidorianis,  c.  65,  n.  35. 

Cap.  XXIV.  N.  1.  Confer  nol.  al  cit.  I.  ii,  c.  24, 
n.  15. 

Cap.  XXV.  N.  1.  Astronomia.  Vossins,  Ricciolius, 
aliique  de  asironomia  scriptores  a  Morhofio,  in  Po- 
lyhistorc,  t.  II,  L  iv,  c.  1,  n.  8,  rccensentur;  sed  de 
Ricciolio  haec  noianda  Morhotius  advertii :  Quod  vero 
doctrinam  attinet,  proe  ca^teris  omnibus  laudandus 
Joan.  Baptista  Ricciolius,  in  Almagesto  novo^  quo 
quasi  Pandectis  quibusdam  omnem  doctrinam  as- 
tronomicam  ad  suausque  tempora  complexus^unus 
bibliotliecas  instar  esse  potest.  Omnia  enim  tam 
vetera  quam  nova  recemet,  et  expendit.  De  variis 

28 


\ 


\l,   *.    ::?._•-..  7-i.:*-.  .^vj     -. rr.'  k^. 


A    .^  . 


1<"'J 


H  1 :....-    1-    :^  ::  -.:;■.   -  .-:»  tre*  .laeas  a^inoscit. 


X; 

..  «_  . 

iVA^ 

'-*:. 

1 

4:-.  \\* 

:!   > 

0     »  * 

».  ■  ■>---. 

• 

r  S-4 

r. ',  i  i  'li . 

.  .T. 

1 

1  ■ 


.  •   y        - 


^4f-.  xw.ii  ^:  =>:;.  t  .■  -=. 
n::  -  :^'^   ?.  -:      -:   .  *:? 

.-    ^..^*       .■•^■-•«•-^    .    -■.•      ■      ■    . 

It.  -     I'     f  :■  •■'  l-^*^    .--■•'■■     •.■•■.  f"    .■     , 

^^  |.«        '^..«^..•i         •,...-.«.p        .-  A  ... 

^»       ••■,  ■  l.»      ■     •>,•-•'  ■.  •»■  •'  •  .     • 

3^.  ,       ■«..         ■■•^        ■..•         ......  M  .....  ■       .  .^ 

^:.---  r.    ."■•    I     '  '■■      I    • '  ■'  •         ■    ' 

\s.<"  ■•   •""•■    :.'.m     ■•  •       ■; ■    ■-         -    '■         "   ■    • 

t»ik' '  i   »:■••.■'■      -•■•'■*■■-•'.''  ■, '■•  A^ 

cor.-Vi:.!:.  ^:';  '«r-^.  ,  ::  .N:'..  r-r-..  .•  ^ 
im-m  «-x^o^!:  it-^-; -■■:.-•:•::•  ■■.:  .  ■  :::  ■.■■=■ 
iarfi,  <:ii-'.-  [•■■jl-ii  rr.  :r. : -^ .:.  *•'•:;  ..::i-ii.-r:..  :'.j,^"ir:: 
c:';i:-r  e.^;:i.  K*  >^  i';  :  :.:■:.'.  .  .  ■  :."j  --itren-j  ii 
Ui..::.o  \zr,.'^,.[-r  Tiij  H:ri::  ,  '.iv.,_.  M  .:;  •  :.  •::  ....j. 

r^  t,'-' "  {■'*     ."•'■    '*    "    \  ••\    '    i   '  !*•■  '     ■.  ".■•-'      ■  •.'. 

^'kF.  .\\m.  -^-  1.  '.  .    -.     .  •>:  .  .\  ..s.s  F..-.:l-. .;:::. 

Cl    /*-.  •Y  •■•■;.•■*'.  •       ■'  ■   \  -  ■   ■  -  ■■    .  •  ■  ■  "     -  ■ 

Caf.  .wmi.  N.  l.    />     *    :  .  'J::  :        ^   :.  ve.  -.- 

..'    ...    .  '-._    .....    .-•  ... 


k ..  . 


1  -z   .  \,  .-- — 


.  :  .■..  . .  .'  :  •  :"  *  ::ff'i.  Ciiasiodoru: 
.    :..  :  .^      '  '  :    r  t-:  '''.:.  trr-i  /"•;■/..■■ 

.    .  .:  .:  :  .:■  ■  ..^JiO  i  ?■.• .  co ^-T: 

: . :   .    :  -•    - "  l»*  :.  .    ?-  r.  -i.    *  t    0.:ci  i-  :i . 

^.  :i-    :.  -ii:.  :i.  :i-:    ;:. i:^--.-:.  .^jlrvCorL. 

r-r.  ..  *:       T..   ir-.-m  esv-.    -quii    umbri 

-.•  r.-  -   :rr---'  :  .'-i.-:i.  -.x-i^lI^i  luri.i.  c:*.- 

-  i  .-.'■'   -!-.  ri  :.  ^i  0- 5-:  j-aritiir.   liii:- 

•  :  L-^  .:2i  ::;*  i*  :  .i-irl  i:i  1.  di  \=- 


i  ..    :  ■:.  ii 

I        ■      •  «^  * 


B 


i"iL?.  \l:\.  ?»"  !    'J .  -•  i.':-.'   .  •'■.^swif  J:iui  n^iiri'^. 
D-     :-  ••::-:-:-:-■-:--■?.  :■::•;  i  i^z:-!-  :n  cirlo  t:;.i  y,i 
:i  ...  :.-:  -.  :.\-  .-D  i!o--:..  V.  i.  i.  v.    2i  c.i-. 
•.\r'.  L.  -^.  '-.->:"  .  ::'  •::.*-••:.  H> ;:inu5.  1.  iv. 
....  .V?.:..:.  1  j.  i --5 :  rr  ^•■:i-:^    uLiiiir,  iii:  Lu... 
.-.'-•■-.■     ■. ■•  :  .■•.:•:.*•-  -:»  *■." .e"/>i  .li ;■:'  . .■i.^  'f-" 
:■.:..:     .'■'■;      ■•.•;»••.'.  [si  iun:s  ocra- 
:-.:  .:.    .  ::-  Nii.  r?.rjm,  c.  17.  t\ 


-1 
I 


.\\ 


li 


-  .  :  1 .  ■ 

.  11- c... 

-     •      - 

.  .  .  .  .  -:  .c . 


V*i 


^.:.  .\ 


r.  ^    ,_        -•.■■•    ■  ■     •■_--•  r_ . 


-•  ,   »■.  -  — 
J^J.    .... 


>  .t 


,    ».••.   J 


■-  ".»:.'.:•-■:.■:.  k 


-i-,    ■„. 


'■■»  — 


J      ■! 
.       •' 


^"■1     r.   -  -.  - 


tr  rr  .i»-    a  ••■"*'■'■  "^      •"■•■■--...'-     ••--■■—        ■,..■,_..■_ 

V-  *  .     ■ 

T'::ri'..  ra'^:..o  : ..:.  ':-:  i  ,  :..  •:.  ::.  :..  nj..  ::  v:t  *:^  i 
iili-iri!-  tori  .!:'f;..e  l\  rx..'!'^:.  i  •;\  :^>  a':.Sii:  ^i 
i:i:.r«.*-'i"-rrj  rrc:;-.  i. -•;:  -•:.'• 
vefi^^r:.  •*•  LJ.:.  suri-!.:.:  ■ 

CiP.  xxwii.N.  2.  ,4  p  .':?<  ■  .  VvTjni  ^^i.n.jn  •.•■st 

■  •  ■  • 

a^vi'-',  i€/?. :  ^:r.c  Or^c-?  -//-.:.  ^i  La':::^  }••  lu-. 

<Jaf.  XXXVIII.  N.  1.  f,/  /i.. //  •  ifiiu/.i.  b.:cn.ir-;-. 
Ter^o  (..  r,  e\  r?-::'.-.  ,  I:;:  io^o  ot  Ji.i.-,  n.-li.ri  i  «i: :  .  j 
xzyy.x  I  ■  r  Liiin^?  dici '. -i"./- .  =ciii':^-i  .i  f...rini  co:*::*. 
vel  '1'JOJ  sii  ffja^i  co.'*  j-iri:];*-.  .jio  ri.ovei.i:.  ^L  -i: 
ScTv.  ;•». 

C.\p.  xxxix.  N.  I.  '.O/f' "/:*./•.  I*ro"r:^^  rx:^  ;  r 
par.s  circ  1  i  ••//n. •:■''/  <Ji':  l:ir,  iu  ;!i'..i  r'.i/.  ■;:  /.  t.  ;- 
r»>y(  //>/t  suiiSUnii-.o  i  ■  ^•i;»-  l-jj:^jji[i:.  si:i,ji  :c:ii:r 
etrirn  com  t'.ra  j»ro  C'i"i'>  <ii  .U'ii'f:ii<i  no  i  s.-n.rl. 

i.W.  \LII.  N.  3.  }l.ri'llL^...  'f'U'nl...   /■! »■../,' 14..:  •/!•.•  '. 

Eivrnon  //icndtei  a  //«■^.'/■-  '//V  V.rro:.i^.  <'ii:ero::is. « i 
aliorirn  si-ii.o.uu.i  co!i.|):oiML ir.  Se«i  a  ii-  no:i  ■lisili- 
C':l.q'JOd  /ni'r/'it''.\  :i  /nrnf.  i.o"  .v>',  i*i--no,  ^l  'i:!'"»  ro 
dio,  ^«JorJ  illo  tTrii.o:».'  n-j.-i  ;:*;:■ -lo  .s  1  i  .c-?m  :.!!i- 
pli.i'1  tial.  Vi'Jr' Joi':lii:n  j:i: 'J  nr:'r-;r;ij:ij,  lVv,l/.  e:y:ii. 
decur.  1.  ci  inl'..  L  v.  c.  Ji^,  i,    l-j. 

N.  4^  Trrtiui  Oit  iiimr.i.i.  L'.ismo  ioiu>,  (i:,  ;-  ^:  :I 
f<;r<^  ornnri  h  ijus  nurn.^^i  v.rija,  i;a  [.■•.[.■:-i  :'l'ri.i' 
€:;t  }It:r'.M.^  in  .M.»^.,  .M.?ru  •  ,  .i-:cuuJu.y  .>''/■■/«•',  /t'r- 
/iu.5  ('siitfki:hi'ras,  id  *<ty  Ai/'ir  '.  ..uirtu.<  lUuJu^. 
clc.  In  ojUinii:^  r.is<io'io!i  lvii;iu-,i.  us  iu  l,ic  l'»cu> 
cxhi.V;lur  s-ino  ulU  scrif'l'Jri»-  iJi^-rr-^iji  :i:a.  Iii  in.-s. 


.    .  — 
i-t. 

T .  ". '        i    '  -  :  1-      . 
t- '• 

q:  •    .r-  :.  j:    .. 

l     • ,       'VII.- 

e:i.  !-::.:    :; 

op  r.  •;>  il  --; 

l.\P.   Ll\.   N 


l:..  f.:  .■:.. :2...  .? :  •> •* »i /  li  .V^*.  V.v--- 
Kz:-  i:  ::  -^Ti  Ca-.i:ii5  i^.   rr.inQni'. 

•  I  ■ 

:  •j-:.i..-is.  >.►.:  :•= -.■■rioxsiiLiin  niii,- 
:.:.-i*_.*.  e:  -.a  «'.o.ire  .V.L-^taio.  :a  I 
.  '.\  \  .:s.  E:5!    "i  i;--'^"'!   ca  ie;n  i-"'gan- 


•-i-??.  : :  n-:  12  r;-j:r.:l  ao  ^ilio 


■»    ■:  i 


I^.  :■::■  :-•.:-'  .•.■:..il."L  ess-?.    >'ain  iiv-iiU 
■:::^:.r.:::i  .i:?.;a:-:r.    eaieni  i.t 
...  ::•:.    r-:-^' .."aiil jr.  Ki  i-ic 
;  ■.x  -!.;:*     Tiir.   ex    aliorun 


c.:..::t--i.  .-. 


1 


rtj..-  :■?.'!:■•:, 


\.^ 


«"•: 


1 

aiit 


(lodii:ihi:.s  Tu!':tanis  Go'thiii5  c>l  }lir"lii.y  pro  .VtT".' 
aul  }lcrt/'is,  iif  iu  <'ii>>-io.loro  l^iiiiur,  .\.'iui.<,  aii 
Soyni.i  pro  Sif/te,  V"l  .S/V>^'.  ui  Oriaiiu**  ciiJit,  el 
bra>.t''//us  pro  /;'/r«^///'V/'.v.  A!ii  ({uo-jue  Codicc.s  pro 
li',rifitfieut\-;  cxhihcrjt  Ur<i.^t,'nu!i.  a;il  liru.^tcuu.<,  .iC 
siini.i  rnod.;  v.iriant,  v.-l  ah^-rrant  in  his  numiniluis 
cxprimcndis,  quorum  t:inion  varirlHs  ad  veram  lc- 
clioncrn  inJaj:andarn  fori;i'-s'»  juvciil. 

C.\r.  XLiii.  .N.  1.  Ilr/ni.splieriu/it,  ctc.  E\  Cassio- 
doro. 

C.\P.  XLiv^  N^  4^  Quiutua  cirrulu.s.  Dc  qninqne 
his  circulis  cadem  frre  occurrunl  L  xiii,  c.  6,  el  in 
1.  de  Nal.  rcr.,  c,  \0, 

Cap.  xlvi.  N.  !•  Ldcteua  circulus,  De  laclco  cir- 
culo,  qui  a  Ciccrouc  orhis  iucieus  vocalur,  videri 
potcsl  Macrobius,  1. 1  comm.  in  Somn.  Scipion.,  c. 


I:i  antiquiss:- 
r.  *  -M-5..  •.-::::  L:r.iu  .<*  Lj:.':'ia:v:-  i.>:  lir  i'intr'in 
f   *.  ::    :  c:  .•     :.:.  :::  ::j  :'\  .a;;*  b.conVis-.oi  ita  in 

^A  I  •.■■■••■        JL    m.    » 

•  \i'.  -..ix^  N.  2.  i.  i  ;»:  .  -t:\ti.<  ierr.j .  Siin- 
Q  ■:: :-  M  •.-: ::  :•  L  ^:  :  •'.i-i?.  t-Mn.  3.  p.  vS.  serm.  ::i 
A-  ::-.  Li :::..:; .  .•  ■:ri  c.  ">o  e;  seq-i-.  us.-.^  .e  '-'.. 
!..  :.  ■  .  oJ.  .  :  ::-:■.?*:  e\  Isiioro  cjrriji  lo-^sjr.t: 
s-- :  !.■.::  '.--t  «:  .r.:  ....!.-^;  ..-.  wri  i»i»-i"  M;irii'.:i  ieoi'.-3 : 
('■  r;  . '•.?r^-.:;:  :.  ^■■■r  tT.rc^i/,  i-;-./t  ;/':zi^' v.jt^w.^f 
i  ■       :  •■    .  ■•".  .•". 

i:\p.  L\.  N.!  >.':..  ■»•".'  >i  ?VruMarrob:;iS,^  i  coniT. 
i:  >.::::..  :^^..  ..  c  l'».  iiit.-r  stt?;!  •s  ei  ?i  :  n  d  st.n- 
p:/,.  ;:".  I:iO'.:<:  s.d  aildil :  .>*>  «f  ':iiul  ^'iAc.^ 
arrri  •:  im:-  /;:  '■<.i  ^l'inifii\ifit.  t.t' niiii  .KSTfJi 
.«/;.:  :.ij  •->/.:.'  ASTRuN  .<n/wzi/#i  stciUs  to:../u.., 
i;:.   .:    ;.  >  ?ii«ts  i-.  .■  i^^jn*. 

<.\p  L\i.  .N.  i.  >'c:lr  nn  h.i'>--rc  f^roi^rium  i'.- 
)i;':'i.  .Sl'--.i."«s  ji:,f  u\.\'  Jicunlur  proprio  Vj  jr-.re  !■;- 
i:..:.\-  f- c:i  ]•.:■-•  as:ruut;l.  .M:u  1  osl  de  {d.ini:tis.  ut  1-- 
r.-i.  I-iior::>  in  taaue.n  serilt*nlia  perstit,  c.  2i  l'- 
N.it.  rer.  <',  nfiTi.oi  . 

Cap  lwi.  S.'l.Ptjyoi<.  Corrigendum  Isidorr.in.).  v. 

Dr.  :in.  aiit.iri.iius:  sM  cuni  locus  non  respODdea:. 
irdiderim  ipsum  loijui  dc  lihro  de  Nal.  rer.,  c.  -\ 
iihi  eliini  .Mss.  h^ibeit  vc^ycr  pro  Pi/rois. 

Cap.  LWii.  N.l.  Quid.nu  <t-'l:a''!.fcrt plnicir  'i'* 
cuniur.  Dchis  oliarn  c.  23  iihri  iJe  Xiii.rer.  :  se-i  U'i 
}>l:inct'f  dicuntur  erra:  tes.  i,on  qiiod  ipsi  err^t:. 
sc  i  quod  nos  crrare  f.ic  ani.  Coiifer  n*- 1,  ud  cuni  Iw- 
Apiil  vtteros  Lalino>\i\  invenietur  qui  verbum  i  =  ;* 
>^7'/'Usurp.iv»Mit  pnfier  Julium  Firmicum.  L  2.  <'• 
2,  ot  vel-r.  inscripl.  a:)ud  Fabrcttum  c.  10,  n.  3»'". 
ui  ol)>crvat  Forcrilinus  :  sc.l  adderc  poi:iit  Miriu- 
num  Cap..'llam.  qui,  L  viii.  sa^pe  eo  lUilur. 

Cap.  lwiii.  N.  1.  .{nte[ira'laiio.\oc.ih\i\oiintCtjr:' 
t.l;iti'ini<  otiam  utitur  ('•.is^iodorus.  quod  faculu  i 
liujus  proprium  est  .  ne.;ue  debuil  in  optimis  Laiir.:- 
t.itisiexicis  pr:i'lormitti.  Ita  rctroyradafioNCMA[y\}\i'' 
auctoritale  Forccllin'iS  admisit. 

Cap.  lxxi.  N.  i.  Sol  appellaius.  Et}-nion  solist"^ 
Varrone  et  Ciccrono  dcsumpium  cst. 

N.  3.  Siella'  dici/v  a  siattdo.  Cappella,cap.  de  quic- 
quc  parallelis,  1.  \iu,stcUas  a  stando  sidera  aconxi- 


877 


AD  S.  ISiDOBl  ETVMOLOCj.  AUliVALl  NOT.l!:. 


878 


dendOi  astra  ab  A&ireo,  dicta  fuisse  commemoral.  J| 

N.  4.  Sidera  dicta.De  e\y moioQm sideris \idenoL 
prsec.  Alii  sidus  dcducuDt  ah  e7^o;,  quod  sit  tigura  in 
coilo  conspicua  aut  a  auv,  ct  eldo;,  quod  simul  plurcs 
stellae  conspiciiotur. 

N.  7.  Quod  terram  terant,  etc.  ex  Varronc,  1.  vi 
de  Ling.  Lat.,  cx  quo  rcposui,  quasi  terriones ;  nam 
Grialius  habet  quasi  teriones, 

N.  9.  Quasi  apxTcu  oupoc,  hoc  est,  quasi  ursce  cauda; 
id  cnim  proprio  verba  Gra}ca  significant. 

N.  iO.  Et  dictus  Orion  ab  urina.  Grsece  urina  di- 
citur  oupov.  Alii  alia  cogitant. 

N.  1 1 .  Hunc  Latini  jugulam  vocant,  Corrcctae  Edi- 
tiones  Yarronis,  ].  vi  de  Ling.  Lau,  c.  3,  a  mcd.,ha- 
bent  inter  quas,  pro  quo  Griaiius  ediderat  inter  quas, 
Non  desunt  qui  cum  Festo  a  juglans  derivent  jugu- 
lanif  stellam  Orionis,  quod  ampiior  sitcaelcris  quam 
nux  juglandis.  Uyginus,  1.  u  Poet.  Astron.,  c.  24, 
fabulamde  Orionc  narrat,  quemprimum  Urionem  ab  ^ 
urina  vocatum  ait,  deinde  mter  sidera  reccptum.       B 

N.  12.  Hyadas  dict.  Gellius,  I.  xiii,  c.  9,  hyadcs 
suculas  dictas  ait  non  a  suibus,  ut  Tullius  TiVo  ia 
commentariis  scripsit,  sed  quia  veteres  Latini  primo 
syadeSy  deinde  suculas  appellarunt,  ul  quod  Graeci 
liT^p,  nos  super  dicimus.  Negat  practerca  stellas  isias 
in  capite  Tauri  esse,  ut  Tiro  quoque  docuit.  Scd  ex 
eis  solis  caput  Tauri  constare  ostendil. 

N.  23. Propter  Ammonem  Jovem,  Ita  distinxi ;  nam 
in  Excusis  mvenio propter  Ammonem^  Jovem  ideo  vo- 
caverunt.  Ait  Isidorus  prinium  signum  propler  Jovem 
Ammonem,  in  cujus  capite  cornua  ariifices  simulacro- 
rum  fieunt  [AL  dn|[unt)  arieiem  vocatum.  Nota  est 
fabula  Jovis  Ammonis  coroigeri. 

N.  25.  Castorem.Yino^  \.  u  de  Re  rusL,  c.  4,  do- 
cet  Geminos  in  Zodiaco  non  esse  Castorem  ct  Pollu- 
cem,  sed  Apollincm,  et  Hcrculem,  ut  obscrvat  Yul* 
pius  in  erudita  nola  ad  CatuUum,  p.  25. 

N.  27.  Arinuos  (latus  Etesias,  hoc  est,  Etesias  qui  n 
venti  sunt  annui,  sive  annivcrsarii.  ^ 

N.  35.  Jovis  cum  filio.  Jovis  in  rccto  casu  exstat 
eliam  apud  Apuleium,  in  Caecilii  et  Accii  fragmenlis, 
in  nummis  veteribus,  ct  apud  Uyginum,  fab.  54,  ct 
alias  etiam  apud  Isidorum. 

N.  38.  Castera  superstitiosa,  elc,  ex  Cassiodoro, 
io  cujus  nonnullis  Ediiionibus  legiiur :  Ad  cognitio- 
nemsiderumconjungunt,  idest,  notitiam  factorum. 

N.  39.  Quce  mathesis  dicitur.  De  astrologis  judi- 
ciariis  Tacitus,  1. 1  Uist.,  c.  7  :  Genu^  hominum  po" 
ientibus  (nonnulli  rcponunt  petentibus)  infidum, 
sperantibus  fallax,  quod  in  civitate  nostra  et  vela" 
bitur  semper,  et  retinebitur.  Ui  mathematici  vulgo 
vocabanlur,  ul  supputationes  ipsae  noxi8e,quas  Isido- 
rus  nomioat  tnatnesis. 

N.  41.  Septem  s(ecularium  disciplinarum  :  has 
adhuc  Isidorus  oxplicuit.  Sequiori  sevo  grammatic», 
rhetorica,  et  dialeclica  vocabalur  ^mm/n ;  arithme- 
tica,  musica,  geomctria,  et  astronomia  quadrivium.  Q 
Exempla  hujus  significationis  abunde  Ducangius  pro- 
fert  in  Trivio,  et  Quadrivio,  aut  Quatrivio,  a  Boetii 
quoquc  tCinpore  repelit».  Ordo  non  idem  ab  omni- 
bus  observabatur.  Capella  ita  septem  illas  disciplinas 
disposuit,  grammalicam,  dialcclicam,  rhetoricam,geo- 
metricam,  arithmeticam,  aslronomiam,  musicam.  Isi- 
dorus  ordinem  Cassioiiori  tenuit,  nisi  quod  hic  pri- 
mum  dc  musica  egit,  tum  de  geometria  disseruit. 

LIBER  QUARTUS. 

Cap.  II.  N.  1.  A  modo.  Hoc  ipsum  veriloquium,  nt 
medicina  sit  a  medius,  et  medius  a  modOy  viri  docti 
approbant,  ul  videri  potest  apud  Becmanum,  verbo 
Medium.  Id  multo  magis  placere  debet  quam  quod 
alii  dicunt,  medeor  esse  a  Graeco  {xiB<u,  seu  ^i^ita^  im- 
pero,  quia  medicorum  est  imperare. 

Cap.  III.  N.  Medicinoi  autem  ariis.  Historia  artis 
medicsexponitur  aCoDringio  in  iDtroductioDC  Id  Ar- 


tcm  medicam,  ct  a  Lindenio  cum  Mercklini  addila- 
mentis.  Sigebcrtus  Havercampus,  comment.  in  Apo- 
loget.  Tert.,  c.  23,  observat  pro  ^sculapius  in  Ms. 
Fuldensi  Tertulliani  essc  /Escopium^  et  sic  apud  Isi- 
dorum,  aliosquc  in  Mss.  scmper  inveniri,  ut  testatur 
Schoppius.  In  nonnullis  vetcribus  membranis  Isi- 
dori  cum  hoc  loco,  tum  L  viii,  c.  1 ,  reperio  Scola" 
pius.  Hippocratem  quartum  dccimum  ab  iEscuIapia 
alii  traduDt.Yidcnoi.  Uarduini  adPhnii  l  xxix,c.  1  / 
Apud  Grialium,  ad  n.  seq.,  erat  /.  ix,  quod  correxi. 
Cap.  IV.  N.  1.  Itaque  tres  viri.  Tressecias  medi- 
corum  hoc  versu  complexusfuit  Marcellus  in  carm.  de 
Medicina,  vers.  6 : 

Quod  logos,  aut  methodos,  simplexque  empirica  pangit 
Hoc  liber  iste  tenet. 

Uoc  carmen  ab  aliis  Yindiciano,  ab  aliis  Sereno  Sa- 
monico  tribuitur.  Quod  secta  methodica  secteturcar- 
mina, vel  ob  AppoIIinem  dictum,  vel  ob  ineantationes, 
quas  nonnulii  vcteres  medici  praRscrihebant,  ut  ait 
Serenus,  tit.  de  llemitritseo  depcllendo  : 

Inscribis  chartse,  quod  dicitur  Abracadabra 
Ssepias,  et  subter  repetis 

Noti  sunt  in  Uispania  hominesilli)  qui  Ensalmadores 
dicuntur.  Sed  et  Homcrus  curationis  per  carmina  me- 
minit,  ac  propterea  de  curatione  Homerica  integrum 
libellum  Galenus  scripsit.  Confer  Morhoiium  in  Poly- 
hist.,  t.  II,  1.  III,  c.  1,  n.  17;  Plinius,  1.  xxix,  c.  1, 
mpdicinae  historiam  per^iequitur ;  et  num.  4,  ait :  Alia 
factio  (ab  experimentis  cognominant  empiricem) 
ccepit  in  Sictlia,  ctc.  Ubinam  medicinam  experi" 
mentosam  dixeril,  non  invenio,  neque  id  vocabulum 
in  copiosissima  Uarduini  indice  conspiciiur. 

N.  2.  Specimcn  interpolationis  in  Uodice  Chisiano 
app.  5,  post  Etymologias,  exhibebo,  in  quo  multa 
huic  libro  Isidori  dc  mcdicina  adduntur. 

Cap.  V.  N.  1.  Sanitas.  Proprie  est  a  sanu^;  etsa- 
nusy  uti  rtiam  salus^  a  Graeco  aaoc,  seu  o6oc. 

N.  2.  Morbum,.,  mortis  vim.  Aliimorbum  dicunt 
esse  mortis  viam,  alii  deducunt  a  [i6poc  ^(ou.  Vide 
J.  C.  Scaligerum,  in  Theoph.,  de  Piant.  Ac  fortasse 
apud  Isidorum  reponendum  erit  mortis  viam. 

N.  4.  Sanguis  ex  Grasc.  etym.  Sanguinis  etymon 
Graecum  potest  eiiam  esse  a  aafsiv  yura,  quod  servet, 
ac  vegetei  mcmbra  corporis.  Minus  recle  alii  putant 
Latinum  cssc,  a  sanciOy  quasi  sancuis.  Rursus,  num- 
6,  alia  etymologia  sanguinis.^e  cholera  CoeliusAu- 
rclianus,  1.  iii,  c.  19.  ex  Asclepiade,  refert  quod  sit 
humoris  fluor  ccler  ac  parvi  temporis.  Quo  fortasse 
isidori  verba  alludunt,  quod  unius  diei  spatio  termi- 
netur. 

N.  8.  Quas  Grasci  xpcvia?  dicunt,  Morbi  chronici 
causas  L^iine  dicuntur,  utostendi  adPrudent.,  hymn. 
i.Perist.  V.  20: 

Supplicam  causas  petitis  quse  medelis  irrigant. 

Hispani  dicimus  achaqucs. 

Cap.  VI.  N.  K.Pleuresisphrenesis.  Edidi/>/ewn7t5; 
ita  enim  medici  scribunt  ex  vocabulo  Graeco.  Gria- 
lius  in  XeiiUxpleurisis^  in  not.  indicat  pleuresis.  Aliud 
estde  vhrenesi;  nam  apud  veteresreperiiur  p/irene- 
515,  9pevr,ai5 ;  et  phrenitis,  ^pivrii?. 

N.  3.  Est  autem  perturbatio  cum  exag.  Retine 
veriloquium  ex  Gra*co  nomino. 

N.  4.  Cardiace.  Coelius,  I.  ii,  c.  31,refert  cardia- 
cam  passioncm,  ex  Artemidoro  etAsclepiadis  socta- 
toribus,  esse  tumorem  secundum  cor.  Hinc  fortasse 
praBsliierit  Icgere  apud  Isidorum  exaliquo  tumore, 
quanquam  bidorus  vidclur  voluisse  /tmord;rcpetit 
enim  cum  formidabili  metu,  quod  forta»se  ex  Ccelio 
ipso  sumpsit,  qui  inter  multas  ac  varias  causas  car- 
diacse  passionis  moestitudinem,  vcl  timorem  refi  rt. 

N.5.  Lethargia.  Lethargia  ab  oblivione  potius  quam 
a  somno  dicitur.  Advcrtit  Coelius  jugem  illum  som- 
num  quem  in  lelhargicis  plerique  statnuntyere  «om- 
num  non  essc,  sed  oppressioncm. 


879 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


880 


N.  6.  Synanche.  Griulius  cum  aliis  Excusis  edi- 
dit  ouvdYyeiv;  scd  Coelius  in  Edition.  Lugduo.  1566 
habet  :  drceci  enim  (rMfii^  continere  appellant, 
quod  verum  esl. 

N.  7.  Phlegmone,  Mt?dici  recenliores  phlegmonem 
staluuQt  esse  speciem  inflammatioDis  externae  profun- 
dioris. 

N.  8.  Sputo  sanguinolento,  quod  tamen  non  sera- 
per  adest. 

N.  13.  Telum.  Rutilius  quoque  ad  morbum  telum 
videtur  rcspexisse,  cum  dixit  1.  i,  v.  451  :  Tela  dolo- 
rum,  In  Edttione  qua  utor  Samonici,  ad  mari.'.  nota- 
tur  telum  esse  pleurilidem,  sed  subjimgitur  :  Alii 
punctionem  intelligunt. 

N.  17.  Pestilentia.  Pestilentiam  plcrumque  per 
aereas  potestates,  non  tamen  sine  arbitrio  Dei  fieri, 
allatis  multis  Patrum  veterum  testimoniis  rationibus- 
que,  suadelur  a  Theophilio  Raynaudo,  philolog., 
p.224seqq.,  inopcre  inscripto:  Vitce  et  mortis  ter^ 
minalia,  pancto  6. 

N.  18.  Dicta  autcm  pestilentia.  Pestilentia  est  a 
peste  et  pestilens.  Neque  de  pestis  etymologia  salis 
constal. 

N.  19.  Ipsa  et  inguinaria.  laguinaria  lues  olim  «a- 
tis  frequeus  erat,  praes-ertim  medio  a^\o;  quo  morbo 
plures  absumptos  etiam  ex  sepulcrorum  titulis  con- 
stat. 

Cap.tii.  N.  4.  Undeet  vertigo.  Verligo  est  a  verto, 
auia  homini  eo  morbo  aifecto  omnia  verli  vid^^ntur. 
Al.  verto  eliam  cst  vertex,  quia  eo  loco  capilli  in  gy- 
nim  vertuntur. 

N.  6.  Pro  lunce  cursu,  ctr.  Hanc  lectionem  non 
solum  genuinaui,  sed  etiam  ab  Isidoro  ex  Juvpnco  de- 
sumptam  pulo,  ut  aiiverti  ad  hujus  I.  i,  v.  482. 

Et  luDzc  carsum  comilata  insania  mentis. 

Accedit  Samonicus  de  morbo  comiliali : 

Ipse  Deus  memorat,  dubiai  per  tempora  lano? 
Concepiam,  lalis  quem  sa^pe  ruina  profadit. 

Coelius  ait  cpilcpsiam  vocari  sacram  passionem,  sive 
auoddivinitus  putetur  immissa,  etc.  Fortasse  hinc 
Isidorus  morbum  divinum  dixit,  qucm  alii  sacrum 
appeliant. 

N.  7.  Erat  autem  apud  Rom.comitior.  Samonicus 
aperte  (;o?nt7{a  nominai,  in  quibus  suffragia  fiebant: 

Est  subili  species  morbi,  cui  nomen  abillo  esl 
Quod  ficri  nobis  suffragia  jusia  recusant. 
Ssepe  etenim  membris  atro  languorc  caducis, 
Consiliam  populi  labes  horrenda  diremit. 

N.  10.  Typi  suntfrigidas  fehres.  Chacoiiis  opinio- 
nem  confirniat  typus  Constantis,  scilicet  cdictum  fa- 
migeratum,  (juo  silcnlium  indictum  unius  vel  duarum 
volunlatum  m  Christo.  In  opere  posihumo  Vazquii, 
Descio  cujus  cnlpa  typus  tanquam  harelicus  aliquis 
bomo  inler  Monothclitas  nominabatur.  Qiia;  halliici- 
natio  a  Thcophilo  Raynnudo  primum  observata  occa- 
sionem  deindc  aliis  dedit  Yazquii.  nihil  foitasselnlc 
merentis,  acerrimi^  rcprehendeiidi.  Caeicrum  apud  Isi* 
dorum  retinendum  est  status^  el  ut  arbitror,  legcn- 
dum  :  typi  sunt  frigidce  febres;  nam  apud  medicos 
typus  ost  forma,  status,  nota,  ac  character  febrium 
recurrenlium.  Coelius,  I.  i  Acuiar.,  c.  14,  ex  Ascle- 
piade,  rcferi  typnm  febris  quotidianum  majorum  cor- 
pusculoruni  ^iiitio'  e  ficri,  t<Ttianum  minorum,  quar- 
tanum  miiiuli^^imorum.  Apuleius,  de  herb.,  c.  102  : 
Ad  frigora,  et  omnes  febrium  typos. 

N.  H.  Ex  naribus.  Forlasse  dcliMnlum  est  exna- 
ribus.  Certe  Ca»Iius  l.  ii  Tard^ir.,  c.  7,  iia  habei :  Fit 
influxio,  nunc  ad  nares,  quce  appcUatur  coryui; 
nunc  adfaucesj  quce appeliatur  branchos ;  nunc  ad 
ihoracem,  vel  pulmonem^quceappcllaturptysis,  Pro 
irnjot(  nonnulli  hRbent  <1>0'j<ti;. 

N.  12.  Coru:ia,..  quoties  influxio.  Coryza  Gr»ce 
fist  gravedo,  numor  ex  capitc  fluens,  a  xspa  ct  U^, 
qoia  veluti  ebullit  e  capite. 

N.  13.  Branchos.  L<^am   libenter  PpoTx^^^  ila 


Jl  enim  appellant  Gra^ci  guttur;  ex  quo  fit  bronchos, 
raucedo. 

N.  24.  Neph.  Nephritis  est  inflanimatio  renum 
cum  f'bri  cominua. 

N.  25.  Paralysis  dicta  a  corp.  imp,  F(»rtasse  Isi- 
dorus  scripsit  a  corporis  impediti  sofutione.  Paraly- 
sis  ad  verbum  soiutio  est.  In  nonnullis  Mss.  est  a 
corporis  impcnsione. 

N.  26.  Cachexia.  Cachexia  Graece  est  malus  ha- 
bitus. 

N.  30.  Podagram.  Podagra  quasi  ::oSb;  «Tpa,  boe 
est,  pedis  captura.  Isidorus  duplicem  elymologiam  ex 
Ccelio  retulit.  P(»dagra  a  retentione  pedum  nodosa 
dicitiir.  Ovidius,  I.  i  de  Ponto,  ep.  1,  v.  255  : 

ToIIere  nodosam  nescit  mcdicina  pudagram. 

N.  36.  Quem  Cwraaci.  Apud  Griaiinm,  el  alios  Ex- 
rusos  erat  quam  Gra^ci;  restitui  quetn  ex  Coelio,  quoni 
^  Isi'lorus  transcribil. 

D  N.  39.  Hagades.  Celsus,  I.  vi,  c.  17,  distinguit  rka^ 
gadia  (sic  oiiim  vocat)  ab  hemorrboidibus  :  Rhaga' 
dia  sunt,  cum  in  ano  smpe  et  quidem  pturibus  locix 
cutis  exciditur  (AL,  scindituri;  Ifemorrhoides  sunt 
oravenarum  tanquam  ex  capitulis  quibusdam  sur- 
gentia,  quas srepe  sanguinem  fundunf.  Rliagadiasive 
rahagades  Cel^usvocat  scissuras  receutes,  atque  a.leo 
fortisse  legcndum  erii scissuras pro  ftssurcp.Gr^CQm 
paya;  esl  ruptura. 

Cap.  viii.  N.  1.  Aeris  qualitatem  habentibus.  Pu- 
larcm  legenomn  areas  qualitatem  habens.  Alopeda 
est  area»  species.  Celsiis.  I.  vi,  c.  4  :  .irearum  quo- 
que duo  genera  sunt.  Commune  utrii/ue  est^  elc  Sed 
ea^  qu(E  aXtoTztxia  nominatur,  sub  qualibet  figuradi- 
latatur :  fit  et  in  capillo  et  inbarba.  Alopeciamdi- 
ctam  non  a  siiniiitudine  \uipecuise,  scd  quia  vulpes 
60  morbo  frequcnter  lahorant,  verior  est  scntentia. 
Do  aiio  arcje  gonere  pergit  ibidcm  Celsus  :  Id  vero^ 
^quod  a  scrpentis  similitudine  ^^inQi^  appellatur^in- 
cipit  ab  occipitio,  eic.  Fortasse  hioc  aJiquis,  etex  eo 
Isidorus  cxistimavit  alopeciam  quoque  a  vulpissiini- 
litudine  nuncupatam. 

N.  4.  Erysipelas.  Varia  est  apud  alios  erysipelatis 
etymologia,  vel  ab  lpe(aw  traho,  el  iziksLi  prope,  qoia 
paVtes  propinqnas  atlrahit,  vcl  ab  IpuOpbc  ruber,  et 
treXb;  niger,  lividus,  etc. 

N.  6.  Sarnam  apnellat.  Ita  etiamnum  Hispani  ap- 
pcllant,  ct  videtur  hoc  proprium  esse,  et  fuisse  Hi- 
spanorum  vocabulum.  Papias  ex  Isidoro  sumpsit : 
Sarna^  impetigo.  Scmlcrus,  in  not.  ad  Glossarium  hi- 
dorianum,  verbo  Scaturrio^  monstrum  putabai  hoc 
loco  sarna^  et  cum  non  intclligeret  quid  esset,  con- 
jiciebat  scarram,  quw  vox  Germanica  est.  In  aacta- 
rio  Ducaugii,  ex  Pdpia  Mss.  Bituricensi,  proferiar : 
Impetigo  sicca  scabies,  prominens  cum  asperitate, 
et  rotunditate  formm  :  haac  vulgo  sarreuma  dicitur. 
Subjungiiur  suspicio,  sarna,  ut  habelur  in  Edito,  pe^ 
0  perara  ex  sarreuma  contract^*  scripio  facturo  fuisse. 
At  ex  Isidoro  et  idiomate  Hispano  retinendum  sarna. 

N.  7.  Prurigo.  Proxime  est  a  prurio,  quod  Juci  po^ 
tcrit  a  prouro, 

N.  12.  Elephantiacus  /^'or^/^^.Convenientiamniorbi 
elephantiacicumelephanteexponitAreiaeus,  1.  ii,c.  43. 

N.  i3.  Arquatum.  Nonius,c. 5,  n.  44.  Arquatidi- 
cuntur  quibus  color  et  oculi  virent,  quasi  in  arqui 
similitudinem.  PraMniserat  quod  a rcu 5  suspensus  for- 
nix  appeliatur,  arquus  non  nisi  qui  in  coelo  ap))areat, 
quem  Irim  poctai  dixorunt.  Nihilominus  mulli  scri- 
buut  arcuatos,  ct  arcuatum  morbiim,  et  ita  in  lextu 
Grialii  Icgebaiiir.  Id.  Grialius  in  textu  exhibei  icte- 
m,  in  noi.  icteron. 

N.  14.  Cancer.  Colsus  ulcus,  noo  vulnus^  nomi- 
nat,  cum  de  caucro  agit.  Aiiquaado  taaien  ulcus  et 
t;u/;}u.^confundualur.  A  vcrbis  Auiergo,  etc,  sensas 
impcrfeclus  \idetur,  aut  certe  obscarus  est.  ' 

N.  19.  Ulcus.  Est  a  Gr«eco  IXxo;,  ex  quonpnnoJIi 
eum  aspiratione  scribant  hulcus. 


881 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


882 


N.  21.  Quasi  pupula.  Festus  :  Papilla^  capitula 
mammarum  dicicKy  quodpapularumsuntsimtles.Sl 
legatur  quasi  papillaf  poiiu8  dicendum  erit  papulas 
ita  vocatas  quod  papillarum  sinl  siiniles.  Atque  id 
magis  placel;  nain  papill(e  ila  sunt  dictse  quia  eas 
infantes  quasi  papant,  ut  ait  Isidorus,  1.  xi,  c.  1. 

Cap.  IX.  N.  2.  Diceta  observatio  legis  et  vitce.  De 
vai  ia  signiHcalioQC  vocis  diiet<e  eonsuli  possunt  Janus 
Dousa  iuPraec,  c.  10;  Joanncs  Wouweren,  ad  Pe- 
Ironium ;  et  Vossius,  in  Etymologico. 

N.  6.  Quce  duo  e/ia??i,  eic.  Referl  se  Isidorus  ad  ea 
quae  dixit,  omiiem  curationem  aul  ex  contrariis  aul 
ex  ^mt7i7^u5  adhiberi,  qu%duo  ipsis  remeiliorumno- 
minibus  signiHcari  solent. 

N.  11.  Pessaria.  Pessum  vocat  Apuleius,  de  Her- 
bis,  c.  121,  ct  pessus  mascuiino  genere  Plioius  Va- 
lerianus,  1.  i,  c.  1,  ad  lin.  Pessarium  dixit  Theodo- 
rus  Priscianus,  i.  !ii,c.  5. 

Cap.  XI.  N.  4.  Guva,  Guva  a  Theod.  Prisciano,  1. 
II,  part.  II,  c.  16,  dicitur  cucurbita  ventosa.  Sed  Isi 
dorus  innuit  simpliciler  ventosam  appellari ;  et  hoc 
nuuc  est  proprium  Hispanorum  vocattulum  ventosas. 

N.  6.  Pinsendis  prmfuit  arvis.  Nou  arridet  quod 
pinsendis  arvis  idcm  sit  ac  pinsendo  frumento.  Si 
retineatur  an;i5,  malim  intolligi  Piiumnum  praefuisse 
lerendis  arvis;  qui  idem  pilum  et  pilarn  invenerit, 
quibus  far  pinsitur.  Suspicio  mihi  erat  legendum  csse 
pinsendis  prcefuit  granis. 

N.  7.  Mortarium.  Etymologici  alii  dictum  volunt 
quasi  moretarium,  quod  in  eo  fieret  moretum. 

N.  8.  Coticula.  Adde  Plinium,  l.  xxxvii,  c.  10.  : 
Ex  achate  medici  coticuUis  faciunt.  Quod  sequitur 
apud  Isidorum,  erit  enim  lenis^  fortasse  mutandum 
in  lasvis,  vel,  ut  alii  scribuat,  levis,  quanquam  vocis 
lenis  eadcm  signiticaiio  esse  poiest. 

Cap.xii.  N.  1.  Odor.  AGraeco  ^ew,  quod  est  olere, 
originem  trahit. 

N.  3.  Incensum.  Pro  ihureanliquius  verbum  est, 
quam  nonnuUi  arbitranlur.  Vide  Prudentiana,  not.  a 
ad  n.  ^51. 

N.  4.  Tetraidos.  Fortasso  tetraides^  vel  tetrades. 
Desidero  id  vocabulum  iu  Lexicis  tam  primai  quam 
mediae  Laiinitatis. 

N.  7.  Unguenta...  a  locis,  ut  telinum.  Quia  non- 
nulla  unguenta  a  locis  dicuntur,  Augu^tinus,  Theo- 
philactus  et  alii  existimant  unguentum  pisticum^  cu- 
jusmentio  fit  in  Evangelio  Juanuis,  c.  xii,  3,  a  Bis- 
ta,  seu  Pista,  capiie  Caramaniae,  vel  provincise  Ca- 
bul  apud  Indos,  velab  alio.  quovis  luco  appellatum 
Vide  not.  Petri  Lazeri  ad  Brunonem  Asiensem  in 
comment  ad  Matth.  Telinum  vero  non  a  loco  voca- 
lum,  sed  a  feno  Gra^co,  quod  Grsece  t^Xi;  dicitur, 
alii  exislimant;  nam  fenum  Graecum  praecipuum  eo- 
rum  est,  ex  quibus  telinum  componilur.  Qiiidam  le- 
gunl  Corpus  suavi  sine  conjunctionc  que ;  et  etiam 
sio  stare  potest  senarius  cuin  trisyllabo  suavi. 

LIBER  QUINTUS. 

Cap.  i  N.  1.  Phoroneus...  leges  judiciaque  con- 
stituit.  Ha;c,  et  multa  alia  ex  hoc  libro  inter  Gratia- 
naei  decreti  canones  relata  sunt,  quae  videre  poteris 
collecla  a  fierardo  in  nostris  Isidorianis,  c.  32.  Sed 
cum  fierardus  Editione  re^ia  Malritensi  usus  non  fue- 
rit,  nonnunquam  decreli  scripturam  ex  corruptis 
exemplaribus  reformare  voluit. 

N.  2.  Lacedcemoniis  jura  ex  Apollinis.  Berardus, 
ioc.  cit.«  legendum  ait,juxta  vulgatos  Isidori  Codiccs. 
Lacedasmonis  jura  legum  ex  Apollinis, non  Lacedm" 
moniis  jura  ex  ApolliniSjUi  apud  Gralianum.  Verum 
in  Editione  Grialii  haec  ipsa  Gratiani  leclio  expressa 
est^nisiquod  menduiu  in  textu  Grialii  erat  Appollinis. 

N.  4.  Hi  decemvir,  Paulo  aliter  nomina  decemvi- 
rum  apud  Gratianum  referuntur. 

N.  5.  6.  /n  libris  exoleveruut.  Correctorcs  Romani 
decreti  pro  varia  lectione  ascribunt  in  libros,  Gratia- 
uus  obsoleuerunt  pro  exoleverunt. 


H  Cap.  11.  N.  1.  Divina^  natura.  Id  expUcat  Berar- 
dus,  loc.  cit.,  ut  ex  mente  Isidori  discrimen  possit 
agnosci  inlerloges  naluraleset  divinas.  Suarius,  1.  i, 
de  Legib.,  c.  3,  n,  9,  osleiiditlegem  naturalem  pos- 
se  quoque  dici  divinam,  ex  sanctoTnoma,  et  sancto 
Aiigustmo,  1.  II  de  serm.  Domioi  in  mont..  c.  9. 
Quis  enim  scribit  in  cordibus  hominum  naturalem 
legem,  nisi  Deus  ?  Expressiusque  hanc  legem  divi\ 
nam  appellat  Isidorus,  l.  v.  Etym.y  c.  2. 

N.  2.  Fas  lex  divina.  Disliiicliouem  inter/Vw  elju* 
Suarius  explic.  ib.,  I.  i,  c.  2,  n.  ii,  produciis  in  me- 
dium  Isidori  vorbis,  qtiem  passim  laudat. 

Cap.  III.  N.  1.  Jus  autem  dictum  quia  jusium, 
Ilieronymus  Magius,  Miscell.  I.  iv,  c.  \,jus  a  juben- 
do  diclum  affirmat,  non  a  justitia^  ut  vult  Ulpianus, 
neque  a  justOt  ut  vult  Isidorus,  quem  auctores  juris 
Pontificii  sequuntur.  Repreh»mdit  etiam  quod  Isido- 
rus  justitiam  dictam  assoruerit,  quod  in  ea  jus  stet. 
Q  Neque  Isidorum  neque  alios  viros  doclos  lacile  re- 
B  prchendcndos  esse  ob  simile  eiymologiarum  gouus, 
saepe  monui.  Credo  equidora  2ijus  esse  justum,  a 
justo  justitiam,  Quod  autemjtw  sit  ajubeOy  multi 
nogant,  qui  potius  jubeo  a  jus  deducunt.  Alii  igitur 
juris  originem  ^  juvando  repeluni,  alii  a/oye,  quasi 
JouSj  aut  Jovis  os,  alii  ab  ejulatione  lo\  ex  qua  ejur 
lare  natum.  Vide  Becmanum  et  alios  etymologicos. 
Neque  debuntquiyu5  proaequo  ajurecoqiiiuaeappel- 
latum  asserunt,  quia  scilicet  jusculum  aequis  parti- 
bus  distribui  solcbat.  Justitim  originalio,  quam  Ma- 
gius  damnat,  fortasse  ea  est  quae  reperitur  I.  xviii, 
c.  15.  Justitia  quasi  juris  status. 

N.  2.  Lex  a  legendo.  Andreas  Cirinus,  de  urbe 
Roma,  c.  39,  rccipiondum  csse  negat  hoc  etymoa 
quod  lex  dicta  sit  a  legendo  :  qaod  si  verum  esset, 
inquity  non  scripla  lex  non  esset.  Verum  potuit  opti- 
me  origo  nominis  hujus  inde  peti ,  quod  initio  lez 
esset  scripta,  et  publice  legeretur,  ut  raulti  aiunt, 
0  quamvis  po^tca  idom  nomen  legi  non  scriptae  fuerit 
atiribuLum.  Ut  autem  haec  elymologia  omni  legi  pos- 
sit  convenire,  a  llicologis  nonnuliis  explicatur  dem- 
teriori  lectione,  et  scriptione,  ut  lex  naturalis  a  sanc- 
10  Paulo,  Rom.  ii,  dicitur  scripta  in  cordibusnostris. 
Alii  legetn  dictam  putaot  a  legendo,  id  est,  eligendp, 
quia,  ut  ait  Cicero,  I.  i  de  Legiiius,  nos  delectus  vim 
in  lege  ponimus.  Alii  cum  sancto  Thoma  a  ligando 
clymon  legis  deducunt. 

Ib.  Mos  autem,  etc.  Proferuntur  haec  etiam  ab  Ivone 
epist.  19.  Isidorus  tantumdem  pro  iantum  saepe  ad- 
hibct.  Abev. 

Cap  IV.  N.  1.  Liberor.  suscepiio.  Berardus  ulram- 
que  lectionem  susceptio  et  successio  opiiraara  putat, 
dummodo  successionis  nomine  nou  haereditaria  in- 
telligatur,  scd  personalis,  qiia  scilicet  filius  patri  na- 
tura  succedit  vi  gcnerationis. 

N.  2.  Vel  commodata^  restitutio.lnUss.  Gothicis 
legitur  vel  commendatx  pecunice  restitutio.  Sed  tuio 
B  potest  omhii  pecunia^^  cum  jara  praecedat  rei.  Praefe- 
renduin  quoque  est  cum  Grialio  commodatce. 

Cap.  IX.  N.  I.  Jus  Quiritium.  Uiroque  mododi- 
citur  Quiritium  et  Quiritum.  Hoc  in  nota  retiuel 
Grialius,  el  sic  etiam  exhibent  Ediliones  veleres. 
Quod  autem  in  his  scribitur  decretionibm,  mendum 
apertum  est,  et  omnino  dislingui  debet  de  cretionibus 
quae  cretiones  postea  clarius  explicantur. 

Cap.  XI.  N.  1.  vel  quod  sciscit,  etc.  Lectionera  a 
Grialio  iniextum  aidmis^SLm^  quodeaplebs  sciat,  vel 
quod  sciscityita  uti  rogata  fuit,  priscis  plebiscitorum 
rormiilis  ma^is  cougruere  fiorardus  asseotitur.  Scrip- 
tura  io  aliis  Editis,  velquod  sciscitaiur  et  rogat,  ut 
fiat,  corrigenda  esset  etrogalur^  ul  vero  sensu  pro- 
cederet.  Non  desunt  qui  plebiscitum  dictum  putant, 
quia  vlebs  ciebatur,  seu  citabatur,  cum  scihcet  post 
roKationem  lecis  in  suffragium  vocabatur.  Scd  verior 
videlur  etvmoTogia  quae  a  scisco  repetitur. 

Cap.  XV.  N.  1.  Papia  Poppa^a.  Inantiquis  Excusis 
perperam  legebatur.  Pompeia  pro  Poppasa;  qui  error 


883 


AD  S.  ISIDORI  fiTYMOLOG.  AREVAU  NOTiE. 


884 


in  noDQulIis  etiam  Snclonii  Editionibus;  et  apud 
aiios  repcritur,  utnotavillsaeusin  not.  ad  Lactantium, 
1.  I,  c.  16. 

Cap.  x\i.  N.  1.  Unde  et  Satyram  scribere,  Andr. 
Scholtus,  1.  I  Observ.  hum.,  c.  2,  confirmat  nuUam 
fuisse  legem  saiur.im  ;  Fesium.  Diomedem,  el  Isido- 
rum  ex  corruplo  aliquo  Sallustii  exemplari  deceptos 
ut  le^em  saturam  admittcrenl.  Qua?  aiduntur, Sa/y- 
ram  scribere,  elc,  non  video  cur  aliena  censeri  de- 
beant.  Njm  saturay  satira,  sive  satyra  ,  carmen 
mullis  ac  variis  rebus  refertum  dicebaiur,  ut  sunl  si- 
Ivra?  Horatii,  clc.  Casaiibonus,  I.  2deSatvr.  :  Simil- 
lime  igitur  et  poematia  quibus  breviter  multi  pers- 
tringebantur  saturas,  tv/,  ut  posterius  cwptum  pro~ 
nuntiari,  satira*  dictce  sunt.  Scaliger  tamen,  I.  i 
Poel.,  c.  12,  satyram  a  SatyriSt  non  a  satyra,  loge 
vel  lance  diclam  conlendil ;  quin  lias  a  Satyris  etiam 
vocatas  puiat.  Cum  lancibus  euim  prodibaitt,  et  ca- 
nislellis  omni  genere  pomorum  plenis,  quibus  nym- 
phas  allicerent.  At  Casaubono  faveni  non  solum  lijec 
Isidori  verba,  sed  similia  a'ia  Porphyrionis  in  Ilora- 
lium.  Vide  inf.  L  viii,  c.  7,  n.  8. 

Cap.  XXI.  N.  1.  Erit  autem  lex  honesta,  etc. 
Egregie  haec  exponit  Suarius,  cil.  1.  i  de  Lcjr.,  ubi 
c.  9  inscr  :  Vtrum  sit  de  ratione  leqis  ut  sit  justa 
et  juste  lata,  ubi  de  aliis  conditionibus  legis  ab  Isi' 
doro  positis,  Quippe  singulas  conditiones  legis  ab  Isi- 
dcro  Iradilas,  ex  veterum  Patrum  sentenlia  rationi- 
busque  iheologicis  confirmat. 

Cap.  XXII.  N.  1.  Pragma.  Pragmatici  in  foro  apud 
Gnecos,  et  poslea  eliam  apud  Romanos,  dicebantur 
qui  raercede  actores  causarum,  ignaros  juris  et  fori 
eonsuetudinis  ,  monebant ,  dicenda  suggerebant ,  et 
agendi  rationem  docebant,ab  advocatis  lunge  diversi. 

Cap.  XXIII.  N.  1.  Dissimulare.  Goihici  Mss.,  in- 
simulare  cum  glossa  accusare. 

N.  2.  Testes...  quod  testamento.  Verior  origo  tes- 
tamenti  est  a  testatum ,  ei  testamen^  quod  a  iestis 
deducitur  Etymologici  \o\\itii  testis  esseab  aniiqua 
liugua  Grseca  OErrop. 

Lap.  XXIV.  N.  1.  Yoluntate.  F orie,  voluntarie, aui 
voluptate.  Res  eodemperiinel,disposilioDem  legalium 
instrumentomm  voluntatem  appelhri,quia  voiuntate 
fit. 

N.  2.  r^5/am^?i/Mm  roca/um.Etymologiam  testa- 
menti  nuper  attuli.  Jurisconsulti  plurimi  dicuat  tes- 
tamenium  esse  quasi  tesiaiionem  mentis.  HaM;  ety- 
inologia,et  ea  quae  ab  Isidoro  adhibetur.explicintali- 
quid  quod  proprium  est  testamenii,  sed  veram  vocis 
originem  non  pandunt.  Nam  mentum  neque  a  menie 
est,  neqoeamo/tumen/o;  sedesl  produciiovocis,seu 
paragoge,  ut  io  cognomentum^  etc.  Veram  originatio- 
nem  testamenti  a  testibus,\e\  iestor.  Isidorusipse, 
lib.  1  de  Oflic.  eccles., c.  il,  satis  aperte  iodic.  Con- 
fereadusqnoquc  est  Gellius,  1.  vi,  c.  12,  ubi  Servium 
Sulpicium  jureconsultum,  virum  aetatis  su:e  doclissi- 
mom ,  reprehendit  quod  testamentum  verbum  duplex 
essescripserit,corapositum  a  mentis  testaiione.  Quid 
igitur,  ait  Gellius,  calceamentum,  quid paludamen* 
/tim,  quid  pavimenium,  quid  vestimentum,  auid 
alia  mille  per  hujuscemodi  formam  produciai 

N.  6.  Testameniumjurisprastorii,  etc.  loterprse- 
sentiam  lestium,  subscriptionem,  signacula,  et  nome- 
nim  iia  distinguit  Jostinianus,  lit.  10  Inst.,  $  3  :  //a 
ui  hoc  jus  iripertiium^esse  videatur,  et  testes  qui- 
dem,  et  eorum  prassentia  uno  contextu  tesiamenii 
celebrandi  gratia  a  jure  civili  descendant ;  subs- 
criptiones  auiem  tesiatoris  ei  testium  ex  sanrarum 
consiitutionum  observatione  adhibeaniur:signacuta 
autem,  et  iesiium  numerus  ex  edictoDrcetoris. 

N.  14.  Codicillum  ut  veieres,  etc.  Omitti  poterit 
ut,  vel  supplendom  constat;  nzmcodicillus  mascol. 
gen.  mox  oecurrit,atqueitaac9eterisusurpatur.Quid 
est  autem  quod  ait  Isidorus  :  Sicui  autem  codiciiius 
fit  vice  testamenti^  ita  epistola  vice  codiciltorum  ? 
Lipsius,  c.  2  de  Insi.  ep.,  probat  epistolam  esse 


A  scriptum  animi  nuntium  ad  absenles,  aut  qoasi 
absentes;  sed  proprie  codicillos  appellari ,  cum 
prapseoles  scripto  conveniuntur.  Ea  mens  Senecae  vi- 
detur  esseep.  56  :  Yideo  te,  miLucili,  cum  maxime, 
audio^  adeo  tecum  sum,  utdubitem  an  incipiam  non 
epiJ^tolas,  sed  codicillos  tibi  scribere.  Fortassc  crgo 
vull  Isidorus,  cum  ad  absentes  scribendum  est,  vicc 
codicilloruin  epistolam  adiiiberi.  Vel  inteDigil  ante 
chariaeet  membranarum  usum,  in  codicillis  colloquia 
epislolarum  scribi  consuevisse,  ul  ait  1.  vi.  c.  8,  n. 
ult.  CaHeriim  codicillos  aliquando  pro  episiola  uni- 
versim,  poni,  nonnulii  obser^ant.  De  codicillis  fuse 
disserii  Brissonius,  I.  vir  de  Formulis. 

N.  16.  Cretio  appellata  e.</.  Nic.  Antonius,  Bibl.  vei. 
Hisp.  I.  V,  n.  95,  inler  alias  ttymologias  quae  in  Isi- 
doro  reprchenduntur,  hanc  ponii,  quod  cretio  dica- 
tur  a  dccretionCj  sive  decernendo.  Sod  cum  Alciato 
obscrval,  a  juris  ipsis  aucioribus  auo  haec  nomina  cer^ 
nere,  et  decernere,  promiscue  sumi,  ut  ia  leg.  Is 
B  qui  hivre^y  %  penult.,  ci  leg.  Pupillusj  de  adquirend. 
haeredit. 

N.  17.  Fideicommiss.  \  Gr»co::{3T!;  fidem  dictam, 
multi  volunt.  iMdorus  Ci/  eronis  sentfniiam  tenet  1. 
I  Oflic.,c.  7  :  Ex  quo,  quanquam  hoc  videbitur  for- 
tasse  cuipiamduriusy  tamenaudeamus  imitan  Sioi- 
cos,  qui  studiose  exquirunt  unde  verba  sint  ducta; 
crcdamusque.  quod  fiat,  quod  dictum  est,  appella- 
tam  fidem.  liuc  facil  sanclus  Auguslinus,  ep.  109  et 
Isidorus  iterum,  I.  viii,  c.  2,  n.  4. 

N.  18.  A  pago  est  pcpigi^  ut  docct  Quinctilianos 
I.  i,c.  6,  al.  10. 

N.  19.  Placitum.  Latinis  est  seiitt^ntia,  opinio.  Ul 
aulem  verbum  forenseest,  ad  scquiorom  setatem  per- 
tinel.  Et  aliquando  quide:n  plaritum  sumebatur  pro 
conventione,  aut  paclo  :  cujus  signiticationis  exempla 
suni  apud  Ducangium:  aliquando  vero  pro  lermino 
legiiimo,  c  mmuui  partium  consefisu,  vel  judicissen- 
p  tenlia  cons»iiuto,  ex  quo  Hispani  vocant  plaz-o.  Ha?c 
*•  esl  jccunda  signiticaiio,  quem  Isidonis  ionait.  Alii 
dicunt,  etc. 

N. 20.  Manum  dabat.  Forlasse  manu  dabai,\e\in 
manum  dabat. Utienim  eiymologia  verbi  mando  ex- 
poni  consuevit. 

N.  24.  Yenditio  quasi  venundinatio.  A  renuin 
est  vendo^  a  vendo  est  venditio. 

N.  25.  Donatio.  Eiymolog  a»  donationis  el  dotisib 
Isiduro  adhibiise  rei  nonoullam  proprietatera  expli- 
cant,  ut  sa^pe  alibi,  scd  veram  vocum  origincm  non 
aperiuot.  A  Gra?co  cw  e^t  do,  a  ^uo dos,  doncdonaiio. 

N.  26.  .Vam  antiquus  nupiiar.  Aibertus  Dieicricus 
Trekell,  in  nol.  ad  I.  Brissonii  de  rita  nupiiirum, 
p.  289,  conjicit  originem  tabularum  mairimonia-iuai 
ex  conventione  in  manus  per  coemptionem  cssc 
accessendam,  el  p.  29S,  contra  asserentes  rootuim 
empiionem  viri  et  uxoris,  contendit  solum  maritaa 
emisse  mulierem,  et  hujus  bona,  quamvis  uthqae 
0  coemptioneni  fecerint.  Isidorus  hoc  loc.  hisaccedit 
qui  nmtuam  coemptionem  astruunt.  L.  ix,  c.  5.  la- 
bulas  matrimoniales  instrumenta  emptionis  vocat; 
quod  Dietcricus  explicat  de  conventiooc  in  manus 
per  coemptionem  sine  mutua  emptione. 

N.  29.  Coriifinon^jr.CommunerascribeDdiraliooem 
secQtus  sum  condiiiones,  quamvis  Grialius  etiam  in 
lextu  condiciones  prjetulvnt.  In  veteribas  monamen 
lis  alroque  modo  reperitur. 

N.  30.  Siipulaiio  a  stiputa.  Alii  censent  stipulatio- 
nem  dictam  a  stipula,  quam  in  conlractibas  agrariis 
manutenebaot,ut  agrum  iQtegruui  reprae^ientarel.  Var- 
ro  sub  6n.  I.  rv  de  Lin^.  Lat.,  et  Festus,  in  Siipem  a 
stipe  stipulationem  dedacuDt.  Nonnemo  a  sttpulisyin 
nodi  morem  cootortis,  quibus  sejgetam  manipali 
astringebantur,  et  obligabantur.  Qiji  stipuium  apud 
veteres  pro  firmo  acceptnm  ainnt,  id  a  siipite  de- 
seendere  suspicaQtnr.  Videndas  BrissoQias,  |.  { 
de  Formalis.  Quod  autem  Chacon  spnria  ceosebal. 
Veteres..,  agnoscebant,  nescio  qoa  id   ratiooe  si^ 


885 


AD  S.  ISIDORl  BTyMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


886 


persuadcre   poluerit,  cum  antiquissiraa  exemplaria  j|  giam  flagitii  ianuero  vidctur  Plaulus  Rud.  iii,  4,  28  : 
consentiant.   Imo  quod   in   llispauia  a   pucns  ita 


celebrari  videmus,  ut  siipulam  frangant,  iterumque 
junganl,  et  m  auras  dispergant,  quod  vocant  paji- 
tas  avolarj  curnon  ex  veterum  more  derivasse  crc- 
deraus  ?  Dicunt  etiam  Hispani  hechar  pajas  de  ludo 
quo  sortem  slipuiis  quaerunt. 

N.31.  Sacramentum  esi  uignus  sponsionis,  Vtirus 
Pithocus,  I.  I.  Adv.  c.  18,  Isidorum  ail  ex  quopiam 
meiiori  auclore  docuisse  sponsionis  piguus  legitimum 
esse  sacramenlum.  Ccrte  Isidorus,  ex  antiquioribus, 
et,  si  vis,  melioribus  auctoribus,  fcre  ea  omnia  qua3 
proferl,  illa  etiam  qu%  criticis  intcmperantioribus 
absurda  vidcntur,  collegil.  Et  apud  velercs  quidCm 
sacramentum  fuit  pccunia,  quam  litigantes,  sive  de 
ro  aliqua  contendentes,  in  loco  sacro,  vel  apud  ponti- 
ficem  deponebant;  pccunia  victoris  ab  cumdem  re- 
dibat,  victi  in  rebus  sacris  consumcbatur.  Vide  Var- 


...  Eliam  vim  opprobras,  flagitii  flagranlia? 

N.  7.  Dolus,  Graecum  cst  S6Xo;.  Aliae  etymologise 
adductae  in  rei  natura,  sive  proprietatibus  explican- 
dis  versantur.  Quisnam  autcm  Petronius  iste  sit,  cu- 
jus  verba  nobis  Isidorus  conservavit,  inccrtum. 

N.  9.  Falsitas,  Propriecsta  falsus,  ei  fallo,  qnod 
ex  Graeco  idiomatc  oritur  acpd^eiv,  ^dDiXiiv. 

N.  10.  Apud  comicos,  Malim  apud  Comicumf  hoc 
est,  Terentium,  cujus  id  cst  Hccyr.  i,  1,  15: 

Injnrinm  autom  est  ulcisci  adversarios. 

N.  14.  Stuprum,  Nonnulli  veteresMss.  itaconjua" 
gunt :  Stuprum  raptus  proprie  est  illiciti  coitus  a 
corrumpendo  dictum,  Unde  et  qui  rapto  potitur^stu- 


ronem,  I.  iv  dc  Liog.  Lai.,  ci  Fostiiin,  verbo  Sacra-      pro  fruitur;  alit.,  raptu  potitur,  Gralianus  duobus 
mentum.  Isidorus  autem  post  primam  signiflcatio-  D  m  locis  hanc  sentenliam  retulit,  can.  48,  caus.27,  q. 
nem  ab  altcrdm  dcvenit,  qua  sacramcnluni  accipitur 
pro  jurejurando ,  quod    maxime    sacrum    habeba- 
lur. 


Cap.  XXV.  N.  1.  inde  h(Bres,¥or[2LSSQ  inde  herus; 
nam  ab  herus  hsrcdem  dictum  multi  volunt ;  alii  ab 
hcereo,  Vide  I.  ix,  c.  5,  n.  1.  Sive  autem  /tere^,  sive 
hasres  scribatur,  ad  originaiionem  perinde  est. 

N.  3.  Suamale  utitur,  ?ro suis  utitur;  mm  utor 
cum  accusativo  ssepe  occurrit  in  aniiquis  isidori  cx- 
emplaribus,  quod  intordum  in  Excusis  alitcr  liabetur. 
Yulcanius,utalii  Cdiii,hoc  num.  ablativum  posuit  suis 
male  uiitur ;  scd  n.  seq.  accusalivum  rctinuit,  ea 
homines  ad  res  bonas  uiantur, 

N,  5.  Pro  suo  tractare,  IIoc  csl,  pro  suo  admini- 
strarc.  De  hujus  modi  peculio  multa  jurcconsulti, 
Dig.  1.  XV.  lit.  l,qnirf(?  peculio  inscribitur. 

N.  8.  Quiaejus  hasredes,  Suspicor  legendum^uta 


2  :  Raptus  est  iUicitus  coitus  a  corrumpendo  dictus. 
Unde  qui  rapta,  potitur,  stupro  fruitur.  Et  can.  1, 
caus.  36,  q.  1  :  Mptus  quoque  HUcitus  coitus  a  cor- 
rumpendo  esi  dictus,  Unde  qui  raptu  potitur,  stuvro 
fruitur,  Correctores  Romani  observant,  io  Cod.  tsi- 
dori  impressio  sic  legi  :  Stuprum  raptus  vroprie  est 
Hliciiuscoitus.acorrumpendodictus,  (jnde  Virgi^ 
liu^:  Rapiopoiitur,  id  est,stupro  fruitur,  Et  videtur 
quidem  Isidorus  stuprum  cum  raptu  conjungere  vo- 
luisse  cx  illa  Servii  interpretationc  ad  I.  iv  Virgilii, 
V.  217  :  Rapto  potitur,  stupro  fruitur, 

N.  18.  luternecivi,  Nonnulli  scribunt  intemici" 
vum,  alii  iniernecinum ;  communior  et  verior  scriben- 
di  ratio  esl  internecivum,  Becmanus  bellum  intemo- 
civum  exponit,  quodutrnmque  bcllatorem  necat:  alii 
melius,  quod  ad  internccionem  alterius  partis  suscipi- 
lur.  Inter  in  compositione  aliquando  vim  anget;  et 


ab  eis  hasredes.  Ulpianus,  in  I.  regul.,  t.  17,  de  Ca-  p  j,oc  verum  est  in  interbibo,  intemeco,  etc. 
ducis  :  Quodquis  sibi  testamento  relictum  ila  ut  ^      n.  19  Anie 


jure  civili  capere  possittaliqua  ex  causa  non  ceperit 
caducum  appeUatur.quiaveluti  cecidit  ab  eo.  Apud 
Fabrcttum,  c.  10,  n.  319,  inscriptio  vetus  habet:  D, 
Laberius  secundus  procur.  Caducorum. 

^,9,Familia  herciscunda,  Clarius  familia  hercis- 
cunda  cst  ha^rcditas  dividunda.  Vide  lit.  2  I.  x,  Dig. 

N.  10.  Communi  dividundo,  Tit.  3  I.  x,  Dig.,  De 
communi  dividundo, 

N.  11.  Finium  regundorum,  Dig.  til.  1  lib.  x,  Fi- 
nium  regundorum, 

N.  19.  Depositum,  Apertum  esl  quod  deposiium 
csla  de  et |?osi/ttm. Scdlsidorus,  vel  aliquis  alius,  ex 
quo  ille  simipsit,  exprimcre  voluit  deposiium  esse  pi- 
gnus  commendatum  ad  iempus,  quod  adverbio  diu 
noiavil. 

N.  21.  ArrasxsQ  arrha  (utroque  enim  modo  scri- 
bitur)  Hebraicam  origincm  habet.  Itali  dicuut  caparra, 
et  arra,  Vide  I.  ix,  c.  9,  n.6. 

N.32.  Coniraveritatem.  Anlegendum  contra  vo- 
luniaiem  alteri  consentit  f 

N.  33.  Inierdictum,  Justinianus,  I.  ivlnstitut.,  tit. 
15,  8  1,  interdicia  appcllari  ait,  quia  inter  duos  di- 
cuniur,  Magis  airidct  etymologia  Isidoriana,  quaerei 
substantiam  attiogit. 

N.  34.  Pretium,  A  peritus  nonnulli  inepte  dedu- 
cunt,  alii  a  proco^  posco,  alii  aliunde.  Videndus  Vos- 
sius  inEtymol.,  ut  alios  omittam. 

Cap.  XXVI.  N.  1,  Crimen  a  carendo.  Crimen  me- 
lius  derivatur  a  xpJvw  judico,  vel  xpijia  judicium, 

N.3.  Flagiiium,  Flagitii  ongo  Kb  aliis  dicilur  esse 
a  flagrum,  vel  a  flagrare,  ut  flagitare  sit  ardenter 
postularc.  Ac  forlasse  Isidorus  scripsit  Flagitium  a 
flagrando  corruptela  libidinis,  etc.  Sententia  pelita 
est  ex  Augusiino,  I.  iii  de  Doctr.Christ.,  c.  10.  Quod 
agit  indomiia  cupiditas  ad  corrumpendum  ani* 
mum,  et  corpus  suum,  flagitium  vocatur;  auod  au- 
tem  agit  ut  alteri  noceat,  facinus  dicitur,  Ktymolo- 


p(Bnam  quadrupli,  Ex  Gellio,  loc.  cit., 
legc  deccmvirali  permissum  fuit,  occidi  furem,  si 
aut  cum  faceret  furtum  nox  esset,  aut  interdiu  telo  se, 
cum  prehenderelur,  defendit.  Postea  a  lege  bac  dis- 
cessum  fuit,  ct  actio  in  quadruplum  data,  si  quis  su- 
per  manifesto  furto  jure  et  ordine  experiri  vellet. 
Aliis  deindc  furtis,  quse  nec  manifesta  appellantur, 
poenam  imposuerunt  dupli. 

N.  24.  Cepit,  Correxi  cepit  pro  coepit,  ut  est  non 
solum  apud  Grialium,  sedetapud  alios  Excusos. 

N.  27.  Commissa,  etc.  Fortasse  respexit  ad  Virgi- 
lium,  1.  VI,  V.  568  : 

Qu»  qois  apud  superos,  farto  laetatns  ioani, 
Detulit  ad  seram  commissa  piacnla  mortem. 

Servius  :  Piacula  commissa,  propter  quas  expiatio 
debeiur, 
n  Cap.  XXVII.  N.  4.  Ocio  genera  pamar.  Talionis 
meminit  Augustinus  cx  Cicerone,  adeoc^ne  inter  fra^f-» 
menta  Ciceronis  non  immerito  id  reponitur.  De  poenis 
autem  el  suppliciis.ac  variistormenlorumgeneribus, 
quinam  scripserint,  Fabricius,  c.  15Bibl.,  exponit. 

N.  9.  Catenas,  Ad  secundam  etymologiam  forusse 
pertinet  quod  nonnulli  aiunt,  catenam  esse  a  Grseco 
xxO'  fv9i,  quod  varios  annulos  nectat,  atque  uniat,  Alii 
derivant  a  xafttpka,  monile. 

N.  11.  Nervus,  In  Excusis  ita  lcgitur  :  Nervus  est 
vinculum  ferreum,  quo  pedes^vel  cervices  impediun" 
tur,  Vid.  var.  lect. 

N.  12.  Boia.  De  boiis  disserai  in  comm.  ad  Prud. 
hymn.  1  Perisl.,  v.  46: 

Carcer  iiligata  duris  colla  boiis  impedit, 

ubi  specimen  boiae  veteris  ex  Museo  Borgiano  aer  in- 
cisum  exhibui,  quod  hoc  quoque  non  alieno  loco  re- 
petere  placet. 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVIU  NOT^.  M8 


%^\^^ 


N,  13.  Numero  tantutn  plurali.  Ex  Varrone,  I. 
IV  de  Ling.  Lal.,  r.  32:  Arx  abarcendo..  carcer  a 
coercendo,  quod  exire  prohibenlur.  Aique  id  magis 
piacei  quam  quod  alii  oicunt,  carcere&se  a  cancer, 
canceris,  qui  nunc  cancelli  dicuntur.  Prffitcr  Virgi- 
liumnonrullialii  numerusingulari  dieanl  carcerem, 
undc  cmitiuntur  quadrigK.  Frequeutius  lanico  csl 
plurali  numero  carceres  lioc  seosu  diccre.  Vide  1. 
XV.  c.  2.  n.  46. 

N.  14.  Plaga.  GrEecum  est,  uli  plecto,  a  quo  de- 
rivalur,  TcliiTTto,  Jt).Ji-rt,  ei  Dorice  jcXoYci.  Fiagrum  a 
I,  qaia  fla(;ri»  fa'sus  flagrat,  "'""  --■■-- 


1. 15.'  Anguilla.  Huc  raciuul  llesychii  v< 

N.  16.  Palos.  Pio  sudibus  optimi  quique  auciores 
dicunl,  pro  futflibus  ciiamnum  Ilispani. 

N.  17.  Veclis.  Esl  k.culus,  quo  aliquid  suspcn- 
sum  vebitur :  nileuque  conjcclura  Ant.  Augu&lini 
valde  probnbilis  esl. 

N.  18.  Yirga:.  De  virgia  et  scorpionibus  dixi  in 
comm.  ad  Prudi-ntium,  bymu.  1,  v.  41: 

lUa  virgsB,  el  secures,  cl  bisalcai  nngulas 
Ibi  eliam  c(  aliis  tn  locis  de  fidiculis,  dc  quibus  mox 
Isidorus, 

N.  20.  Vnguta.    Tabulam   ex  vcris  inslrumenlis 

Suihus  martyres  cniciati  sunl,  expressam,  picturia 
allonii  de  hoc  eodem  argumeiilo  adjunxi  posl  com- 
ment.  elindic.  adPrudeniium.  Explicaiionem  adbib'ii 
in  comm.  ad  hymn.  11. 1'crist.  v.  57.  Eamdem  labu- 
lam  hic  rursus  exhibere  non  pigebil,  brevi  ciposi- 
lionc  addiia.  N.  1  exprimitur  chiroiheca  ferreajqnie 
ungDlarum  species  est,  in  OBmeterio  Callcpodit  rc- 
peria.  N.  2,  uncus  ferreus  oapiii  cujusdam  martyris 
mflxus  e  cccmeteriu  sancta?  ARnetis.  N.  3,pecien  fcr- 
reus,  (]ui  eiBtai  ioier  sacras  reliquias  mODasterii  sanc- 
timonialium  onlinis  Domintcani  sanciEe  Haria!  Hag- 
dalenas  iu  montc  Qnirinali.  N.  4  et  i,  ex  museo  sncro 
VBlicano  duo  instruraenta  deprompsi,  qu»  inler  un- 
culas  videntur  rererenda.  N.  6,  pxhihentur  ungulii! 
bisulca?,  qu£  asservanlur  in  basilica  sancti  Pelri.  N. 
6,  plumbals  ex  museogacro  valicano.  N.  7  et  9,  duo 
lebeles,  insculpti  in  sepulcris  sanctoruni  TicloriQ^  et 
Bxiiperaolii.  De  quibus  omuibus  plura  loc.  cii.  dixi. 
N.  2t.  Equuieus.  SagitUriu^,  ae  Crucial.  sancto- 
rnm  Marl.,  c.  17,  corngebat  hunc  locura  :  Eculew 


V.    109. 

N.  22.  Tormenta.  k  torqueo  et  iorlum,  et  foTiasse 
a  tormen,  si'U  lormina,  cst  tormetUum  perproduc- 
tionom  vocis,  ut  c.  24,  n.  2,  ia  vcrbo  Testamentnm 
obscrvalum  csl, 

N.  83.  Lalumia.  Griaiius,  iu  lexlu  edidit  latomia, 
C  et  latomias ;  in  not.  latwnia,  el  latumias.  Festus 
scribebat  latumi^e,  iit  ordo  liiieramm  exigit  in  eju« 
opere.  Varro,  I.  iv  de  Ling.  Lai.,  tatomiar,  et  aii  de 
Laionia  Iranslalum,  qu.  d  hic  quoque  lapidicinte  fue- 
runi.  GrEEoum  esl  1«to|a(ii,  quod  lingua  sicula  signi- 
fieat  locum  ubi  cieduntur  lapides.  Latino»  autcm  la- 
tomias  iii  lautumias  muiasse,  cx  loco  Scner(e,a  Gti- 
alio  allegato,  salismanifeslum  est;  qui  lamea  iia  legi- 
lur  in  Editiooibus  correciioribus:  Cum  reus  rogaret 
ut  in  lautumias  transferrelur :  A'on  fi^.ioquii  (Sa- 
binus),  quod  quemquam  vestrum  decipiat  nomen 
iautitite ;  ilta  animo  meo  lauta  res  est.  Alque  liauc 
scribendi  ralionem  mulli  sequunlur.  Anliqui  foriasse 
alii  alio  modo. 

N.  84.  Vcrsus  Juvenci,  lib.  i,  vera.  684  seq.  : 


Unde  Isidorus  sumpserit  falionemin  bonam  etiam 
D  pariem  sumi,  non  liqucl,  Apud  Ducangium  cx  dona- 
Uone  abhali£Sancti£);idii,  anni  103S,  hoc  invenilur 
excmplum  :  Pro  lalione  nobis  impendentur  ccelestia. 
Plura  congeril  Ducaogins,  ul  ostcndst  lalionem  acci- 
pi  pro  reciproca  pcena  ;  at  pro  hsc  signiricaiione  mi^ 
nime  opuEt  erataa  scriptores  medii  Kvi  devenire. 

N.  25.  Ignominium.  Huc  recidit  quod  ait  Nonius 
c,  l,n.  93:  Ignominia  est  nominis  nofa.Clarius  Oiio- 
maslicum:  Ignomines  iviiivii[un,anon^mi.  sine  no- 
mine.  Ignominium  nebtro  genere  dixit  Cummodia- 
Dus  insi.  19 :  .Von  ignominium  ett  virum  seduci  pru- 
dentem. 

N.  26.  Infamium.  Vcl  tnfamia.  Pejus  qaiHam  psl. 
qunm  ignominia ;  n.im,  ut  aii  Comelius  Fronto:  Igno- 
minia  imponilur  ab  eo  qui  potest  animadoersione 
notare.infamia  ex  multorum  scrmonc  nascilur.Pro- 
miscue  lamcn  hxc  duo  poui  Gulent.  In  ver»u  Vlrgilii 
excuvi referunt  maium  juo.quod  prieferendum  videtnr, 


889 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


890 


quam\is  Grialius  aliler  sentiat.  Apud  TerluIIianam 
etiam,  quem  Isidorus  praeoculis  habuit,  est  quo. 

N.  27.  Fama  autem  certi.  Ex  Tcrtulliano  foplasse 
haec  rcformari  debcbunt,  qni  cit.  c.  8,  al.,  7,  Apo- 
logeticijsic  hibet :  Tandiu  vivit  guandiu  non  probat* 
Siquidem  ubi  probavit,  cessat  esse, . . .  exinde  res 

tenetur^  res  nominatur Fama,  nomen    in- 

certi,  locum  non  habet,  ubi  certum  est. 

N.  28.  Unde  postliminium.  Tit.  45  1.  xlix  Dig. 
eslD^  captivis^etde  postlimifiio, elc.  Quo  forta^se  allu- 
sit  Isidorus  ;  cujus  lamen  verba  non  satis  integra  sunt. 

N.  31.  Metallum. . ,  deputantur.  Sigi^bertus  Ha- 
vercampus,  in  comm.  ad  c.  9  Apologeiici  Tertul- 
liani  pro  deputantur  conjiciqbat  legeiidiim  deportan^ 
tur ;  quae  scriptura  est  God.  Neap. 

N.  34.  Quasi  ferens  caput.  Verba  haecconveniunl 
/urcce^  non  patioulo.  A  paiior^  sive  pateo,  origo  hu- 
jus  vocabuli  petitur.  Adisis  Lipsium,  de  cruce. 

N.  35i  In  ipso  quoque  genere  necis.  Havercampus, 
rommcnt.  ad  cap.  9  Apolog.  TertuUiani,  observat 
Isi  lorum  haec  ex  Tertulliano  sumpsisse,  sed  moresuOy 
addii,  auctoriSyUnde  profecerit,  nomine  abscondito, 
et  verbis  paululum  inversis.  Plura  de  hac  ipsa  sen- 
teniia,  diversum  necis  genus  explicans,  adjuogil.  Bar- 
thiiis,  I.  xxxii  Adv.,  c.  8,  capitisabscissisupplicium 
hodie  fere  honestius  haberi  caeteris  ostendit,  qiiod 
imitatione  profundae  antiquitatis  fieri  ait,  allegata  Xe- 
nophontis  et  hac  Isidori  auctoritate.  In  commcnt.  ad 
Prudentium  hymo.  i  Perist.,  v.  93,  el  hymn.  14, 
v.  63,  quaestionem  agitavi  cur  martyres,  "superalis 
interdum  aliis  tormentis,  gladio  aut  ferro  semper, 
vel  fcre  seraper,  cesserint.  Poenam  gladii  Hebraeos 
lurpissimam  existimasse  obscrval  Fabricius,  c.  15, 
n.  14,  Bibliogr.,  ubi  scriptores  de  suppliciorum  ca- 
pitalium  generibus  apud  Hcbraeos  usitatis  recensct. 

N.  36.  Culleus.  De  culleo  dixi  in  comm.  ad  Pru- 
denlium,  hymn.  5  Perist.,  v.  458. 

Cap.  XXIX.  Num.  2.  Post  hoc  caput  Grialius  itcrum 
sequons  inscribit  c.  xxviii,  ct  sic  deinceps.  Hinc  ad 
c.  66  I.  III,  n.2,  pulavi  non  responderc  cap.  30cita- 
lum  a  Grialio. 

Cap.  XXX.  Num.  3.  Unde  et  in  usu  et^  etc.  Mazo- 
chius,  t.  I  Spicilegii  biblici,  ad  c.  vii,  4,  Genesis, 
plurd  exempla  profert  quibus  scriplores,  proprie- 
tatem  nominum  secuii,  dies  simul  noclesque  exprimc- 
renl,  ut  certum  tempus  designarent,  scilicet  quadra- 
ginta  diebus  et  quadraginta  noctibus^dies  ipsos  quin- 
que,  totidemque  noctes,  diebus,  et  noctibus  quinque, 
per  triduum  et  Irinoctium^  elc.  De  his  rursus  I>i- 
dorus  in  libro  de  Nat.  rer.  cap.  1. 

N.  4.  Secundum  Athenienses  a  sexta  hora  diei. 
Fortasse  Servius  Atheniensibus  af6nxit  quod  Gellius 
ex  Varrone  de  Umbris,  sive  quibusdam  in  Umbria  re- 
fcrl ;  cos  scilicet  hora  sexla  diem  inchoare.  Extat 
hymnus  Prudenlii  ad  Gallicinium  Cathemer.,  hymn. 
1,  ubi  quaedam  annotavi.  Mesonyctium  pro  mediae 
noctis  tcmpore  legitur  in  Taurobolk)  Lugdunensi 
apud  Muralorium,  pag.  333.  In  Act.  Inscript.  Franc, 
lom.  II.  pag.503  scq.,  ex  eadem  inscriplione expiica- 
lurvox  mesonyctium^  aut  mesonyctius^  quaRadjeclive 
a  nonnuliis  Gr<ecis  adhibetur.  In  Isidori  vcrbis  aliquid 
fortasse  deesse  observatur. 

N.  8.  Ridiculosa  fi,gmenta.  Sedulius,  I.  i,  v.  17  : 

Gum  sua  gentilcs  studeant  figmeata  poeta;... 

N.  12.  A  fando  ferice.AVii  ferias  derivant  ^fesio^ 
alii  B,  feriendts  victimis,  alii  a  ferendis  epulis,  quia 
in  feriis  epulaliones  fiebant. 

N.  15.  Meridies,  etc.  Haec  eadem  iisdem  fere  ver- 
bis  c.  42  I.  III,  n.  3. 

N.  22.  Perendie.  Non  satis  clare  ab  Isidoro  expri- 
mitur  significatio  vocis  perendie,  quae  significat  diem 
proximum  crasiino,  diem  lertium,  qu3LS\  perempto  die 
vel  per  unum  diem  transeundo. 

Cap.  XXXI.  Nnm.  1.  Nox  dicta,  etc.  Confcrcnda 
haec  sunt  cum  libro  de  Nat.  rcr.,  c.  2. 


f^     N.  3.  Longo  itinere  lassatur  sol.  De  cursu  solis 
vide  c.  17  L  de  Nat.  rerum  cum  not. 

N.  4.  Noctis  partes.  In  l.de  Nat.  rerum,  c.  2,  non- 
nihil  diverso  modo  referunlur. 

N.  6.  Tenebrce.  Tenebrarum  elymon  id  i.  xiii, 
c.  10.  Alii  tenebras  dici  putant,  quod  homines  iis 
teneanturjne  videant,  aut  libere  agant. 

N.  12.  Matutinum.  Exstal  hymnus  matutinus 
Prudentii  Cathem.  2,  qui  forlasse  idem  erat  aique  hym- 
nusad  pullurum  canium  in  officio  gothico.  Vide  quae 
a  i  eum  loc.  animadverti. 

N.  14.  Est  autem  aurora.  Auroram  nonnulli  ab 
aurea  hora  derivant. 

Cap.  XXXII.  N.  1.  Nam  mane.  De  significatione 
vocis  mane  supra,  c.  30.  n.  14. 

Cap.  XXXIII.  N.  1.  Mensis  nomen.  De  raensibus, 
et  do  concordia   mensium,    sunt   c.    4  et  5   libri 
de  Nalurarerum,  ubi  quaedam  alio  modo  exponuntur 
-.  atque  io  hoc  capite. 

B  N.  12.  Kalendas.  A  xoXsiv,  quod  Latine  quoqiie  di- 
cilur  calare,  hoc  esl,  vocare^  appellatas,  plerique 
existimant;  nara  Kalcndis  vocahatur  populus,  utdies 
n  narum  cujusque  mensis  indicerentur,  qui  etiam 
calari  dicebantur.  Vide  Varronem,  1.  5  de  Ling. 
Lai.,  c.  4,  etMacrobiura,  1.  i,  c.  15.  Idus  vocatae 
potius  suni  ab  iduare,  dividere,  quara  ab  edendo; 
nam  Idus  fere  dividunt  mensem.  Vide  Macrobium, 
eod.  1.  1  Saturn.,  c.  15.  Nonas  Macrobius.  ib., 
ait  dictas  quasi  novas  \mi\um  obscrvationis,  vel  quod 
nb  eo  die  seraper  ab  Idus  novem  d\es  putentur.  Ad- 
dal  c.  16,  ex  Rutilio.  Roraanos  instituisse  nundi- 
nas,  ut  octo  quidem  diebus  rustici  in  agris  opus  fa- 
cerent,  nono  autem  die,  inlormisso  rure,  ad  merca- 
lum  legesque  accipiendas  Romam  venirent.  Nundinae 
ergo  sunt  quasi  novendince,  novem  dies,  quod  idem 
fere  esl  elymon  nonarum.  Caeterum  originationes  ab 
Isidoro  indicatie  ex  aniiquiori  auclore  pelitae  viJen- 

Ctur,  quamvis  quisnam  ille  sit  non  liqueat. 
Cap.  xxxiv.  N.  2.  Duo  autem  sunt  solstitia.  Scri- 
ptores  veteres  solstitii  nomine  <esiivura  plerumque 
intelligebanl,  hiemale  brumam  appellabant.  Diesau- 
tcm  sulslilii,et  brumae,  utietiam  aequinoctiorum  no- 
bis  ex  Kalendario  Gregoriaoo  diversi  sunt  ab  anti- 
quis,  at  exphcatur  in  not.  ad  1.  de  Nat.  rer.,  cap.  8, 
quod  etiam  agit  de  solstiiio  ot  aequinoctio. 

Cap.  XXXV.  N.  1.  Tempora  a...  temperamento> 
Temperamentum  a  tempore  potius  ducendum  quam 
contra  tempus  a  temperamento. 

N.  3  Quod  viret.  Ex  Varrone,  1.  v,  c.  2,  qui 
aliam  etyraologiam  cx  Graeco  innuit.  Nisi  quod,  ait, 
lones  dicunt  ptip. 

N.  7.  Quasi  hiemevernus.  In  not.  Grialii  erat :  Al.t 
hibernus  .-Reposui  :  Al.,  hievernus;  nam  hibernus 
non  est  diversa  lectio,  nisiintelligamus  Grialium  pro 
divcrsa  scriptura  haec  omnia  verba  apposuissc  :  j/., 
hibernus.  Ut  sii  prceceps  hiems.  Hibernus  pro  parte 
H  quae  est  inter  hiemem  el  vernum  tempus  vix  alibi 
reperietur.  Neulro  genere /ii7^^mMm,  et  fortasseetiara 
masculino  hibernus^  a  sancto  Ambrosio  et  aliis  poste- 
rioris  aevi  pro  hieme  sirapliciter  usurpatur;  unde 
apud  Hispanos  inviemo,  apud  Italos  inverno. 

Cap.  XXXVI.  N.  1.  Annus  est.  Haec  reforraanda, 
vel  explicanda  ex  Varr.,  1.  v  de  Ling  Lat.,  c.  2  : 
Tempus  a  bruma  adbrumamdum  sol  redit,voca' 
tur  annus;  quod  ut  parvuliclrculi  annuli,sic  magni 
dicebantur  circites  anni;  unde  annus.  Ita  annus 
pctius  csi  ab  annu/o,  quara  annulus  ab  anno. 

N.  4.  jEra  singulorum  annorum*  Elsi  era  fortasse 
originem  habet  ab  ces,  ut  ait  Isidoruf,  tamen  apud 
Hispanos,  qui  ea  voce  frequentissime  uiebanlur,  in 
veieribus  monumentis  sine  diphlhongo  passira  scri- 
bitur.  Hunc  raorem  sequor,  aliorum  tamen  scrip- 
luram  asra  non  improbo.  Haec  de  era,  et  alia,  quae 
hoc  c.  exposita  sunl,  1.  de  Nal.  rer.,  c.  6,  repetun- 
tur.  De  origine  vocis  era  multum  inier  se  crit>ci 
discrepanl,    Opinio    Sepulve«lae ,    in    libro    quem 


891 


AD  S.  ISIDORl  ETYMOLOG.  AEBYALl  NOTiE. 


89S 


de  aoDi  emcDdatioQC  edidit,  haec  fuit,  olim  scribi  ^ 
consuevissc,  A,  Er,  .4.,  hoc  esl, annii^  erat  Augusti^ 
sive  ah  Augusto;  ex  quo  vitiose  postea  faclum  oTa. 
Hanc  opinionom  n-fellit  Josephus  ScaHger,  I.  v  •ie 
EmeDdatioiie  tomporis,  ubi  observai,  in  monumentis 
anliquis  Hispiniae  nunquam  cerat  Si>d  era  exaratum 
esse.  Ipsc  Sraliger  eram  ab  (bs  deducii,  ei  nuinerum 
significarc  ait ;  n;im  iio  usurpal  Faustus  Regioensis, 
seu  Roiensis  in  hbro  De  spiritu  ^ancto  (aactor  nunc 
creditur  Paschasius)  :  Trecentiin era^ sive supputa- 
tione  crucis,  Ita  eiiam  Isidorus,  1.  6,  c.  13,  Don 
semcl  eram  pro  numero  posuit.  Becmanus  ex  veteri 
Breviario  Codiris  Theodo^iani  protcrt  :  Imperator 
Tlieodosius,  era  22,  hoc  esl,  tii.  22,  et  ex  liilderico 
Gallo  eras  dierum  pro  numeris  dicrum.  Antiquiores 
(sra  in  pluraii  nuincro  pro  numeris  ponebant,  quo 
))ertinent  exempla  cx  Nnnio  et  Cicerone  allegata  a 
Grialio.  Salmasius  in  Exercit.  Plinian.,  p.  686, 
probat  a  sequioris  a?vi  scriptoribus  eram  acceptam 
luisse  pro  numero  datOy  ut  uiunt,  in  aliquo  coinpulo.  B 
In  concilils  llispanise  pro  numcro,  canone,  seu  capi- 
le,  vox  era  adhibctur,  ul  apa«J  Pueyum,  p.  688  :  liese- 
ratum  est  etiam  concilium  llerdensey  in  quo  jubC' 
tur,  etc.  Era  quippe  septima  ita  :  Qui  sacramento 
se  obligaverity  eic  Et  p.  690:  Ex  Chalcedonensi  con- 
cilio  era  octavadecima.  Signihcatio  veroer^^procerto 
et  iliustri  tcrmino  (cpocljam  vocant),  ex  quo  anni 
numerentur,  notior  est  apud  Hispanos,  et  kocsensu 
ab  Isidoro  cxponiiur.  De  era  Hispana  exstat  pnecla- 
rum  opus  Marchionis  Mondejarensis,  recusum  Ma- 
Iriti  auDO  1795.  Era  Espanola^  origen  dc  su  nom- 
bre,  ctc.  lu  Codicc  Yatic.  20,  post  tabulam  qua  Ro- 
mani  pontiiices  rccensentur,  hi  sunt  versiculi  : 

Ut  sapias  eram,  Domini  prxsentibas  annis. 
Appoues  annos  tricenos,  bisquo  qaaternos. 
Et  qaot  bi  fuerint,  totam  fore  noveris  eram. 

Erat  idCod.  fueruntpTO  fuerint,Qi  usqueprobisque;  a 
haec  enim  est  ratio  ut  anni  xxxviii  annis  era?  vulgaris  ^ 
addantiir,  ut  annus  cra;  Hispana*  colligi  possit.  In 
eodem  Cod.  era  exphcatur  de  mensura  terra;,  quam 
Romani  provinciis  imperabant,  dc  quo  apud  alios 
nihil  invcnio.  Quo  anno  erse  vulgaris  Christus  natus 
fuerit,  an  etiam  anie  illam,  mirus  est  chronologorum 
dissensus,  quem,  catalogo  diversarum  sealentiarum 
per  annos  disposito,  Fabricius,  c.   7    Bibli.,   cx- 

Eosuit.  Quo  in  argumcnto  egregie  versatus  est  v.  c. 
cnricus  Sanclemcntiu<,  abbas  Camaldulen»is,  eru- 
dito  opere  paucis  ante  annis  Romte  excuso  in-fol.  In 
Codice  Albaniu,  post  medinm  c.  34  I.  i  Etymolo- 
giarum  qua'dam  loserta  sunt  de  ccnsu,  quem  Au- 
gustus  Ca^ar  a  toto  orbe  terrarum  jussil  rcddi ; 
quae,  quanquam  Isidorinon  suni,lamen  interappen- 
dices,  n.  6,  locum  habcbunt. 

Cap.  xxxvii.  N.  2.  Adhuc  enim  consules,  etc. 
£x  his  coIligitGrialiusIsidoruravideri  Maronisverba 
non  considerassc.  Rationem  desidero.  Isidorus  cnim  y 
potuit,  verbis  Servii  adhibitis,  noiasse  Romanos 
ante  consulcs  et  eram  hisiris  et  olympiadibus  com- 
putasse.  Propter  olympiadas  fortasse  inutandum  erit 
inper  o/ympmdfls.  Observandum /tw/n/m  saipc  accipi 
pro  quinquennio  jam  peracto,  ul  notant  Savaro  ad 
Sidonium,  carm.  13,  et  Chrislianus  Goltlieb  Schuarz, 
ad  Mamertinum,  in  secundo  panegyrico,  ad  Maxi- 
minum,  c.  1. 

Cap.  xxxviii.  N.  4.  Et  dicta  aatas  quasi  asvitas. 
Ex  Arnobio,  I.  ii,  cevitas  contracte  cst  astas, 

N.  5.  JEtas,,,,  mundi,  Sex  mundi  a*tates  iia  dislri- 
butas  ex  Augustino.  1.  et  c.  ult.  de  Civitate  Dei  Isido- 
rus  sumpsit. 

N.  6.  Quarum  decursus.  Yulcanias  et  alii  Editi  ita 
hoc  caput  concludunt :  Quarum  decursus  per  genera- 
tiones,  et  regna  ita  inspicitur.  In  fine  vero  Ciironici, 
c.  seq.,  additur  :  Quarum  decursus  per  generatio- 
neSyCt  regna primus  exnostris  Julianus,exc,,,  Sum- 
ma  prasicritascecuii  cognoscatur^f:\m  nota  Vulcanii : 


Sequentia  habentur  in  quodam  Codice  excu4o  ante 
titulum,  De  discretione  temporum,  m  JCu.  vero 

exemplaribus  non  leguntur. 

N*  8.  Ad  Augusti  Heraclii.  In  exordio  Chronici 
uberioris  legiiur  usque  ad  Augusti  lieraclii,  et  Sise- 
buti Gothorum  regis principatum ;  quod  arguil  prius 
editum  ChroDicon  quam  exlrema  manus  Etyinolopiis 
fuerit  adhibita.  Nam  Sisebuto  Recaredus  II  successit ; 
Recaredo,  qui  Ires  tantum  menses  rcgiiavit,  Suin- 
Ihila.  Correxi  prfeteriti  sceculi  pro  prcBterita  sce- 
culiy  utapud  Grialium  ei  alios  excusos  hoc  loco  lege- 
balur,  cum  in  exordio,  quod  dixi,  Chrouici  mehus 
legatur  ^)rceteriti.  Codex  Ca^nas  vctuslior  hoc  loco 
inserit  Chronicon  ipsum  uberius  Isidori,  cujus  com- 
peadium  cst  hoc,  quod  in  plerisque  Mss.  Etymolo 
giirum  reperilur. 

Cap.  XXXIX.  N.  1 .  Prima  (etaSy  etc.  Grialias  sioe 
ulla  ootatione  hoccaput  praeteriit,  fortasse  quod  ero- 
dilae  Loai^ae  noia^  exstant  in  Chronicon  uberius,  et 
mulii  sunt  qui  argumcntum  hoc  egregie  illustraroot, 
ut  Scaliger,  Petavius,  etc.  Quaedam  nibilominus  pe- 
culiari  observatione  digna  sunt.  Primo  die  in  lucis, 
nomine  condilos  fuisse  angelosy  fortasse  innuit  eos 
simul  cum  mundo  creatos  iuisse,  quae  cst  Augustini 
ac  communis  theologorum  seutcntia.  At  lou  pauci 
Patres  t^n-nt  angelos  ante  mundum  conditos,  nonnalli 
post  mundum.  Vide  Pererium,  Coniment.  in  Genes. 
De  principio  et  fine  mundi  plurcs  opiDioncs  videri 
pos:«unt  apud  Cotelerium,  t.  I  patr.  Apost., 
pag.  44. 

N.  6.  Ileber^  etc.  iim.dcxliii.  Ita  eniin  legeoium, 
non  iiM.DcxLvii,  ut  Grialius  in  Chronico  ubcriori  edi- 
dit,  ubi  locum  emendabo. 

N.  13.  Carthago.  Rursus,  n.  16,  sub  Amasia  : 
Carthago  condita.  Sciliciil  ex  diversis  scriptorum  scn- 
tentis,  quod  clarius  in  Chronico  expressit  sub  Ama- 
sia  :  Carthagincm  hoc  tempore  quidam  asseruni 
conditam  ;  alii  vero,  superius.  Nani  sub  Davide  pne- 
miscrat  :  Carthago  a  Didone  a?dificatur.  Vide  var. 
lect.,  ad  n.  16. 

N.  22.  Evcrgetcs,  ann.  xxvi.  Iia  etiam  lcgendum 
in  Chronico,  in  cujus  textu  mendose  legitiir  apud 
Grialium  ann,  xxxvi,  ui  exnota  ipsa  colligitor,  ubi 
indicatur  annus  26. 

N.  24.  Evergetes,  ann,  xxix.  Loaisa,  in  nol.  at 
Chronicum,  advertit  in  Ediiione  Bignaeana  Etymolo- 
^iarum  perpcrara  legi  ann,  xxiv.  Idena  error  in  Edi- 
tione  Vulcanii  praecesserat. 

N.  37.  ValentinianuSj  ann.  viii.  Loaisa,  ia  not. 
ad  Chroiiicon  ubcrius,  observat,  in  Mss.  Etymologia- 
rum  nunc  6,  nunc  7,  aliquoties  etiam  8  et  9  aoaos 
indicari.  Ipse  in  toxtu  edidit  annis  viii,  quod  ex 
supputatioue  consulum  praE^ferendum  existimat.  Hoc 
secutus  sum,  quamvis  Grialius  edideril  ann,  vii. 

N.  42.  Soli  Deo  est  cognitum,  Vulcanius  et  alii 
Excusi  ita  pergunt  :  Deo  soli  est  cognitum,  Colligi* 
turomne  tempus  ab  exordio  mundi  usque  in  prirsen- 
tem  annum  decimum glorimissimi  principis,  qui est 
Ileraclius,  vm.dcgclmi.  Vulcanius  addit  t)anc  noiam : 
In  aliis  exemplarHms  addita  invenio  post^  Eraciias 
anno  xxvii,  ha^c  verba  :  Hujus  quarto,  et  quinto  re- 
ligiosissimi  principisSisebuti  inHispania  Judaei  bapti- 
zantur.  Aliud  vero  exemplar  pro  Sisebdti  habet  Sb- 
pulti.  Alia  hoc  loco  addit,  utdixi  ad  n.  6,  c.  38.  la 
Codice  Chisiano  Etymologiarum  coniinuatio  est  hujas 
Chronici,  quae  inter  appendices,  n.  1,  refcretur.  Inter 
varias  lectione-t  qusedam  alia  indicabuntur  de  diverst 
ratione,  qua  Chronicon  in  multis  Mss.  conduditar, 
addita  etnm  mentione  Recesuinti  regis,  qui  multis 
post  Isidorum  annis  vixil. 

Cap.  1.  N.  1.  Vetus  Testamentum,  elc.  Quse  boc 
capitc  explicantur,  magna  ex  parte  libro  Prooemio- 
rum  concinunt. 

N.  7.  Iloc  est  Paralip.  Confer  de  his  notas  ad  Pa- 
tres  Apostolicos  Cotelerii,  p.  7,  col.  2.  Yerba,  qoc 
in  Excusis  addi  ait  Grialius,  hsec  sont :  Paralipome- 


893 


AD  S.  ISIDORI  BTYMOLOG.  AREYALI  mTM. 


894 


no7i,  gui  et  Chronicon  :  qui  in  duos  libros  dividiturj 
apud  Grcecos  et  Latinos,  Esdras  octavus,  etc. 

N.  11.  Summa  utriusque  Testamenti  trifarie 
dist.  Triplex  hic  sensus  sacrae  Scriplurae  fusius  ab 
Isidoro  deciaraiur  1.  i  Scnlent.,  c.  18  :  Lex  divina 
triplici  sentienda  est  modo.  Primo,  ut  historice; 
secundOy  ut  tropologice;  tertio,  ut  mystice  intelli~ 
gatur,  elc. 

Cap.  11.  N.  1.  Vet.  Testam.j  etc.  Hoc  eliam  cfiput 
Iraditis  ab  Isidoro  in  libro  Prooemiuruin,  et  iu  1.  i 
Officiorum,  c.  12,  respondet. 

N.  23.  Quos  non  lamenta.Non recte  arguii  Grialius 
lamenlationes  Jeremiie  olim  in  orficiis  defunciorum 
cani  consuevisse;  nam  Isidorus  loquitur  de  i^enere 
ipso  carminis  quod  funeribus  adliibebatur,  et  thre- 
nusy  sive  lamentum  vocabalur,  non  de  ipsis  Jeremise 
Threnis.  Vide  1.  i,  c.  39  :  Threnus,  ctc.  Adhibehan- 
tur  autem  funeribus,  atque  lamentis;  similiter  et 
nunc.  Et  c.  19  hujus  libri  vi  :  Cui  (hymno)  contra- 
rius  est  threnus^quodest  lamenti  carmen  etfune^ 
ris.  De  meiris  vero  Judaeorum  plurcs  exsiant  eruditae 
dissertiliones,  ut  Xaverii  Matthaei,  et  aliorum,  quos 
recensui  in  dissertaiione  de  hymnis  eccles.,  n.  17. 

N.  26.  Hi  sunt  quatuor  prophetoi^  etc.  In  prologo 
libri  Prooemiorura  Isidorus  opinionem  Graecorum  ct 
Latinorum  sequi  vidctur,  qui  libros  omnes  propheta- 
rum  ab  eisdem  prophetis  quorum  praeferunlur  no- 
mina  compositos  essu  affirmant.  Yide  noiam  Marianae 
ad  verba  prologi.  Ex  quibus  quatuor  sunt,  ctc. 

N.  28.  Quia  secunduSy  tertiuset  quartusy  etc.  Ma- 
riana,  in  not.  ad  prologum  libri  Prooemiorum,  ma- 
nifeste  corrupta  esse  censet  haec  verba  qnia  secun^ 
dus^  tertiusy  et  quartus,  elc.  Nam  si  Esdrae  et  Nehe- 
miae  sermones  uno  iibro  dicanturcompreheuiJi,  quod 
forte  Isiiiorus  hoc  loco  sequitur,  tunc  non  supersunl 
tres  /t/>n,  qui  inler  apocryphos  numerentur;  sed  so- 
lum  duo,  qui  vocari  soleni  tcrtius  et  quartus  Esdrae 
ab  iis  scilicet  qui  sermones  Esdrae  et  Nehemiae  in 
duos  libros  distinguunt.  Natalis  Alexander  ,  l.  II 
Hisior.  Eccl.  Vet.  Testam.,  in  sexta  aeiale,  dissert.  7, 
arl.  3,  aii  Isidorum  terlium  etquartum  librum  Esdrae 
nomine  pariler  conjungentem,  duos  duntaxat  Esdrte 
libros  dislinxisse,  unum  canonicum,  alterum  apocry- 
phura.  Verum  Isidorus,  ut  verba  hujus  numeri  prae- 
ferunt,  clare  distinguit  qualuor  libros  Esdrie.  Solum 
ergo  assertio  Isidori,  ut  nunc  apparet,  vera  esse 
poterit,  si  primum  et  secundum  Esdrae  libros,  quos 
nunc  dicimus,  libri  primi  nomine  comprehenderit, 
eos  vero  quos  nos  lertium  et  quartum  vocamus  iii 
tres  diviserit,  ac  secuudum,  lertium  et  quartum  ap- 
peiiaverit. 

N.  30.  Philonis  esse  affirmant.  Hoc  magis  tenen- 
dum  quam  quod  idem  Isidorus  in  prologo  libri  Prooe- 
miorum  docuerat,  Sapientiae  librum  esse,  vel  dici  a 
Jesu  filio  Sirach  editura.  Vide  notam  Marianae.  In- 
lelligit  autem  Mariana,  Philonem,  cui  Hieronymus 
quoque  SapieiUiae  librum  ascribit,  non  Phiionem 
Alexandrinum  esse,  sed  Biblicura,  de  quo  frequens 
in  Eusebio  mentio.  Alii  temere  utrumque  Philonem, 
Alcxandrinum  ei  Biblicum  confundunt. 

N.  45.  Ad  Heb.  De  Epistola  ad  Hebr.  vide  quae 
notavi  ad  App.  5  Seduiii,  p.  405.  Isidori  verba  for- 
tasse  ita  suni  reforraanda  :  incerta  esse  dicitur. 

N.  46.  Petrus  scripsit,  elc.  Vide  not.  ad  Patrcs 
Aposlolicos,  p.  6,  7  el  12. 

N.  49.  Apocalypsim.  Auctoriiatem  Apocalypsis, 
quam  Abanzilius  Genevensis  Gaivinisla  labcfaclare 
conatus  fuit,  luctur  Vincentius  Fassinius  ord.  Prae- 
dical.;  cujus  controversiae  Ijuaedam  capiiae  Bruno 
Brunus,  in  praefal.  ad  t.  ii  Operum  sancti  Brunonis 
Astensis  cxplicuit.  Gonfer  etiam  meam  notam  ad  de- 
crciura  Gelasii,  app.  5  Sedulii,  p.  405,  n.  pp.  De 
varia  apocryphorum  notione  disserui  in  not.  ad  do- 
cretum  Gelasii,  loc.  cit.,  p.  419.  Vide  etiara  nolam 
Marianae  ad  prologum  libri  Prooemiorum,  n.  l,et 
Goteler.,  1. 1  Patrum  Aposl.,  p.  6,  col.  2. 


A      N.  53.  Auctoritate  canonicay  ctc.  InniiiL  ut  pulo, 
•*  Isidorus  decrctum  Gelasii  de  libris  rccipiendis  et  non 
recipiendis. 

Cap.  iii.  N.  2.  Bibliothecam.  De  bibliotheccs  vo- 
cabulo  pro  s:icris  bibliis  dixi  in  Isidorianis,  c.  81, 
n.  8  ct  seqq.  Bibliothecae  Alexandrinae  descriptionem 
orauigena  eruditioneexornatillustriss.  iiraesul  Simon 
^  dc  Magistris,  disserl.  5,  post  Danielis  Edilionem 
secundum  Septuaginta  cx  Tctraplis  Origenis .  De 
numerolibroruin  Gellius,  loc.  cit.  a  Grialio,  ait  :  /n- 
gens  postea  numerus  librorum  in  Mgypto  a  Ptole- 
masis  regibus  vel  conquisituSy  vel  confectus  est  ad 
miUia  ferme  volumina  septingenta.  Ea  onrmia  bello 
priore  Alexandrino  incensa  fuisse  narrat.  Livius  et  Se- 
neca  referunt  quadraginta  millia  librorum  arsisse; 
ex  quo  laudatus  praesul  de  Magistriscolligit,  dissert. 
1,  n.  6,  ignem  evasisse  volimiina  Irccenta  raille,  in 
quilms  sacra  biblia.  Lipsius,  in  syniagm.  de  bibl., 
c.  2,  ex  vcrbis  Gellii,  arguit  apud  Isidorura  scriben- 
3  dum  septingenta  pro  septuaginta. 

Gap.  IV.  N.  2.  Siquiiiem  sing.  luler  recentiores 
qui  de  historia  vcrsionis  Sepluaginta  interpretum 
agunl,  consulcnJus  in  primis  is  quem  nuper  com- 
memoravi,  illuslrissifnus  do  Magislris. 

N.  5.  Vulgaris  illa  interpreiatio.  Haec  esl  versio 
Itala  quam  vocant,  ac  forlasse  legendum  vulgaris 
Itala  interpretatiOy  nisi  contra  hinc  colligat  aliquis 
apud  Sanctum  Augustinum,  I.  ii  de  Doctr.  Christ., 
c.  15,  legendura  ita  illa,  non  Itala^  ut  nulla  olim 
versio  Itala  voeata  fuisse  dicaiur,  quod  nonnenrio 
contendii.  Nota  esl  hiec  controversia,  in  qua  expli- 
canda  alii  passim  vcrsantur. 

Cap.  V.  N.  1.  Deinde  Lucull.  De  Lucullo  Plu- 
tarchus  Ibidoro  consentil;  et  bibliotheca  quidem 
Lucuili  quodammodo  publica  erat,et  doctis  omnibus 
palebal;  sed  ipse  lameii  jus  raancipiumque  sibi  reti- 
nebat,  ut  nolat  Lipsius  in  syntagm.  de  bibl.,  c.  5. 
H  N  2.  Primum  autem  l\om.  Apud  Plinium  legen- 
6  dum  prima  in  Urbe,  i»on  in  orbe,  ut  habet  Grialius. 
Concinit  Isidorus  :  Primum  autem  liomre,  vel,ut  Lip- 
sius,  loc.  cit.,  exhibet  :  Primus.  De  imaginibusin  bi- 
bliothecis  cjusdem  Lipsii  c.  10  est  :  Imagines  in  iis 
doctorum  laudabili  more,  cui  origo  ab  Asinio.  Adi- 
sis  nostra  Isidoriana,  c.  81,  n.  5.  Excusi  male  dis- 
linguuni  additis  auctorum  imaginibus  in  airio^  pe- 
rinde  quasi  imagines  non  in  biblioth^^ca,  sed  in  atrio 
aliquo  disiinclo  collocatae  fuerint.  Asinius  urgo  bi- 
bliottiecas  publicavit  in  Atrio,  scilicet  libertatis,  ut 
Suetonius  in  Augusto  affirmat,  quod  de  manubiis  Dal- 
maiarum  a  se  viclis  instruxit.  Quod  verbum  magis 
Lipsio,  c.  5,  arridet,  quam  exstruxity  quo  Suetonius 
usus  est.  Nam  Atrium  Libertatis  longe  ante  Augusti, 
et  Pollionis  aeiatem  exstrucium  fuerat.  De  hoc  Atrio 
Ovidius,  III  Trist.,  eleg.  1  : 

Ncc  me,  qno}  doctis  palaerunt  prima  iibollis, 
^  Alria  Libertas  tangere  passa  sua  est. 

Cap.  VI.  N.  2.  Ilieronymus  atque  Gennadius.  In- 
nuit  Isidorus  Hieronymum  el  Gennadium  de  iis  scri- 
ptoribus  in  suis  catalogis  verba  fecissc,  quos  in  suis 
naberent  bib!ioihecis,  quod  quidem  magna  ex  parte 
verum  puto.  Barthius,  1.  xxii  Adv.,  c.  18,  observat 
studia  ab  Optatiano  Porphyiio  pro  iibris  seu  scriptis 
accipi,  ut  hoc  loco  ab  Isidoro  :  Procseuti  sunt,  eo- 
rumque  studia,  etc.  Sic  enim  cum  nonnuUis  Excu- 
sis  l<*git,  non  persecutiy  quod  Grialius  praetulit. 

Cap.  VII.  N.  1  Tantos...  quantos.  Pro  tot  auot : 
quae  phrasis  sequiori  a^vo  in  usum  invecta,  aa  vul- 
gares  linguas  transit. 

N.  3.  Augustinus....  tanta scripsit,  etc.  Inversi- 
bus  bibiiothecae  Isidori  de  sancto  Augustiao  eadem 
expressa  esi  sententia  : 

Mentilar,  qui  te  totum  legis.s6  fatetur ; 
Aut  quis  cuQCla  tua  loctor  babere  potcsl? 

ubi  fortasse  rcponcndum  An  quis. 


895 


AD  S,  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


896 


Gap.  yiii.  N.  2.  Homilia.  Proprie  est  colloquium,  f^  veritatem  et  mentcm  eorum  scriptorum,  ex  quibas 


conversatio. 

N.  Z.Serehant,  NonnulliapudVirgiliumminusbene 
legunt  ferebant  pro  serebant;  nam  alluditur  ad  ely- 
mon  vocis  sermo  a  seroy  vel,  ul  ait  Varro,  1.  5  dc 
Ling.  Lat.,  c.  7,  a  serie,  quod  ipsum  est  a  sero.  Sermo 
enim^  ail  Varro,  non  potest  in  uno  homine  esse 
solo^    sed  ubi  oratio  cum  altero  conjuncta. 

N.  4.  Tractatus.  Apud  ecclcsiaslicos  scriptoros 
tractaius  idem  sonrilatquc  honiilia.  Augustinus,ep.  4, 
ad  QuodvuItd.,praefixa  libro  de  Haeresibus  :  Tractatus 
populares,  quos  Grcece  homilias  vocant.  Hinc  trac- 
tatores,  tractare,  etc,  eodem  sensu. 

N.  8.  Fastorum  libri.  Fasti  proximc  suol  a  fasti^ 
diebus;  origo  autein  fastorum  dierum  est  a  fando. 

N.  12.  Marttus  vates,  DeMariio,  seuMarcio  vate, 
agunt  Ammianus  Marcellinus,  I.  li,  c.  I.  Amphia- 
raus  et  Martius^  vates  inclyti;  ei  Macrobius,  1.  i 
Saturn.,  c.  17  :  Ex  vaticinio  Martii  vatis,  etc.  Fer- 


Isidorus  profecit,  revocemus. 

Cap.  XI.  N.  1.  Pergameni  reges,  etc.  Plin.,  I.  xiii, 
c.  11,  ex  Varrone,  et  sanctus  Hieronymus,  epist.  43, 
ad  Chromat.  Nonien  adjective  efferri  solet*  per^a- 
mena  charta,  cic.  Hispani  inde  retinent  vocem  per' 
gamino.  Neque  membranum  neutro  genere  apud  an- 
tiquiores  facile  invenietur.  Apuleius,  I.  vi  Metam., 
dixit  tenue  membranulum.  Caeterum  mombranarum 
usum  ad  scribendum  longe  ante  Eiimcnis  et  Ptole- 
miei  tempora  fuissc,  arguit  Lampius  ad  psal.  xlv,  p. 
86.  Isaacus  Vossius,  ad  Catullum,  p.  50  seq.  Codi- 
cum  niembraneonim,  sive  librorum  quadraiorum, 
usum  ab  Attalo  cocpisse  contendit. 

N.  2.  Coloris  lutei.  De  membrana  lutea  Tibullus, 
1.  111.  eleg.  1,  V.  9 : 

Lutea  S'?d  niveum  involvat  membrana  tibcllam. 

Pra^clare  marchio  Mafifeius,  t.  HI  Veronse  illustra- 
ta?,  c.  4.  Imiata  hac  Isidori  sententia,  adversus  re- 


tur  autem  in  carminibus  MartiivatiSt  cujus  duo  vo-  B  centiores  qnosdam  bibliothecarum  ornatus,  qui  ccnlis 
lumina  illata  sunt  in  senatum,  inventum  esse  ita  •      .  ^     ^ 

scriptum,  etc. 

N.  17.  Epistolam...  Latin.  missa.  Epistolam  alii 
missoriam  mterprelanlur. 

N,  18.  Alloquia.  Apud  Hieronymum  :  Mutua  epi- 
stolarum  colloquia  missitabant.Unde  et  portatores 
earum,  etc.  Ita  fere  Lipsius  verba  Isidori  recitat,  c.  1 
Insi.  eni. :  CodiciUis  epistolarumcoUoquiascribeban- 
tur.  Unde  et  portatores^  eic. \oxportitor  Latinior  esi . 

Cap.  IX.  N.  1.  Ipse  dant  ingen.^  etc.  Distichon  Dra- 
contii  exstal  in  ejus  elegia,  quam  inlegram  edidi  post 
cjus  carmen  de  Deo  ex  veteribus  membranis  Vaiicv 
nis,  ex  quibus  reposui  prosit  littera  pro  prcpstet.y id} 
Prolegomenaad  Dracontium.  N.  8.  Eleganter  restitui 
possit  locus,  si  liceat,  ex  conjectura  Rivini  ad  Dracon- 
tium :  Cene  litterarummatrices,  parvulorum  nutri^ 
ces.  Hoc  fortasse  innuit  Hilarius  Arelaiensis,  in  Vita 
sancti  Honorati  Arelatensis  :  Beatus  Eucherius,  cum 
ab  eremo  in  tabulis,  ut  assolet,  cera  illitis...litteras 
ejus  suscepisset:  Mel,  inquit,  auum  ceris  reddidisti. 
De  tota  scribendi  raiione  consulondus  Hermannus 
Hugo,  pra^cipue  secunda  ejus  Kdilio  cum  notis  Trot- 
zii,pr9eteraIi(>sindicaiosaFabricio  in  Bibl.,c.21,n.i0. 

N.  2.  Sicut  indicat  Atta.  Quinti  Attse  solum  hoc 
fragmentum  inicr  veterum  poeiarum  fragmenla  re- 
fertur,  et  aliud  ex  Servio  ad  Virgilii  eclog.  7,  v.  33  : 
Nempe  ad  mensam^  ubi  sermo  de  sinu  solet  suboriri. 

Cap.  X.  N.  1.  Chartarum  usum.  Scriptores  quide 
charta  et  papyro  veterum  egerunt,  curiose  indatjjavit 
et  indicavit  Fabricius  in  Bibli(-g.  c.  21,  n.  10.  Versus 
Lucani  ita  habel  in  ediiionibuscorreclis  :  Conseritur 
bibula  Memphitis  cymba  papyro.  Quandiu  tabulae 
ceratae  in  usu  fuerint  incerlum  est  :  qua.'dam  tamrn 
dc hoc  argumento  annotavi  in  Isidorianis,  c.  xi.  n.  10. 

N.  2.  Charta  autem  dicta.  Charta^  ul  character, 
originem  Graecam  habet.  Vulcanii  notatio  haec  est  : 


noccnt,  invf  hiiur.  De  Carysteo,  seu  Carystio  mar- 
more  (u>roiue  enim  modo  dicitnr)  rursus  Isid.,  ). 
xvi,  c.  5,  ubi  ait  gratum  esse  iis  qui  gemmas  scul- 
punt ;  ejus  enim  viriditas  reficit  oculon. 

N.  4.  Crocatur.  Verbum  crocatur  insoleos  cst  : 
Plinius  tamen  Hjxit,  I.  xvi,  c.  34,  crocatum,  In  Edi- 
tionibus  Persii  legitur,  et  bicolor  positis. 

N.  4.  Purpurea  vero.  Nonnulli  addunt  membranas 
rubeas;  sed  has  Isidorus  inter  purpureas  iiumerare 
%oluisse  videtur. 

Cap.  XII.  N.  i.In  omentis  eleph.  Lipsius,  in  epist. 
Dc  dislinctione  et  interpunctionc  ex  hoc  Isidori  loco 
conjicit  certis  modutis  libros  fuisse  compositos,  bt 
facilius  in  unoquoque  opere  numerus  versuum  sive 
linearum  cognosceretur.  Anliqui  enim  opera  per  ver- 
sus  numerabant,  et  ad  quot  millia  versuum  liber 
aliquis  procederet,  annotire  solebant.  Vide  iof.  c. 
m  14,  n.  7.  Sed,  ut  observat,  potest  ctiam  aliquis  versus 
^  explicare  membra  minuta,  et  sectiones  sic  institutas, 
fere  ut  in  nostris  bibliis.  Librum  ex  eborc,  vei  ebore 
ornatum  atque  distinctum  mnlti  intelligunt  esse  il- 
lum  de  quo  Vopiscus  in  Tacito,  c.  8  :  Habet  biblio- 
theca  Ulpia  in  armario  sexto  librum  elephantinum^ 
in  quo  hoc  senatusconsultum  perscriptum  e^t.  Alii 
cx  Isidoro  elephaniinos  libros  dictos  censeot,  quia  ex 
omeotis  elephantorum  oranl  confecti.  Alii  ex  magni- 
tiidine  ei  mole  id  nomen  libris  ingentibus  datum  ar- 
bitrantur.  Ratio  scribendi  in  foliis  malvarum  tribuitur 
Uebraeis,  in  foliis  palmarum  ^Egyptiis.  Coofer  Her« 
mannum  Hugonem  cum  notis  Troizii,  et  Acta  Aca- 
demiie  Barcinoccnsis,  p.  309. 

N.  2.  Novimus  aerios.  Sermo  est  dccarminibus  Arati 
latine,  ut  puto,  redditis.  Levis^  seu  losviSj  malva  est 
plana,  non  aspera.  Sic  apud  Catonem,  de  Re  rustica^ 
c.  157,  levis  brassica  est  folia  habens  extenla,  cui 
opponitur  crispa.  Navicula  Prusia^a  videtur  esse  e 


Plinius,  /.  XIII,  c.  12,  pnmum  genus  chartm  tribuit  Q  Bittiinia,  cujus  rex  fuit  Prusias.  Silius,  l.  xiii,  sub. 
Augustoeas,  secundum  Livias  a  conjuge  Augusti,  ter-      fin.  :  Donec  Prusiacas  delatus  segnitcr  oras.  In  ve- 


tium  amphitheatricce,  quartum  Saitica^,  quintum 
Tomioticw.  Ex  hoc  IMimi  luco  non  difficilisfuii  con- 
jectura  de  charta  Liviana,  ul  nunc  dicam.  De  charta 
regia,  quee  Graecis  (xoxp^xcoXa  dicitur,  videndus  Ci- 
cero,  1.  xui,  ad.  Altic,  ep.  25,  et  I.  xvi,  ep.  3. 

N.  3.  Liviana  ob  honorem  Livias.  In  mullis  Excu- 
sis,  et  in  raullis  Mss.  antiquis,  ut  in  Codice  2  Vaiic. 
Arcb.,Iegebatnr  Libianain  honorem  Libyoe  provin- 
ci>,aut  aliis  verbis  in  eamdem  sententiam.  Grialius, 
nulla  notata  discrepantia  scripturse,  edidit  :  Se- 
cunda  Liviana  ob  honorem  Livim.  Joseph  Scali^er, 
Animadv.  in  Guilandinum,  ad  membrum  19,  existi- 
mat  q  loque  nnmen  provincia  delendum,  et  Livinm 
Augustam  ab  Isidoro  mtelligi.  Quanquam,  addit,no» 
plane  mutarc  ausim,  quia  hujusmodi  nugis  pluri- 
mis  scatet  Isidorus.  Scd  cum  nugas  plerumque  li- 
brarii  dc  penu  sua  ingcsserint ,  oequitas  postuiat  ut 
cum  contextus  patiiur,  errores  qui  irrepsernnt  ad 


lustissimo  Cod.  Yat.  5764,  de  quo  c.  98  Prolegom., 
n.  13,  legitur  quas  ignes  novimus  aerios,  \\\  alludi 
videatur  ad  lucernns.  Sed  aliud  sensus  exigiu  Vul- 
canius  edidit  quce  ignes  novimus  aeres^  et  Penica 
vexi;  sed  subjecit  hanc  annotationem  :  t  Vet.  Codi- 
ces  habcnt  :  Queis  ignes  novimus  aeros;  et  paulo 
post  pro  Persica  vet.  Cod.  babet  Prusiaca;  alii, 
Pruxaica    » 

N.  3.  Cui  dono,  etc.  Recentiores  nunc  leguni  ver- 
sus  Catulli  :  Quoi  dono...  Arida  modo  pumice^eic., 
quod  venustius  putant.  Vide  notas  Vulpii. 

Cap.  XIII.  N.  1,2.  Codex,  liber^  volumen.  Sepe 
inter  se  confusa  sunt.  Distinclio  bsec  adhiberi  po- 
test,  si  placet.  Codex  est  id  quod  unum,  vel  plort 
opera,  vel  etiam  partem  aliquam  operis  magoi  com- 
pleclitur.  Volumen  propric  erat  scriptum,  quod  in 
membranis  involvebatur,  sed  promiscue  usurpalaoi 
repcritur  aut  pro  Codice,  aot  pro  parte  aliqua  operis, 


897 


AD  S.  ISIDOHI  ETYMOLOG.  AREVALl  KOTJE. 


898 


quod  iii  plurcs  libros  •Jivisum  est,  ut  cum  nunc  di-  m 
cimus  in  Etymologiis  libro  xx,  olim  diceretur  volu-  •' 
mi7ie  w.  Liber  intcrdum  sonabat,  ul  nunc  sooat, 
partem  aliquam  et  muliis  iu  quas  opus  divisum  est, 
intcrdum  opus  ipsum  iniegrum.  Ut  si  dicamus  in 
opere  Etymologiarum  libro  decimOj  aut  in  libro  Ety- 
niologiarum  volumine  decimo.  Exempla  e  veleribus 
inutile  e^sel  proferrc,  cum  in  lexicis  pateani.  Vide 
Forcellinum,  verbo  Volumen. 

N.3.Z)^  libris  arborum  volumina.  Montfauconius, 
Antivjuii,  cxplic,  1.  v,  c.  5,  t.  III,  pari.  ii,  sibi  noa 
probariait  quod  Isidorus  boc  loco  usseril,  libros  ar- 
borum  membranis  aniiquiores  esse;  nam  membra' 
narum  antiquitas,  'm^mii, tanta  est,  ut  earum  origo 
investigari  nequeat,  oecJ  observare  potuit  anle  Isi- 
dorum  hoc  ipsum  traditum  ab  Hieronymo,  Piinio  et 
Varrone.  Vi']e  not.  1  ad  c.  H  hujus  libri. 

Cap.  xiv.  N.  i.  Idem  et  antiquarii.  In  Excusis  et 
Mss.  oecurril  idem  pro  iidemyquod  in  aliorum  quo- 
que  operibus  animadvcrii.  Et  poetae  quidem  con-  g 
tracte  profcrre  solent  idem  pio  iidem.  Sed  prosae 
orationi  congrueniius  arbitror  iidem.  De  anti- 
quaria  arle  coosuli  potesi  Hieronymus,  epist.  6,  ad 
Floreni.  In  Cod.  Theodos.,  \.  4,  lil.  8,  lcg.  2  :  Im- 
peratorcs  Valeutinianus ,  Valiiis  et  Giaiianus  ita 
praescribunt  :  Antiquarios  ad  bibliotliecce  Codices 
componendosy  velpro  vetustate  reparandos,  quatuor 
Grwcos  et  tresLatinos  scribendi  peritos  legi  jube- 
mus.  Aiiquando  tamcnan^t^tiant^^sumilur  proquo- 
cunque  librario,  seu  amanuense,ut  ub  Auguslino,  Si- 
donio,  et  aliis. 

N.  3.  Calamus  et  penna.  In  Auctario  Ducangii 
penna  pro  calamo^criplorio,  exsentcniia  Mabillonii 
in  Supplem.  Diplom.,  p.  5i,  ad  principatum  Lu- 
dovici  Fii  (seeculo  ix)  revocatur,  quasi  eo  temporc 
ejus  ususin  scribendo  coipissc  videatur.  Quod  valde 
niirandum  est,cum  lam  porspicua  sint  Isidori  verba.  ^ 
Latinosquidemlsidoroantiquiorcs  vocabuluni  pennse  ^ 
eo  sensu  accepisse  non  conslat  ;  nam  in  quibusdam  v 
locis,  quae  profcrunlur,  p^nna  non  pro  instrumento 
scriptorio  sed  pro  alisadhibetur  ;  ct  picturae,  quibus 
pennain  manibusvelcrum  auctorum  collocatur,  solum 
arguit  pictoreni  e  sui  temporis  more  imaginem  con- 
finxi-se.  Clarius  pro  anliquitaie  pennae  scripl  riae  facit 
locus  cx  Clemente  Alexandrino,  Stromai.  l.vi./)einrftf 
autem  sacrorumscriba  procedit,habens  pennas  su* 
per  capiteUibrumin  manibuSyVasculum,inquo  atra- 
mentum  scriptorium^  et  juncumj  quo  scnbere  so- 
lent.  Pcnnae  in  capite  loriasse  sunt  cxmore  quietiam- 
num  viget,ct  exprimitur  a  Joannein  Vita  sanctiOdo- 
nis,  1.  I,  n.  20  :  Vidit  velut  more  scriptoris  super 
auriculam  ejus  hcvrentem  pennam,  et  quasi  docto- 
ris  magisterio  productim  acuminatam^  etc.  Adhuc 
tamen  haereo  an  Clemens  aliud  inielloxerit  ;  oam 
praetcr  pennas  in  capite  commemorat  juncum,  quo 
scribere  solent.  Adisis  laudalum  Hermannum  Hugo- 
nem  cum  notis  Trotzii,  el  Acia  Academiae  Barcino-  Q 
nensis,  p.  372. 

N.  4.  Calamus.  Vox  Graeca  esl.  Calare  Laiinis 
antiquioribus  eral  vocare,  nominare,  invocare;  scri- 
ploribus  sequioris  aevi  ponere,  demitterCj  laxare^ 
descendere.  Ilalica  lingua  calare  pro  descendere,  et 
d^mittere   adhibet. 

N.  5.  Pennaautem  a  pendendo.  Pennas  alii  dcdu- 
cuut  ex  voct'  Gra^ca  TUTspov,  aut  kstcivo;. 

N.  6.  Folia  lihrorum  apud  anli-juiorcs  non  ita  fa- 
cile  reporie.^ijnisi  quod  Haiduinus,  ex  Mss.,1.  xxxvii, 
c.  7,  Plinii  re^lituil  chartarum  folia  ad  se  rapere, 
ubi  anlea  legebatur  /i/a  pro  folia,  Apud  Isidorum 
folium  duas  salicm  sibi  invicem  compactas  partcs, 
quas  paginas  >ocat,  comprehendebat,  atquehuc  fere 
aiiorum  de  paginis  tesiimonia  revocari  possunt. 

N.  7.  Versus.  Hoc  loco  accipitur  pro  linea  scri- 
pturae.  Alia  est  signiticatio  versus  pro  membris  mi- 
nulis  orationis,  ut  in  sacris  biblils ;  de  quibus  versi- 
bus  dixi  9.  12,  n,  1.  Exsiat  Petri  Holmii  dissertatio 


de  scrintura,  et  variis  rationibus  sive  ad  dextram, 
sive  ad  ^sinistram,  sive  desuper,  sive  quocunque 
alio  modoscribcndi,  edita  Lund.  Scand.  1670,  in-S», 
et  recusa  in  Analcclis  PhilologiciSi  Thomae  Crenii 
cuia  edilis,  in  Belgio,  1699,  in-8^  Consule  etiam 
Bochartum,  \.  i  Ch.,  c.  20. 

N.  8.  Quae  hactenus  ab  Isidoro  de  scriplura  et  li- 
bris  disputata  sunt  argumcnlum  aliis  de  re  lota  iatius 
disserendi,  et  non  exigua  opera  conticiendi,  prsebue» 
runt.  Ejusmodi  scriptores  accurate  indicat  Fabricius, 
in  Bibliogr.,  c.  21,  n.  8,  eos  scilicet  qui  agunt  de 
scriplura  vcterum,  de  scribis  veterum  Romanorum, 
et  notariorum,  dc  chartulariis,  do  capsariis,  de  li- 
brariis,  de  aotiquariis,  de  bibiiopolis,  de  ratione  vo- 
iuminum,  lie  libris  veterum,  de  varia  supellectile  rei 
librariae,  de  oruamentis  antiquorum  Codicum,  de 
diptychis,  de  bibliothecis,  elc. 

Cap.  XV.  N.  i.  Canones.  Ven.  card.  Thomasius, 
t.  I  operum  Edilionis  Vezzosianae,  p.  315  ei  seqq., 
edidit  canonesEusebii,  interprcte  sancto  Hieronymo, 
ex  mss.  Codicibus  Romanis,  subjectis  variis  lectio- 
nibus,  et  notis. 

Cap.  XVI.  N.  1,  nol.  A  Braulione,  qui  hoc  opus 
interpolavit.  Mioime  asseoiior  Grialio,  qui  Braulio- 
nem  noc  Ojjus  inlorpella^^se  existimat,  ut  dixi  in  Isi- 
dorianis,  c.  51,  n.  12.  Isidorus  ergo  ipse  hoc  ca- 
put  concinnavit  ex  praefalione  ad  genuinam  collectio- 
ncm  conciliorum  Hispaniae,  sive  ipse  auctor  hujus 
collectionis,  aut  sultem  praefationis  fuerit,  sive  secus. 
Quod  autcm  n.  10  diciiur,  conciliorum  gesta  hoc 
opere  condita  contmeri,  aMuditur  quidem  ad  ipsam 
canonum  coliectionem ;  sed  vel  ab  Isidori  ama- 
nncnsc,  totum  locum  exscribente,  inconsidcrato  im- 
missa  sunt,  vel  Isidurus  quoque  ea  non  lolli  e  reli- 
quo  coniextu  voIjiI,  quia,  ut  cgo  arbitror,  indicavit 
locum  unde  verba  depromebal ;  atquc  ita  facile 
quivis  inteliigere  poterat  acta  conciliorum  non  in 
Etymologiis,  sed  in  colleclione  canonum  contioeri. 
Eam  auien  indicationem  Iibrariorum  negligentia 
omissam  cen^eo.  Videsis  Isidoriana,  c.  51,  n.  16, 
Quae  ex  hoc  capite  Gratianus  sumpsit,  can.  1  et  2, 
disl.  3,  et  can.  1,  dist.  15,  Berardus  jam  coniulit, 
relatus  in  Isidorianis,  c.  32,  n.  30.  In  decret»  Gra- 
tiani  pro  pravumque  quid  corrigat  subjicitur  diversa 
lectio  pravnm  quidquid  corrigat, 

N.5.  Quatuor  Evang,  Quatuor  Evangclia  Isidorus 
ipse  quituor  paradisi  tluminibus  comparavit  ia 
Prooemiis  tit.  dequatuor  Evangcliis. 

Ib,  Ostendens,  m^nere,  elc.  Ita  correctores  Ro- 
mani  in  decrcto  Gratiani,  cum  in  nonnullis  Mss. 
excmplaribus  legeretar  manere  in  Christo  duas  na- 
turaSyCt  unam  Domininostri  JesuChristi personam, 

N.  10.  Quorum  gesta,  elc.  Cur  ha)c  verba  ab  hoc 
loco  aliena  censuerii  Grialius,  dixi  ad  n.  1.  In  hac 
scriplura  plerique  Cod.  consentiunt.  Paulo  aliter 
Cod.  Vaticanus  5764,  de  quo  in  Isidorianis,  c.  98, 
n.  1 3.  Quorum  gesta  in  hoc  coepta  corpore  condita 
continentur, 

N.  1 2.  Tractabant.Unde et  concilium.iniQT tracta^ 
bant  ct  unde  Grialius  astcriscum  posuit,  noscio  qua 
permotus  ratione.  Correctores  Romani  decreti  Gra- 
tiani,  ad  dist.  15,  can.  1,  noiant  locumhunc  in  Ety- 
mologiis  mendose  legi.  Tunc  producunt  verba  prae- 
fationis  ad  Editionem  Parisienscm  conciiiorum,  quae 
est  praefatio  inicrpolata  Isidori  Mercatoris.  Denique 
advertunt  in  Gratiani  Codicibus  multas  esse  varieta- 
tes  e  quibus  ea  lectio  retcnta  fuit,  quae  visa  est  me- 
lior,  quamvis  adhuc  fortasse  aliquid  desideretur. 
Huc  respexit  Grialius  in  nota.  Canon  Gratiani  ad  t^^x- 
tum  nostrum  collatussic  \iabei:Conciliiveronomen„. 
tractabant.  Unde  comiLivM  a  communi  intentionedi- 
ctum,quasi  co^smAMM^  concilium  ^ua^tcoNsiniuM^d 
in  I  litteram  transeuntej  vel  concilium  dictum  est  a 
communiintentione^eo  quod  in  unum  dirigant  omnes 
mentis  obtutum.  Cilia  enim  oculorum  sunt ;  unde  qui 
iibimet  dissentiuntf  non  agunt  concilium,  quia  non 


899 


AD  S.  ISIDOHl  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTJE. 


900 


con%eniiunt  in  unum.  Hinc  etiam  conventus  estnun- 
cupatuSj  eoquod  ibi  hominesconveniant  inununiy  si" 
cut  a  conventn  CiHus  dicitnr,  sic  et  concilium  a  so- 
cietate  multorum  in  unum.  In  pryefalioae  ad  genui- 
nam  canonum  Hispania»  collectionem  in  God.  Valic. 
1341,  li?ecbre\ius  profernnlur :  Concilii  vero nomen 
iractum  ex  communi  intentione  eo  quod  in  unum 
dirigant  omnes  mentisohtutum.Cilia  enimoculorum 
sunt.  Unde  et  quisibimet  dissentiuntynon  aguntcon' 
cilium,  quia  non  sentiunt  u?iu7n.  Ccetus  vero,  elc,  ul 
in  texlu  uosirousqueal  nuncupatus^quod  ibi  omnes 
conveniunt, sicut  conventus  coetuSyVel  conciliuma 
societate  multorum  in  unum.  Explicit  prcsfatio.  In 
Cod.  Vaiic.  576'i,  haeccsl  varia  lectio  :  Unde  et  con- 
ciLiUM  coNSiLiUM,  c  in  s  Uttera  (pro  litteram)  tran- 
seunte ;pro  quo  p!erique  :  Unde  et  considium  consi- 
LiuM,  din  l  litieram  transeunte. 

Cap.  xvu.  N.  i.Vaschalem  cyclum.  Doclrinae  dc 
cyclo  paschaii  Ecclesia  Alexandrina  quodammodo  ma- 
ter  h»bila  fuit,  quoniam  apud  ^gyptios  hujus  suppu- 
tationis  antiquitus  tradita  esse  videbatur  peritiUy  ut 
ail  sacctus  Leo  Magnus,  in  epist.  64,  ud  Martianum 
imperatorem,  ct  multis  confirmatanucas  nosterRai- 
mundus  Diosdado  in  eximio  suo  opere  adhuc  ms. 
Marcologia  criiica^  in  disserlat.  de  schola  catechetica 
Alexandrina.  Isiciori  aliorumque  diligentiam  in  pa- 
schali  cyclo  ordinando  commendat  Braulio,  ep.  22,  t. 
XXX  Hisp.  sacr.,  ubi  agii  do  festo  paschali:  Sic  enim 
antiqui  majores  nostri  prfFScripserunt,  id  est^  ad 
Theodosium  imperatorem  Theophilus^  sic  successor 
ejus  Cyrillus,  sic  Dyonisius,  sic  ad  papam  Leonem 
Proterius.necnon  et  Paschasinus(loricPaschasius)j 
et  rcliijidyquorumiongum  est  facere  mentionem.Sed 
et  nostri  temporis  virinsignis  Hispalensis  Isidorus; 
nec  credo  eos  in  negotio  tam  magno  ac  necessario, 
prwtermissa  diligentia  ac  iaborCy  potuisse  delinque-' 
re.  De  Hippolyto  episcopo  ejusquecyclo  mulli  multa 
scripserunt.  Scd  consulendus  in  primis  iilustriss.prse- 
sul  Simon  dc  Magistris  in  opcre:  Acta  martyrum  ad 
Ostia  Tiherina  sub  Claudio  Gothico  ex  ms.Codice  re» 
gio!  bibliothecte  Taurinensis,  Homm  i795.  (juibus 
quindecim  disscrtationes  praeceduni  de  sancto  Hip- 
polyto  ejusque  operibus.  Disserlalio  vero  sepiima 
tota  est  de  Hippolyii  cyclo  paschali.  In  disserl.  13, 
c.  5,  cpiscopatus  Portucnsisejusdem  sancli  Hippolyti 
astruitur.  Vidc  etiam  dissertationes  duas  Francisci 
Blanchini  Vcroncnsis  dc  kalcndario  et  cyclo  Caesa- 
ris,  ac  dc  paschali  canone  sancti  Hippolyii  martyris. 

N.  3.  Cyclus.  Joannes  Vander  Haagen,  l.  H,  p. 
239,  cyclum  paschalem  Isidori  describit,  ct  exponit 
ex  Editione  Vulcanii ;  observat  hunc  cyclum  inci- 
pere  anno  B27,  et  desinere  anno  724.  Advertit  notas 
anni  bissexti,  quae  sunt  litlerse  B,  uno  anno  antici- 
pari.  Notat  errorem  esse  anno  primo  cvcli  primi, 
luna  20  pro  luna  2i,  ct  anno  primo  cycli  quarti  iii 
Idus  April.^  pro  iv  Id.  April.  Et  in  Codice  quidem 
vetuslissimo  Toletano  haec  est  varietas,  scilicet  iv 
Id.  April.^  pro  iii  Id.  April.,  ut  in  Edilis,  eliam  apud 
Griaiium  le^itur.  In  nonnullis  Mss.  rcperi  anno  pri- 
mo  cycli  primi  luna  21,  pro  tuna  20.  Nihilominus 
tabutam  cycli,qualis  aGnalio  cxhibetur,  retineo,  ut, 
collalis  variis  lectionibus  mox  affcrendis,  periliores 
judicent. 

N.  4.  Facta  cycHca.  Bentleius  quoque  in  versu 
Horatiilegi  \u\i scriptor  cycliuSy  non  cyclicus;  quod 
scriplura  Rabani,  qui  Isidorum  transcribebat,  com- 
probatur.  Non  desunt  tamen  qui  apud  Horatium  Cy^ 
clicus  nomen  proprium  poetae  fuisse  cxistimeut. 
Acron  velus  scholiasics  his  verbis  suara  interpreta- 
lionem  exponit :  Cyclicus.qui  ordinem  variare  nes^ 
cit^  vel  qui  carmina  sua  circumfert^  quasi  drcumfo- 
raneus.circulator.AWoTVim  expositio  esi  cyclicumyO" 
cari  qui  integrum  aliquod  corpus,  seu  orbem  fabula- 
rum,  velhistoriae  composucriL  Vidc  Casaubonum,  in 
AthcD8Bum,  1.  vii,  c.3.  Isidoriverhai,  simplici  formp- 
tatefacta^  eo  spectanl  ut  cyclicus  poeta  fuerit  qui 


Aordiaem  variare  nescit,  ut  ait  Acron.  Salmasius, 
•'p.  850  Exercit.  Plin.,  contenditprobare  cyclumept^ 
cum  vocatuni  fuisse  synlagma  mythologicum  ex 
variis  poematiis ,  et  poetis  heroicis  collectum,  qai 
simplici  fonna  et  historico  more  raythologiam  expo- 
suerant  ;  et  inde  cyclicum  poetam  vocari  qui  simile 
'  aliqnod  poemation  conscripserit.  Andr.  Schottos, 
1.  II  Observ.  human.,c.  1,  oslendil  carmina  cyclica 
dicta  in  quibus  initium  a  quolibet  versu  ducere  licet, 
fuisce  autcm  cyclum  cerium  quoddara  poema  sic 
vocatum,  de  quo  Horatius  : 

Nec  circa  vilem  patulamqae  moraheris  orbem. 
De  laierculis  festivitatis  paschalis  videri  potesi  c. 
5.  concilii  iv  T o\e[m\.  Laierculum  hac  significationc 
neutrum  esse,  vix  aliunde  colligi  potcrit,  quam  ex 
Isidori  verbis,  quse  Graecis  Cedreni,  ubi  XocxepxouXov 
scribitur,  respondent. 

N.  5.  Com...  Em,  Explicatio  communis  anni  cl 
embolismi  amii  (hoc  enim  litteris  C  et  E,  aut  Com. 
g  eiEm,  indicatur)  n.  21,  et  22  profertur. 

N.  10,  not.  Co/??/>u/an/ur  awntVMDccccxx.  Innota 
Grialii  scriptum  erat  computantur  anni  DXCii,pro  quo 
correxi  anni  vmdccccxx  ;  ita  enim  legitur  in  impres- 
sis.  Post  verba  ultima  hujus  numeri  dies  Dominicus 
non  omitteretur^  in  Codice  Albanio  cxstant  Actacon- 
cilii  Caesaricnsis  de  sequinoctio^qua}  Baronius  et  Lab- 
beus  ex  Bcda  ediderunt,  in  re  ipsa  et  sententiis  cum 
jam  Edilis  consentientia,  sed  longe  alia  ratione  ex- 
plicata  ;  quae  proinde  appendice  8  cxhibebimus,col- 
lata  ad  Codicem  Otlobonianum  122,  ad  Csesenateni 
recentiorem  el  ad  excmplar  quod  Muralorius  in 
opere  anonymo  de  cyclo  paschali  inter  Anecdota  vul- 
ga\il. 

N.  11.  Paschce  autem  i;ocaft.Becmanus,  vcrboPa- 
scha:  Origoesiyinqmiyn^n  Gr^Bcaaiiiaytay  ut  mona- 
chi  cecinerunt,  aut  etiam  alii  exallusione  quadam 
commenti  sunty  sed  ab  HebrceOy  elc.  Nihil  est  certe 
cur  monachi  origincm  Gnecam  paschatls  commeQti 
C  fuisse  dicantur.  Verba  Evangelii  in  Vul^ata :  Sciens 
Jesus  quia  venit  horaejuSyUt  transeatex  hoc  mundo 
ad  Patrem. 

N.  12.  Ideo  pervigil  ducitur.  In  noia  Grialii  crat 
diciiur  ,  quod  mutavi  in  ducitur.  De  celeberrimo 
apud  veteres  pervigilio  paschae  egi,  c.  12  Prudentia- 
norum,  ubi  litulum  hymni5Cathem.,de  novolumine 
Sabbati  paschalis  cxplicui;  sed  in  not.  a  ad  n.  147 
asserui  locuin  Lactantii  in  notis  ad  hunc  Elyrao- 
logiarura  locum  non  indicari,  quod  certe  nunc  fal- 
sum  comporio.  Forlasse,  non  dcscribi  volui  signiti- 
care.  VcrDa  Lactautii  suut  :  Et  hcec  est  nox  quoe  a 
nobis  propter  adventum  regis  ac  Dei  nostri  pervigi" 
lio  celebratur.  Cujus  noctts  duplex  ratio  esty  quod 
in  ea  ei  vitam  tum  recepit,  cum  passus  esty  et 
postea  orbis  terrx  regnum  recepturus  est. 

N.  XLExpurgantes  vetus  fermenium.\erha.  Apo- 
stoli  sunt  :  Expurgate  veius  fermentum  ,  ut  sitis 
n  nova  conspersio,  sicut  estis  azymi.  Etenim  vascha 
^  nostrum  immolatus  est  Christus. 

N.  22.  Embolismus.  Dictus  videtur  ab  l[jL6iXXu>  m- 
terserOyinterjiciOy  quia  anno  embolismo,  seu  erabo- 
lisraati,(Ues  nonnulti  interjiciuntur,  seu  intercalantur. 

Ibid.  Joan.  Vander  Haa^aen,  loc.  cit.,  ita  Isidorum 
explicat,  ut  anni  embolismei  suppleant  numeruip 
dierum  quiannis  comraunibus  desunt,in  relationearl 
annum  solarem. 

N.  28.  Ca^are. Deverbo  calare  pro  ponere  diclum 
c.  14,  n.  4. 

Cap.  xvin.  N.  1.  i4  sollOy  id  est,  firmo.  Alii  «o- 
lemne  ab  5Xo;  iotus  et  9£[xvb;  augustus ;  alii  a  solus, 
ct  annus,  In  vctustis  lapidibus.etapud  optimos  qtios- 
que  auctores ,  scribimr  sollemnis ,  solemnis  et 
solennis.  Vide  Norisium,  Cenolaph.  Pisam.  disserL, 
et  c.  ult.  Festos  dies  Christianorum  quinam  illa- 
straverint,  Fabricius,  in  Bibl.  c.  10,  refcrt. 

N.2.  Celebris  a  coelesti.  Incertom  etymon^sed  for* 
tasse  non  inagis  verum  quod  Scaliger  aliique  eritici 


901 


AD  S.  ISIDORl  ETYMOLOG.  AREVALl  NOTiE. 


902 


die  cclebrat  Ccclcsia,  ut  in  ofticio  pcrspicitur,  scili- 
cci  Christum  a  magis  adoratum,  Dominici  baptisma- 
tis  sacramentum,  et  permutatac  in  vinum  aquse  mi- 
raculum.  De  his  iisdem  solemnibus  testis  fusius  agit 
Isidorus,  I.  i  dc  Officiis,  a  c.  10,  De  Natali  Dami- 
nit  etc,  ubi  observarc  licel  (quod  sxpe  monui)  Isi- 
dorum  non  solum  ex  aliorum,  sed  ex  suis  ctiam  ope- 
ribus  passim  sentcntias  et  vcrba  desumere. 

N.  9.  Scenopegia,  Idem  etymon  scenopegice  repe- 
riiur  L  xviii,  c.  43. 

N.  10.  Neomen.  In  Vulgata  ita  habet  psalmus  : 
Buccinate  in  neomenia  tuoa  in  insigni  die  solemni" 
tatis  vestra^, 

N.  12.  Enca^n,  lisdem  fere  verbis  1.  i  Officior., 
c.  36,  encasnia  cxplicantur. 

N.  14.  Capitilavium.  Brissonius,  qui  ad  le^em  Do- 


deducunt  Sise,  etcano.  Inglossario  Arabicolatino  si- 
ciniumesiquasisingularis  CfintUenas  voxjdest.cum 
utius  canity  quodgrcecis  monodia  dtcitur.  In  glossa- 
rio  Saxon.  JElfrici  iMonodia,  latersicinium  quasi  so- 
licinium.  Ex  quo  colligi  possit,  sicinium  csse  quasi 
solicinium. 

N.  13.  Primus  succentoris.  L.  vii,  c.  12,  hoc  or- 
dine  collocanlur/>ra»ce72^o?*,  succentor^  concentor,  qui 
est  accentor.  Prascentor  autem  idem  videtur  esse  at- 
que  incentor,  Certe  conjectura  ex  illo  c.  12,  vehe- 
mcnter  comprobatur. 

N.  14.  Diapsalma  quidam  Hebrceum  esse  volunt, 
Diapsalmawerbnm  quiaem  Graecum  est :  sed  Isidorus 
fortasse,  vel  alius  ante  ipsum,  hoc  voluit,  utGra^ci  ex 
verbo  Hebraeo  sela  quod  est  semper^  diapsalma  cor- 
rupte  fccerint.  De  varia  significalione  vocis  sela,  vcl 


minico  de  spectaculis  passim  Isidori  auctonlale  uti-  Q  saslah,  plura  Becmanus  p.  932.  Yidc  etiam  Nicolaum 


tur,  p.  269,  ex  sancto  Ambrosio  observat  caput  aba- 
ptiztorum  ungi  consuevisse;exquo  explicat  morem, 
qui  in  Hispania  invaluerat ,  lavandi  capita  infaniium 
qui  ungendi  erant.  Ad  idem  lavacrum  fortasse  perti- 
nent  vcrsus  incerti  auctoris  de  Bcbiani  baplismo,  t. 
VI  Collect.  poetar.  Pisaur.,  p.  250  : 

Credidit  oranti,  et  sitientem  flumina  vito) 
Prsccinctus  puro  perfudit  episcopus  amne. 

Ex  verbis  sancti  Augustini,  in  not.  ad  c.  28  I.  i  de 
Offic.  referendis,  constat  cumdem  morem  in  Africa 
invaluisse,  sed  diverso  die.  In  Ordine  Romano  Do- 
minica  palmarum,  ut  in  Hispania,  diciiur  capiti- 
lavium.  Confer  etiam  Alcuinum,  de  divin.  Offic, 
Pepiam,  etc. 

N.  15.  Hoc  autem  die  symbol.  compet.  In  Ordine 
Romano,  Dominica  Palmarum  vocatur  eiiam  Pascha 
petitumj  Daminica  Competentium. 

N.  19.  Dominicus  dies.  De  Dominico  die  multa 
erudite  congerit  Brissonius,  ad  legem  Dominico  de 
spectaculis  m  Codice  Thcodosiano,  cx  Isidoro  aliis- 
quo  Palribus. 

Cap.  XIX.  N.  4.  Si  quis  catechumenus^  etc.  Dia- 
conorum  has  fuisse  partes,  ut  ita  populum  alloque- 
rcntur,  colligit  Cotelerius,  t.  I  Patr.  Apost.,  p.  259, 
ex  auctore  Vitse  sancti  Martialis ;  et  sancio  Gregorio 
Magno,I.  11  Dial.,  c.  23,  missa  videtur  proprie  dicta 
ilia  actio  qua  catechumeni  foras  mittebantur ;  atque 
ita  accipio  canonem  1  concilii  Valentini  anni  546 :  Cum 
de  ecclesiastica  regula  tractaremuSj  aniiquos  cano- 
nes  relegentes,  inter  C(ttera  hcec  (AI.,  hoc  esse)  cen' 
suimus  observandum,  ut  sacrosancta  Evangelia  an- 
te  munerum  Hlationem,  vel  missam  catechumeno- 
rum,  in  ordine  lectionum  post  Apostolum  legantur, 
quatenus  salutaria  prcecepta  Domini  nostri  Jesu 
Christi,  vel  sermonem  sacerdotis  non  solum  fideleSt 
sed  etiam  catechumeni,  ac  posnitentes,  et  omnes 


du  Morlier  in  Etym.  sacr.  Graeco-Latin.  verbo  Dia- 
psalma. 

N.  17.  Canticum  laudantium.  De  hymnis  ecclesia- 
sticis  dissertationem  praemisi  Hvmnodiae  Ilispanic». 

N.  18.  Threnus.  De  threnis  I."  1,  c.  39,  n.  19. 

N.  19.  Alleluia.,.  laus  Dei.  Iniiio  cditionis  Bignaea- 
n?D  sunt  quaedam  fragmenta  S.  Isidori,  quse  ad  cjus 
Elymr»logias  videntur  portinere  :  quorum  ultimum 
incipit.  AUeluia  iji  Latinum  sonat,  etc.  Explican- 
lur  quacdam  voces  Hebraicae,  ut  alleluia,  amen,  dia- 
psalma  hosanna,  vel  osanna,  etc.  Eadem  fragmenta 
repftuntur  a  Breulio  post  Etymologias.  Fragmentiim 
Alleluia^  ctc,  quod  ad  hoccaput  spcctat,  n.  9,  intcr 
appcndices  reponclur. 

N.  22.  Osianna,  In Vulgata  scribitur  Hosanna.  Dia- 
Iribcn  de  Uebrcea  voce  hosanna  Thomas  Malvenda 
confecissc  diciturin  biblioth.  Hisp.  Nic.  Antonii.  De 

Cvaria  ejusdem  vocis  significatione  agitPetrus  Laze- 
rus  in  not.  ad  commcnt.  S.  Brunonis  Asiensis  in 
Malth.  n.  85. 

N.  26.  Dona  propne  divina.  Hoc  discriracn  inler 
donum  ct  munus  obviam  noo  esl :  certc  promiscue 
ulrumque  adhibetur.  Paulus  Dig.  I.  ult.  tit.  penult. 
leg.  194,  et  Martianus  ib  leg.  214,  intcr  donum  et 
munus  ita  disiinguunt,  ut  inter  gcnus  et  speciem  : 
munus  dic^nt  csse  donum  com  causa  ;  donum,  qnod 
nuila  necessitate,jure,  vcloffieio,  sed  spontc  praesta- 
tur.  Caeterum  donaria,  de  quibus  num.  seq.,specia- 
tim  sumi  solent  pro  donis  quaeofferuntur  in  templis  ; 
ct  Isidorus  sententiam  Donati  grammatici  exprimere 
videtur,  quia  ad  illud  Terentii  in  Eunucho,  quodvis  do- 
num^  et  prasmium  a  me  optato,  sic  habet :  Donum 
prcemium  est,  et  munus  pramium  :  sed  donum 
prcemium  diis  datury  minus  vrasmium  hominibus. 

N.  30.  Quod  dedicatur.  Ex  Nonio  Marceilo,  c.  4, 
n.  121,  Dedicare  est  dicere.  Ex  Cornelio  Frontone 


qui  ex  diverso  sunt,  audire  licitum  habeant.  Sic  ncol.  1329.  Auctor.  latin.,  Dedicatur  Deo  :  consecra" 


enim  pontificum  prasdicatione  audita,  nonnullos 
adfidem  attractos  evidenter  scimus.  Florezius,  t.  III 
Hisp.  sacr.,  p.  226,  legcndum  ait  cum  vetustioribus 
Editionibus  ante  munerum  illationem  xs  missa  ca- 
techumenorum^  vcl  delendum  catechumenorum,  si 
cum  Loaiaa  legatur  ante  munerum  illationemy  vel 
missam,  quia  existimat  Isidorum  hoc  loco  missam 
intclligerc  de  sacramentis  altaris,  quibus  catcchumeni 
interesse  non  possunt.  Sed  ex  contextu  liquct  mis* 
sionem  catechamenorum  missam  dictam ;  ex  quo 
postca  missce  nomen  reliquis  subsecutis  partibus  in- 
hscsit,  ac  pcculiariter  primae  oraiioni,  quae  cst  admo- 
nitio  crga  populum,  utexcilctur  ad  rogandum  Deum. 
Vide  Lesleum  in  not.  ad  Missale  Isidonanum,  p.  509. 
N.  5.  Alii  chorum  a  concord.  Non  absurdum  for- 
tasse  est  etymon  chori  a  corona;  nam  veteribus 
oref  ovo;  xo^moi  vocabatur.  Quanquam  hoc  magis  pro- 
bat  coronam  esse  a  choro,  quam  chorum  a  corona. 
Ck>Qfer.  c.  3 1. 1  de  eccles.  Offic,  etnot. 


tur,  quasi  sanctum  constituitur.  Hoc  estj  dedicatur 
Deo,  quod  illi  debetur;  consecratur,  quodprofanum 
est.  Alia  discrimina  exponit  ForcelUnu:iinLexicover- 
bo  Dedico. 

Ib.  Piacet  conjectura  A.  Augustini,  nam  a  mola 
etymon  Fcstus  ducit:  Immolare  est  mola,  idest,  far- 
re  molito,  et  sale  hosiiam  perspersam  sacrare.  Sed 
praestiterit  ita  rcformare  eo  quod  in  mola  altari  po- 
sitay  etc. 

N.  Z^.Hostio!  apud  vet.  Huc  refert  Barthius  quod 
Jonas  Scotus  hostias  pro  hostilibus  copiis  sive  opi- 
bus  mire  dixerit :  Lautamaue  supellecttlem  ex  casso* 
rum  hostiis  reportaret.  Vide  Adversaria  1.  lvii,  c. 
12,  col.  2704.  Etymon  quod  Isidorus  adhibet  pctitnm 
est  ex  Servio  ad  i  iEo.  v.  338,  ut  Grialius  indicavit. 
Sed  ipse  etiam  Servius  ad  ii  iEn.  v.  155,  ab  hostire 
hostiam  dedacit,  quia  hostire  significat  placare.  Alii 
cum  Festo  ab  hostire,  quod  est  ferire,  Porro  Ovi- 
dius,  1. 1  Fastor.  v.  336,  ita  distingtiit : 


903 


AD  S.  ISIDORl  EIYMOLOG.  ARliVALl  NOT.E. 


904 


Viclima,  qiiaR  dexlra  cpciilit  viclrice,  vocalur. 
Hosubu$ainolis[A/.,adoniitisjho3Uanomen  habet. 

Ib,  T.  L  Palrum  Aposl.p.  56,incpistola  canonic.i  S. 
Barnabaeex  Isaiac?  c.  1,  v.  xi.  Phnas  sum  holocaus- 
tomatibus  arietum.etpinguaminibusagnorum.  Gon- 
fer  notain,  auctarium  Dacangii  verb.  holocaustoma  : 
et  Du  Morlieram  vcrb.  holocautoma:  sic  enim  scribil. 

N.  36.  Cerimonice.  Alii  scribunt  cerimonias,  alii 
ceremonias^  alii  cceremonias.  In  nonnullis  lapidibus 
exaratum  est  ccerimonia.  Prudentius  sine  dipthongo 
scripsit  praefat,  I.  i,  coiitia  Symmach.,  v.  5.  hnman- 
sucta  suas  ceremonias-Gens  pagana  Deo  sperneret 
agnito.  QuodautemForcrllinus  ait,  Prudentium,  ma- 
lum  fere  prosodice  seruatorem,  duas  priores  sylla- 
bas  in  c^r^mo wiascorripuisse,  id  ita  accipiendum  est, 
ut  Prudenlius  consuetudini  sui  temporis,  quae  io  mul- 
tis  a  veteri  more  discrepabat ,  inseivierit.  Et  primam 
quidem  ia  ceremonia  corripi  posse  suadet  etymon  a 
carendo,  quod  omprobint  Massurius  Sabinus  apud 
Gfllium  \.  IV,  C.9,  Servius  Sulpiciusapud  Macrobium 
L  iir,  SaiurnaL  c.  3,  ct  Augustinus  I.  ii  RetractaL 
c.  37.  In  eamdem  sententiam  faciunl,  qui  a  Cerere 
origiQem  trahere  ceremonias  dicunt :  nam  et  iu  ca- 
rendoel\[\  Cerere  prima  brevisest.  Originationes  ab 
aliis  excogiiaias  persequi  non  vacat. 

N.  38.  Sacrificium  dictum  quasi  sacrum  factum. 
Haeretici  fmxerunl  hunc  Isidori  locuin  corruptum 
esse,  qudsi  omissa  a  caiholicis  fuerint  quaedam  verba 
doctrinae  de  eucharistia  contraria.  Eam  calumniara 
dispuli  in  Isidorianis  c.  30.  Dogma  cathohcum  de 
cucharislia  documento  nuper  in  lucem  vulgato  con- 
firmiiur  iii  Fragmento  Thebaico  de  pracsenlia  reali 
corporis  et  sanguinis  domini  nostri  Jesu  Christi  in 
eucharistico  sacri(icio  ex  insigni  codice  musei  Hor- 
giani  deVilis  Patrum,  quod  exstat  in  oporede  Mira- 
culissai.cli  Coluthi,  ctc,  siudio  v.  c.  P.  Augustini 
Antonit  Georgii,  Roma3  1793,  p.  57. 

N.  39.  Sacramentum  est  in  aliqua  celebrat.  Etiam 
his  verbis  haeretici  abutuntur,  et  duo  tantum  esse 
sacramcuta  concludant.  Quibus  respondi  cit.  c.  30 
Prolegora. 

N.  40.  Quce  ob  id  sacramenta  dicuntur.  Varro  1. 
V.  de  Ling.  Lai.  cap.  16.  Sacramentum  a  sacro. 
Vide  1.  V,  c.  24,  n.  ult.,  et  not.  Ildvercampii  in  Apo- 
log.  Terluliani,  c.  2.  Aliud  etymon  a  secretis  virtu» 
tibus  indicavit  Isidorus  in  titulo  Expositionis  vetrris 
Testamenli,  de  qua  lUlcfonsus  in  eloj;!  j  Isidori  :  Col- 
legit  etiam  dediversis  auctoribus,quod  ipsecognomi' 

mit  SBCRETORUU   expOSitionCS    SACRAMENTOaUM. 

N.  42.  Vnde  seuper  bonos.seu  per  malos  minis- 
tros.  Theologi  ita  distinguunt,  ut  valiiium  sit  sacra- 
mentum  eliam  a  ministro  indigno  collatum,  illicite 
vero  mini^tor  illud  conferat  peccato  mortali  macula- 
lus.  Vide  sanclum  Thomam  p.  iii.  q.  64,  art,  5,  6,  ct9, 
et  ibi  Suarium  sect.  4,  ubi  quaerit  utrum  sanciitas, 
bonitas,  vel  fides  ministri  in  sacramento  efficiendo 
sint  de  necessitate  sacramenti. 

N.  50.  Chrisma,  Vides  aperte,  sacramentum  bap- 
tismi  a  sacramento   conQrmationis  distingui,  contra 
quara  sentiunt  haeretici,  qui  Isidori   verba  in  suam 
baeresi.m   pirver^e  trahunt.  N'^que  lamen   hoc  loco 
omnia  SHcramenta  distincle  explicat.  Etsi  enim  chris 
matiSy  sive  unctionis   memiuit,  tamen  extremam 
unctionem  disorte  non  comprchendit.  Alque  id  jam 
notarunttheologi,  Patreseorum  sacramentorum  inler- 
dum  explicalionem  omisisse,  de  quibus  nulla  tunc  erat 
conlroversia.  Dcesse  in  monumentis  quae  nobis  res- 
tant  Ecclesiae  Gothicae,  perspicuam  extremce  unctio- 
nis  mentioncm,  non    nemo  mirabalur.   Sed  mirum 
sane  non  est,  quod,  nulla  cxcitala  quaestione,   nihil 
peculiare  suis  canonibus  de   hoc   sacramenlo  piae- 
scripseriiit,  praesertim  cura   in  collectione   genuina 
canonum  Ecclesiae  Gothicae  epi&tola  Innoceutii  I  ad 
Deccntium  Eugubinum   inserta  essct,  qua  doctrina 
calbolica  de  sacramento  extrema^  unctionis  ovi^en- 


Atur  traditur  :  cujus  eliam  espistulae  nonnulla  verba 
I^idorus  refert  lib.  ii.  do  Offic.  eccles.  c.  27. 

N.  53. £/  ea  quce  non  dicitur  fuisse peccatrix.  Ra- 
banus,  ul  ogo  puto,  legit  haec  Isidori  verba,  quce  non 
dicitur  fuisse  peccatrix,  eic. ;  scd  quoniam  raulti  in 
ea  sunt  opinione,  eadem  fuisse  Mariam  Mngdalenam 
ac  Mariam  peccatricem,  iu  qua  fortasse  ipse  quo- 
que  Rabanus  erat,  ca  verba  omissa  voluit.  Nonnutli 
tres  distinguunt  Marias,  quae  ab  aliis  pro  una  eadem 
fomina  habentur,  scilicet  Mariam  sororem  Marthae, 
Mariam  Magda>euam,  et  Mariam  quae  in  Evangelio 
peccalrix  diciiur.    ^ 

N.  55.  Conjuratio,  e(c.,  et  num.  seq.  canjurare. 
Alicubi  fortisse  legitur  adjurare  eodem  sensu  :  nara 
Barthius  Adv.  I.  xxxii,  c.  6,  raonet,  PelruTi  Pi- 
tha^um  I.  n  Adv.,  c.  8,  ex  Isidoro  noiassc,  scquio- 
rera  ffilatcm  serhum  adjurareeT^posuisse  exorcisare, 
quod  ex  profundo  antiquitalis  usu  ductum  docet  Bar- 
ihius  ex  Gratii  Cynegetico,  ubi  scribit  :  Et  magicis 
Q  adjurant  cantibus  herbas.  Addit  Bartliius,  hoc  loco 
ajud  Lidoruiu  in  vulgalis  libris  legi  conjurare,  non 
adjurare,  et  consentieate  quidem  ms.  libro  suo  una 
cu.n  duabus  antiquissimis  editionibus,  quas  insiar 
inembranarum  fidebs  in  armariis  suis  possidebat. 
Pilhaeus  loitisse  indicare  voluil  I.  vii,  c.  12,  n.  31. 
Exorcistce  ex  grceco  in  Latinum  adjurantes,  sive 
increpantes  vocantur.ln  verbis  Zichariae  Vulgata  ad- 
dit  Dominus  :  Et  ostendit  mihi  Dominus  Jesum,  etc. 

N.  59.  Orare  estpetere.  Quo  sensu  a  Christo  pro- 
hibeamur  orare  in  publico,  exponii  Suarius  de  Reli- 
gion.  t.  II,  I.  III,  c.  7,  ubi  agit  de  circumstantiis  ser- 
vandis  in  oratione  vocali,  ut  de  loco,  tempore,  elc. 

N.  62.  Primum  enim,  elc  De  tribus  horis  quibas 
esl  oiandum,  tertia,  scxla  et  nona,  dixi  in  comment. 
ad  Prudentium,  hymn.  3  Cathemer.,  v.  86.  Te,  Pa- 
ter  optime,  mane  novo,  clc,  ubi  ex  v.  c.  Giovenazzii 
seiilenlia  monui  hunc  Isidori  locum  corrigendum  vi- 

Cderi,  scilicet  communitatis  omnis  pro  communica' 
tionis.  Isidorus  enim  describil  TenuUianum,  Iib.de 
Oratioue,  quem  inter  sua  anccdota  t.  III  Muralorius 
edidil,  c.  25.  Verba  Tertulliani  sunt  :  De  tempore 
vero  non  erit  oiiosa  extrinsecus  observaiio  etiam 
horarum  quarumdam  :  istarum^  dico,  communium^ 
quw  dici  interspatia  signant,  tertia,  sexta,  nona, 
quas  solemniores  in  Scripturis  invenire  est.  Primus 
(corrigo  ex  Isidoro  Primum)  Spiritus  sanctus  con- 
gregatis  discipulis  hora  tertia  infusus  est»  Petrus 
qua  die  visionem  communitatis  omnis  (Isidori  exem- 
plaria  minus  bene,  communicationis)  in  illo  vasculo 
expcrtus  est,  sexta  hora  ascenderat  orandi  gratia 
in  superiora.  Id.  cum  Joanne  ad  nonam  in  templum 
adibat^  ubi  paralyticum  sanitati  reformavit  suct. 
Fortassc  Isidorus  m  Tertulliani  exemplar  incidii,  io 
quo  esset  communicationis  pro  communitatis  om- 
nis.  Sed  hoc  certe  melius  esl. 
N.  63.  Ter,  die  adoremus.  Constif.  apost.  24.  Ter 
fk  in  die  orate  :  quod  in  honorem  SS.  Triniiaiis  fac- 
tum,  colligitur  ex  Theodoreto,  ep.  145.  Sed  et  ci^ 
bum^  etc.  Vide  commcntar.  ad  Prudentium  hymo.  3 
Cath.  Ante  ctbum. 

N.  65.  Jejunium.,.  jejunum.  Cehus  1.  iv,  c.  1, 
dejejuno  intesiino  sic  ait  :  Cui  tale  vocabulum  esty 
quia  nunquam  quod  accipit  continet,  sed  protinus 
in  inferiores  partes  transmittit.  Hinc  jejunium  noa 
ab  iulestino  jejuno  dictum  est,  sed  intesiinum  jeju- 
num  Nocaiur,  quia  vacuum  quodijmniodo  etinaue  esL 
N.  66.  Jejunium  autem  et  statio.  Ambrosius  serm. 
25  :  Caslra  nobis  sunt  nostra  jejunia,  quas  nos  a 
diabolica  infesiatione  defendunt :  denique  stationes 
vocantur,  quod  stantes  et  commorantes  in  eis  iwi- 
micos  insidiantes  repellamus. 

N.61.Discernunt  quidam  inter  jejunium  etstatio- 

wm.Interdum  promiscueus-urpauturye/uwtum  etsto- 

tio.  Discernit  autera  TertuIIianus  I.ii  ad  uxorem  :  (Jt 

sistatio  facienda  est,  maritus  de  die  condicat  cd  bal" 

neas ;  sijejpnia  observanda  suntfmaritus  ec^dem  die 


906 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREYALI  NOTiE. 


906 


convivia  exerceat,  Contra  Psychicos  idetn  TerlnlHanus 
^.  1 4.  Cur  staiionibus  quartam  et  sextam  sabbati 
dicamus^  et  jejuniis  parasceven»  Auxilii  presbyleri 
qusestiones  theologicae  in  bibliotheca  Gasinensi  exstare 
dicuntur,  in  c|uibus  quserit  quid  inlersit  inter  stalio- 
nem  ct  jejunium.  Slationes  dicebantur  etiam  semije- 
junia.  Jejunium  quartse  feriaeet  sextseex  veleri  le^e 
praeceptum  fuisse,  nescio  unde  Isidorus  sumpserit. 
Pharissei  quidem  bisin  sabbato,  sivesingulis  hebdo- 
madibus  jejunabant,  ut  colligitur  ex  Luca :  sed  n^ue 
de  certis  diebus  constat,  neque  lege  illud  jejunium 

Eraeceptum  erat.  Yide  Si^onium  1.  iv  de  Republ. 
[ebrscorum,  c.  18.  Raiio  cur  veteres  Ghristiani 
quartam  el  sextam  feriam  siationibus  observarent, 
tradit  PetrusAlexandrinus  c.  15  :  Quartam  quidem 

Sropter  initum  a  Judceis  consilium  de  proditione 
^omini:  sextam  autem,  quod  ipsepronobis  passus 
sit,  Gohseret  sanctusAugustinuse().86  ad  Casulanum. 
Yide  Selvnggium  Inst.  ant.  Ghrist.,  1.  ii,  parl.  ii, 
c.  8,  8  3. 

N.  69.  Circa  confinium  dominicce  passionis :  ita. 
alii  praesertim  Gneci.  Ab  aliis  in  Quadragesima  in- 
volvitur  hebdomas  Passionis.  Yide  Gotelcrium,  ad 
Patr.  apost.,  p.  316. 

N.  71.  Posnitentia.  Dc  poeniientia  fusius  I.  iiSen- 
tent.  c.  13. 

N.  75.  Exomologesis,  Tom.  I  Patrum  apostolic, 
p.  98.  Exomologesis  a  Gotelerio  iu  not.  ad  L  n 
Fastoris  Hermae,  mandato  10,  dividiturin  confessio- 
nempeccatorum,et  laudalionis:  et  de  hac  secunda 
exponit  verbaliermae:^/  nonantefacit  exomologesim. 

N.  80.  Litanice  autem^  etc.  Haec  verba  profenmtur 
a  concitio  Maguntino  anni  813,  can.  32,  usque  ad 
verba,  designatione  babetur,  Incanone  legitur  a^an- 
tur  et  indicantur.  Sanctus  Martinus  Legionensis,  tom. 
lll  p.  3,  haec  eadem  exscribit  usque  ad  finem  capi- 
tis,  nonnullis  mutatis,  ut,  Litanim  vero  propter  ro^ 
gandumDeum,  et  impetrandam  inaliquo  misericor- 
aiamejus^  agi  prascipiuntur.  De  institutione  litania- 
rum,  8ive  rogationum,  agit  idem  Martinusib.,  p.  37 
el  40,  ubi  ait :  /n  quibusdam  ecclesiis  per  illud  tn- 
duum  litaniarumaraconis  figuramodoantecrucem, 
modo  post  crucem  portaturj  etc.Qui  feremos  in  sup- 
plicationibus^  quse  in  festo  die  sanctissimi  corporis 
Ghristi  peraguntur,  in  Hispanise  quibusdam  Ecciesiis 
adhuc  retinetur. 

N.  82.  Nam  ferioe  aut  legitimae,  Id  ita  inteiligas, 
ut  supplicationes,  sive,  quod  idem  sonat,  supplicia 
a  supplex  dicautur  :  sed  quiaj  cum  civis  necaretur, 
bona  ejns  iiebaot  sacra,  et  rex  sacrorum  in  forum  pro- 
dibat  supplicandi  causa ;  supplicium  inde  coeptum 
Yocari  pcena  capitalis,  et  quaecunquc  gravior  ani- 
madversio,  aut  cruciatus.  • 

URER  SEPTIMUS 

Gap.  I.  Num.  1 .  Hebrasorum  nominum  interpr,  He- 
brseorum  nominum  interpretationes  Hieronymianas, 
quas  Isidorus  decerpsit,  Martianeeus  et  Yallarsius 
erudite  illustrant.  Eas  aliquando,  ut  in  etymologiis 
latinarum  dictionum  accidere  solet,  violentas  esse 
fateri  oportet,  sed  non  ila  ut  aiit  Hieronymus,  ant 
Isidorus,  peculiari  jure  culpari  possint,  cum  morem 
aliorum  doctorum  bominum  secuti  fuerint.  De  nomi- 
nibus  Dei  consulendi  ex  antiquis  Irenseus,  Origenes, 
Epiphanius,  Evagrius,  Th6oaorelus,  et  Piiotius;  ex 
recentioribus  Petavius,  Ludovicus  Legionensis,  et 
allii  a  Fabricio  indicati  c.  8  Ribliographiaei  n.  8, 

N.  9,QuintumElium,.,  excelsus,  Exiu  composi- 
tione  aliquando  augmeniuin  el  periectionem  signifi- 
cat,  ut  in  exclamOy  exaudio^  sed  non  semper. 

N.  10.  Hoc  nomen,:  mors  non  habet.  Isidorus 
vere  locum  hunc  sumpsit  ex  Hieronymo  epist.  136. 
Dubiut  Petavius  1. 1, 1.  i  Theol.,  c.  6,  n.  8,  an  satis 
solida  sit  ista  proprii  nominis  ratio  ex  Exodo  de^ 
dncta.  Nam  Ambrosius  non  nomeD  Dei,  sed  rem 
nominis  expressam  putat. 

N.  11.  Quan^entienimquodessetnomenejus.YtTh^ 

Pateol.  LXXXII. 


^  Exodi :  Dixit  Deus  ad  Moysem :  Ego  sum,  qui  sum. 
Ait :  sic  dices^  etc. 

N.  18.  Immortalis,  incorruptibilis,  incommuta^ 
bilis,  ceternus,  De  hisDei  altributis,  ut  Theologivo* 
cant,  conferenda  sunt  prima  capita  libri  primi  Senten- 
tiarum  cum  notis. 

N.  23.  Deum  nemo  vidit  unquam.  Eadem  verba 
exstant  etiam  in  Joannis  Evangelio,  c.  1,  v.  18. 

N.  35.  Sunt  et  qucedam  vocabula,  Hsec  ipsa  do- 
ctrina  traditur  L  i  Sentent.,  c.  1,  cui  uberiores 
Loaisa;  notationes  subjiciuutur. 

N.  39.  Ps.  ciii:  Abyssus,  sicut  vestimentum^ 
amictus  ejus :  ita  Yulgata.  Et  in  ps.  cxxxviii,  Si 
ascendero  in  co&lum^  tu  illic  es. 

Gap.  II.  N.  1  et  2.  Multis  etiam  modis  Christus 
appellari,  Yersus  veteres  de  cognomentis  Salvatoris 
partim  indicavi,  partim  descripsi  in  not.  ad  eJe- 
giam  Sedulii,  v.  104.  Yersus  Silvii,  quos  tum  dixi 
-.  exstare  in  Manuaii  biblico  Goldasli,  reperiuntur 
D  ejusdem  Silvii  nomine  inscripti  in  cod.  Yaiic.  553. 
Isidorus  in  libro  Differentiarum  rerum,  sept.  diffe- 
rent.  qusedam  etiam  nomina  explicat  quse  Filio  Dci 
attribuuntur.  In  breviario  Isidoriano  pag.  cx  secun- 
dse  editionis  exstat  bymnus  /n  ordinatione  regis, 
ubi  chrismatis  mentio : 

Christe  vero  chrismate. 
Provehe  regnam  fideiis 
Principis  ad  gloriam 
Unguine  sacro  nitescat... 

N.  2.  Collecti  sunt  enim,  In  Yulgala  :  ConvenC' 
runt  enim  vere  in  civitate  ista  adversus  sanctum 
puerum  tuum,  quem  unxisti, 

N.  8.  Vocabts....  quia  ipse,  In  Yulgata  ipse  enim 
pro  quia  ipse. 

N.  9.  Quod  verbum  Latina  lingua  non  habet,  Ha^c 
eadera  ex  Isidoro  S.  Martinus  Legionensis  t.  II, 
pag.  3.  De  Salvatoris  nomine  videndus  quoque  Raro- 

•  niusin  Martyrol.  Rom.,  v  Kal.  Decembr.,   qui  re- 

•  prehendit  eos  qui  pro  Salvatoris  vocabulo  Servato- 
rem  dicere  malunt.  S.  Aug.  I.  xiii  de  Trinit.,  c.  10, 
Isidoro  praeluxit :  Qui  Hebraice  Jesus,  Gra^ce  2u>TiQp, 
nostra  autem  locutione  Salvator.  Quod  verbum  La- 
tina  lingua  antea  non  habeat :  sed  habere  poterat, 
sicutpotuit,  quando  voluit,  Ante  Augusiinum  Salva- 
toris  nomen  adhibuerunt  Tertullianus,  Lactantius, 
Juvencus,  et  alii.  Exstat  eadem  vox  in  inscriptione 
apud  Gruierum  p.  19,  n.  5.  Jovi  Custodi  Quirino 
Salvatori  pro  salute  Ccesaris  Nervas  Trajani,  etc. 

N.  14.  Homousios.  Gra^cum  adverbium  ^p.b>$,  sivo 
6(Aou,  significat  simuly  una :  et  homousius,  sive  /io- 
musios,  coessentialis,  consubstantialis.  Gaiholici  tres 
personas  in  Trinitate  homousias  defendebant  contra 
Arianos,  qui  Filium  heterousiouj  sive  diversae  sub- 
stantiie  a  Patre  asserebant,  et  Macedonianos  qui  ho' 
mousion  respuebant,  et  homoeousion^  hoc  est  similis 
substantiae  sensu  hseretico  admittebant ;  ac  prsesertim 
y  Spiritum  sanctum  creaturam  esse  affirmabant. 

N.  29.  Mediator,  Etiam  boc  vocabulum  Ghristia- 
norum  maxime  proprium  est.  Usus  tamen  eo  fuit 
Apuleius  1.  IX  Metam. 

N.  34.  Magni  consilii  angelus,  ex  Isaia,  ut  puto, 
c.  IX,  V.  6,  ubi  in  Yulgata  habemus  :  Et  vocabi- 
tur  nomen  ejus  Admirabilis^  Consiliarius,  Deus  for- 
tis,  etc.  In  Missali  vero  Romano  ad  lertiam  mis- 
sam  Nativiiatis  Domini  ex  Isaiae  c.  ix  profertur :  Et 
vocabitur  nomen  ejus  magni  consilii  Angelus. 

N.  35.  Et  veni  in  hunc  mundum,  In  Yulgata  deest 
hunc  ante  mundum :  Ego  exivi  a  Deo.  Exivi  a  Patre^ 
et  veni  in  mundum. 

N.  40.  Quia  veniens  humilis.  Hujusmodi  nomina- 
tivi  absoluti  pro  ablativis  absolntis  non  infrequentes 
sunl  apud  scriptores  medii  aevi,  etiam  apud  Isido- 
rum,  prsesertim  in  membranis  veteribus:  nam  in 
excusis  plerumque  contra  fidem  Godicam  mss.  cor- 
rectio  adhibita  est. 

N.  44.  Aquila.  Prsetermissa  sunt  ab  Isidoro  quse 

29 


907 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


908 


dam  Cbristi  nomina,  quae*ab  aliis  commemorantur. 
Vide  quse  nolavi  ad  v.  104  Elcgiae  Sedulii. 

N.  46.  Quoniam  Pater.  In  Yulgata  :  Quia  Pater 
niajor  me  est, 

N.  48.  Sic  autem  Dei  Filio»  Iri  synodica  concilii 
Francofordiensis  anni  794,  apud  Labbeum,  t.  YII, 
col.  1039  :  Isidorus  quoque  in  libro  Etymologiarum : 
Sicautem,  inquit^  Dei  Filio  juncta  est  humana  na- 
iura,  etc.  lo  noslris  exemplar  ibus  est  conjuncta, 

N.  49.  HsBC  est  communicatio  idiomatum,  quam 
\ocant,  et  fuse  explicant  iheologi. 

Cap.  III.  Num.  1.  Spiritus  sanctus,  elc.  Totum 
hoc  caput  a  sancto  Ildefonso  insertum  fuit  in  suum 
librum  de  Cogniiione  baplismi,  et  in  plura  di\isum 
capita,  a  capite  57  ad  capul  71.  Ildefonsus  quidem 
Isidorum  nominatim  non  appellat,  vel  quia  hic  erat 
tunc  excerpendi  mos,  vel  quia,  ut  conjicere  possu- 
mus,  mar^ini  Isidori  nomen  appinxit,  quod  librario- 
rum  incuna  praetermissum  fuit.  Multa  etiam  ex  hoc 
Isidori  capite  sumunt  Theodulfus  Aurelianensis  in 
libro  de  Spiritu  sancto,  tom.  II  operum  Sirmondi, 
col.  1011,  et  sanctus  Marlinus  Legionensis,   t.  III, 

fi.  311  seq.,  qui  tamen  Isidori  nomen  non  tacent. 
Idefonsus  addit  Ipse  est  Pater,  id  est,  Deus.  Yide 
etiam  c.  15  1.  i  Scntent.,  qui  est  De  sancto  Spiritu, 
ubi  plurima  sunt,  in  hoc  tertio  capite  repetita. 

N.  2,.Ad  aliquid  refertur.  Martinus  ita  habet :  Ad 
aliquidrefertur  spirans,  et  utique,  etc.  Ildefonsus: 
Quod  aliquid  refertur  spirans ;  et  spirans  utique 
spiritu  spirans  estj  etc. 

N.  3.  Quod  Spm^us.  Fortasse  abundat  quod. 

N.  4.  Incorporea  natura,  Anim;i  incorporea  hoc 
lcco  disertc  traditur  ;  de  quo  nonnulla  quaesiio  ex- 
citatur  lib.  ii  de  Offic.  eccles.,  cap.  24,  et  lib.  ii  Dif- 
fercnl.,  cap.  26. 

N.  6.  Ne  duo  Patres,  etc.  Hanc  ipsam  rationem 
cxbibent  Augustinus,  et  alii,  quos  retavius,  t.  II, 
lib.  VII,  Theol.,  c.  14^  n.  11,  excitat.  Alioquin  si 
erroris  periculum  abesset,  ingeniti  vocabulum  sive 
pro  increato,  sive  pro  non  genito,  in  Spiritum  sanc- 
tum  posset  convenire. 

N.  7.  Multa  adhuchabeo  quas.  Theodulfus  legit : 
Multa  adhuc  habeo  vobis  dicere,  sed  non  potestis 
portare  modo.  Martinus  Legionensis  cum  Yulgata : 
Adhuc  multa  habeo  vobis  aicere,  sed  non  potestis 
portare  modo.  Cum  autem  venerit  ille  Spiritus  veri- 
tatis,  docebit  vos  omnem  veritatem;  quod  ad  proces- 
sionem  Spiritus  sancti  comprobandam  minus  iuoneum 
est. 

N.  8.  Qui  autem.  Yul^ata  :  Si  (luis  autem,  etc. 
Clarissimum  hoc  testimonium  Isidori  pro  processione 
Spiritus  sancti  cx  Patre  ct  Fi'io  prseiermissum  non 
fuit  in  conciiio  Florentino,  ut  dixi  in  Isidorianis, 
c.  31,  n.  14. 

N.  11.  Tunc  lugebunt  filii,  etc.  Vulgata :  Nun^ 
quid  possunt  filii  sponsi  lugere^  quandiu  cum  illis 
est  sponsus  ?  Venient  autem  dies,  cum  auferetur  ab 
eis  sponsus,  et  tunc  jejumbunt, 

N.  13.  Septiformis.  Haec  sunt  septpm  dona  Spiri- 
tus  sancti,  qusc  Isaias,  XI,  2  ct  3,  commemorat:  Et 
requiescet  super  eum  spiritus  Domini,  spiritus  sa~ 
pientiw,  et  intellectus,  spiritus  consilii  et  fortitudu 
nis,  spiritus  scientice  et  pietatis.  Et  replebit  eum 
spiritus  timoris  Domini.  De  quibus  theologi  cum 
sanclo  Thoma,  1—2,  q.  68. 

N.  14.  Deus  spiritus  est.  In  Yulgata  Verba  Joan- 
nis  :  Spiritus  est  Deus.  In  psalmo  l:  Miserere  met, 
Deus^  etc.  V.  12  :  Et  spiritum  rectum  innova  in  yt- 
sceribus  meis.  V.  1 3 :  Spiritum  sanctum  tuum  neau- 
feras  a  me.  V.  14:  Spiritu  principali  con^rmame. 
Hsec  omnia  de  tertia  Trinitatis  persona  mulli  iniel- 
ligunt ;  ut  idem  dicatur  Spriritus  rectus,  sanctus,  ct 
principalis.  Patrcs,  qui  Trinitatem  in  Spirilu  prin- 
cipali,  in  Spiritu,  recto,  in  Spiritu  sancto  iotelli- 

gunt,  recenset  Lorinus,  comment.  in  Psplmos,  scilicet 
assiodorum.  Uaimonem,  utrumquc  Brunonem,  ac 


A  Bernardum,  qui  fortasse  id  didiceran/  ei  Hieronymo 
in  cap.  lY  Epistolae  ad  Galatas. 

N.  17.  Donantur.  Pro  condonantur  a  probatfl 
scriptoribus  usitaium.  Hinc  'in  quasdam  vulgares 
linguas  perdono.  Sanciificatio  justi  in  sacris  litteris 
et  a  sauctis  Patribus  Spiritui  saucio  tribuiiur.  An 
autem  habitatio  in  justis  per  charitatem,  et  prsesen- 
tia  propria  sit  personse  Spiritus  sancti,  an  tribus 
personis  conveniat,  quaerit  Petavius,  t.  [I  theolog. 
dogmat.,  I.  VIII,  c.  6,  n.  5,  qui  concludit  propric  et 
singulari  modo  Spiritum  sanctum  cum  iis  quos 
sanclos  facit  conjungi,  et  inesse  ipsis. 

Ib.  In  Vulgata :  In  Spiritu  Dei  ejicio  doemones. 

N.  22.  Felle  caret.  De  hac  vulgi  opinione  dixi  ad 
I.  II  Garminis  Paschalis  Sedulii^  v.  171.  Per  volu- 
crem,  quce  felle  caret. 

N.  24.  Fidelium  eruditioni.  Apud  Grialium  etalios 
excusos  erat  eruditione ;  reposui  eruditioni^  quod 
sensus  postulat :  nam  e  et  i  in  mss.  saepe  comma- 
tantur. 
D  N.  26.  Quanti...  tantismo  quot,  ^o/. Mentio  crinis 
,cur  hoc  loco  injecta  sit,  Girialius,  dubitabat;  quia 
non  attendit  ad  veterum  Latinorum  usum,  praesertim 
poelarum,  qui  crines  et  comas  igni  etiam  Iribuebant. 
Val.  Flaccusl.  i,  v.  205: 

Protulii  ut  crinem  lentis  luctatus  in  extis 
Ignis,  elc. 

Aliorum  exempla  indicavi  ad  li)).  iii  Carminis 
Dracontii  de  Deo,  v.  171. 

Crinibus  ignitis  jejuna  alimenta  ministrat. 

N.  21.Spiritus  S,  nomineaquce.  Vul^ala :  Si  (juis 
sitit...  Si  quis  credit  in  me,  sicut  Scrtpfura  didt, 
flumina  de  ventre  ejus  fluent  aqua  viva:.  Hoc  au' 
tem  dixit  de  Spiritu  sancto,  etc. 

N.  30.  Et  necesse  non  halfetis.  Vulgala :  et  non 
necessehabetis...  docet  vos  de  omnibus, 

Cap.  IV.  N.  2.  Idem,  et  tria.  Vide  commenl. 
ad  1  versum  Apotheoseos  Prudentii : 

Est  tria  summa  Deus,  trinum  specimeD,  vigor  anns. 
C  N.  3.  Alius,  non  aliud.  Ila  Orientius  carm.  de 
Trinitate,  iVon  idem^  sed  prorsus  idem.  Confer  not. 
adDracontiuml.  ii,v.  105,  etad  Scdulium  l.i,v.  319. 
N.  1 1 .  Tres  hypostases,  De  vocabulo  hypostasis  ma- 
gna  olim  fuit  controversia  an  tres  hypostasesin  Deo  es- 
sent  admittendae,  cumLatini  nomine  hypostasis  nihW 
aliud  nisi  substantiaminteIIigerent;Graecivero /lypo- 
stasin  pro  suppositoetiamaccipiscientes,  treshypo- 
stases  sine ulla  difficuliaie  admittebant.  Certe  &ihyp0' 
stasis  sumalur  pro  eoquodsubstal  accidentibus,  nullo 
modo  hypostasis  de  Deo  dici  potest,  uti  neque  sub^ 
stantia  eodcm  sensu  acccpta.  Atque  adeo  Augustinos 
lib.  VII  dc  Trinit.,  c.  5,  ddcuit,  Deum  abusive  dici 
substantiam.  Qui  c.  9  addit  :  Quia  nostra  loquendi 
consuetudo  jam  obtinuit,ut  hoc  intelligatur,cumdi' 
cimus  ESSENTiAM,  quodintelligiturcumdicimtu  sci- 
STxmiKu,nonaudemusdiceremAU  essentiam,  trks 

8(JBSTANTIAS,5e6[  U7iam  ESSENTIAM,  VCl  SUBSTANTUM, 

H  TREs  autem  personas.  Procedente  tempore  con&titit, 

D  hypostasis  vocabulum  a  Grsecis  catholicis  non  accipi 

}^ro essentia,  aut  substantia.^d  pro  persona,  subsis- 

tentia^  diui  supposito.  Adisis  Petavium  1.  4deTrini- 

tate  c.  5,  n.  10  etseqq. 

CAP.v.Num.  1.  Angeli  Grcece  vocantur,  MuUa  bic 
repetila  de  angelis  ex  c.  10  1.  1  Sententiarum. 
Huc  etiamfaciunt  Loaisae  notationesincaput  illudlO. 

N.  ^.Quibusideo  pictorumlicentia.  Devcnlorum 
pennis  Vulpius  ad  Catulium  carm.  65,  et  i  bvii  cui- 
quesunt  poetarum  versus,  quibuspennae  ventis  as- 
cribuntur.  In  Vulgata  nostra  est,  Qui  ambulas. 

N.  4.  Novem  autem  ordines.  Ordo  hierarchije  angc- 
lica;  non  eodcm  modo  ab  omnibus  exponitur,  ot 
videri  potest  apud  Pelavium  t.  III  Theol.,  L  ii, 
capv  3. 

^.l.Curre  et  loquere.ln  Vulgata,  Curre.loquere. 

N.  16.  Totum  hoc,  Uriel...  profceptum  est^  omit- 
tiiur  in  Codicc  Vaticano  &764,  ut  dixi  ia  IsidoriaDis, 


i^09 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTJE. 


910 


c.  98,  n.  16.  Sed  cum  in  plcrisque  Codicibus» 
etiam  anliquisf^imis,  legalur,  praestai  credcre,  data 
opcra  prsetcrmissum  alicubi  tuisse  ab  aliquo  anti- 
auario,  qui  Urielis  nomen  ex  angelorum  co^tu  exclu- 
aendum  putarot.  De  Uriele  inter  angelos  recipiendo 
antiquissima  fuit  opinio,  quam  tamen  nonnulli  vete- 
res  evertere  conabantur.  Hanc  controversiam.  quan- 
tum  satis  est,  explicui  in  not.  ad  n.  53  Appen- 
dicis  5  ad  Sedulium.  Plura  videri  possunt  in  opere 
erudilissimo  V.  C.  Cancellierii  de  Secretariis  vele- 
rum  Christ.,  p.  1009  et  seqq. 

N.  21.  Thronisunt  a/;fm/«a.  Ita  multi  vetereslau- 
dati  a  Petavio  loc.  cit.  n.  5. 

N.  30.  Fiat  firtnamentum^et  vocatum  est,  Vulgata 
V.  6,  Fiat  firmamentum  :  et  v.  8,  Vocavitque 
Deu^  firmamentum  caslum, 

Cap.  VI.  N.  1.  Quaedam  huc  faciunt  ex  iis,  quae 
in  libris  de  Ortu,  et  obitu  Patrum,  et  Allegoriarum 
exponuntur. 

N.  5.  Acadendo  enim  nomen  sumpsit  calamitas. 
Calamitas  proprie  est  calamorum  segetis  cc.mmi- 
nutio,  et  cladcs  a  grandine  seu  alia  causa.  A  calamis 
efgodicta  calamitas, 

N.  6.  Alii  autem  dicunt,  Sedulius  in  elegia,  v. 
7  et  8,  comparationem  inter  Evam  et  Deiparam  ita 
instituil,  ut  originem  morlis  ab  Eva,  vitae  a  Deipara 
repeiat : 

Sola  fuit  mnlier,  patuit  qua  janna  letho, 
Et  qua  vita  reoit,  sola  fuit  mulicr. 

N.  7.  Pater  ejus  ait;  imo  matcr  ejus.  Gcnesis 
verba  suniiAdam  verocognovit  uxorem  suam  Evam, 
quce  concepitt  et  peperit  Cain,  dicens :  Possedi  homi" 
nem  per  Deum» 

N .  1 0 .  Tunc  init ium  fuit  in vocandi  nomen  Dom  mi. 
Vulgata  :  Iste  ccepit  invocare  nomen  Domini,  Judaei, 
dc  quibus  Isidorus,  ita  vcrba  Genesis  interprctan- 
tur  :  Tunc  cosptum  est  profanari  nomen  Domini*  His 
adhserel  Seldenus  de  Diis  Syris  proleg.  3.  Aliorum 
cxplicationos  vide  in  Diciionario  Calmeti,  ct  in  notis 
ad  versionem  Gallicam  bibliorum  e  diversis  auctori- 
bus  Anglis. 

N.13.  Mathusalem  interpretatur.  Rraulio  ep.  44, 
t.  30  Hisp.  sacr.,  hunc  locum  exscribit,  praemisso 
Isidori  elogio :  Nostris  vero  temporibus  incompara' 
bills  scientice  vir  Isidorus  Hispalensis  episcopus^ 
dum  hujus  nominis  vult  originem  absolvere^  ita  fas- 
susest  :  Mathusalem,  eic.  Ita  enim  ibi  scribitur.  Et 
observandum,  Grialium  iii  textu,  et  alios  cxcusos 
omittere  eum  post  enimy  quod  ego  reposui  ex  Rrau* 
lione,  et  quia  Grialius  ipso  in  notis  ita  rcfcrt  hsec 
verba.  Quidam  enim  eum  cum  pati'e. 

N.  15.  Iste  requiescere.  In  Vulgata :  Iste  consolabi- 
turnos  ab  operwuset  laboribus  manuum  nostrarum. 

N.  22.  Impietatis  (Bdificare  turrem.  Iti  eiiam  Mar- 
tinus  Legionensis  ex  Isidoro.  S.  Augiistinus  I.  xvi 
dc  Civit.  Dei,  c.  4.  dc  codem  N(  mb  od  :  Erigebat 
cum  suis  populis  turrim  contra  Dominum,  Haec 
pariteresl  aliorum  opinio.  Confer  dissertationcm  Cal« 
meii  de  turre  Rabelica. 

N.29.  5arai.  Vulgala  :  Saraiuxorem  tuam  non  vo- 
cabis  Sarai,  sed  Sarah.  Et  benedicam  ei,  et  ex  illa 
dabo  tibi  filium^  cui  benedicturus  sum,  eritque  in 
naliones,  et  reges  populorum  orientur  ex  ea. 

N.  32.  Ismael»  Vulgata  v.  11,  Vocabisque  nomen 
ejus  IsMAEL,  eo  quod  audierit  Dominus  afflictionem 
tuam.Ei  w.ib.Peperitque  Agar  Abrce  filium ;  qui  vo- 
cavitnomen  ejus  Ismael.  Nonnulli  scribuLt/sma/ie/. 

N.  36.  Plurimos  enim  dolores.  Forte  plures  pro 
plurimos. 

N.  45.  Mambres.  Ca'mctus  in  versionc  litlerali  no- 
minum  Hebraeorum  post  Dictionar.  biblic.  Mumbres 
interprctatur  mare  cum  paupertate,  sc  vocem^gy- 
ptiam,  non  Hebrae.^m,  c^se  asserit.  Vallarsius  ma> 
leimarepellucidum  apud  Hieronymum  :  scdadvertit 
Grsecum  etiam  nomenclatorcm  vcrterc  mare  pelH- 
ceum. 


K     N.  60.  Ophni  discalceatus.  Vulgata :  Et  calceati 
pedes  in  prceparatione  Evangelii  pacis. 

N.  61.  Quam  speciosi  pedes.  Verba  Isaiae  in  Vul- 
gata  sunt :  Quam  pulchri  super  montes  pedes  annun^ 
tiantis  et  prasdicantis  pacem^annuntiantis  bonum! 
etc.  Eadcm  seiiteniia  c.  1  Nahum.  v.  15,  Ecce  super 
montes  pedes  evangelizantis.et  annuntiantis  pcmem. 
Ex  his  Apostolus  ad  Romanos  \,  15.  Quamspeciosi 
pedes  evangelizantium  pacemf  evangelizantium  bo^ 
na! 

N.  65.  Trinomius.  Ila  GrialiJis  in  tcxtu  ;sed  in  no- 
tis  ex  aliis  excusis  sumpsit  tribus  nominibus. 

N.  69.  Ochozias.  Alii,  et  Grial.  in  textu,  Achazias. 

f^.lO.Joasspirans.  Vallarsius  luetur /oas  sperans. 

Cap.  VII.  N.  2.  Abram.  Vulgata :  Nec  ultra  voca- 
bitur  nomen  tuum  Abraii,  sed  appellaberis  Abra- 
HAM ;  quia  patrem  multarum  genttum  conditui  te. 

N.  5.  Ecce  secundo.  Vulgata,  eri  altera  vice  pro 
P  ecce  secundo. 

B     N.  6.  Vidi  dominum.  In  Vulgata  1  Vidi  Deum  fa- 
cie  ad  faciem  et  salvUf  elc. 

N.  7.  Quia  vidit  Deus.  Vulgala :  Dicens:  Vidit 
Dominus  humilitatem  meam. 

N.  8.  Quia  exaudivit.  Vulgata :  Quoniam  audivit 
fne  Dominus. 

N.  9.  Nuncmecum  erit  virmeus.  Vulgaia  :  Nunc 
quoque  copulabitur  mihi  maritus  meus,  eo  quod 
pevererim  ei  tres  filios. 

N.  10.  Nunc  super  hoc.y\x]g.\i^:  Modo  conftte- 
bor  Domino. 

N.  11.  DeditDeus  mercedemmeam.  Vu^gata  :  De- 
dit  Deus  mercedem  mihl. 

N.  12.  Habitavit  mecum.  Vulgata  in  futuro  : 
Etiam  hac  vice  mecum  erit  marltus  meus. 

N.  13.  Uabitare  me  fecit.  Vulgata:  Comparavit  me 

Deus  cum  sorore  mea,  et  invalui.  Vocavitque  eum 

Nepiitali. 

g     N.  14.  Judicavitme.  Yu]gdiai :  Judicavit  mihi  Do- 

^  minus,  et  exaudivit  vocem  meamj  dans  mihi  /llium. 

N.  15.  In  fortuna.  In  Vulgata,  feliciter  pro  in 
fortuna.  Etiam  feliciter  expiicari  potest  de  eventuei 
procinctu. 

N.  16.  Beaia  ego.  Vulgata :  Hoc  pro  beatitudine 
mea.  Beatam  quippe  me  dicent  mulieres  :  propte- 
rea  appellaviteum  Aseb. 

Cap.  VIII.  N.  2.  Eamus  ad  videntem.  Post  verba, 
eamus  ad  videntemj  additur  :  Qui  enim  propheta 
dtcitur  hodiCf    vocabatur  olim  videns. 

N.  8.  Constitui  te  supeVy  Vulgata :  Constitui  te 
hodie  super  gefites,  et  super  reqna. 

N.  9.  Signa  qucedam*  Ex  variis  lectionibus  argul- 
tur  legi  posse  pcr  sigla  qucedam. 

N.  13.  Nahimgemens.  Verbalsaiaepauloaliler  re- 
ferunlur  c.  6,  n.  61,  et  in  Vulgata,  ut  tunc  dixi.  T. 
1  PalrumAposlolic,  p.  9,  col.  2,  p.  12,  col.  2^  ct  p. 
40,  col.  2,  agitur  dc  nomine  Naum,  seu  Nahum, 
^  ([nod  consolatorem  signiQcat,  non  germen.  Hierony* 
mus,  in  line  libri  de  nominibus  Hebraicis,  ad  Rarna- 
bae  epistolam  catholicam  rcspicicns,  Nahum  exposuil 
germefi;  sed  mendosus  vidctur  locus,  et  legendum 
rfave,  cujus  Rarnabas  meminit,  non  Nahum.  Vide 
etiam  notam  in  Eilirionc  Vallarsiana  Hieronymi. 

N.  14.  Cur  in  rebus  humnnis.  Ilaec  est  queslio 
quam  Claudianus  vehemeiiti  oralione  pcrsccutus  fuil 
inidol.  1  inRuHnum; 

Sabpe  mihi  dubiam  trahit  sententia  mcatem, 
Curarent  soperi  terras 

M.  16.  Ad  prophetam.  MeVius  videretura(i  prophe- 
tas ;  scqminv  emmipsi  sciunt.  Et  in  noiinuilis  qut- 
dem  Excusis  exstat  prophetas.  Sed  repugnant  mss. 
Codiccs.  In  Vulgaia  cst  dedi  te  pro  te  posui.  Et  apud 
Amos :  Quia  non  faeit  Dominus  Deusverbumtnisire' 
velaverit  secretum  suum  ad  servos  suos  prophetai. 

N.  19.  Nunc  cognovi.  Vulgata :  Nunc  tn  tsto  €0" 
gnovi,  etc,  et  veroum  Domini,  etc. 

N.  22.  Assumptioverbi,  Vulgaia :  Onus  verbiDch 


911 


AD  S.  ISmORI  ETYM0L06.  AREYAU  NOT^. 


912 


mini  ad  Israel  in  manu  Malachice, 

N.  ^.  Sive  ascensus.  Grialius  iu  texlu  exhibet  ac- 
census  ;  sed  in  nola  praeferre  videture  ascensus. 

N.  32.  Posui  te.  Yulgata :  dedi  te  pro  posui  te. 

N.  36.  Ne  injicias.  Vulgata  :  Non  exlendas  ma» 
num  tuam  super  puerum. 

N.  37.  Tria  genera  visionum.  De  prophelia  ejus- 
que  (reneribus  multa  congerit  Benedictus  XIV,  1.  lu, 
c.  45, 'et  seqq.,  de  Beatific,  post  muUos  alios  ibiin- 
dicatos. 

N.  41.  Habere  autem  prophetiam...  malus.  Haec 
est  theologorum  sententia  cum  sancto  Thoma  2-2, 
quaest.  172,  arl.  4^  et  ex  sancto  Augustino  traditur 
in  jure  canonico,  m  cap.  MuUo!  autem,  ei  can.  Pro- 
phetavit  i,  qusesl.  1,  allegato  eodem  exemplo  :  Pro' 
phetavit  et  Saul  malu^  rex. 

Gap.  IX.  N.  2.  Tu  es  Petrus,  etc.  Nota  est  illorum 
temeritas  qui  contra  primam  Petri  cathedram  gar- 
riunt,  in  hoc  Matthaei  textu  interpretando.  Gommu- 
•nem  sanctorum  Patrum  expositionem  rejiciunt,  unius 
et  alterius  interpretalionem,  quam  hic  quoque  Isido- 
rus  indicat.  unice  tenent,  iu  eaque  mordicus  haerent. 
Quodnam  nac  de  re  meum  sit  judicium,  aperui  ia 
comment.  ad  Prudentium,  hymn.  1  Gathcm.,  y.  63. 
Nimirum  cum  idem  Scripturse  textus  duos  sensus 
litterales  habere  possit,  ut  multi  tradunt,  nihil  obest 
quominus  probabilis  censeatur  paucorum  veterum 
expositio,  quod  verba  super  hanc  petram  Christum 
indicent,  dummodo  tamenpro  certanabeatur  aliorum 
interpretatio,  quam  Ecclesia  quodammodo  auctoritate 
soa  confirmavit  in  hymno  sancti  Ambrosii,  quem  ca- 
nont  fideles  omnes  ad  laudes  Dominicse : 

Hoc  ipsa  petra  Ecclesi» 
Ganenie  culpam  diluit. 
Cui  concinit  hymnus  ofncii  Grothici  ad  Cathedram 
sancti  Petri : 

0  Petre»  ^etra  Ecciesi». 

N.  3.  Cephas...  quod  incapite.  Perspicuehoc  loco 
tradit  Isidorus  Petrum  a  Ghrislo  constitutum  fuisse 
caput  apostolorum. 

N.  6.  Obediens.  Grialius,  in  nota  edidit  Simon... 
audiens :  sed  cum  iii  textu  appareat  obediens,  ia  nota 
quoque  hoc  ipsum  reposui. 

N,9.Ad  guod  elegi.  Vulgata:  Ad  quodassumpsi  eos, 

N.  10.  Novissimus  apostolorum.  Vel,ex  loc.cit., 
pTO  minimus  apostolorumy  vel  ex  I  Gor.  iv,  9 :  Nos 
apostolos  novissimos  ostendiU  Alter  locus  ex  Epis- 
tola  ad  Ephesios  in  Vulgata  est :  Mihi  omnium  sanc- 
torum  minimo. 

N.  20.  Et  acceverunt  mercedem.  Vulgata:  Et  ac- 
ceperunt  triginta  argenteosy  pretium  appretiati, 
quem  appretiaverunt  a  filiis  israel.  Verba  Zacha- 
lise,  quse  nuic  loco  quodammodo  respondcnt,  sunt  ex 
cap.  XI,  13  :  Et  appenderunt  mercedem  meam  tri- 
ginta  argenteos.  Jeremias  a  Matthaeo  nominatur ;  sed 
apud  Jeremiam  vcrba  non  reperiuotur  ita  perspicua 
atque  apud  Zachariam.  De  qua  controversia  dixi  ad 
Juvencum,  I.  iv,  v.  638. 

Gap.  X.  N.  6.  Pelliceus  aloriosus.  Distioguunt 
Editi  pelliceus^  gloriosus ;  sed  etymologia  ex  Grseco 
est  gloria  pellis. 

Gap.  XI.  Num.  2.  Testes.  Aliquando  etiam  Latinum 
nomen  testium  pro  martyribus  adhibetur,  ut  a  Pru- 
dcntio,  hymn.  1  Perisl.  v.  21  et  22 : 

Nil  snis  bonus  negavit  Ghristas  nnquam  testibus, 
Testibus,  quos  nec  cateosB,  dora  nec  mors  terroit. 
N.  4.  Duo  sunt  autem  martyrii  gen.  Martyrium 
quod  non  in  aperta  passione  positum  est,  sed  in  occulta 
ammi  virtute,  ut  ait  Isidorus,  non  est  proprie  marty- 
rium,ctiam  si  quis  inter  ministrandum  peste  contactis 
vitam  amittat;  nam  ex  communi  Ecclesise  sensu  mar' 
iyres  illi  solidicuntur  qui  in  pugnaet  certamine  cum 
tyranno  vitam  non  refeistentes  ponunt.  Notum  est 
Theophili  Raynaudi  opas  De  martyrio  per  pestem; 
notae  controversise  inde  exorta:,  cfe  quibus  videri 
potett  Benedicttts  XIY,  I.  m  de  Beatif.,  c.  11. 


m  Quooiam  yero  heroica  sanctorum  virtus  martyrio 
**  comparatur,  hinc  duo  martyrii  genera  distinguuatur, 
et  quamvis  initio  soli  veri  martyres  honore  publico 
excipercntur,dein(Je  virisaIiissancti8,(]uorum  eximia 
probitas  esset  demonstrata,  veneratio  iu  Ecclesia 
impendi  coepit,  ex  quo  etiam  Martyrologio  tam  con- 
fessores  quam  martyres  inscribuntur.  Confer  com- 
mentarium  meum  ad  Prudentium,  Prooem.,  v.  42. 
Gap.  XII.  N.  3.  Psalmist.  lect.  Psalmistae  nunc 
ex  usu  Ecclesiarum  Hispanise  dicuntur  conccntores- 
sive  accentores,  de  quibus  infra,  n.  28.  Nam  pr^e- 
centor  Hispanice  vocatur  chantre,  et  aliquando  capi- 
scolyhoc  est,caput  scholae  csLUiOTmaySuccentorsochan' 
ti'ey  et  illi  aui  concinuQt,  sive  accinunt,  psalmist(g. 
N.  4.  Orao  episc.  quadrip,  Non  dissimilis  divisio, 
atque  haec  ipsa  nomina  patriarcharum,  metropoUta- 
norum  et  archiepiscoporum  leguntur  in  epistola  3 
Anacleti,  quae  cum  duabus  prsecedentibus  passimjam 
apocrypba  censetur. 
B  N.  13.  Pontifez,  Summum  sacerdotem  et  ponti' 
ficem  maximum  ex  veterum  more  appellat  Isidorus 
quemlibet  episcopum.  Eodem  sensu  ohm  episcopatus 
summum  sacerdhtium  vocabatur,  presbyteratus  se- 
cundum,  diaconatus  tertium.  Antiquorum,  qui  ita 
loquebantur,  verba  legere  poteris  apud  Theophilum 
Rayuaudum  in  Onomasiico  pontificio,  verb.  Pontifex 
maximus,  et  Sacerdos  summus ;  qm  utrobique  con- 
cludit  jampridem  appellationem  summi  sacerdotis, 
iBquesLcsummiponti^ciSf  restrictam  essead  omnium 
episcoporum  supremum,  sive  RomaauQi. 

N.  14.  Undeet  Romaniimp,  Romani  imperatores 
etiam  Gliristiani  ethnicismi  pontifices  mazimi  esse 
voluerunt,  ne  quis  abulens  summa  illa  polestate  lur- 
bas  in  imperio  excitaret.  Insignis  enim  erat  apud  Ro- 
manos  pontificis  maximi  auctoritas,  etiam  supra  cob- 
sules,  ut  viderelicet  apud  Gutherium  de  Jare  ponti- 
ficio  Romanorum. 
m  ^.\b.Vatesa  vi  ment.  In  Varronis  verbis,t;a/ef  esse 
^  dictosa  versibust;tend{5,ScaligersuspicaturI^endam 
vagendis.  Alii  vates  dictos  paiant  a  fari,  ut  9iiK  sit 
vates.  In  sigaiiicatione  sacerdotis  vates  usurpatur  in 
versibus  bibliothecae  Isidori :  Leander  vates.  Rursas 
etymon  vatis  Isidorus  exponit  1.  viii,  c.  7,  n.  3. 

N.  20.  lidem  episcopi  et  presbtfteri.  Episcopos  jare 
divino  superiores  esse  presbyteris  sententia  catholica 
est,  contra  quam  nonnulli  haeretici  auctoritate  Hie- 
ronymi  abutunlur.  Theologi  non  omnes  uno  modo 
Hieronymi  verba  explicant,ut  in  veram  sententiam 
revocent,  ut  videri  potest  apud  Valentiam  in  libro  de 
Discrimine  sacerdotalis  et  episcopalis  ordinis  c.  3. 
De  Isidori  quidem  mente  dubitare  non  licet,  cum 
conceptis  verbis  discrimen  inter  episcopos  et  pre- 
sbyteros  n.  seq.  astruat.  Gonfer  1.  n  de  Ofnciis 
eccles.,  c.  7,  cum  not.,  ei  c.  27. 

N.  21.  Ideo  autem,  etc.  Hsec  uberius  expromuntar 
cit.  c.  27,  1. 11,  de  Officiis  eccles. 
Q     N.  26.  Duo  genera...  respondet.  Confer  1.  vi,  c. 
19,  n.  13,  cum  not. 

N.  30.  Tunc  accenduntur  luminar.  De  luminum 
nsu  et  copia  in  ecclcsiis  apud  veteres  malta  dixi  ia 
Prudentianis,  c.  11. 

N.  31 .  Adjurantes.  Ita  sanctus  Augustinus,  I.  de 
beat.  Vil.,  c.  12  :  Exorcizare  dicuntur^  hoc  est,per 
divinaeum  adjurando  expellere,  Vide  notata  ad  1.  vi, 
c.  19,  n.  53. 

N.  32.  Ostiarii.  ApudEsdram,n,  xii,25,in  templo 
erant  custodes  portarum  et  vestibulorum  ante  por^ 
tas.  Hinc  quaedam  addita  in  nonnallis  exemplaribas 
Isidori. 

N.  33.  De  hujusmodi  ordinibus  ecclesiasticis  egerat 
jam  Isidorus  1.  ii  de  Offic.  eccles.,  unde  malta  hac 
iranstulit. 

Gap.  xiii.  N.  1 .  Monachus,  De  monachis  eoram- 

que  diversis  generibus  pluracit.  1.  ii  de  Offic.  ecdes. 

N.4.£rmtfm.yulcanius  SLunoULnilfy^wdesertum 

dici.  Uoc  voiuit  Isidorus  dicere,  dom  eremum  vocat 


913 


AD  S.  ISroORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOm 


914 


quasi  remotum,  hoc  est  ab  hominum  conspectu. 

Cap.  XIV.  N.  2.  A  Judans,  etc.  Etiam  a  gentiU- 
bus  contameliose  GhristiaDi  Nazarcei  et  Nazareni 
vocabantur.  Yide  comment.  ad  vers.  25  hymn.  5 
Peristeph.  Prudentii,  et  ad  v.  45  hymn.  10.  Ni 
disciplinam  Nazarenam  respuat, 

N.  5.  A6Sa.  Vox  Graeca  So^a  utrumque  signiBcat  et 
opinionem  ci  gloriam;  et  hoc  innnere  videtur  Isido- 
rus,  orthodoxum  esse  dicendum,  qui  et  recte  sentit^ 
eiglorioxe  vivit,  hocest,  ut  credit,et  ut  virum  rectse 
gloriae  decet. 

N.  7.  Catechumenus.  Proprie  est  qui  in  elementis 
alicujus  scientiae  instruitur  ;  et  hoc  sensu  dicitur  au^ 
ditory  sive  discipulus.  Verum  haec  omnia  enucleatius 
exponuntur  lib.  ii  de  Offic.  ecc)esiasiic. 

LIBER  OCTAVUS. 

Cap.  I.  N.  1.  Ecclesia.  Agit  de  Ecclesia  Isidoms 
1.  I  Sentent.y  cap.  16,  ubi  Loaisa  multa  notis  illa- 
strat,  quae  huc  quocjue  pertinent.  Vide  etiam  cap.  1 
lib.  1  de  Offic.  ecclesiast,  Rabanus  Maurus,  de  InstituL 
cleric,  c.  1 1. 1,  quaedam  ex  hoc  cap.  1  I.  vui  ElymoL 
sumit,  ut  pleraque  alia  ex  libris  de  Offic.  ecclesiast. 
ejusdem  Isidori,  tacito  hujus  nomine. 

2.VuIgata  addit :  Deo  meo  per  Jesum  Christum  pro 
omnibusj  elc.  In  Evangelio  Lucae  eadem  Vnlgata  : 
Qui  non  colligit  mecum,  dispergit,  Et  apud  Mat- 
thaeum  xii,  30  :  Quinon  congregat  mecum,  spargit» 

N.  3.  £^  excidit.  In  Vulgata  omittitur  conjunctio 
et  ante  excidit  in  verbis  Proverbiorum. 

Cap  II.  Num.  2.  Religio.  De  etymo  religionis  alia 
videri  possunt  apud  Gellium,  L  iv^  c.  9.  Ejus  vo- 
cabuli  vim  latius  patere  et  pro  quavis  pielatis  specie 
crga  patriam,  parentes,  amicos,  et  alios  adhiberi,  os- 
tendit  Carolus  Fridericus  Walchins,  in  commenta- 
tionede  religione  M.  Aurelii  imperaloris,  in  nummis 
tom.  I  Actor.  Soc.  Lat.  lenensis,  p.  213. 

N.  4.  Fit  illud,  Apud  Grialium  et  alios  Editos 
erat  sit  illud ;  reposui  fit  illud.  De  etymo  fidei  vide 
not.  ad  I.  V,  c.  24,  n.  17.  Variae  originationes  federis 
explicantur  1.  xviii,  c.  i . 

N.  5.  Spes...  quod  sit  pes.  Varro,  1.  v  de  Ling. 
Lat.,  c.  7,  spem  a  sponte  aeclinari  pos^e  putat. 

N.  6.  Plenitudo  lepis.  Verba  Pauhsunt:  P/^i^tufe 
ergo  legis  est  dilectio. 

Cap.  iii.  N.  2.  Inde  ergo  hasresis....  vocab....  tn- 
ducere.  Sententia,  ex  TertuUiano,  cit.  1.  de  Prae- 
script.,  c.  6,  desumpta,  sed  non  iisdem  omnino 
verbis.  In  Editionibus  correctis  TertuUiani  nuoc  jam 
legitur  inducere,  quod  pro  indulgere  subrogandum 
Grialius  advcrterat. 

N.  6.  Superstitio.  Sententiam  Ciceronis,  1.  ii  de 
Nat.  deor.,  superstitiosos  dictos,  qui  totos  dies  pre- 
cabantar,  et  immolabant,  ut  libcri  sui  sibi  superstites 
essenl,  acriter  refellit  Lactanlius,  1.  iv  de  vera  Sa- 
pientia,  c.  28,  qui  concludit  superstitiosos  vocatos 
qai  parentibus  suis  supersiites  imagines  eornm  cele- 
brabant  domi,  tanquam  dcos  penales.  Quod  ait  Isido- 
ms,  (fuoR  veterum  ignari  asciscant^  alludit  ad  versum 
Virgilii  : 

vana  superstitio,  veleramque  ignara  deomm ; 
nam  qui  deos  veteres  colcbant  superstitiosi  non  cen- 
sebantur. 

Cap.  IV.  N.  1.  Judwi.  SanctusMartinusLegionen- 
sis,  t.  I,  p.  432  seqq.,  -hoc  Isidori  caput  adversus 
Judaeos  profert  et  amplificat.  Notationes  quas  Zao- 
caria  in  hoc  et  duo  seqq.  capita  paraverat,  ut  ea  in 
collectionem  eorum  qui  catalogos  haereseon  conscnp- 
serunt  insereret,  seorsum  exhibebimus  post  Elymol. 

N.  2.  Transitores.  Mariinus  Legionensis  pro  trans- 
itores  habet  transeuntes. 

N.  3  et  4,  not.  Isaias  xix.  In  nota  Grialii  erat  Isid. 
XIX,  pro  quo  reposui  Isaim  xix. 

N.  5.  Esseni.  Nomioa  hujusmodi  haereticorum  apud 
Martinum  Legionensem  plerumque  corrupta  sunt. 

N.  7.  Genista.  Grialius  edidit  Genistant  et  n.  seq. 
Meristasi, 


m  Cap.  V.  N.  1.  Quidam.  Hic  index  hsereticorum 
*•  reperitur  etiam  seorsum  ab  Etymologiis  in  nonnullis 
Codicibus,  utin  Vatic.  379 i^  nomine  epistolse  Isidori, 
ut  dixi  c.  75  prolegom.  Codicem  contuli  cum  Edi- 
tione  Breuliana.  Varias  lectiones  ex  decreto  Gratiani 
collectas  a  Berardo  habes  ib.,  c.  32.  Indiculum, 

2ul  Hieronymi  dicitur,  de  haeresibns  Judaeorum,  et 
Ihristianorum,  cujus  memini  in  Isidorianis,  c.  86, 
n.  21  et  seqq.,  simul  cumquadam  fidei  professione, 
quae  illi  subjungitur  in  Codice  2  archivii  Vaticani, 
ut  dixi  in  Isidorianis,  c.  107,  n.  9j  inter  appendices 
loco  decimo  sistam.  Zaccaria,  cujus  notationes,  ut 
dixi,  post  Elymologias  producam,  usus  est  Codice 
episcopii  Pistoriensis,  in  quo  cxstat  collectio  cano- 
num.  Diversam  scripturam  hujus  Pistoriensis  Codi- 
cis  ad  marginem  Editionis  Grialianse,  anno  1753, 
annotavit. 

N.  4.  Basilidiani.  De  Basilidianis,  tom.  I  Patrum 

Apost'}lic.,   p.   60,  erudita  est   Hugonis   Menardi 

B  annotatio  ad  cpistolam  Barnabae.  Et  ad  hoc^  ait  Bar- 

nabas,Dommtt5  sustinuit  pati  pro  anima  nostra^eic. 

N.  8.  Millenarii.  Zaccariaedere  Tolucrat  Mt7/ta$/a; 
pro  Millenarii. 

N.  11,  not.  TertulL  Locus  Tertulliani  exstat  lib. 
de  Praescript.,  c.  xxx  :  Vhi  tunc  (sic)  Marcion^ 
Ponticus  Nauclerus,  Stoicas  studiosuSj  etc. 

N.  22.  Artotyritas.  In  concilio  Bracarensi  iii,  aL, 
IV,  anni  675,  notatur  error  quorumdam  qui  in  sacri' 
ficiis  Domini  relati  sunt  idc  pro  vino,  pro  vino  bO" 
trum  offerre ;  Eucharistiam  ^uoque  vino  madidam 
pro  complemento  communionis  credunt  populis  por- 
rigendam. 

N.  3".  Montani.  T.  i  Patrum  Apostolic,  p.  99. 
Montanistae,  a  Montano  sic  dicti,  a  Cotelerio  descri- 
buutur,  qui  verba  indiculi  de  hseresibus  Hieronymo 
tributi  de  Montanistis  valde  corrupta  esse  ait,  ac  nul- 
lo  negotio  sanabiiia. 

CN.  36.  Ehionitas.  Seu  Ebionsei,  Judaicas  supersti- 
tiones  secuti,  Hierosolymam  adorabant,  quasi  do- 
mum  Dei,  ut  Judsei  plus  satis  templo  Hierosolymi- 
tano  confidebant.  Vide  epistolam  Barnabae  cum  nota 
Cotelerii,  t.  I  cit.,  p.  48. 

N.  37.  Photiniani.  Photinus  e  parva  Galatia,  seu 
Gallograecia  ortus,  Sirmii  ecclesise  praefuit.  Legen- 
dum  ergo  videtur  Sirmii. 

N.  38.  Hi  offerre  sacrif.  spern.  Adeo  constans 
semper  fuit  in  Ecclesia  sententia  sacrificium  pro  de- 
functis  esse  offerendum. 

N.  49.  Ego  Dominus,  Verba  Isaise  hsec  sunt:  For- 
mans  lucem,  et  creans  tenehras  ifaciens  pacem,  et 
creans  malum  :  Ego  Dominus  faciens  omnia  hasc. 

N.  50.  Fecit  Deus.  Locus  Genesis  ita  habet  :  Ki- 
ditque  Deus  cuncta  qua  fecerat,  et  erant  valde  bona, 
Haec  duo  quo  pacto  interse  cohaereant,  docet  sanclus 
Julianus  Toletanus,  lib.  i  Antikeimenton,  ad  interro- 
gat.  7,  al.,  16. 
D  N.  52.  Bonosiaci.  Non  placetconjectura  Grialii,  ab 
aliquo  fortasse  huc  inductos  Bonosiacos.  Exstant  in 
omnibus  antiquiasimis  membranis,  et  hujus  haeresis 
in  Hispania  non  ignotae  meminit  quoque  Isidorus,de 
Vir.  illustr.  c.  33,  ubi  librum  responsionum  /u- 
stiniani,  de  Hispania  Ecclesias  Valentinas  episcopi, 
describens  ait :  Secunda  (responsio)  est  contra  Bo- 
nosianos,  qui  Christum  adoptivum  Filium,  et  non 
propriumaicunt.  An  autem  Bonosiacis,  autBonosia- 
nis,  praemiltendi  sintCircumcelliones  non  liquet ;  for- 
tasseenim  Bonosiani  etiam  erant  de  grege  Dona- 
tistarum,  uli  Circumcelliones.  Auctor  vero  haeresis 
Bonosus  fuil  episcopus  Sardicensis  :de  quo  vide  Ba- 
ronium  ad  ann.  389,  n.  72,  cum  nota  Pagii. 

N.  53.  Qiios  Cotopitas.  In  not.  Grialii  erat :  Sed 
cum  cotopitm. 

N.  55.  Lucifer  ini.  Contra  Luciferianos  disserit 
sanctus  Martinus  Legionensis,  t.  I,  p.  576,  eos 
Isidori  verbis  describens,  ubi  pro  Syrmiai  episcopo 
recte  ad  margioem  correctum  est  Sardinias  episcopo^ 


915 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTJS. 


916 


Sed  exMartiDoipsoIsidoruscorrigipoleril;  ila  enim  A  sius,  L  lu,  c.  9  lasiitut.  poetic.  fatetnr  satyrae  in 


liabet  Martinus,  m  caiholicam  ecclesiam  rediredele- 
gerunt,  la  Isidori  impres^is,  et  mss.  omnino  omis- 
sam  fuerat  ecclesiam  Lucifcri  Calaritani  opera 
omnia  prodieruni  Veneliis  1778,  curaniibus  Coletis. 

N.  56.  Nuptiarum.  Malim  nuptarum;  insliluitur 
cnim  comparatio  inler  nuptas  et  virgines  ,  slcut  inter 
abstinentes  ct  epulantes. 

N.  62.  Jura  aivina,  qui.  Phrasls  abonis  auctori- 
bus  nonnunquam  adhibita  pro  jura  Dei,  qui.  lisdem 
fere  verbis  Isidorus  Nyctages  describit  I.  i  Offic,  c. 
22,  in  fine. 

N.  64.  Nestoriani»  Alvarus  Cordubensis,  in  epist. 
ad  Joannem  Hispalensem,  t.  XI  Hisp.  sacr., 
p.  127,  haec  vcrba  exciiat  :  Nestoriani,  ut  ait  no- 
ster  (sic)  lumen  Isidorus,  a  Ncstorio,  etc.  Logit  ho- 
minis  asseruit,  cl  Christum  Verbo^  el  alterum  Dei^ 
omissis  tantummodo,  et  m,  et  filium. 

N.  68.  Dies  iudicii,  Yerlia  Vulgatae  :  Dies  enim 
ultionisin  corde  meo. 

Cap.  VI.  N.  1.  Philosophi.De  philosophorum 
seclis  videndus  cum  primis  Jacobus  Rruckerus  in 
Historia  crilica  philosopbiae  a  mundi  incunabulis  ad 
nostrafn  usque  aBtalera  deducta,  Lipsise  1742. 

N.  22.  Hi  phHosophorum  errores,  Religio  mihi  sit 
non  scripturam  Tertulliani  cum  Chacone  reslituere  : 
adco  clara  t,unl  Terlulliani  verba  c.  7  libri  de  Prae- 
scriplion.  Inde  a^ones.et  formce nescio  quaSj  et  trini- 
(as  hominis  apud  Valentinum  :  Platonicus  fuerat, 
IndeMarcionis  Deusmelior  de  tranquillitate.a  Stoi- 
cisvencrat,  Et  utanima  interire  dicatur^  ah  Epicu- 
reis observatur, eic.  Arii  nomeii  abaliquoimperilo  in- 
trusum  fuil  apud  l3idorum,quod  trinitas  hominisqM 
csset  ignoraret.  In  Isidori  exemplaribus  excusis  et 
mss.  ila  Iegitur:/nrf5  (dth^tiiyCtformoenescioqucB:  inde 
apud  Arium  trinitas  nominis.et  apud  Valentinum, 
Platonicus  furor.  Quod  mutare  noluit  Grialius,quan- 


maledicendo  prseivisse  comoediam  veterem  ;  sed  non 
probat  quod  Isidorus  duo  genera  comicorum,  unum 
Tetas,  alterum  satyricorum  diviserit,  et  quod  dixe- 
ril,  Plautum,  Attium  sive  Accium,  et  Terentium, 
veterem  comoediam  scripsiss'^.  Certe  apud  alios  hsec 
distinctio  non  rcperitur,  ncque  satyrici  inter  comicos 
refcruntur.  Veius  comoedia  fuit,  quae  mordacibns 
dictis  abundabat  magna  cum  libertate  :  successit 
nova  comoedia,  quae  plus  artis  et  clegantiae  habebat ; 
quo  in  genere  Plautus  et  Tereotius  floraerunt ;  at- 
que  hoc  sensu  veterem  comoediam  scripsisse  non 
sunt  dicendi.  Accius  iraffoediarum  scriptor  fuit. 

N.  8.  Satyrici  autem  aict,  De  salyra,  ejusque  ety- 
mo  et  sigQificatu,  dixi  ad  1.  v.  c.  16.  Legendum 
videtur  quas  per  vinolentiam  dicunt, 

Cap.  viii.  N.  1.  Sihyllce,  etc.  Adisis  not.  ad 
Patres  Apostolic,  1. 1,  p.  78. 

N.  4.  Quarta  Cimmeria,  Joseph  Issens,  in  not.  ad 
B  Lactantium,  1.  i,  cap.  6,  observat  Isidorum  omnia 
faaec  mutuatum  videri  ex  Lactantio,  sed  apud  La- 
clantium  in  duoiccim  vaticanis,  et  ia  aliis  omnibus 
Mss.,  et  Edilislegi  Quartam  Cumceam  in  Italia,  quse 
ab  Isidoro  dicilur  Cimmeria,  Lactantius,  post  Sibyl- 
lam  Cumseam  in  Italia  nominat  aliam  Cumanam,  a 
Cuma  loniae,  ut  Isaeus  opinatur.  Cimfnerii  popali 
Italise  inter  Baias  et  Cumis  coUocaotur.  Potuit  cr^ 
haec  quoque  Sibylla  a  Lactaulio  Cumasa  dici,  ei  di- 
versa  esse  ab  alia  Cumana,  a  Cumis  ita  nomiaata. 
Isidorus  quidem  Stbyllam  Cimmeriam,  et  Cumanam, 
unam  ab  allera  longe  in  Italia  statuil. 

N.  5.  A  civitate  Cumis,  In  nonnullis  exemplaribus 
invenio  incivitate  Cumas ;  nec  displicet  haec  lectio; 
nam  nomina  urbium  aliquando  indeclinabilia  enun- 
tiabantur  per  quartum,  aut  sextum  casum.  Vide  not. 
ad  Prudenliana,  c.  24,  n.  212,  et  Bochartum  Chan. 
L  I,  c.  25. 


tumvis  a  Chacone  admoniius.  De  trinitate,  quam  Va-  a      Cap.  ix.  N.  5.  Lycaso.  Lycaeus  mons  esl  in  Areadia, 
lcnlinus  fingebat,  hominis  materialiSy  animaliSy  et  ^  Jovi,  et        " 


spiritualis  consuli  polesl  Irenseus  1. 1  adv.  hseres.  c.  1 . 

N.  23.  Epicurusohservatur.  MeMnshicqMoqvLees- 
set  ex  Tertulliano  ab  Epicureis  ohservatur  :  et  mox 
et  uhi  aliquid  de  igneo  Deo  alleaatur  :  tum  ccedem 
materias...  volutantur,  Verum  tolerari  utcunque  pos- 
sunt  cd  quae  in  cxemplaribus  Isidori  exstant.  Resti- 
tutio  carniSf  a  Tertulliano  pro  resurrectionc  carnis 
adhibetur. 

Cap.  VII.  N.  2.  Igitur  ut  templa,  Quod  poesis 
idololatriam  auxerit,  evincit  ctiara  Prudenlius  1.  ii 
contra  Syramach.,  v.  45  seqq. 

Sic  UDum  sectantur  itcr,  et  iuania  rerum 
Somnia  concipiunt  et  Homerus,  et  acer  Apelles, 
Et  Numa,cognalumque  maIum,pigmenta,camoense, 
Jdola,  convalult  fallendi  trina  potestas. 
Confer  comment.  in  Prudcntium,  et  not.  in  Sedu- 

lium  J.  I  C^rm.  paschal.,  v.  280,  et  inf.  c.  11  hujus 

L  n.  2  et  n.  29. 


Pani,  seu  Fauno  sacer.  Indc  Lycasus  deus 
dictus  ct  Jupilcr,  et  Pan.  Apud  Val.  Flaccam,  L  vi, 
vers  533,  Lvcceus  deus  est  Pan,  vel  Faunus. 

N.  11.  Ad  quos  suscitand,  Grialiusin  textu5^ct- 
tandos^  in  not.  suscitandos^  quod,  ut  puto,  vel  prae- 
ferre,  vel  unicc  scriberc  voluit,  quanquam  num. 
sea.  occurrit  adhibito  sanguine  inferos  sciscitari. 

N.  13.  A  Persis  allatum  Varro  dicit  divinationis, 
etc.  Grialius,  ut  ex  nota  liquet,  edere  voluit  a  Persis 
allatum  Varro  dicit,  Divinationis  quatuor  esse  ge- 
nera,  terram,  etc.,  ut  subaudiatur  constat.  Sed  re 
vera  locum  in  textu  reliquit,  ut  in  aliis  Excusis  :  A 
Persis  dicitur  allatum,  Varro  dicit  divinationis  qiM- 
tuor  essegenera,  eic.  Ita  certe  lego  in  duobus  exem- 
ptaribus  Editionis  regiae  matritensis,  neque  error  cor- 
rectus  cst  in  recenti  Editione  malritcnsi.  In  nota  Gria- 
lii  est  fertur  pro  dicitur,  ut  in  texlu  el  aliis  editis 
legiliir.  Verba  Augustini  sunt :  Quod  genus  divinatuh 


xT    o    ir  '^      Tx       ^        •  •     c-           1             ^i  I!  **«**  Varro  a  Persis  dixit  illatum;  ex  quo  fortasse 

N.  3.  Ia^e5.  Deya^worigmatione  viderot.  adl.  "  pr«sliterit  apud  hidorum  quoque  reponere  t/la^ttw 

II,  c.  12,  n.  15.  Apud  Gnalium  erat  antiquts  nM\\o  ppo  allatum,  Post  genera  addidi  constat  pareothesi 

jusupro  antiquu  In   aliis  Excusis  antiquts  pro  [nclusum,  utsensuslegenti  obviussit;  itaenimGria- 


VII 

sensu 

yindre  ponenttbus.  De  divinis,  Hispanice  ddivinoSy 

iterum,  c.  9. 

N.  4.  Lyra,  Unde  dicta,  expositum  1.  ui,  c.  82, 
n.  8.  Ob  lyricara  poesin  Prudentius  in  versibus  bi- 
bliothecae  Isidori  dicitur  : 

Carminibus  variis  nobilis  ille  satis, 
et  in  epigraramate  ex  Codicc  Vatic.  Alexandr.  321, 
c.  28,  prolegom.  ad  Prudentium,  n.  243,  ejus  liber 
Peristephanwn  sic  describitur  : 

Finalis  vario  musa  canore  boat. 
Itanuncquidemvidetur,  quaravis  innotaaasseruerim 
tunc  dittochaeura  /inalimusayCivario  (^anore indicari. 

N.  6.  Comici,.,  a  comessatione.  FesiuscommessaL' 
tionem  quoque,  sive  commissationem  a  vicis,  quos 
Grseci  xb')[iai(  dicunt,  dcrivat. 

N.7.  Dtio  suntautemgeneracomic.Jodtn.Ger,  Vos- 


lius  facere  solet,  cum  Isidorus  per  infinita  vcrba  lo- 
quitur,  in  rass.  saltcra  exeraplaribus  quae  ad  nos  per- 
venerunt. 

N.  14.  Divini.  Cicero,  de  Fato,  c.  8  :  Fallisperat 
Chalda^osy  cmterosque  divinos. 

N.  16.  Arioli.  Multi  scribunt  hariolus  cum  aspira- 
lione,  et  ah  auliquo  fariolus,  quod  a  fari  est,  dedu- 
cunt,  Isidorus  lorlasse  respexit  ad  Tertulliaaum, 
c.  23  Apologet.  :  Producatur  aliauis  ex  iis  qui  de 
Deo  pati  existimanturyqui  arisinnalantes  numen  de 
nidore  concipiunt,  Desiderius  Heraldus,  comment. 
iit  Tertullian.,  Isidorum  cura  Tertulliano  componit. 

N.  17.  Aruspices,  Aruspex  dictusest,  ut  noDnulii 
volunt,  ab  ara.  ut  alii,  ab  fiaruga,  quae  est  hostia  in 
hara  scrvata.  Haec  originatio  opinioni  illorum  favet 
qui  cum  aspiratione  scribunt,   haruspex   :  eodem 


917 


AD  S.  ISmORI  ETYMOLOG.  AREYAU  NOT^. 


918 


spectat  sive  hidoras,  m6  alins,  qui  ab  horis  de-  H 
nvat. 

24.  Constellatio  proprie  dicitur  compositio  side- 
ruTT),  ct  affectio  quaedam  coeli  inde  ad  res  varias 
collecta. 

N.  26.  Interpretaretur,  Tcrtullianus  1.  cil.  in  not. 
Grialii  c.  9,  haoet  interpretetur ;  sed  fortasse  Isido- 
rus  mutavit  in  interpretaretur, 

N.  28.  Sortilegi  nomen  quodlibet  sortium  genus 
complectitur ;  sed  Isidorus  eos  prsecipue  videtur  no- 
tare  voluisse  qui  inter  Ghristianos  superstitionibus 
sortium  operam  AiLbainUSortes  sanctorum  crediderim 
esse  libram  inscriptum,  Sortes  apostolorum,  qui 
apocryphus  declaratur  in  Gelasiano  decreto  dclibris 
recipiendis  et  non  recipiendis,  dequo  Fabricius  in 
Cod.  Pseudepigraph. 

N.  29.  Salisatores,  Marcellus  Empiricus,  c.  21  : 
Cordis  pulsus,  sive  salisatio.  Tobias  Gulberlclhus, 
Saliis,  c.  2,  ex  hoc  Isidori  loco  corrigendum  ait  apud  p 
Augustioum,  deNatura  d^moQum,  Salitores  vocati  B 
suntt  etc,  ac  reponendum  Salisatores.  Becmanus , 
p.  214,  non  improbat,  ut  videtur,  salitores  a  sali- 
tum,  salio  ;  a  quo  otiam  est  saliso,  aut  salisso,  et 
salisator,  seu  salissator,  In  auciario  Ducangii  men- 
tio  fii  salisatorum  ex  Isidoro,  ex  Augustino,  I.  ii 
de  Doctr.  Ghrist.,  et  ex  Joanne  Sarisberieusi,  lib.  ii 
Pplicral.,  c.  12. 

N.  30.  Sive  in  characteribus,  Ad  characteres  re- 
fero  phylacteria,  de  quibus  dixi  in  appcnd.  5  ad 
Sedulium,  ad  verba  decreli  Gelasiani,  n.  55  :  Phy" 
lacteria  omnia,  etc. 

N.  34.  Ex  oris.  Pro  ex  oris  legendum  puto  ex^ 
oriens.  Ea  qnse  sequuntur  conjecturam  confirmant, 
De  hac  Tagetis  fabula  videndi  Ovidius,  Ub.  xv  Me- 
tam.,  v.  653  seqg.;  Lucanus,  1. 1,  v.  637;  prseter 
Giceronem,  de  Divinat.,  I.  ii,  c.  23,  et  Golumellam, 
1.  X,  V.  345.  Martianus  Gapella,  1.  ii  post  med.  :  To- 
ges  sulcis  emicuit,  et  ritum  statim  gentis,  supnum'  ^ 
que  m^nstravit,  Gonfer  notam  Munckeri  ad  Fol^en- 
tium,Expos.  sermon.  antiq.,verbo  Manales  laptdes^ 
ubi  actum  agit,  dum  locum  Isidori  a  Grialio  jam 
emendatum  restituere  laborat,  artem  pro  autem^  et 
Tages  ^vo  Stages. 

Gap.  X.  N.  1.  Pagani  dicti.  Notanda  est  Isoois 
glossa  ad  Prudentium,  hymn.  10  Perist.,  v.  296. 

Non  erabescis,  stnlle,  pago  dedite? 

ait  Iso :  pago,  vico,  velpaganismo,  Pagi,  ut  Isidorus 
dicit  (I.  XV.  Etym.,  c.  2),  sunt  apta  wdificiis  loca 
inter  agros  haoitantihus,  Unde  pago  deditb,  sine 
urbium  disciplina,  Villa  (forte  vel)  pagb  grasce  vil- 
LA ;  inde  villanos  paganos,  quasi  a  civitate  Dei  re- 
motos,  dicimus.  Gonsule  commentarium  meum  ad 
eum  locum,  et  Glossarium  Isidori  cum  not.,ad  verb. 
Pagce,  memorice  sine  idolis.  Joan.  Franciscus  Mas- 
deu,  eruditissimus  historicus,  in  Defensione  Actorum  ^ 
sancti  Emij^dii  Ascoli,  1794,  Isidoro  nostro  imputat  w 

3uod  etymon  paganorum  ita  explicet,  ut  jpaganos 
ictos  asserat,  quia  post  pacem  Ecclesine  a  Gonstan- 
tioo  reddilam  raajor  in  pagis  quam  in  urbibus  fuerit 
idololatrum  numerus.  Ita  quidem  multi  sentiunt ;  sed 
Isidorus  ex  pagis  Atheniensibus  vocem  paganorum 
deducit ;  quae  originalio  non  ita  apud  alios  obvia  est. 
Eam  a  Sedulio  adoptatam  fuisse  ostendi  1.  i  Garm. 
iMischalis,  V.  280.  Gonfer  etiam  not.  ad  v.  42 :  Athe^ 
nan  pwdorem  linquite  pagi,  ubi  similes  versus  Is- 
cani  allegavi.  Grialius  etymologiam  Festi  praefert, 
quia  non  attendit  Isidoro  sermonem  esse  de  paganis 
quatenus  hsec  vox  pro  idololatris  sumilur. 

N.  2.  Gentiles.  Gentes  et  gentiles  a  Judaeis  dice- 
bantnr,  qui  eorum  religionem  non  tenebant.  Hunc 
morem  secuti  Ghristiani,  gentes  et  gentiles  eos  yo- 
carunt  qui  neque  Judsei  erant,  neque  fidem  Ghristia- 
nam  susceperant.  Unde  ArnoDii  et  aliorum  libri  od- 
versus  gentes. 

3.  Lazerus,  in  not.  ad  commeut.  Brunonis  A^ten- 


sis  in  Matih.  v.  27^  advertit  longe  accersitam  et  fal- 
sam  priginem  nominis  ethnicorum  a  Brunone  afferri : 
Ethnici,  ait  Bruno,  sive  dicantur  ab  bthna,  sive, 
quod  magis  videtur4icantur  a  valle  BNNON,a  qua  di- 
citur  GEHBNNA,  hypocritas  et  peccatores  significant. 

N.  2.  Accesserunt  poetas.  Poetas  ad  idolonim  cul- 
tum  amplificandum  plurimum  contulisse  observavi 
ac  c.  7,  n.  2,  hujus  libri.  De  idololatriae  origine  plu- 
rimos  scripsisse  constat,  Ger.  Joanncm  Yossium,  Ban- 
jerium,  Pluchium,  Poupartum,  Eliam  Amatum,  Gal- 
metum,  etc.  Adisis  Fabricii  Bibliographiam,  c.  8. 

N.  5.  In  ccelum  receptis.  Havercampus,  commcnt. 
in  Apologet.  Tertulliani,  c.  25,  in  Bditionibus  anti- 
quis  Isidori  legebat  in  coelum  receptas,  et  se  terris; 
restiiuebat  vero  receptorum,  et  se  m  terris.  Hoc  no- 
stremum  in  plerisque  Ediiionibus  nunc  cxstat.  Pro 
receptorum  bene  est  receptis  ut  GrialiusedidiLMunc- 
kerus,  in not.  ad  1.  i,  c.  i,  Mytholog.  Fulgcntii,  lege- 
bat  se  dasmones  colendij  et  emendabat  colendosy  quod 
Grialius  quoque  occupaverat.  Plura  ibi  Munckerus 
de  oria;ine  idolorum  cx  Minutio,  Lactanlio  et  atfis. 

N.  9.  Cecrops,  Atto  Vcrcellensis,  comment.  in 
Ep.  I  ad  Gor.,  t.  I  operum,  p.  180  :  Apud  Grascos 
Cecrops  dicitur  imaginem  primum  (forte  primus) 
fecisse,  aras  asdificasse^  victimamque  obtultsse,  at- 
que  multa  alia  peregisse  quas  nunquam  visa^  nun- 
quam  audita  erant  in  Grascia.  Seduiius,  I.  i  carm. 
paschal.,  v.  40  : 

Attica  Cecropii  serpit  doctrina  veneni. 

Lactantius  vero,  I.  i,  c.  22,  asserit  Melissum,  qui 
rex  fuit  anliquissimus  Gretensium,  pater  Melissa)  et 
Amallhcse,  primum  diis  sacrificasse,  ac  rilus  sacro- 
rumque  pompas  invexisse.  In  not.  ad  Attonem  Melissa 
rex  Grotensiura  dicilur. 

N.  11.  Idololatria.  Apud  Grialium  et  alios  Ex- 
cusos  reperio  ido/a/m  ;qu8B  scribendi  ratio  commu- 
niscstin  mcmbranis  veteribus,  etiam  antiquis.  Resti- 
iuo  idololatria;  itaenim  scripsisse  Isidorum  eenseo. 

N.  13.  Formulam  facit.  Hoc  cst,  imagunculam. 
Et,  ut  ego  quidem  puto,  initio  simulacra  deorum  vere 
idola  crant,  sive  imagunculas  et  foi^mulas.  Etiam  nunc 
pars  maxima  eorum  quse  restant  in  minori  forma 
cxpressa  sunt.  Becmanus  autem  contra  hsec  Isidori, 
seu  Tertulliani  potius,  verba  contendit,  p.  1136,  ido- 
lum  non  csse  vocem  diminutivam,  sed  recta  flucre 
ab  i?So(jLai. 

N.  17.  Princeps  diabolus  est.  Plerique  promiscue 
dsemonem  pro  diabolo  accipiunt;  sed  diabolus  pro- 
prium  cognomenest  principis  daemonum.  Yideinter- 
pretes  sacrse  Scripturse,  Maldonatum,  et  alios. 

N.  18.  Diabol.  Hebraic.  Ridicula  est  ctymologia  a 

Suibusdam  inventa,  quod  diabolus  dictus  sit,  quasia 
uobus  bolis.  In  Yulgata  [egiim  ante  conspectum  Dei. 

N.  19.  Satanas,  etc.  De  his  confer  not.  ad  Patres 
Apost.,  t.  I,  p.  56,  col.  1. 

N.  20.  Antichristus.  De  Antichristo  curiosa  quse- 
dam  legere  licet  apud  sanclum  Martinum  Legionen- 
sem,  t.  IV,  p.  378  el  seq.,  ex  libro  de  Vita  Anti- 
christi,  qui  Adsonis  monasterii  Derbensis  abbatis 
creditur,  sed  Augustini,  Alcuini  et  Rabani  nomine 
circumfertur. 

N.  21.  Antichristus  Ghristum  se  meniietur,  quia  no- 
men  Ghristi  usurpabit.  Lactantius,  1.  vii,  c.  19  :  Hic 
est  autem  qui  appellatur  Antichristus ;  sed  se  ipse 
Christum  mentietur,  et  contra  verum  dimicaoit. 
Vide  Prudentium,  hymn.  6  Gaihem.  v.  110,  cumcom- 
ment. 

N.  22.  Nam  et  templum,  etc.  Hsec  fuit  Alambertii 
dementia  (sic  enim  ipse  eam^in  epistola  180  et  183 
t.  XIV  operum  posthum.  regis  Borussorum  Fede- 
rici  II  appellabat),  ut  templum  hierosolymitanum 
Judseorum  reparari  maximopere  cuperet,  et  per 
Federicum  Borussiae  regem  tentarel ;  ita  vaticinium 
inter  Ghristianos  c^eberrimum  falsitatis  convincere 
conabatur. 


919 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVAU  NOTJE. 


929 


N.  23.  BeU  De  etymologia  et  signiBcatione  idoli 
Isujus  Bel,  aut  Beli,  multa  Becmanus  p.  284. 

N.  24.  Idolum  fuit  Moab,  Grialius  in  nota  edidit 
id4)lum  fuit  Moabitarum;  reposui  Moab;  ita  enim  iile 
et  alii  in  textu  referunt.  Hisloria  Priapi  aliter  narra- 
tur  a  Prudentio,  1.  i  contra  Symmach.,  vers.  102 
seqq.  Consulendus  Calmetus,  in  dissertatione  libro 
Numerorum  praefixa,  et  in  Diction.  bibh,  Seldeous, 
de  Diis  Svris,  inlerpretes  in  libr.  Numerorum,  etc. 

N.  26.  Beelzebub,  Joannes  Drusius,  1.  i,  Praete- 
ritor.,  Beelzebul  Aiudms  scribi  ait  in  opprobrium  et 
i(^nominiam  idoli,  quasi  dominus  stercoreus  sit.Bec- 
manus,  p.  708,  verb.  Musca,  retinet  BeelzebuU 
quod  est  dominus,  miprinceps  muscarum,  Addit,  ex 
Nazianzeno,  Satanam  in  figura  musrae  apparuisse. 
Sicut  hodieque  per^it,  eadem  specie  videri  dicitur  in 
vitriSy  aut  crystallis.  Sed  et  colebatur  olim  in  genti' 
litate  in  hunc  ^nem,  ut  muscas  pelleret  infestas, 
Cujus  rei  dedit  specimen,  quod  in  templo  suo  mus- 
cam  nullam  superesse  fecerit*  Sicut  hodieque  in  Ve- 
netiaflo  palatio  nulla  esse  dicitur,  et  in  Toletano 
unica,  Quod  si  certa  est  ea  fama,  omnino  statuimus 
idolum  aliquod  sub  palatii  limine  fuisse  conditum, 
Eam  famam  incertam  omoinoque  falsam  puto.  Plura 
de  Beelzebub  Sanctius,  commeut.  in  IV  Reg.,  i,  5,  et 
Calmetus  in  Diction.  bibl. 

N.  28.  Leviath,  Necessaria  puto  interrogationis 
puncta,  quae  in  Excusis  deerant.  Leviathan  signi- 
ficare  Hebraice  societatem  eorum  ostendit  Corderius, 
commeot.  in  Job.  ii,  8.  Qui  parati  sunt  suscitare 
Leyiathan;  pro  quo  Theodotion  vertit,  draconem, 
alii  magnum  cetum,  Secundum  liiteram  pro  diabolo 
eo  loco  Leviathan  accipi  existimat  Corderius,  qui  de 
sensu  tropologico  ex  Gregorio  Magno  aliisque  Patri- 
bus  plura  adait. 

N.  29.  Sed  hoc  a  poetis.  De  poeiis,  cultus  deo- 
rum  amplificatoribus,  dictum  supra.  c.  1  hujus  li- 
bri,  n.  2. 

N.  30.  Hunc  latini  a  satu,  Macrobius,  1.  i  Satur- 
nal.,  c.  10  :  Saturnumque  a  satu  dictum,  etc.  Ci« 
cero,  I.  III  de  Natur.  deor.,  c.  24  :  Satumus  est 
appellatus,  quod  saturetur  annis,  Utraque  notatio 
nominis  quantitati  primse  vocalis,  quse  in  Satumus 
longa  est,  repugnat.  Alii  ad  Hebraea,  aut  ad  Graeca 
confugiunt,  ut  originem  vocis  quaerant. 

N.  32.  Falcem  tenet,  De  falce  Saturni  Macrobius, 
1. 1  Saturnal.,  c.  8. 

N.  33.  /n  aliquUftis  civit.,  etc.  Hercules  in  morem 
invexit  ut  pro  numana  hostia  sacra  de  frugibus  Sa- 
turno  fierent,  et  tri^inta  statuae  ad  hominum  simili- 
tudinem  effictae  projicerentur  in  Tiberim.  Vide  Ovi- 
dium,  1.  V  Fastor.,  v.  621. 

N.  34.  Jovis,  In  nominativo,  ut  n.  1  et  alibi  apud 
Isidorum  et  alios.  Pra^stare  pro  juvare  ab  Isidori 
equalibus  ssepe  usurpatur. 

N.  37.  Ad  quatuor  mundi  partes,  Quatuor  mundi 
partes  olim  solum  inlelligebantur,  oriens,  occidens^ 
meridies,  septentrio, 

N.  38.  Pfeptunum.  Cicero,  1.  ii,  c.  26  et  I.  iiij 
c.  25,  de  Natura  deorum,  Neptunum  a  nandodedu' 
cit;  alii  alio  modo.  Et  apud  Ciceronem  quidem  non- 
nulli  legunt  a  nubendo  pro  a  nando,  ut  consen- 
tiat  Varroni,  qui  I.  iv,  de  IJng.  Lat.,  Neptunum 
vocatum  aii  quod  terras  obnubat^  a  nuptu,  id  est^ 
opertione,  Ex  quo  fortasse  in  Isidoro  legendum  quasi 
nube  fegens. 

N.  39.  Fu/canum.  Scribitur  cliam  Volcanus ;  (^nom 
Varro,  l.  iv  de  Ling.  Lat.,  c.  10,  ita  diclum  aii  obignis 
maiore  vi,  ac  violentia,  Vossiuset  alii  derivant  a  Tu- 
balcain,  qni  fuit  malleator,  etc.  Ex  Genes.  iv,  22. 

N.  4i.  Claudus,  etc.  Hinc  Catullus  tardipedem 
deum  vocat  Vulcanum,  serm.  36. 

N.  42.  Pluton  Latine  Diespiter,  Isseus,  in  not.  ad 
Lactantium,  I.  i,  c.  13,  conjicit  legenHum  apud 
Lactantium  Pluto  Latine  est  Dis  pater,  non  Diespiter : 
ac  suam  conjecturam  ex  hoc  Isidori  loco  astruit. 


Jl  Oporteret  igitur  apud  Isidorum  restituere  Latine  Dis 
pater^  velDitispater.  Cerie Diespiter  proprium  Jovis 
nomen  est.  Pluton  magis  usitatum  est  quam  Pluto. 

N.  44.  X  monte  Indxce.  Montem  Indiae  in  qno  na- 
trilusLiber  dicituralii  vocant  Merum.  Proxima  erat 
Nysa  civitas.  De  his  conferendi  Mela,  Plinius,  iusti- 
nus,  Curtius  et  alii. 

N.  45.  Nam  ideo  Mercurius.  Apud  Amobium,  1. 
iii,»p.  118,  Mercurius  dictus  est  qnasi  medicurrius* 
ob  eam  rationem  quam  Isidorus  innuit,  quia  senno 
inter  homines  medius  currit^  et  reciprocatur.  Alii 
Mecurium  a  mercibus  appellatum  malunt. 

N.  47.  Venena,  Putabam  le^endum  bella^  non  ve- 
nena,  ex  ratione  quae  subjungitur,  et  ex  ipsa  fabula 
quam  Hyginus,  1.  ii  Astron.  c.  9,  sic  refert :  Cum 
proficisceretur  in  Arcadiam,  et  vidisset  duos  draco- 
nes  inter  se  conjuncto  corpore  alium  appetere,  ut 
qui  dimicare  inter  se  viderentur,  virgulam  inter 

Butrumque  subjecit^  itaque  discesserunt.  Quo  facto 
eam  virgulam  pacis  causa  dixit  esse  constitutam. 
Vide  Passerium,  t.  II.  Thes.  gemmar.  astrif.,  p.  35, 
seq.  Exslat  in  museo  Borgiano  Velilris  caduceum  ex 
sere  in  agro  Tarentino,  anoo  1795,  repertum,  nuper 
seri  incisum,  in  quo  duo  serpentes  inter  se  impltciti 
capita  arietina  prseferi^nt. 

N.  48.  Pax  per  caduceatores  fiebaU  Inde  factum  ut 
in  nummis  eliam  numinaomnia  quse  pacem  a^ere  pu- 
taniur  caduceum  manu  prseferant,  ut  felicitas,  feli- 
citas  sceculi,  Sa^culum  frugiferum,  Mars  pacifer, 
et  alia,  quae  Walchius,  in  commentatione  de  Reli- 
gione  M.  Aurelii  imperatoris,  in  nummis  t.  I.  Actor. 
Soc,  Lat.  lenens..  recenset. 

N.  49.  Trismeg.  Plures  Mereurii  olim  distingne- 
bantur,  quorum  unus  ex  Nilo  dicitur  natus,  cnu  po- 
tentissimus  rex  est  habitus,  sapientissimus  philoso- 
phus  et  summus  sacerdos ;  unde  et  Trismegistus  est 
nuncupatus.  Omnia  autem  i^esta  Mercuriorum  fere 
C  uni  Mercurio  filio  Maiae  tribui  solent.  iEgyptii  suum 
Mercurium,  sive  Trismegistum  Anubin  vocarunt,  et 
capite  canino  inxerunt.  Anubis  enim  sermone  iEgyp- 
tiaco  canem  significat.  Unde  latrator  Anubis  apud 
Virgiiium ,  et  alios  poetas.  Cur  autem  iEgyptii  ca- 
nem  coluerint  non  una  ratio  ab  omnibus  trsulitar.  Vi- 
deri  possunt  Walchius,  loc.  cit.,etOclavias  Rossius, 
Memor  .  Bresc.  n.  235,  seq. 

N.  50.  Ut  sit  Mars  maris  ars,  Alii  mas  a  Marte 
factum  putant.  Mars  vero  Graeco  •'Aprj^. 

N.  52.  Apud  Thracas.  Vulcanius  edidit  apuii  Gras- 
cos  pro  apud  Thracas,  et  ad  marj^nem  notavit  et 
verba,  apud  Graacos,  supervacua  videri. 

N.  53.  Ipsum  Titan.  Meliusesset  ipsum  Titanum 
aut  Titana,  vel  Titanem.  Utroque  modo  dicitur  7Y- 
tan,  et  Titanus.  Ex  Titanibus  unum  solem  absti- 
nuisse  ab  injuria  deorum,  et  ob  id  coelum  meruisse, 
docet  Servius,  advi  Mn,,  v.  580.  Facere  advertus 

Daliquem  Hispanismus  quidem  est,  ut  notat  Grialius, 
sed  a  sermone  Latino  descendens,  utapud  Ciceronem 
pro  Quint.,  c.  1,  apud  Nepotem,  in  Bumen.,  c.  8. 
Contrarium  est  facere  abaliquOySen  cum  aHquo^  pro 
favere,  stare  vro  aliquo. 

N.  54.  Phabum  quasi  ephebum.  Vulcanius,  in  not. 
ad  margin.,  Phmbum  dictum  potius  putat  a  ^otSov 
id  est.  purgare,  Huc  facit  quod  alii  dicunt  Phcebum 
esse  a  901^;,  purus,  .^plendidus ;  ac  pvopne  phasbus 
est  adjectivum,  et  epitheton  solis ;  undeapua  Home- 
rum  et  Virgilium  Phasbus  Apollo,  Alia  de  nominibus 
solis  vide  apud  Macrobium,  I.  i  Saturnal.,  c.  17.  No- 
tum  est  Apollinem  fingi  intonsum,  et  imberbem. 
Gisbertus  Cuperus,  de  Apoth.  Homeri,  c.  de  Harpo- 
cratis  imagine,  solom  ut  puerum  pingi  confirmat,  ex 
Albrico  philosopho. 

N.  56.  Dianam  quoq.  Diana  olim  dicebatur /ana  ,* 
binc  dea  Jana^  et  diva  Jana;  tum  De;ana,et  Divia- 
na ;  factum  demum  Diana.  Varro,  I.  iv  de  Ling.  Lat. 
c  10,  Divianam  dictani  putat,  quia  divia^  hoc  est, 
duplici  via  procedit. 


921 


AD  S.  ISmORI  ETYMOLOO.  AREVALI  NOTiB. 


9tt 


N.  57.  Eamdem  et  Triviam,  Cur  Diana  Trivia  di- 
catar,  praeter  Varronem  et  alios,  videndus  Raderas, 
pag.23,  ad  Martialem.  Totum  hunc  Isidori  locum  pul- 
chre  illustrat  Munckerus,  ad  Albricum,  c.  7,  ex  Aa— 
gustino,  scholiaste  Germani,  et  aliis. 

N.  58.  LatonicB  fuerit  filia.  Grial.  Yulcanius,  La« 
tonis,  MuQCkcrus,  loc.  cit.  correxit,  Latonm,  Isidonis 
fortasse  scripsit  Latonas  in  genitivo,  sicut  familias  ; 
et  apud  Priscianum,  I.  vi,  p.  679,  filius  Latonas. 

N.  59.  Cererem.  Munckerus,  loc.  eit.,  conjecit  a 
gerendis  frugibus,  cum  Ceres  dicatiir  quasi  geres,  at 
ct  apud  Ciceronem.  Sed  in  Probo  deinde  repcrit 
Cererem  a  creando  dictam. 

N.  61  •  Vestam  quod  herb,  Ovidias,  I.  vi  Fastor., 
vers.  299 : 

Stat  vi  terra  soa :  vi  stando  Ybsta  vocatur. 
Aliter  Cicero,  Ub.  ii  de  Natur.  deor.,  c.  27  VESTiB 
nomen  a  Grascis.  Ea  est^  quoe  ab  illis  iorla  dicitur, 
Fortasse  melius  interpungetur  :  Matrem  magnam  :' 
fingunt  turritam,  etc. 

N.  64.  Non  moveri,  Subauditur  constat^  aiit  simile 
aliqaid. 

N.  65.  Signi/icant,  Forlasse  signi/icant  pro  signi" 
ficat. 

N.  66.  Quod  se  apudeamjactant.  Idjactareca^ 
put  dicnnt  Lampridius  et  Ulpianus,  lib.  i  de  sediiitio 
edicto,  Varro  jactare  comam.  Vide  Casaubonum,  in 
Lampridium,  p.  103,  v.  23.  JSre  prius  quam  fer- 
rum  esset  inventum,  antiquos  terram  coluisse  innuit 
Isidorus.  Consule  Bochartum,  I.  i  Chan.  c.  19. 

N.  68.  Nec  tu  aliud  Vestam.  De  Vesta,  et  Terra, 
matre  deum,  summa  parente,  matre  deum  salutari» 
etc.,  plura  vide  apud  Macrobium,  lib.  i  Satum.,  c. 
21,  Reinesium,  Spanhemium,  etc. 

N.  69.  Portas  matrum  natis.  Havercampus,  com- 
ment.  in  Apologet.  Tertulliani,  c.  24,  ex  veteribus 
Editiooibus  ita  profert  hunc  locum :  Portas  matrum 
natorum  pandat,  id  est,  nubentium  maritis.  Corri- 
gii  aulem  :  naturas  pandat,  vel  natis  pandat  et  nU' 
bentium  maritis.  Nihil,  opioor,  tentasset,  si  Editio- 
nem  Grialii  vidisset,  Natura,  at  a  Grsecis  ^^atc,  pro 
genitalibus  a  Cicerone,  et  aliis  usurpatur.  Junonem 
a  juvando  alii  deducunt;  alii  a  Jove.  Cicero,  1.  ii  de 
Nat.  deor.,  per  Junonem  aerem  intelligit,  per  Jovem 
sethera. 

N.  71.  Minerva.  Videtur  Isidorus  originationem 
Minervse  astruere  in  munere  variarum  arjtium,  quod 
non  satis  aptum  etymon  est.  Sed  non  aptiora  quae 
alii  proferunt,  sive  quod  minuit,  aut  minatur,  cum 
Cicerone,  sive  a  meminerva^  quasi  memoria^  cum  Ar- 
nobio.  Ingenium  pro  re  ingeniose  excogiiata  adhibe- 
tur  a  Plinio  juniore,  Tacito  et  aliis. 

N.  73.  /n  cujus  vect.  Fortein  medio  pectore  lon- 
cam.  Servius,  ad  lio.  viii  iEneid.,  v.  435  :  Quodmu- 
nimentum  si  in  pectore  numinis  fuerit^  mqis  vocor 
tur ;  si  in  pectore  hominiSy  sicut  in  antiquis  imperar 
torumstatuis  videmus,  loriga  dicitur.  Adisis  Muno- 
kerum,  ad  Albricum,  c.  8. 

N.  74.  Triton.  Fluvius  est  in  Africa,  qui  excipitur 
a  palude  Trilonia,  de  qua  Piinius,  i.  v.  cap.  4 :  Fes- 
tus,  vei  potius  Paulus  ex  Festo  :  Tritonia  Minerva  a 
ripa  Tritonis  flumini$,quod  Unprimitus  sit  visa.  Alii 
ibi  geoitam  esse  dicunt,  ut  Mela,  I.  i,  c.  7,  ei  Silius, 
L  i,  v.  322,  etc. 

N.  76u  Paltas.  Ut  est  apnd  Pauliim  ex  Pesto,  Mi-~ 
nerva  dicta  esty  quod  Pallantem  glgantem  interfece' 
rit,  vely  sicut  putabant,  quod  in  Pallante  palude 
nata  est.  Adeo  incertae  sunt  origine.<«  fabularum. 

N.  76.  Venerem  exinde  dic.  Non  magis  probandum 
Veneris  etymon,  quod  Cicero,  1.  m  de  Nat.  deor., 
c.  24 :  YenuSjquia  ad  omnia  venit. 

N.  90.  A  fando  igitur  fat.  Fati  vox  an  a  Christia- 
nis  adhiberi  possit  multi  quaerunt.  Affirmant  Picus 
Mirandulanus,  Lipsius,  Recmanus,  alii. 

N.  95.  Furias.  Dicuntur  a  furo^  vel  atrumqae  a 
Grseco  fwU,  vel  f6vo«,  casdes,  homicidium. 


A     N.  97.  Ntfmpha,  Graecum  nomen  est,  et  nnptam 
'•  significat.  Virgiiius  musas  nymphas  appellavii,  ecL 
7,  V.  21  : 

Nymphse,  noster  amor,  Libethrides,aut  mihi  carmen, 

Qaale  meo  Godro,  conceditef. 

N.  98.  Heroas...  defunctor.  Etymon  herois  expli- 
catum  fuit  I.  i,  c,  39.  n.  9. 

N.  99.  Penates  dicti.  Dicebantur  etiam  dii  pene* 
trelesy  ut  ex  Seneca  in  iragoed.  Thebaid.,  v.  340, 
observal  Vulpius,  ad  carm.  67  CatuIIi,  v.  102. 

N.  100.  Apuleius  autem  ait.  Ita  etiam  traditApn- 
leius,  part.  i  Apologiae  :  At  tibi,  JEmiliane,  etc. 

N.  101.  larya^,  etc.  Sanctus  Augusiinus,  I.  ix  de 
Civit.  Dei,  c.  U,  paulo  aliter  de  Manibus  ex  Platone  : 
Dzct7(Plato)  animas  hominum  dasm^nes  esse,  et  ex 
hominibus  fieri  LareSfSi  meriti  boni  sint;  Lemures, 
sive  Larvas^  si  mali ;  Manes  autem  cum  incertum 
est  bonorum  eosseu  malorumesse  meri^orum. Apa- 
leius,  de  Deo  Socratis  docet  animum  humanum  exa- 
^  tam  corpore  Lemurem  dictitatum.  Inter  Lemures  dv^ 
tinguit  Lares,  Larvas,  et  Manes,  eo  fere  modo  quo 
Plato.  Isidorus  innuit  Manes  esse  deos  mortaonim, 
ut  alii  dii  suot  vivoram,  qui  genii  vocantur.  Confe- 
rendus  Andreas  Cirinus  de  urbe  Roma,  c.  37. 

N.  102.Lamta;.  Greecum  nomen  est  XdE(MaiaXat{ji6c, 
inaluvies,  vel  a  Xiff&T)  quse  esl  sordos  oculorum. 

N.  103.  Pilosi,  qui  GroRce  Panitas.  Paniscos  vo- 
cavit  Cicero  non  semel,  qu&si  mtnu^u^oi  Pan^x, deos 
siivestres,ut  a  satyrut  est  satyriscus.  Joan.  Bodinus, 
1.  II  Daemon.,  c.  7,  neque  Inui,  neque  Inivi  legen- 
dum  ait,  sed  Innui,  quod  tamen  plerisque  aliis  dis- 
plicet.Idem  Bodious  pro  Dusios  reponivult  Drusios, 
quos  silvestres  diabolos  interpretatur.  Sed  Dusius 
legitur  eliam  apud  sanctum  Augastinum,  in  voca- 
bulario  Papiae,  et  in  Glossario  Isidori :  DusiuSfdamon. 
Confer  notas.Ita  etiam  Hincmarus  de  divortio  Lotarii, 
.  p.  654: Qua?dam  etiam  feminas  a  Dusiisin  specie  vi" 
rorum,  quorum  amore  ardebant.  concubitumpertw- 
C  lisse  inventas  sunt.  A  Dusiis  Duendes  S^spanice  die- 
tos  crediderim.  Verba  Augustini^quse  aiiquatenus  ab 
Isidorianis  differunt,  htec  suni.Quosdam  dasmones, 
quos  Dusios  Gallinuncupantyhanc  assidue  immun- 
ditiam  et  tentare^  et  efficere,  plures,  talesque  as" 
severantfei  c. 

N.  104.  Hunc  Romani  Faunum.  Faunos,  quos  alii 
incubos  ,  Servius,  ad  Ma.  vi,  v.  776,  Incubones 
appellaviL  De  Faunis  Ficariis  eruditus  commenta- 
nolus  est  Mazochii,  t.  II  Spicil.  bibl.,  p.  275,  ad  c.  l 
Jeremiae,  39  :  Habitabunt  dracones  cum  Faunis  Fi" 
cariis.  Corrigitin  nonnuIIisEditionibusIsidori  men- 
dum  SicarioSy  quod  etiam  in  quasdam  recentes  bi- 
bliorum  Editionea  irrepsit.  In  Histor.  Misc.  I.  xii 
scribitur  Phicarios.  In  glossis  Isidori,  ficariusy  Fau- 
nuSf  quasi  duo  syoonyma  sint,  non  quasi  Fauni  co- 
gnomento  dicantur  Ficarii.  Cur  Fauni  Ficarii  vocen- 
tur,  aliorum  conjecturis  rejectis ,  Mazochius  censet . 
H  id  co^nomen  inditum  ob  Faunorum  salaciam  ,  qnoa 
■^  Isidori  auctoritatc  coofirmat.  Quod  autem  Grialius 
indicat,  Faunum  Ficarium  a  Servio  Fatuum  Fatue- 
lem,  vocari  aliiita  legunt  apud  Servium,  ad  vi  iEn., 
V.  776,  et  ad  iEn.vii,  v.  47,  ut  idem  dftus  shFatuel" 
lusj  qui  Fatuus,  et  Inuus.  Laudari  video  Godofr. 
Schutzii  disserlaiionem  de  sacrificiis  Germanorum 
gentilium  averruncandi  incubi  causa  litatis. 

LIBBR  NONUS 

Cap.  I.  Nam.  1.  Ex  una  lingua  multas  gentes» 
Sumitur  hic  gens  non  pro  latiori  signiHcatione,  qua 
accipitur  pro  populis  universis  alicujus  regionis,  ut 
gens  Germanorumjgens  Indorum,  etc. ;  sed  in  magis 
propria  sigoiBcatione  pro  muUiludine  hominum,qu8e 
ex  pluribus  familiis  constat,  aut  pro  nniverso  populo 
alicujas  urbis,  aut  alicujus  provmciae. 

N.  3.  Tres  autem  lingua^cic.  De  utilitate  liuguse 
Grsecse  et  Hebraicae  multa  exposita  faernnt  ab  iis 
prsesertim  qui  sacras  litteras  ex  fontibns  ipals  aat  tir 
plieaDda8,aat  illustraqdasesseooDtendaatJNeqaema- 


923 


AD  S.  ISIDORI  ETYIfOLOG.  AREYALI  NOTiS. 


924 


mopeTe  dissenlire  debenl  qui  Vulgalae  versioni  plus  1  el  addil  ex  Aposlolo  linguas  cessaluras.  Non  desunl 


juam  satis  est  tribuunt.  In  Glementina  de  magistris 
nubliois  scholis,  praecipitur  non  professores  modo 
linguce  Hebraicce  constitui^  sed  CkaldaiccB ,  scilicet 
propier  paraphra<i'n  Clialdaicam,  seu  Thargum. 

N.  i.Grasca  autem  Hnguaclarior.  DelioguaBGrae- 
cae  praeslanlia  pra?t**r  plurcsalias  aliorum commenia- 
tiones  Erasmi,  Mich.  Ncandri,  etc,  exstat  oratio 
Matihaei  Brcsseri,  I.  iii,  p.25,et  dissertatio  Gresollii 
in  Mystagogo.  Julianus  Toletanus  in  opcre  nupcr 
cditode  grammai.,  I.i,n.  16,haec  Isidori  verbatrans- 
cribit:  Grasca  lingua  inter  cceteras  gentium  clarior 
habetur,  etc.  usquc  ad  n.  8,  sed  cum  nonnulla  va- 
rietate,  ut  in  quinque  partes  discemitur.,,  jEgyptii, 
et  Syri...  guam  Evius.,,  et  Cicero  effuderunt ,  vel 
alii  cceteri,  Nonnulli  lin^iiam  mistam,  seu  commu- 
nem  dialcclis  aliis  anliquis  Graecis  annumerant,  quos 
Salmasius,  parl.  ii  comment.  de  Hellenistica  redar- 


tamen  qui  beatos  post  resurrectionem  in  coelo  lingaa 
Hebraea  usuros  putant. 

N.  14.  Genles  ex  linguis  exortas  ait  Isidoras,  quia 
divisio  gentium,  quae  quidero  jani  existebant,  ex  di- 
visione  lingnanim  originem  habuit. 

Gap.  n.  N.  2.  Gentes  autem...  lxxiii.  Cur  Isido- 
rus  et  Augustinus  aiunt  polius  lxxu  fuisse  Unguas, 
cum  summa  in  lxxui  linguas  recidat  ?  Scilicet  ffuiaj 
ul  ait  sanctus  Augustinus,  Heber  et  Phaleg,  qui  in  hoc 
numerodistincte  ponuntur^  nec  duas  diversas  gentes 
fecerunt,  nec  duas  diversas  linguas  habuerunt.prop* 
terea  numerus  illarum  gentium  et  linguarum  recte 
diciturfuisse  septuagintaduo.Sed  observandaeslsen- 
lentia  Pererii  in  Genesin, I.  xvi  disp.  tOquiait  duoesse 
dislinguenda,  alterum,  quod  Patres  ex  hisloria  Mosis 
elicientes,  ut  certum,dixerunt :  Quot  erant  tuncgen- 
tesj  etfamilia!  hominum^  tot  fuisse  eis  tributaslin-' 


guit.  Conteiidit  eiwm  non  esse  proprie  dialecium  ;  ^guas;  alterum,  quod,  ut  celebralum  ab  Hebraeis,  cl 
nam  apud  Graecos.aliquando  demum  lingua  commu-  6  vulgo  etiam  jactatum  inter  Christianos,  non  taDquam 
nis  invaluii .  certum,  sed  tanquam  pervulgatum  prodiderant,  fuisse 


N.  6.  Latina  quam ,  ctc.  Gum  varia  ratione  scri- 
ptoreslingnae  Laiina^  origiocm,  incrcmenta  et  dimi- 
nutionera  explicuerint,  curnon  licucrii  Isidoro  nostro 
ita  varios  hngiiae  Lalinae  siatus  cxponcre  ?  Nescio 
quid  vitiiGrialius  vidciur  suspicari.  At  Chr.  Falstc- 
rus,  in  Quaest.  Roman.,  1.  i,  c.  1  ,  dividendi  ratio- 
nem  quam  Isidorus  tenuit  commendat,  atque  erudite 
illuslrat.  Becmanus  quoque,  in  Manuduct.  ad  ling. 
Lai.,  c.  6,  divisione  Isidoriana  in  suam  rem  usus  est. 
Alias  divisiones  linguae  Lalinae,  et  auctores,  qui  de 
cis  uberiu»  scripserunt,  refert  Joan.  Georgius  Wal- 
chius  in  Historii  Gritica  Lat.  Hng. ,  c.  1 ,  quod  cst  De 
origine  etfatis  Latince  linquo!.  De  duodecim  geue- 
ribus  Latinitalis,  auae  non  ilavulgo  erant  cognita,  ex 
antiquissimis  membranis  a  me,  ui  puto,  primumedi- 
tis,  sermouem  habui  in  app.5  ad  Scdulium,  p.  426.      „„0, — -  r 

De  carminibus  Saliorum  cx  Isidoro  et  aliis  disserlt  f  Phuth  s^Ilem  fuissc  patrem  incolarum 
Tobias  Gutberlethus,  de  Saliis,c.  19.  Yide  etiam  v.  ^  jus  metropolis  Buthus.  Laudatus  Bo 

c.  Maridium  in  opere  dc  Actis  Fratrum  Arvalium,  p.      1— j—    nu-i  1   -,  ^   00 

596  cl  seq.,  qui  suspicatur  Saliorum  nomen  Arvali' 

bus  fuisse  promiscuc  attributum. 
N.  8.  Omnes  autem  Orientts,  etc.  De  idiomatum- 

origine  et  diversitaie,  aut  congruentia,  post   alios, 

sed  iia  ut  longe  alios  superet,  scripsit  v.  c.  Lauren- 

lius  Hervas,  t.  XVIII  ct  seciq.   Ideae  universi,  quae 

italicc  prodiit  ct  nunc  auctior    Matritensibus  typis 

recuditur.  Id.  nunc  colleclioni  innumerabiiium  alpha- 

bctomm  etiam  exoticarum  gentium  ordinandae  et  il- 

lustrandae  strcnue  allaborat . 
N.  11.  Cujus  modi  autem  hnpua,  etc.  Lingua,quae 

communis  crat  hominibusantclinguarum  diversitatem 

et  confusionem  ,  ccnsctur  fuisse  lingua  quae  nunc 

Hcbraea  dicitur,atque  id  nomcn  sortiia  est  exHeber, 

Lingua  crgoilla,posteacommunisetdeinceps  Hebraea 

dicta,  rauiti  ccnsent  facta  fuissc  verba  quaecunque     «%»«.»»,  ui*»i*»i<>  «  ««^^^v/kv,..»»  x.x^.w.^.^.r — » 

vel  a  Deo,  velab  Adarao,  vcl  ab  Eva,  vel  a  serpentejAaliam  notationcm  nommis  quaerunt.  Rorsas  de  Gor 

dictaesse  legimus  tribus  primis  capitibus  libriGene-      latis.  n.  68,  ct  I.  xiv,  c.  3,  n.  39. 


septuaginta  duas  gentes,  totidemque  respondentes 
eis  linguas,  Id  valde  dubium  esse  et  incertum  contcn- 
dil.  Ne  actum  agamus,  leclorera  ad  Fabricium  ultro 
remiltimus,  qui  singulari  iila  sua  erudilione  in  Bi- 
bliograph.  antiq.  auctores  indicat,  qui  singulartim 
gentium  origines  illustrarunt. 

N.  3.  Ludi,aquo  Lydii.  Lydia  est  regio  Asiae  Mi- 
noris,  Ma^onia  ante  appellata.  Sed  cum  Tasci  a  Ly- 
diis  oriundi  fuerint,  Tuscia  quoque,  sive  Etrurta, 
Lydia  dicla  est.  A  Lvdiis  Ludii^  el  Ludiones  appel- 
lati.  Adisis  Bochartum,  Phal.  1. 11,  c.  12,  praeteralios 
recentiores  geographos. 

N.  W.Dicitur  Phut.  A  Phut,ye\  PhuthTe^onem 
esse  Phtemphu,  Phtemphuti,  sive  Phtembuti,  cujus 
metropolis  Thara  in  iEgypto  inferiori  Lybiam  ver- 
Bus,  Galmetus  in  Diction.  bibl.  opinalnr  :  qui  addit 

*  }mPhtenotes,cxi' 

Bocbartus  de  his 

consulendus,  PhaL  I.  iv,  c.  33. 

N.  19.  Phuthcei.  De  Phuthceis  confer.  num.  11. 

N.  20.  Philistiim.  De  Phihstceis,  n.  58,  et  I.  xv, 

C.  1,  n.  17. 

N.  25.  A  quo  Edessa.  Non  Edessa,  sed  Syria  rost 
vocatur  Coiles^  seu,  ut  alii  scribunt,  Coele.  Hinc  Cce- 
lesyria  pars  ejusdem  Syriae.  Vide  Plinium,  1.  v,  c. 
12  et  20;  Livium,  1.  XLii,  c.  29,  et  1.  xlv,  c.  11; 
Bocharlum,Phaleg.  iv,  36,  et  alios.  Legiposset:^ 
rt«  Coeles  nobilis  civitas^  omisso  quas  vocatur;  xei 
intelligendum,  quas  referri  ad  Syricey  non  ad  civita- 
tem.  fn  Mss.  desideratur  vox  Edessa,  pro  qua  non- 
nulli  reponi  volunt  Emessa. 

N.  26.  Galatia  eadera  est,  ac  Gallogrcecia,  provin- 
cia  Asiae  Minoris.  Multi  ita  vocatam  existimanl  a  Gal- 
lis,  qui  in  ea  loca  commigrarunt.  Galli  a  Graecis  r«- 
XaTa\,  Galatm  a  lacteo  geniis  colore  appellantar.  Alii 


sis.  Vide  Perezium,  ad  c.  11  Gencs.,  20. 

N.  12.  f^on  quod  angelorum,  etc.  Haecest  solutio 
auaeslionis.  Et  multi  quidem  hyperbole  usum  fuisse 
Apo^tolura  asserunt  ;  ex  quo  Theodorus  Beza  in 
i.ommentar.  ad  eum  Apostoli  locum  plane  ineptos 
diciteos  qui  hoc  loco  disputant  deangelorum  linguis. 
Sed  re  \cra  Palrcs  et  alii  interprctes  arguendi  non 
sunt,  qui,  etsi  linguam  proprie  diclam  in  angelis  non 
agnoscuut,  tamen  ex  Apostoli  verbis  colligunt  esse 
quamdam  inter  angeloscollocutionem,  quam  Aposto- 
lus  linguam  appellMt.  Ita  Chrysostomus  ad  cil.  Apo- 
stoli  locum  :  Linguam  angclorum  hic  appeHaty  non 
corpus  angelis  attribuens^  sed  ejusmoai  est ,  quod 
ait  :  Quamvis  ita  loquary  ut  angeli  inter  se  collo- 
quuntur,  De  modo  autem  locutionis  an^elicae  quid 
Patres  et  iheologi  senserinl,  vide  Pctavium,  I.  1  de 
Angelis,  c.  12. 

N.  iZ.Nusquam  reperitur,  Respondel  qusestiom, 


N.  27.  Magog.  Isidorus,  infra,  n.  89,  et  in  prolo- 
go  Historiae  Gothorum  hanc  ipsam  quonimdam  opi- 
nionem  exprimit,  quod  Goihorum  origincm  de  Mc^og 
suspicantur  educi.  Nonnulli  a  Gut,  seu  Gott,  quem 
deum  olim  Gothi  veuerabantur,  itaeos  vocatos  exis- 
timaot. 

N.  31.  r/iiras.Quod  Thiras  T/irartim  paler  fuerit, 
ioterpretesconsentiunt.  Vide  Bochartum,  Phal.,  I.  m, 
c.  2. 

N.  32.  Nepotes.  Joannes  Schefferus,  de  Militia  na- 
vali,  I.  VII,  c.  2,  in  nonnullis  Excusis  legebat  nepo- 
tis,  pro  quo  corrigebat  nepotes,  uti  re  vera  apud 
Griahum  legitur. 

N.  33.  Phryges.  Alia  ori^o  Phrygum  exponitar,!. 
xrv,  c.  3,  n.  39. 

N.  36.  Schefferus,  loc.  cit.,  legendam  puUt  urbs 
Cypri  Citium^  ut  apud  Hieronymum,  sive  aliimi  auc- 
torem  Quaestion.  in  Genes. 


925 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOlfbG.  AREVALI  NOT^. 


926 


N.  39.  Plura  tamen  genHummutata,..  nomina, 
Eadeiti  senleniia  dc  nominum  mutatione  occurrit  I. 
XIV,  c.  i,  iniiio.  lotextu  Grialii  error  erat  et  inclu- 
dit. 

N.  40.  Ignoti  facie.  Non  occurrit  nunc  quisnam 
sit  auclor  versus,  Ignoti  facie,  elc. 

N.  42.  Hyrcani...  a  silva  Hyrcana,  De  Hyrcana 
siivadicam  ad  I.  xiv,  c.  2,  n.  33. 

N.  43.  Zoroastes.  Apud  Grialium  et  alios  Editos  hanc 
loco  eral  Zoroaster. 

N.  46.  Peliaci.  Munckerus,  ad  Hyginum,  fab.  \9\. 
lcgendum  putat  Jokiaci^  vel  Pelia^  Jolci  pro  Pe/ia- 
ci  :  adveriil  autem,  Peliam  non  fratrem,  sed  pa- 
iruum  fuisse  Jasonis.  Vox  invenimus  io  cxemplaribus 
nonnuUis  ita  pcrliiierarttmcompendium  scribitur,  ut 
etlam  Hieronymus  legi  possit.  Tunc  supplendum  es- 
set  ait,  aut  quid  simile.  Sed  cum  Isidorus  se  rcfcrat 
ad  n.  28  hujus  capitis,  Madai,  a  quo  Medos  existere 
putant,  hoc  loco  verba  invenimus  in  Genesi  ita  in- 
telligenda  sunl,  ut  in  Genesi  ea  opinio  indicetur,  non 
ut  clareexprimatur.  Simili  modo  de  Saro^entf  loqui- 
tur  Isidorus,  inf.  n.  57.  D.3  origioe  Medorum,  uli 
plurium  ciiam  populorum,  guos  Isidorus  recenset, 
videri  polesl  Calmetus  in  Diction. 

N.  49.  Sahasi.  De  Sabasis  Raderus  pag.  32  cum 
[sidoro  confcrendus. 

N.  57.  Vel  quia.  Fortasse,  vel  quody  ut  infra;  aut 
prcedicantpTO  pr  a^dicent.  AViqnsindo  tamen  quia  cum 
subjunclivo  reperilur  pro  quod.  Saracemrum  nomea 
cxpressumnon  eslin  sacris  lilteris.  Arabes,  Agarenij 
Ismaeliia?  in  unam  cum  Saracenis  genlem  coalue- 
runt.  Yide  supra  n.  46,  ubi  de  Medis  Isidorus  loqui- 
tur. 

N.  71.  Et  Calistonis  :alii  Excusi  et  Calystas.  Mun- 
ckerus,  io  not.  ad  Laclantium  Placidum,  fab.  10, 
I.  II,  corrigil  et  Callistu^.  Scribitur  Callisto,  et  Ca^ 
listo  ;  in  casu  gignendi  Calistonis,  vcl  Calistus. 
Grialius  cdiderat  cum  y  Calystonis. 

N.  74.  Pelasgi.  More  ciconiarum  vagabantur.  Vide 
Strabonem,  i.  9.  Pelasgum  Jovis,  et  Larissse  filium 
fuisse  docet  Servius,  ad  ].  i  Ma.  vers.  628 ;  sed 
ad  I.  II,  v.  83,  filium  terrae  dicit.  Alii  filium  Jovis 
ex  Niobe,  fiiia  Phoronei,  tradunt  fuissc. 

N.  80.  Dori.  Cicero,  ot  aiii  Dores  vocant,  non  Do- 
ros.  Sed  est  et  dorus  adjectivum.  Hcllenis  et  Opticffi 
nymphae  filium  Vitruvius,  1.  iv,  c.  1,  Dorum  dicit. 
Grialius  in  textu  Ellepis  edidit ,  in  nota  Ellopes ; 
alii  Ellopis. 

N.81.  Exnota  matemipudoris  Parthenii.  Jusii- 
nus,  1.  III,  c.  4.  Ex  his  nati  ob  nolam  materni  pudo- 
ris  parthenii  sunt  vocati.  Ubi  pudor  videtur  poni 
pro  dedecore  cx  illicito  concubiiu.  Tarentini  Lace- 
daemone  profecli  seipsos,  ut  mulii  putant,  Parthc 
nias  vocaverunt,  quasi  de  virginibus  natos  ul  in- 
famiam  natalium  celareot.  Apud  hidorum  olim  lege- 
baiur  Spartani  vocati  sunt.  Isseus  in  not.  ad  I.  i 
Lactanlii,  c.  20,  Isidorum  errore  captum  putavit. 
Sed  error  hic  librariorum  esl,  quem  Griaiius  in  sua 
Editione  jam  pridem  correxit,  et  substituit :  Parthenii 
vocati  sunt. 

N.  83.  Histror...  quimissi,  De  Istris,  sive,  ut  alii 
scribunl,  Histris  Livius,  I.  xu,  c.  11,  el  Plinius.L  iii, 
c.  19.  Sunt  populi  cxlremi  Ilaliae,  Liburnis  finitimi. 

N.  85.  A  Sicano  Sicani.hXxi  dicunt  Sicanos  fuisse 
Bispaoiae  populos,  a  Sicano  rcge  sic  appellaios,  qui 
anteTrojanum  bellum,  Sicano  duce,  in  Siciliam  com- 
migrarunt,  et  insulae  Sicaniae  nomen  dederunt.  Vide 
Servium,  ad  v.  203  I.  v  iEn  ; 

Uudi(|ue  coaveoiunt  Teucri,  mistique  Sicani, 
et  aliis  locis  ;  Silium^  I.  xiv,  v.  34,  ct  Bochartum, 
Phal.  I.  I,  c.  30. 

N.  86.  Tusci.  Graeca  notatio  nominis  Thusci  scri- 
bendum  arguit,  ut  Grialius  scripsit  :  sed  usus  con- 
Irarius  communior  est. 

N.  87.  Umbri.  Similia  de  Umbris  habet  Servius  ad 
lib.  XII  i£n.v.  753. 


B 


N.  88.  Dicta  a  comite  Liberi  Marsya.  Vcrsus  Si- 
lii  apud  Griolium  sic  corruplus  erat : 

Oum  fngerei  phrygios  terras,  seqQor  Marsya  Grenos. 
Alii  apud  Plinium,  loc.  cit.  a  Grialio,  non  Marsam, 
Circes  filiam,  le^nt,  sed  Marsum^  ejusdem  iilium, 
uti  etiam  apud  Solinum,  c.  2,  al.  8. 

N.  89.  Gothi.  De  Gothis  supra,  n.  27.  Originem 
Gothorum  ex  Magog  claria^  Isidorus  aftirmat  in  Rc- 
eapitulatione  io  Gothorum  laudem,  quam  Labbcus 
edidil. 

N.  91,  not.  Carmen  vero  sancti  Paulini.  Versus 
Paulini,  poem.  17,  sunt : 

Et  Get»  curruDt,  et  uterqne  Dacus, 
Qui  colit  terre  medio,  vel  ille 
Divilis  multo  bove  pileatos 
Accola  rip». 

Bessorum  antea  meminerat  Paulinus  : 

Et  8ua  Bessi  nive  duriores. 

Dacos  pileatos  vocavil  Aurelianus  Victor,  c.    13,  de 
Gaesaribus.  Parthos  pileatos  Martialis,  I.  x,  epigr.  72: 
Ad  Parthos  procul  ire  pileatos. 
N.  93.  Martialis,  de  Spectac,  epig.  3  : 

Venil  et  epoto  Sarmata  pastos  equo. 

Raderus,  p.  30,  Martialis  locum  nota  sua  illusirat. 
Grediderim  legendum  inquietabant,  cx  Floro,  I.  iv, 
c.l2,Edilionis  Gryphii :  Sarmatas  patentibus  campis 
inquietant,  et  hos  per  eumdem  Lentulum  prohi- 
bere  Danubio  satis  fuit. 

N.  94.  Alemani.  Plerfque  etymologiam  Alemano- 
rum  ex  LemannOy  a  Scrvio  assertam,  rejiciunt ;  de 
cujus  vocis  origioatione  plura  Gcrmani  ipsi,  sive  Ale- 
mani,  ut  videri  poiest  apud  Becmanum,  p.  250,  ver- 
bo  Ascenas. 

N.  95.  Langobardos.  Paulus  Diaconus,  de   Gestis 

g^  Langobardoram,  I.  i,  n.  9  :  Certumtamenest  Lango- 

C  baraos  ab  intactas  fcrro  barbm  longitudincjcum  pri- 

mitus  wiNiLi  dicti  fuerintj  ita  postmodum  appella" 

tos,  Nam  juxta  illorum  linguam  lang  longam,  bart 

BARBAM,  significat. 

N.  97.  Germanice  gentes.  De  Germanorum  origiae 
et  etymologia  iuse  disserit  Becmanus,  in  Manuduct. 
ad  ling,  Lat.,  c.  5,  et  in  cil.  opere  de  Origin.  ling. 
Lat.,  verbo  Ascenas. 

N.  98.  Suevi,,.  Fundat.  Ex  Lucani  textu  substitui 
Fundat  pro  Fundit.  Gaesar,  1.  iv  de  Bello  gallico,  c. 
1,  de  Suevis :  H  centum  pagos  habere  dicuntur^  etc. 
Vide  etiam  Tacitum,  de  Germ.,  c.  38,  ei  Gellarium, 
I.  II  Geogr.,  c.  5.  Bollandiani  ad  diem  18  Julii,  post 
Viiam  sancti  Arnulphi,  auclore,  utputaot,  Umnone, 
afferunt  duo  fragmcnia  ex  Godice  ms.  veteri  Lan- 

fabardico  cancellariae  Vicensis,  in  quo  ea  Vita  praece- 
it.Ihi  id  legitur:  Videlur  historiarum  non  ignaris 
suEvos  esse  cognatos  a  SABisis,  et  hoc  nituntur  as- 

•  truere  viciriitate  (forie  deest  nominis)^quod  testatur 
Isidorus  in  libris  Etymologiarum.AnnoiBni  Bollan- 
diani  id  in  libris  Eiymologiarum  a  se  minimereper- 
tum  fuisse.  Hic  quidem  locus  maxime  proprius  esset, 
ut  1-9,  etymologia  exprimeretur,  vel  n.  14,  ubi  de  5a- 
basis  sermo  esi.  Sed  cum  neque  his  in  locis,  neque 
alibi  sententia  illa  Isidoro  af6cta  reperiatur,  oporiel 
credere  auctorem  fragmenti  in  aliquod  exemplar 
Etymologiarum  intorpolatum  incidissc. 

N.  99.  Burgundiones,  eic.  Ex  Orosio,  I.  vii,  c.  32, 
Burgus  vox  cadentis  Latinitatis  est,  incertse  originis. 
Ad  Hispanos  quoque  transiit ;  ei  inde  fortasse  origa 
pro  oppido  in  fiaviobriga,  Juliobriga.  lu  auctario 
tamen  Ducangii  /^n^aGeltica  vox  diciiur,  el  pontem, 
vel  mootcm,  signihcare.  Gonfer  idem  diciiOQarium 
verbo  Burgus^  et  infra,  c.  4,  n.  28. 

N.  101.  Franci.  Barthius;  I.  xlvi  Adv.,  c.    1,  fe- 
ritatem  Francorum  ab  Isidoro  notari  hoc  .loco   ait. 
Nescio  autem  an  per  errorcm,   an  data  operaedi 
derit   a  veritate  morum  nuncupatos.  In  antiqnls 


927 


AD  S.  ISmORI  ETYM9L0G.  AREYALI  miM. 


928 


Mss.  sffipe  t;  pro  f  occurrit  ob  afGnitatem;  et  hac  ra- 
tione  Jurcius,  ui  dixi  in  not.  ad  Sedulii  prosam,  1.  i, 
post  V.  195,  in  oratione  Eumenii  pro  scholis,  c.  19, 
substituil  feritate  Francorum  pro  veritate  PrancO" 
rum,  Verba  Isidori  a  feritate  morum  praeter  fidem 
exemplarium,  quae  in  hanc  srripturam  consentiunt, 
contextus  ipse  satis  tuetur.  Galiicae  etiam  feritatis  Isi- 
dorus  meminit  I.  xv,  c.  1 :  Armisque  se  adversus 
Gallicam  feritatem  tuentes,  Massiliam  condiderunL 
Yide  etiam  infra  n.  106. 

N.  102.  Britones,  Brilannos  dici  etiam  Britones 
aperte  Isidorus  tradil,  ct  comprobatur  ez  Ausonii 
e|)igrammate  110 : 

Silvius  hic  bonas  est.  Quis  Silvius?iste  Brilannus. 
Aut  Brito  hic  non  est  Silvius,  ant  malas  est. 
Ausonium  nonnulii  explicanl  de  Britonibus  Gallia!; 
ita  enim  plerumque  vocantur  popuii  ad  Oceanum 
Britannicum  siii,  quorum  re^io  Britannia  minor  di- 
citur.  Sednulla  nos  ratiocogit,  uthancexplicationem 
accipiamns. 

N.  103.  Scoti.  Scotia  forlasse  a  oxoT(a  dicitur :  quae 
Grseca  vox  umbram  aut  tenebras  significat. 

N.  105.  Gallos  natura  feroces.  E  varia  climatum 
natura  diversitatem  quamdam  in  hominum  corpori- 
bus,  moribus  et  animis,  oriri  exploratum  videtur,  at- 
que  fere  omnes  ita  sentiunt.  In  Palaeographia  Hispa- 
na  Stephanide  Terreros,  sive  potius  Andrese  Burrielii, 
exstat  quoddam  fragmentum  Didaci  de  Campos,  can- 
cellarii  Gastellae,  e  prologo  operis,  quod  Planetam 
inscripsit,  et  archiepiscopo  Toletano  D.  Roderico  di- 
cavit,  ubi  sic  Rodericum  celebrat :  Emendat,  vel  conv- 
mendat  Gallascosin  loquelOf  LegUmenses  ineloquen- 
tia^  Campesinos  in  mensa.Castellanos  in  pugna,  Sar- 
ranos  in  duritia,  Aragonenses  in  constantia,  Ca- 
thalanos  in  la^titiaj  Navarros  in  teloa,  Narbonenses 
in  invitatura.  Emendaty  vel  commendat  Brictones 
in  instrumentis^  Provinciales  in  rhythmis,  Turonen- 
ses  in  metriSy  Francos  in  strenuitate,  Anglicos  in 
calliditate,  etc.  Auctor  scribebat  anno  1218.  Faten- 
dum  tamen  ez  variis  causis  interdum  accidere  ut  ho- 
minum  et  diversarum  provinciarum  ingenia  ex  aliis 
in  alios  mores  transeant. 

N.  1 07.  Vacca.  Noroen  fluvii  fuit  in  Lusitania,  de  quo 
Plinius,  I.  IV.  c.  21,  et  oppidi  in  Africa,'de  quo  Sal- 
lustius  in  Jug.,  c.  51,  et  Hirtius,  de  bello  Africano, 
c.  74,  cujus  cives  Vaccensesyocaii  Sallustius.  ib.,  c. 
70  et72.  De  his  aliquo  pacio  intelligi  posset  Yirgilia- 
nus  versus,  ut  ab  Isidoro  et  Hieronymo  profertur : 
Lateque  vagantes  Vaccan.  Exemplaria  Yirgilii  ezhi- 
bcnt  :  Lateque  furentes  Barccei.  Flonis,  \.  iv,  c.  12, 
Vacceos  Cantabris  proximos  memorat.  Sed  Virgilius 
de  Afris  loquitur. 

N.  110.  Gallasci.  Scribitur  Gallascia^  Gallastia^Gal- 
lecia^  Callceciay  et  quod  ad  posleriora  tempora  ma- 
gis  spectare  videtur,  Gallicia.  Eodem  modo  variat 
vox  GallcBci.  Grseca  origo  a  fdXa  magis  ezigit  ut  cum 
a  quam  ut  cum  c  aut  k  scribatur.  Plorezius,  t.  XV. 
Hisp.  sacr.,  orig^nem  graecam  a  lacte  rejicit,  tum  quia 
Galkecos  reliquis  Hispanise  populis  candidiores  esse 
negat,  tum  quia  Graeci,  cum  GalUecos  nominant,  Kalr 
laicos  cum  k  scribunt,  non  Gallaicos. 

N.  \{\.  Concessisse  (ferunt).  Grialius  omisit  /e- 
runt  po%i  concessissefquod  in  antiquis  exemplaribus 
desit.  Sed  cum  hoc,  vel  simile  aliquod  verbum  ad 
sensum  explendum  necessarium  sit,  illud  sumpsi  ez 
Editis  atque  uncinis  inclusi. 

N.  112.  Astures.  Florus,  I.  iv,c.  12 :  Astures^  etc, 
apud  Asturam  flumen,  etc. 

N.  113.  Cantabri.  Florezius,  tom.  XXIV,  p.  126, 
observat  antiquiores  non  meminisse  urbis    Cantas, 

Suam  Isidorus  mdicat,  a  vocabulo  urbis  etlberi,  etc. 
raulio,  c.  26  Vitae  sancti  iEmiliani  Cantabriam  ur- 
bem  noroinavit.  Nonnulli  putant,  Cantabriam  dictam 
quasi  xaxdc  Iberum;  alii  aUa  conjiciuni.  Cantabria 
urbs  cxstitisse  crediiur  prope  Lucronium,  quo  loco 
tunc  haeret  i^omen,  Cerro  de  Cantahria. 


d      N.  114.  Celtiberi.  Lucanus,  I.  iv,  v.  9 : 

Profagiqae  a  gente  vetusta 
Gallonun  Cellm  miscentei  nomen  Iberis. 

N.  115.  Afri.  De  Africa,  vide  I.  xiv,  c.  5,  n.  1,  et 
seqq. 

N.  118.  Gcetuli,  Scribitur  etiam  sine  dipbtbongo 
Getuliy  sed  ita  ut  prima  semper  producatur,  cum  in 
Geta  corripiatur.  Hsec  tamen  mutatio  quantitatis  noa 
obstat  quo  minus  Gastulus  a  Geta  possit  derivari. 

N.  123.  Massylia.  Apud  Grialium  et  alios  Editos 
scribitur  cum  t  massilia;  sed  cum  sermo  est  de  Afri- 
cse  populis,  orthographia  exigit  y,  Massyli,  eic 

N.  124.  Gauloe.  Insula  ita  a  Solino  vocatar,  a  Pli- 
nio  Gaulos.  Incertus  auctor  de  geographia  :  Gaulea 
insula  in  australi  Oceano  ocddentalis  OEthiopim. 
Quid  velit,  nescio,  ait  Salmasius,  p.  384.  Exer.  Plin. 

N.  125.  Garamantes.  De  Garamantibus  Plin.L  v, 
c.  5.  et  Solinu!^,  c.  42,  apud  quem  in  mea  Editione 
urbs  Garamaniicae  regionis  caput  dicitar  Garamana, 
B  Garamantes  extremos  apud  Virc^ilium  alii  interpre- 
tantur  remotissimos  a  nobis.  Scilicet  extremi  erant, 
quia  Romani  ultra  sua  arma  nondum  protulerant. 

N.  130.  Gignentia.  Id  est,  quae  qignuntur;  qoae 
eadem  est  ratio  in  vertentibus  annu,  et  similibas. 

Cap.  III.  N.  4.  Tale  erat  proverbium.  PTOverbium 
cjuod  Isidorus  ait  e  puerorum  ludo  petitum,  col- 
hgitur  ex  Horatio,  cujus  hsec  verba  sunt  1.  i,  ep.  1  : 
At  paeri  ladentes,  Rex  eris,  aiant, 
Si  recte  facies. 
Deinde  vocat  puerorum  namiam^  quce  regnum  reete 
facientibus  offert. 

N.  6.  Benevolentia.  Scribo  benevolentia,  non  beni- 
volentia^  ut  Grialius ;  etsi  enim  aliquando  Isidoros 
cum  t  scribendum  dixerit,  scilicet  I.  x,  verbo  Beniwh 
lus,  tamen  contraria  scribendi  ralio  per  e  commu- 
nior  est,  et  Isidorus  saepe  non  tam  ex  sua  quam  ez 
aliorum  opinione  loquitur,  et  sententiam  mutat. 
p  N.  8.  Vicem  fungerentur.  Ita  cum  accosativo  Isi- 
V  dorus,  et  ejus  aequales  usurpare  amant  utor,  fun* 
gor,  etc. 

N.  11.  Magistri  populi.  Putant  aliqui  dictalorem 
aic  appellatum  ab  omcio  in  scholis  dictantis  Utteras 
discipulis ;  ez  quo  Julius  Caesar  apud  Suetonium, 
c.  77,  dicebat  per  jocum  Syllam  nescisse  Utteras, 
qui  dictaturam  deposuerit.  Quo  fortasse  spectat  Ja- 
venalis,  sat.  2,  v.  28  : 

In  tabalam  Syllae  si  dicant  discipuli  tres. 
In  aliis  Editis  non  male  est   Unde  et  edicta,  llalim 
tamen  Unde  et  dictata;  nam  ita  dicuntur  ea  qos 
magistri  in  scholis  addiscenda  pueris  dictant.  nde 
Varronis  verba  in  nota  Grialii. 

N.  12.  Ccesar  autem  dictus.  Intelligo  de  primo  qai 
Csesar  dictas  fuit,  non  de  Julio  Caesare. 

N.  19.  Per  me  reges^  etc.  Indicavi  ad  margtnem 
locum  Proverbiorum ;  quo,  ut  puto,  Isidoms  respexit. 
Verba  Volgatfle  haec  sunt :  Per  me  reges  regnant,  et 
II  legum  conditores  justa  decernunt.  Per  me  prUscipes 
•  imperant,  etpotentes  decemunt  justitiam.  De  varia 
significatione  vocis  tyranni  dixi  in  Isidorianis  c.  79, 
n.  25.  De  elymo  tironis,  sive,  ut  alii  scnbunt,  tyro- 
nis,  inf.  n.  36. 

N.  27.  Prastores  a  praseundo  dictos  astraii  Cicero, 
de  Leg.,  I.  3,  c.  3. 

N.  29.  Tribuni,  Jacobus  Gutherius,  de  OfSc.  dooi. 
August.,  I.  III  c.  9,  non  a  tribuendo  jura,  sed  a  tri- 
bubus  tribunos  dictos  ex  Dionysio  et  Varrone  affir- 
mat.  Tribuni  apud  Romanos  primo  tribubus  pne- 
erant,  tnm  alia  tribunorum  genera  addita.  Pompo- 
nius,  Dig.  1. 1,  tit.  2,  leg.  2,  ante  med.  :  DicH  tribuni, 
quod  oUm  in  tres  partes  vopulus  divisus  erat^ 
et  ex  singulis  singuH  creahantur;  vel  quia  tri- 
buum  suffragio  creabantur. 

N.  32.  Liber  vero primus  miUtias.  Militise  notktiot 
miUe  et  a  muUituaine  ezposita  fuit  1.  lu.  c.  3.  o. 
nlt.,  et  redit  iierum  hoc  c.  num.46.  Quod  Idberpn' 
mus  militise  ordinem  docuerit,  fortasse  ideo  Crtditar, 


m 


AD  S.  ISIDORI  BTTM0L06.  AREYAU  NOTiE. 


930 


quia  Bacclius  pro  Boeotise  liberiate  pagnayit,  lados 
perdomuit  ac  ae  eis  iriumphuoi  egit ;  vel  quia  idem 
deus,ac  Mars,  a  nonnullis  creditur,  ut  ostenait  Macro- 
bius,  1.  I.  Saturo.,  c.  19. 

N.  36.  Tirones  dicuntur  fortes,  etc.  Innuit  nota- 
tionem  nominis,  quamnum.  19  expresserat,  nam  ti- 
TO  fortiSy  ubi  fortasse  scribendi  rationem,  quamnon- 
nnlli  tenent,  et  Grialius  eo  in  numero  adoptavit, 
secntus  est,  ti/rOj  ut  inde  tyrannum  duceret.  Sed 
communis  scriptura  est  liro :  quani  vocem  quidam 
etymologici  deducunta  TcCpco,  ut^tro  sitrudis,  tener, 
etc.  Glaudius  Taurinensis  in  6ne  Qussiion.  super  li- 
bros  Regum  etymolo^m  tironis,  et  qusedam  alia 
verba  ex  hoc  loco  Isidori  exscripsit;  cui  hffic  nota 
snbjecta  est :  Etymologiam  hanc  expendat,  obsecro, 
lector. 

N.  42./n  porticibusMBHitn  in  poriis.nRm  excubise 
ante  ipsas  portas,  \el  in  portis  fieri  solebant.  Vigilioi 
erant  lantum  nociumse,  excubias  et  stationes  uoclur- 
nse  et  diumae.  Stationes  ex  integris  turmis  aut  cohor- 
tibos  consiabant,  excubias  et  vigilias  e  quatuor  viris. 
Yide  Lipsium, ).  v  de  Milit.Roman. 

N.  43.  Ab  his  ergo  Velitibus  elephantiquondam... 
necab.  De  velitum  pugna  Isidorus,  1.  xviii,  c.  57, 
ubi  rarsus  de  originatione  vocis. 

N.  45.  Militia.  De  elymo  militia:  sup.  n.  32. 

N.  49.  Succenturiati.  Festus:  Succenturiare  {X\.<, 
succenturire)  est  explendx  centurias  gratia  sup- 
plere,  subjicere.  Quod  addit  Isidorus,  Unde  et  ad  %nr 
sidiandumj  peiitum  videtur  ez  metaphora  Tereniii, 
Phorm.,  act.  i,  sc.  4.  in  fin. : 

Nanc  prior  adito  tu ;  ego  in  insidiis  bic  ero 
Succeotariatns,  si  qoid  deficiel. 

N.  53.  In  quo.  Havercampus,  commont.  in  Apolo. 
get.  Tertulliani,  c.  2,  legi  jubet  in  quod,  non  in  quo- 
Nihil  tamen  ausim  mutare. 

N.  59.  Classes.  Paulus  ex  Festo :  Procincta  classis 
dicebatur,  cum  exercitus  cinctus  erat  ^abino  cinc" 
tu,confestim  pugnaturus.  Vetustius  entm  fuit  muU 
tiiudinem  haminum  quam  navium  cljissbii  appel' 
lari. 

N.  60.  Nodus.  Yix  apud  alios  quam  apud  Servium 
et  Isidorum  significatio  nodi  pro  densa  peditum  mul- 
titudine  legitur.  Yide  commentarium  meum  in  Pru- 
denlium.  Hamartig.  v.  210  :  Pugnce  nodumque,  mo^ 
ramque. 

N.  64.  Agmen.  Becmanus,  p.  204,  verb.  Ago,  con- 
tendit  agmen  vocem  latam  esse,  et  inepte  a  Servio 
restringi:  Cui^  iuquit,  nemo  facile  credet,  nisi  ser* 
vus  forte  alienas  opinionis.  Sed  multa  sunt  (j^uibus 
suaderi  posset  proprietatem  vocis  bene  a  Servio  ex- 
pressam,  etsi  de  quavis  mullitudine,  sive  incedenie, 
sive  secus,  usurpari  solet.Livius,!.  x\xin,c.  9,  eara- 
dem  proprietatcm  innuit.  Phalanx,  qucB  venerat, 
agmen  magis  quam  aciest  aptiorque  itineri  quam 
pugnast  vixdum  injuqum  evaserat. 

N.  12.  Primi  orainiSy  etc.  Haec  distinctio  posterio- 
ris  aetatis  est ;  nam  apud  Plinium  Juniorem  et  alios 
sequales  senatores  quivis,  et  consules  honoris  causa 
clarissimi  dicebantur.  Unde  apud  Yopiscum,  in  Au- 
reliano,  c.  18,  clarissimus  orao  est  ordo  senatorius. 
Fuit  etiam  clarissimus  vocabulum  dignitatis.  Yide 
Bottariuro,  t.  I  Rom.  subterr.,  p.  35  et  seq.,  ubi  ins- 
criptionem  veterem  illustrat,  qua  Junius  Basaus  v. 
c.  dicilur,  et  Prudentiana  mea,  p.  33  et  seq. 

N.16.  Prastores.  De  prastoribus  urbanis  mc  sermo 
est.  Origioatio  vero  vocis  iu  not.  ad  n.  27,  c.  3,  ex- 
hibita  fuit. 

N.  18.  Tribuni.  De  elymo  vocis  tribuni  vide  nol. 
ad.  c.  3,  n.  29.  Yerba  Isidori :  At  contra  nunc  qui' 
dam  eversoresj  etc.,  fortasse  abco  dicta  sunty  quia, 
etsi  tunc  tribuni  non  erant,  notare  tamen  yoluit  ca- 
lamitatem  tcmporum,  quibus  pro  defensorlbus  plebis 
eversores  subrogati  erant. 

N.  19.  Numerarii.  De  numerariis  est  titulus  50, 
lib.  xu  God.  JustiD.  Vide  etiam  tit.  1,  lib.  vin  Ck)d. 


[|  Theodos.  Forcellinus,  in  Lexico,  verb.  Numerarius, 
apud  Isidorumlegendum  ait  aui  publicum  numerum 
anrariis  inferunt :  quod  mihi  non  arridet. 

N.  23.  Decuriones.  Ex  aliorum  sententia  dicuntur 
a  decem,  vei  a  decuria,  quod  ipsum  est  a  decem.  Ex 
hoc  numero  prima  origo  decuriarum  ct  decurionum. 
N.  25.  Prtmi  sint  magist.  Plerique  EJiti  prassint 
magisfratibus.  Grialius  primi  sint  magistratibus. 
Malim  primi  sint  magistratus. 

N.  27.  Tabellio.  Proprietas  verborum  ita  distin- 
^uenda  est  :  tabellarius  est  portilor  tabellarum  :  ta* 
bellio,  qui  publica  insirumenta,  seu  tabulas  publicas 
conscribit ;  exceptor  scriba,  qui  dictata  excipit,  et 
notarius  dicebatur,  quia  ea  ru>tis  plerumque  exara« 
bat ;  scriba^  qui  nomine  principis,  aut  magistratuum 
lei^es,  acta,  ratiooes,  vel  c[uidvis  aliud  pcrscribit. 
Pnvaiorum  hominum  librarii  scribarum  nomine  non 
gaudebant. 
0  N.  28.  Burgarii  a  burgis.  Do  Burgis,  et  Burgun- 
B  dionibus  supra,  c.  2,  n.  99.  Tit.  14  God.  Tbeo- 
dos.j  lib.  Yii,  Obt  de  Burgariis^  qui  vidcntur  illi  fuisse 
qui  in  burgis,  seu  castellis  provinciae  custodiendse 
causa  collocabantur. 

N.  29.  CoUegiati.  DifBcilis  sane  locns.  Collegiati 
enim,  ut  ex  nonnullia  inscriptionibus  patet,  dice- 
bantur  illi  c|ui  in  aliquo  collegio  erant.  Sed  Isidorus 
aliud  intelligit,  scilicet  homines  incerto  patre  geni- 
tos,  et  ex  eorum  collegio  deputatos,  qui  facinus  ali- 
quod  commiserant.  Ducangius  observat,  in  edicto, 
Tbeodorici  regis,  c.  69,  coilegiatos  inter  servos  et 
eos  qui  curiffi  addicti  erantpom:  Quisquis  curialim^ 
aut  collegiatum^aut  servum,  per  l  annos  possederit, 
etc.  Addit  non  alios  videri  collegiatos  in  God.  Theo- 
dos.,  lit.  de  Collegiatis,  ubi  ita  appellantur  qui  pu- 
bUco  manuariam  aliquam  artem,  operam  et  mmi- 
sterium  prsebebant  :  quorum  conditionem  lilii  se- 
quebanlur,  proindequc  non  modo  servilis  conditionis, 
£  sed  eiiam  ut  plurimum  servi  nativitate  erant ;  de 
^  quibus  videndus  Jacobus  Gothofredus  ad  hunc  titu- 
lum.  Nonduin  lamen  ex  his  plena  iux  Isidoro  nostro 
accedil,  neqne  ex  eo  quod  apud  Papiam  collegiatus 
quoque  dicitur  carpentarius.  Quaerendum  enim  est 
genus  hominum  sordidissimum.  Eos  erffO  puto  coU 
legiatos  ab  Isidoro  vocari,  oui  lib.  xi  God.  Justia., 
tit.  17,  leg.  unic.  decani,  yel  collegiati  dicuntur;  et 
tit.  8  1.  n,  leg.  4,  numerus  decanorum  ecdesise  con- 
staotinopolitaDse  statuitur.  Hi  autem  decani,  et  col- 
legiati  erant  vespiliones,  quibns  scilicet  cura  incum- 
beoat  sepeliendi  corpora  defunctorum,  copiatas 
quoque  appellati.  Et  etiamnum  quidem  hoc  genua 
hommum  sordidissimum  est,  fuisse  autem  oum  et 
alicubi  ad  hoc  triste  miaisterium  deputatos  ex  cus* 
todiis  eorum  qui  facinus  aliquod  commiserant,  et 
ignoti  generis  erant,  ex  Isidoro  discimus.  Collegiati 
vero  fortasse  dicti  sunt,  quia  ipsi  etiam  collegium 
vespillonumf  seu  decanorum  constituebant. 
B  31.  Lilius  Gyraldns,  1.  ii,  dialogismo  12,  voccm 
barones  explicathis  verbis  Isidori^  pontificis,  inquit, 
sanctitateacdoctrina  prafdan,qu8e  coufert  cum  aliis 
locis  Giceronis  et  Gaesaris,  sive  Hirtii  potius,  apud 
quemalii  \eg\miberones,  seu verone^.  Eiiam  apudGi- 
ceroncm  variant  exemplaria.  Olim  vox  contumelia 
erat  pro  stipitc,  fatuo,  etc.  Gornutus  ad  Persii  sat. 
5.  V.  139,  ait  Gallorum  lingua  baroneSy  seu  varones 
dici  servos  militum,  qui  utique  stultissimi  sunty 
servi  videlicet  stultorum.  Inde  barones  nomcn  iis 
quoque  haesit,  qui  obsequio,  et  servitio  principum 
addicti  crant,  quae  prima  videtur  or^o  dignitatis  ba- 
ronum.  De  vocis  etymo  videndus  ^K>ssias  in  Etym., 
et  Ducangius  cura  auctario. 

N.  33.  Quod  est,  etc,  dispensatorem.  Non  rccte 
proceJit  sensus,  vci  supplendum  e5se.  NonnulU  Editi 
dispensator  pro  dispensatorem :  malim  idest  pro  ouod 
est ;  ita  enim  bene  cohseret  oratio  :  significat,  id 
est,  universarum  possessionum^  et  villarum  diipenr 
satorem.   « 


931 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  ABEVALI  NOT^. 


m 


N,  35.  Procuratores,  Discrimen,  quod  inter  pro- 
curatorem  et  cognitorem  causae  inlerccdit,  egregie 
explicatur,  lib.  i  Different.,  num.  123.  Etsi  in  non- 
nullis  Editis  bene  est  vice  fun^antur^  tamen  Isido- 
rianum  videtur  vicetn,  ut  aliis  in  locis  notatum. 

N.  38  Diff.  inler  inquilin,  et  adven,  Differentia 
inlcr  m^ui/inum,  t?u;o/a7/t,  elc,  exponitur  ctiaml.  i 
Differ.,n.  323. 

N.  41.  Peregrini.  Ab  agro  videturfactumpm^r^, 
peregrinusi  eic.  Et  huc  spectant  verba  extrema  de 
longinqua  regione. 

N.  42.  Nam  sola  urbs  Roma.  Roma  per  excellen- 
liam  urbs  dicitur,  ut  a  Graecis  Athenae  aaTo.  Quin- 
lilianus,  1.  vi,  c.  3  :  Urbis  apellationem,  etsi  nO" 
menproprium  non  adjiceretur,  Romam  tamen  accipi 
est  receptum,  Hoc  vult  Isidorus,  hoc  alii,  qui  simi- 
li  modo  loquuntur.  Forcellinus,  in  Lexico  :  Falsum 
esty  inquit,  5o/am  Romam  Latine  urbem  dici,  cceteras 
oppida;hoc  enimquidamexQuintiliano^cujus  verba 
nondum  vidimusy  a/firmarunt,  Certum  quidem  est, 
ctiam  alia  oppidsL urbes  dici ;  certum  pariter  Romam 
quoque  oppidum  vocari.  Sed  hoc  non  tollit  quomi* 
nus  per  excellentiam,  ut  dixi,  Roma  Urbs  appelle- 
tur,  et  ex  communi  usu  Romani  alias  urbes  oppida 
nuncuparent,  praesertim  ut  ab  Urbe,  scu  Roma  dis- 
tinguerent.  Haec  autem  distinctio  roaxime  locum 
habet  inier  urbanos^  et  oppidanos;  nam  urbani 
erant  Romani,  oppidani  alii  non  Romani. 

N.  44.  Ancilue.  Alii  ancillas  dici  volunt  ab  anti- 
quo  ancnlaref  hoc  est,  ministrare ;  auod  ipsum 
fortasse  aliquis  ab  ancone  deducat.  Dubium  autem 
mihi  est,  an  Isidorus  de  urbc  Ancone^  seu  Ancona 
intelligendus  sil,  cum  ait  :  Unde  et  Anconem  dici- 
mus ;  an  de  ancone,  sive  anconibus ;  quae  vox  est 
Yilruvio  et  aliis  architeclis  famiiiaris  pro  partibus 
normse,  c^uae  simul  junctae  angulum  rectum  faciunt, 
aut  alia  signiticalione.  Magis  puto  Isidorum  de  urbe 
Ancone  loaui,  quae  etiam  a  flectentis  se  orae  cubito 
dicta  est.  Nam  cubiti  speciem  locus,  in  quo  exstat, 
referl. 

N.  47.  Nunc  autem  libertinus,  elc.  Discrimen 
inter  liberium  ct  libertinum  aliquanto  post  Appii 
Gseci  tempora  hoc  erat,  ut  libertus  et  libertinus 
idem  quidem  signiticarent,  sed  libertus  referretur 
ad  pairohum,  libertinus  designaret  siatum  sine  res- 
pectu  ad  eum  cujus  servus  fuerai ;  sic  recte  dicitur 
Tiro  libertinus  homo,  et  idem  libertus  Ciceronis, 

N.  48.  Circumagebanty  eic,  Ita  etiamSeneca,  I.  i, 
ep.  8,  ad  Lucilium  :  Philosophice  servias  oportet, 
ut  tibi  contingatvera  libertas,  Nondifferturin  diem 
qui  se  illi  subjecit  et  tradidit.  Statim  circumagitur, 
Ad  alapae  iclutn  allusitSedulius,  cum  de  colaplusqui- 
bus  Salvator  percussus  fuit,  dixiil.  v,  vers.  103: 

His  alapis  nobis  libertas  maxima  plausit. 
Isidorus  rem  descripsit  ex  Cornuto,  scholiaste  Persii, 
ad  sat.  5,  vcrs.  75.  Fabriciu.<,  cap.  15  Bibliogr.,  n. 
17,  haE^c  annotat  :  Manumissionis  servorum  non 
unus  ritui  fuit  :  manumittebantur  enim  vel  ad 
plenam  libertatem,  aique  ita  ut  cives  Romani  fie- 
renty  vindicta,  sive  virgavraitoris,  alapceque  inflic' 
tioney  et  actione  in  circulum,  vel  censu,  aut  testa- 
mento...  vel  itaut  impetrarent  libertatem  nonjus- 
tam,'fierentque  Latini  juriSy  non  quiritium,  per 
epistolam;  vel  interamicos,  et  convivii  adhibitione. 
Plura  manumissionis  ^enera  praecipue  inter  Chris- 
tianos  recenset  Ducangius,  verb.  Manumissio. 

N.  49.  Dedititii.  Omnes  dicebantur  qui  viciori  in 
b(  llo  se  dedebant.  Alio  deditionis genere  dedititii  di- 
cebantur  libertini,  ^ui  post  admissa  crimina  publice 
caesi  ita  fnerant,  utin  facie,  vel  corpore  indicia  im- 
pressa  remanercnl.  Ui  iia  manumissi  dedititii  appel- 
labantur;  de  quibus  \ideri  polest  Gaius  in  epist. 
Iiistit.,  tit.  1.  In  Cod.  Justin.,  I.  vii,  lit.  6  est  De 
dedititia  libertate  toUenda,  ubi  libertas  dedititia 
vanum  nomen  dicitur ;  qua  de  re  juris  interpretes 
multa  disputant. 


Jl  N.  51 .  Latini  ante  Rom.  cond,  apud  lat.  fiebant.ln' 
telligitur  liberti,  vel  legendum  :  Latini  liberti  ante^ 
etc,  ut  Griahus  in  not.  exprimit ;  nam  in  lextu  omi- 
slt  libertij  ut  alii  Excusi  et  Codices  etiam  mss.  Etsi  La- 
tioi  liberti,  de  quibus  ex  lege  Norbana,  etc,  nobis 
constat,  differunt  a  Latinis  libertis,  quales  Isidonu 
describit,  tamen  potuit  Isidorus  primam  ori^inem  La- 
tinorum  libertorum  repetere  cx  aiiquo  veteri  auctore, 
qui  nunc  non  exstet.  in  Corl.  Justio.,  I.  vii,  lit.  6, 
asserit  Justinianus  Latinos  libertos  ad  similitudinem 
antiquce  Latinitatis^auce  in  coloniis  missa  est,  vide- 
ri  esse  vitroductos.  ^tis  absurdum  est,  addit,  ipsa 
origine  rei  sublata,  ejus  imaginem  derelin^ui.  Cum 
igitur  multis  modis,  et  pene  innumerabiltbus  Lati- 
norum  introducta  est  conditio,  et  leges  diversa^,  et 
senatus  consulta  introducta  sunt,  eic.  Recte  igitur 
omnia  congruent,  si  dislinguantur  tempora. 
N.  52.  His  primum  aditus  erat,  ctc.  Loquitur  Isi- 

Bdonis  6q  primis  temporibus.  At  nemo  unquam  hoc 
dixit,  ait  Ant.  Augustinus.  Unde  id  Ant.  Augustinus 
rcscivii  ?  ncque  eoim  ad  nos  pervenerunt  scriptores 
illi  omnes,  qui  de  Romanis  anUquilalibus  scripse- 
ruut.  De  posterioribus  autem  temporibus  ad  pnora 
ininime  argumentum  ducere  licet. 

Cap.  v.  N.  1 .  Ha^redis  nomen.  De  hasredis  elym. 
lib.,  v.  c.  25,  n.  1. 

N.  2.  Est  enim,  Saepe  ita  occurrit  enim  apud  kido- 
rum  sensu  non  satis  commodo,  fortasse  a  Ubraiiisitt- 
trusum  pro  item^zwi etiam  ex  aliquo  litterarum  nexu. 

N.3.  Etbene  parta  patrant.  Apud  Lucretium  ple- 
rique  legunt : 

Et  bene  parta  f  atram  fiunt  aoademata  milrae. 
Ex   Isidori  sententii  patrant  praefert  eliam  Andr. 
Schoitus,  I.  V.   Observ.  human.,  cap.  9  :  Hinc  pa- 
trantes  oculi,  patrans  voluptas,  elc. 

N.  5.  Crementum.  Fortasse  crementum  est  a  creo, 
quasi  creamentum.  Ajioquin  crementum  est  incre- 
^mentum:  exempla  profert  Barthius,  Adversar. 
^     N.  6.  Mater  enim  quasi  materia.  Materia  a  tna- 
tre  dicta  creditur,  non  mater  a  materia. 

N.S.Instrume7ita  emptionis.yide  nolaia  ad  I.v.c, 
24, n.  26.  Non  omittenda  sunt  hac  de  re  verba  Gellii, 
I.  xviii,  c.  6,  qui  ex  Melisso  grammatico  haec  profert: 
Matrona  est  quce  semel  peperit ;  qtice  scepius^mater- 
familiasj  sicuti  sus,  auas  semel  peperil;  porcetra, 
qucescepius,  Pergii  Gelliu^:  Utrum  autem  hoc  de  wa- 
trona  ac  de  matrefamilias  Melissus  excogitaverit 
ipse,  et  conjectaverit,  an  scriptum  ab  aliquo  legerit, 
hariolis  profecto  est  opus;  nam  de  porcetra  habet 
saneauctorem  Pomponium,.,  Illud  impendio  pro- 
babilius  est^  quod  idonei  vocum  antiquarum  enarra- 
tores  tradiderunt,  matronam  dictam  esse  proprie, 
quce  in  matrimonium  cum  viro  convenisset,  quoaa 
in  eo  matrimonio  maneret,  etiamsi  liberi  nondum 
nati  forent  ;dictamque  esse  ita  a  MATnis  nominenon 
adepto  jam^  sed  cum  spe  et  omine  mox  adipiscen- 
P  di;  unde  ipsum  quoque  matrimonium  dicitur,  Ma- 
'  irem  autem  familias  esse  eam  solam  qtuB  in  mariii 
manu,  mancipioque,  aut  in  ejus  in  cujus  maritus 
manu  mancipioque  esset,  quoniam  non  in  nuitri- 
monium  tantum,  sed  in  familiam  quogue  mariii, 
et  in  sui  hasredis  locum  venisset,  Quod  Isidorus  ai|, 
matronam  esse  quasi  matrem  nati,  alii  melius  explir 
cant,  ona  in  wa^rona  esse  produciionern,  ut  a  patre 
^ipatronus.  Dc  varia  significationevocis  Materfami" 
lias  acciiratc  agit  Manuiius  in  not.  ad  I.  v.  Ciceronis 
Fam.,  ep.  lO.Videetiara  inf.,  c.  7,  n.  13. 

N.  9.  Avus,  Alii  avum  ab  abba  deducunt,  qusevox 
ex  Syro  sermone  originem  trah  t. 

N.  13.  Soboles.  Scribo  soboles,  ul  plerique  solent. 
Nam  sive  sit  a  suboleo^  sive  a  substitutione,  perraa- 
tatio  litterarum  satis  frequens  cst,  prsesertim  eupho- 
niae  gratia. 

N.  14.  Idem  et  minimus  a  monade,  Minimutehi 
a  minor  :  et  hoo  fortasse  a  minuo, 

N.  19.  lidem  ei  pueri  a  piibe.  Hsec  fortasse  ad 


933 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AKKVALI  NOT.E. 


934 


alinm  locam  pertinenl :  sive  puer  sil  a  pube,  sive  a 
purus,  sive  a  naT;,  et  dorice  nolp. 

N.  81i  Vopiscus,  elc.  Ex  Plinio,  1.  vii,  c.  iO,  (t 
Solino,  c.  i,  ai.,  4. 

N.  23.  Nothus,  Discrimen  inter  nothos  et  spurios, 
ut  ab  Isidoro  exponitur,  apud  antiquiores  non  iuve- 
nitur.  Festns  :  Nothum  Grceci  natum  ex  uxore  non 
legitima  vocant,  quiapud  nos  spurio  patre  natus  di" 
citur.  Spurii  dicebaaiur  iocerto  patre  gcnili ;  atque 
adeo  antiqui  eisdem  litteris  sp  scribebaat  spurium^ 
f  l  sine  patre. 

N.  26.  Nepos  autem  utriusque  rex.  Invenitur  qui- 
dem  alicubi  nepos  pro  nepte  femineo  genere ;  sed 
Gicero,  et  alii  passim,  neptis  usurpant. 

N.  27.  Proaenies.  Haec  de  progenie  unde  hauserit 
Isidorus,  non  iiquet.  Cseterumcommuni  usu  loquendi 
progenies  eiiam  de  filiis  dicilur.  Cicero,  i  Tuscul., 
c.  35  :  Priamum  tanta  progenie  orbatum  hostilis 
manus  interemit,  Yox  quidem  progenitor  cum  indi- 
cat  qni  ante  patrem  seu  genitorem  est. 

N.  31.  Ea  quse  ex  Isidoro  a  Gratiano  proferuntar 
Berardus  iliustrat,  ut  videri  potest  in  Isidorianis,  c. 
32,  n.  35  et  50.  Editio  vetus  post  verba,  tritavique 
vocabulum^  titulum  de  gradibus  cognat.  addit  ad  ex- 
plicationem  stenmiatis  consanguinitatis,  quod  illico 
subjicit,  opporiunum.  Eum  in  appendice  11  produ- 
cam.  Editio  eadem  vetus  unum  tantum  exhibet  stem- 
ma,  quod  in  nostra  Editione  iascribitur  :  De  gradi- 
bus  generis  humani. 

Cap.  VI.  N.  5.  Fratres  dicti.  Ut  intclligatur  duos 
esse  Tratres  ex  eodem  patre  eademque  matre,  expri- 
mendum  est  frater  germanus;  quod  Hispani  et  llali 
vulco  signifieant  per  fratrem  carnalem. 

N.  8.  Si  autem  emeris.  Vulgata  :  Cum  tibi  ven- 
ditus  fuerit  frater  tuus  Hebrasus^  elc.  In  Apostoli 
verbis  :  Optabam  enim  ego  ipse  anathema,  etc. 

N.  9.  Non  sit  rixa.  Vulgata  :  NequcesOy  sit  jur» 
gium  inter  me  et  te,  et  inter  pastores  meos  et  pastO' 
res  tuos ;  fratres  enim  sumus* 

N.  10.  Affectu  fraires  dicti.  De  veteri  more,  quo 
se  omnes  Christiani  fratres  appeliababt,  dixi  ad  v. 
73  hymni  2  Per.  sancli  Laureatii  :  Tum  summa 
cura  est  fratribus.  hidorus  a  genere  masculino  ad 
neutrum  traosit,  eta  singulari  in  piuralem  :  Affectu 
fratres  dicti,  qui  in  duo  scinduntur^  spiritale,  et 
eommune.  Spiritale^  etc.  Sed  Tortasse  hsec  librario- 
rum  culpa  est  :  Affectu  fratres  dicti,  qui  in  duo 
scinditur,  spiritalem  etcammunem.  Spiritalis,  etc. 
In  accusativo  plurali  duo  pro  duos  nonnunquam  oc- 
currit ;  et  haec  potuit  esse  errandi  causa  amanuensi- 
bus;  pest  duo  puiarunt  necessario  sequi  spiritaleet 
commune.  Verba  Scripturse  non  inveuio,  nisi  forte 
Isidorus  respexit  ad  Isaiaec.  lxvi,  5.  Dixerunt  fra- 
tres  vestri,  odientes  vos,  elc. 

N.  14.  Consubrini.  Giialius  secutus  fuit  scriplu- 
ram  consubrini,  subrini.  Usus  retinet  o,  consobrini, 
sobrini.  Neque  obstare  debent  mss.  veteres,  in  qui- 
bus  ssepissimc  o  in  u  mutatur. 

N.  15.  Thius.  Hispanis  patruus  et  avunculus /to 
dicitur,  Italis  %io.  Gloss»  Arabicolatinae  :  Thius^ 
avunculus.  Sic  etiam  thia  pro  amita  in  concilio  Bra- 
carensi  ii  anoi  563,  c.  15.  Ad  haec  Cerda  non  ad- 
vertit  animum,  cum  scripsit  in  glossario  Isidoriano 
tius  pro  avunculo  ab  aiiquo  inscio  additamentum 
csse.  Vide  Isidoriana,  c.  57,  n.  5. 

N.  20.  Vitricus.  Alii  dicunt  vitricum  esse  ex  pa^ 
trico.  Glossae  Isidori  :  Vitricus,  patricus. 

N.  21.  Quasi  privigenus,  Fortassc  privigenitus, 
hoc  est,  prive,  separaiim,  et  seorsum  genitus,  ante- 
quam  mater  nupta  esset  vitrico. 

N.  27.  Po8t  hunc  n.  27  ia  EJitione  Grialii  sunt 
duo  tantum  slemmata,  scilicet  primum  et  secan- 
dum.  la  aliis  Editis  ct  Mss.  sunt  tria,  ferc  qualia  a 
Dobisin  iribas  sequentibusfigurisexhibentur.  Quam- 
yis  autem  Grialius  tertium  stemma  omiserit,  quia  iu 
antiquissimis  libris,  ut  ait,  duo  suot  tantum,  tamen 


A  auctoritate  aliorum  exemplarium  perraotus  reponen- 
^  dum  censui.  Noiae  vero,  quae  respondent  numeris 

28  el  29,  in  stemmate  primo  et  uliimo  expressae,  hoc 

loco  praemittuDtur. 

N.  29.  Hcec  consanguinitatis...  fugientem.  Conci- 
lium  Duziaccnse  ii,  anno  874,  in  epistola  synodica 
ad  episcopos  Aquilaniae,  tom.  IX  Labbei,  col.  261, 
haec  Isidori  verba  sic  allegat  :  Isidorus  itaque  de  con- 
sanguinitate  sic  loquilur  :  Cujus  series  septem  gra- 
dibus  dirimitur  hoc  modo  :  ^lius,  et  /ilia ;  nepos, 
et  neptis ;  pronepos,  et  proneptis ;  abnepos,  et  abne- 
ptis  ;  adnepos,  et  adneptis ;  trinepos,  et  Irineptis ; 
trinepotis  fiiius,  et  trinepotis  filia.  Hasc  consangui- 
nitatis  (sic)  dumsepaulatim...  gradumsese  subtra- 
xerit,  etc,  usque  ad  fugientem. 

Ibid.  Ideo  autem  usque  ad  sext.  De  consanguini- 
tate  usque  ad  sextum  gradum  Regino,  p.  288,  et 
alii  disserunt.  Bemardus,  in  isidorianis,  c.  32, 
n.  35,  displicere  ait  viris  eruditis  hanc  rcslrictio- 

B  nem  usque  ad  sextum  gradum.  Versus  nonnulli  de 
consanguinitalis  gradibus,  qui  in  quibusdam  veteri- 
bus  membranis  Etymologiarum  reperiuntur,  et  fra- 
gmentum  quoddam  De  vii  gradibus  conhanguinitalis 
Isidori  nomine  in  Codice  Ottoboniano  1968  inser 
tum,  pro  appendice  12  etl3  exhibebuntur. 

Cap.  vii.  Num.  5.  De  arra  iib.  v,  c.  25,  n.  21.  Bx 
arrabo,  graece  df  f  aBwv,  factum  est  arra  per  apocopen. 
Isidorus  ex  arra  deducit  arrabo,  ut  sententiae  serviat. 
N.  8.  Venantius  Forlunatus  1.  viii,  carm.  5,  v.  303  : 
Angelas  inde  taos  repetens  paranymphns  boDoren. 
Paranymphorum  meminit  eliam  coucilium  Cartha- 
ginense  iv,  c.  13,  apud  Reginonem  lib.  ii,  c.  153. 
Vide  Ducangium. 

N.  9.  Conjuges.  etc.  De  conjugatis  fusius  I^ido- 
rus,  L  II  de  Ecclesiast.  ofHc.,  c.  20.  Brissonius, 
De  riiu  nupt.,  p.  313,  admiltcre  non  audet  quod 
Serviu8,ad  JEn.,  I,  iv,  v.  16,  eiposteum  Isidorushoc 
loco  dejugo  mairimonii  tradunt.  Albertus  Dietericus, 

C  qui  notas  adjecit,  advertit  a  Grialio  laudari  Augus- 
tinum,  Do  nupt.,  c.  11,  apud  qucm  nihil  reperil. 
Ipse  producit  in  eamdem  sententiam  Festum,  Ulpia- 
num,  Statium,  quorum  tamen  verba,  ut  ait,  aliam 
admittunt  intcrpretalionem.  Non  lamen  censet  im- 
probabilem  eum  rituin  quem  nonnulli  de  velo  iostar 
jugi  inteiiigunt.  Ipse  suspicatur  huc  trahi  possequos 
Servius,  lib.  iv  ^En.,  v.  374,  Iradit,  nimirum  de 
duabus  sellis  jugalis,  quae  fortasse  jugum  repraesen- 
tabant,  vel  iu  jugi  modum  junctae  erant.  De  tota  hac 
Isidori  seuteniia  plura  disserit  Ivo  Carnotensis, 
ep.  173.  Explicaiio  de  matrimonii  jugo,  quod  atlinet 
quidem  ad  Christianos  ex  ipso  Isidoro,  loc.  cit.,  de- 
sumenda  esi :  Quod  autem  nubentes  post  benedictuh 
nem  a  levita  uno  vinculo  copulantur,  videlicet  ne 
compagem  conjugalis  unitatis  disrumpant.  At  vero 
quod  eadem  vttta  candido  purpureoQue  colore  per- 
miscetur,  candor  quippe  ad  munditiam  vitag,  pur- 

nptira  ad  sanguinis  posteritatem  adhibetur,   etc. 

•  N.  10.  Vultus  suos  velent.  Velamen  hoc  tenue 
erat,  et  lutei  coloris  :  flammeum  vocat  Caiullus, 
carm.  60,  quem  ad  locum  Vulpius,  ex  Genes.  xx,  16, 
colligit,  morcm  flammei  adhibendi  ab  Hebraeis  usque 
derivatum  videri. 

N,  12.  Oleo  ungerent.  Plinius,  I.  xxviii,  c.  9, 
adipe  unctionerh  ticri  consuevisse  tradit.  Arnobius, 
I.  III  adversus  gentes,  adipali  unguine,  ubi  deam 
unxiam  irridet  his  unctionibus  piaepusiiam.  Alias 
causas,  cur  novae  nuptae  limen  calcare  vetarenlur, 
exponit  Brissonius,  de  Rit.  nupt.,  p.  327  et  seq. 

N.  16.  Vidua.  De  viduis,  lib.  ii  Omcior.,  e.  19,  ubi 
darius  exphcatur  vere  viduiuitis  nomine  illam  ca- 
rere,  quae  pluribus  nexa  fuit  mariiis.  Apud  Gtialium 
scripium  crat  iduere  pro  iduare  .'  hoc  posui  ex 
Macrobio  et  aliis.  Macrobius,  1,  i  SaturoaL,  cap. 
15,  viduam  dictim  ait;  quasi  valde  divisam,  aut  a 
viro  divisam. 
■    N.  17.  Fratris  uxor  fratrissa.  Legi  etiam  poterit 


916 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  ARBYALI  NOTJS. 


936 


apud  Isidorum,  ut  apud  alios,  fratriay  non  fratrissa, 
Forcellinus  ait  janitrices  duorum  fratrum  uxores 
dictas,  non  quod  eamdem  januatn  pulsarent,  sed 
quod  pariter  adversum  leclum  januas  sibi  steme- 
rent,  m  eoqne  tanquam  custodiae  causa  cubare 
Bolerent.  Nam  apud  Romanos  ea  consuetudo  fuit,  ut 
quffi  uxor  primum  iu  manum  viri  convenissel,  ea  sibi 
in  atrio  domus  ante  ipsam  januam  lectum  stemeret. 
Quo  respicit  Propertius,  lib.  iv,  eleg.  ult.,  vcrs.  81 : 

Seo  tamen  adyersom  mut&rit  janua  leclom  : 

Sederil  et  nostro  cauta  noverca  toro. 

« 

NonnuUi  putant,  janitrices  cormpte  ita  dici  e  graeco 
•NaTEpEc,  inateres,  quod  est,  fratrias. 

N.  20.  Conjugium.  De  jugo  conjusum  supra,  n.  9. 

N.  21.  Connubium,  Ulpianus,  Regular.  tit.  6  : 
Connubium  habent  cives  Romani  cumcivibus  Romor 
nis ;  cum  Latinis  autem  et  peregrinis  ita,  si  conces- 
sfim  sit ;  cum  servis  nullum  est  connuMum, 

N.  22.  Hymenasus,  Hymen^  vel  Hymenams  deus 
erat  nuptiarum,  de  quo  multa  fabulatores. 

N.  23.  Contubemium  quoque  dicebatur  maritalis 
conjunctio  servorum,  inter  quos  olim  yerum  malri- 
monium  non  erat. 

N.  24.  Repudium.  Discrimen  inter  repudium  et  di- 
vortium  explicatur  a  Modestino,  Dig.  1.  l,  tit.  pe- 
nult.,  lej;.  101  :  Divortium  inter  virum  et  uxorem 
fieri  dicttur;  repudium  vero  sponsw  remitti  videtur^ 
auod  et  in  uxoris  personam  non  absurde  cadit. 
Usurpatur  passim  repudium^yo  divortio. 

N.  26.  Frivolum  est.  Grialius  et  aiii  ISditi  habent 
Fribolum  est,  etc.,  sed  paulo  post  Grialius  :  Nam 
frivolum  est.  In  Pandectis  quidem  iegitur  fribuscu* 
lum,  sed  hoc  inde  oritur,  quod  saepe  ^  pro  t;  adhibeba- 
tur ;  ac  frivusculum  etiam  apud  Ulpianum  legendum 
multi  putant.  Quod  enim  alii  reponere  tentant  frigus- 
culum^  non  placet.  Isidorus  certe  vel  frivolum,  vel 
frivusculum  videtur  legisse. 

N.  27.  Et  benedixit,  Vulgata  :  Benedixitque  illis 
Deus  et  ait :  Cresciie,  etc.  • 

N.  29.  Item  in  eligenda  uxore  quatuor.  In  Cod. 
Vat.  palat.  282  hsec  est  nola  ad  hunc  locum :  Chrysos- 
tomus  supra  Matth,  i :  Qui  divitias  eligunt^  et  non 
mores,  pulchritudinem,  et  non  /idem^  quod  in  mere- 
tricibus  solet  quasrij  hoc  in  conjugibus  oftant.  Prop- 
ierea  non  generant  filios  subditos  vel  sibi,  vel  DeOy  ut 
filii  eorum  non  sint  fructus  fustce  conjunctionis, 
sed  pasna  condigna  irreligiositatis. 

Vocum  certarum  Alpabetum.  In  veteribus  mem- 
branis  diversi  tituli  hujus  libri  apparent,  ut :  Liber  x, 
per  alphabetum  conscriptus.  Capitulum  librt  x,  id 
est,  de  quibusdam  nominibus  per  alphabetum  dis- 
tinctis.  De  quibusdam  vocabulis  nominum  per  deno» 
minationem.  De  reliquis  nominibus  juxta  ordinem 
elementorum.  Liber^^per  denominationem^  etc.  Co- 
dex  urbinas  lOO^  in  quo  Etymologiae  in  xxii  libros 
distribuuntur,  hujusmodi  titulos  hac  rubrica  complec- 
titur :  Liber  duodecimus  Isidori  de  quibusdam  nomi» 
nibus  per  alphabetum  distinctis,  de  reliquis  nomini- 
busiuxta  ordinem  elementorum^vel  litterarum^  de 
quibusdam  vocabulis  haminum  (AL,  nominum)per 
denominationem  incipit. 

LIBER  DECmUS. 

N.  2.  jEros.  Infra,  in  H,  suo  loco  est  Heros. 
Cur  autem  in  A  asros  collocetur,  et  scribatur,  ralio 
inde  peli  potest,  quod  ex  Grseco  heros  dicitur,  quasi 
aerius  coelestis.  Vide  inf.  n.  116,  et  1.  viii,  c.  ult., 
n.  96.  Barthius,  1.  xxvi  Adversar.,  c.  5  :  Heros, 
inquit.  quomodo  litterce  A,  cujus  debet  esie  vocis 
principium,  conveniat,  nemo  conjectaverit.  Nec 
tam  bardus  Isidorus,  ut  H  Grascum  cum  A  confu- 
disse  putandus  sit.  In  suo  veteri  libro  pro  a^ros 
invenit  aros,  et  conjicit  Amos,  quod  significat  virum 
fortem  et  sapientem,  ex  Sancto  Pagnino.  Sic  Papias : 
Amos  interpretaturpotensj  fortis,vere€undus,  Sus- 


1  picionem  Barthii  confirmare  possum  scriptura  Codids 
^*  Vaticani  623,  ut  indicavi  in  Isidorianis,  c.  93  ,  d.  29 
Nam  in  eo  Codice  clare  legitur  Amos  pro  (Bros.  Noo 
tamen  ausim  scripturam  vulgatam  ct  commanem 
mutare,  quae,  ut  dixi,  aliqua  ratione  defeudi  potest. 
Et  Isidorus  quidem  verbum  Amos  ititerpretatur  1. 
VII,  c.  8,  n.  12  :  Populus  avulsus,  quod  a  viro  forH 
et  sapiente  longe  dissidet.  De  hac  voce  heros,  ut 
sanctis  aliquaodo  apponitur,  dixi  in  commentar. 
ad  Prudenliuro  hymn.  6  Caihem.,  v.  114,  ubi  obser- 
vavi  Avilum,  I.  v,  nove  dixisse  de  Pharaone :  heros 
impius.  Bembus  contra  reprehenditur  a  Scaligero, 
1.  VI  Poetic,  c.  4  :  Bembus,  cum  Dominum  Jesum 
HEROA  vocat,  valde  me  commovit ;  sane  vox  impia, 
et  utroque  indigna.ne  argutetur  quispiam  heroem 
e  semisse  Deum,  ex  altero  semisse  hominem.  Qaod 
hoc  eod.  n.  additur  :  Auctorem  autem...  nan  posse 
existimant,  Barthius,  loc.  cit.,  advertit  deesse  in 
suo  libro  mss.  autem,  vel,  ut  alii  habent,  eHam,  et 
D  existimant.  Negat  Grialius  hunc  locum  integriun 
*'  esse,  qnia  iu  cursor  diversa  ratio  est  atque  in  auctor. 
Sed,  ut  puto,  Isidori  mens  est  auctorem^  cum  ad 
auctoritatem  refertur,  pro  communi  accipiendum, 
quamvis  in  femineum  genus  flecti  possit  auctrix  in 
alia  significatione.  Ac  simul  advertit  esse  qusedam 
nomina  quse  nullo  modo  in  femineum  genus  flectun- 
tur,  ut  cursor. 

N.  4.  Amicus  est  ab  amore ;  amor  autem  com- 
mode  ab  SM.a  simul,  una,  deducitur. 

N.  7.  A^muli  originalio  fortasse  est  ab  alpXtoc, 
at{jiiSXoc  lepidus,  blandus. 

N.  8.  Elatus,  etc.  Hsec  ipsa  verba  occurraot  infra 
in  £,  n.  81,  neque  hocloco  inseri  debent,  nisi  scri- 
batur  a^latus,  quod  orthographiae  repugnat. 

N.  12.  jErumnosusa  rumine,  Fortassehuc  perti- 
nei  quod  ait  Arnobius,l.  yui^rumnas  sunt  prima  in 
gurgulionibus  capita,  qua  dejicere  cibos  et  referre 
natura  est  ruminatoribus  sasculis.  Plautus,  apud 
p  Festum,  asrumnulas  vocat  furcillas,  quibus  religatai^ 
^  sarcinasviatoresgerebant.  Ruma.rumis,  aut  rum^ 
olim  erat  roamma  ;  rumen  etiam  est  pars  colli,  aat 
qua&i  ventriculus  ejusdem,  quo  referri  possnnt  verba 
Isidori  per  inopiam^  etc.  Alii  alias  notationea  nomi- 
nis  proieruut. 

N.  13.  Astrosus.  In  Glossario  Isidori  dicitur  etiam 
lunaticus.  Significatio  in  vulgari  lingua  Hispana  est 
desafortunadoy  hoc  est,  infelix, 

N.  14.  Enormis.  Ad  hunclocum  non  pertinet,  nisi 
per  0!  scribitur,  quod  contra  reguhun  est.  Posset 
subsiitui  abnormis  ;  sed  hoc  accipitur  pro  sine  fior- 
ma;  aut  lege.  Vide  infra,  not.  ad  n.  81,  ubi  in  E 
recte  collocatur  enormis.  De  abactoribus  Paulus,  1. 
V  Sentent.,  c.  18.  De  abigeis  Ulpianus,  1.  xlvii,D^., 
tit.  14,  leg.  1. 

N.  17.  /Erarii  expensam ,  Grialiusin  textuedidit 
airarium  expensum,  quod  in  noia  damnat. 

N.  22.  Beatus.  Clarum  est  beatum  esse  a  ^,quod 

Da  piu,  vtvo,  nonnulli  deducunt. 
N.  26.  Benivolus.  Recepia  consuetudo  scribendi 
benevolus,  et  benevolentia^  similibus  aliis  exem{^ 
comprobatur,  ut  beneficus^  benedico,  etc.  LipsHis, 
Vossius,  Dausquius,  praeter  aotiqaiores  Eutychem, 
Bedam,  etc.,  probant  benivolus, 

N.  28.  Brutus.  Ab  aliisdicitar  ^rii^umquasi  Cptit^, 
quod  comcdi  potest,  cdule. 

N.  30.  Bucco,  Barthius,  1.  vi.  Adv.  c.  14  :  Quod 
vero  Isidorus  Origin.l.  x,  et  Magister  alius  ghssor 
rum  ex  variis  concinnator^  buccones  ideo  fatuos 
dicit,  quod  multasoleant  maana^ue  fari,sane  eHam 
ex  veterum  disciplina  est.  Prolert  illud  Dionysii 
Catonis,  1.  ii,  c.  21  :  Exigua  iis  tribuendafides  qui 
multa  lo^uuntur^  et  alibi  :  Multimulta  loquuntur, 
ubimulti  8unt6toIidi,cumcontra  sapiente8j?afu;t  sint. 

N.  31.  Biothanatus.EjiGreco  btothanatus  esivi, 
seu  violente  mortuusALi  sunt  illiqui  sibi  manasin- 
ferunt.  In  nonnuiUs  Excusis  legeoator  kis  nuniMUS 


937 


AD  S.  ISIDORI  ETTMOLOG.  AREYAU  NOTJE. 


938 


qaod  alic[ai  ita  ezponebant,  aQimas  biothanatorum  J| 
non  recipi  in  originem  suam,  nisivagantes  legitimum 
fati  tempus  impleverint,  ut  ait  Servius,  quod  poetae 
^enint  ad  sepalturam.  Sed  Grialii  lectio  retinenda 
est  vi  mortuus,  Ab  ethnicia  martyres  nostri  biotha' 
nati  vocabantur,  quia  sponte  pro  Gbristi  noniine 
moriem  oppetebaot.  Exempla  Ducangius  profert. 

N.32.  Libidinis  abstinentiam.  Notandum'  verbum 
abstinentia  libidinis  pro  temperantia. 

N.  36.  Clientem.  Non  satis  intelii^itur  etymon 
clientis;  nam  cluere  proprieest  audircy  metalepiice 
nominari,  atque  inde  esse,  existere.  Accipituretiam 
pro  purgare.  Donato  r/men^  est,qui  colit  mentem; 
aliis  quasi  clinimens^  a  clino  et  mente, 

N.  44.  Mantuanus  vates,  etc.  Fortasse  ex  Hiero- 
nymo,  in  Prsefat.  Hebraic.  Quffistion.  in  Genesiu. 

'N.  47.  Contemptibilis,  In  contemptibilist  ut  in  laU' 
dabiliSf  visibiliSf  etc.,  productio  verbi  esi  biliSt  quin 
opus  sit  recurrere  pro  eiymo  ad  habilis,  ant  vilis. 

N*  5^  Confinalis  etiam  est  ad  confinepertinens^  ut  B 
lineas  confinales  apud  Yar.  Auctor.,  de  Limitib.^  p. 
310. 

N.  55.  Colomis.  Scribo  columis  cum  aliis  Bditis, 
quamyis  Grialius  praeferat  colomis,  Columis  accipi- 
tur  etiam  pro  incolumi, 

N.  57.  Calamistratus  a  calamistro.  Pignorius,  de 
Servis,  p.  195,  ex  Ovidio,  Festo  et  Juvenale,  con- 
firmat  quod  ait  Isidorus,  calamistrum  acum  ferream 
esse.  A  Nonio,  c.  15,  n.  27,  fistula  appellatur^  quia 
intus  cava  est  insiar  calami  arundinis.  Librariorum 
fortasse  error  est  apud  Isidonim  acu  ferreo  pro  acu 
ferrea,  etc.  Nam  veteres  acum  femimne  dicunt. 

N.  58.  A  creando  cames,  Scilicetex  Graecoxploc, 
caro;  ac  fortasse  pro  creando  verbum  Graeeum  Isi- 
dorus  adhibuit. 

N.  62.  Convulsa:  undis^  etc.  Alii  inlerpretantur 
concussas,  et  disjectce, 

N.  64.  Circumforaneus,..  Collegiatus.  Latini  ctr-  p 
cumforaneus  dicani,  Co//«^ta<tfortassehoclocosunt  ^ 
vespillones  de  quibus  dictum  1.  rx,  c.  4,  n.  29. 

N.  65.  A  disserendo,  Ex  Festo  et  Varrone,  quam- 
vis  t  breve  in  disertus  aliud  innuere  videatur. 

N.  66.  Discipulus  a  disciplina.  Disciplina  est  a 
disdpulusy  ut  m  not,  ad  lib.  i,  c.  1,  n.  i,  dictum. 

N.  67.  Appendebant,  Hinc  peridere  pro  solvere.  Vi- 
de  Varronem  in  fine  libri  iv  de  Ling.  Lat. 

N.  71.  Debilis  quodper  bilem,  Debilis  deducitur  a 
de  et  habilis, 

N.  72.  Desperatus.  De  voce  Desperatus  Georgius, 
in  dissert.  de  monagramm.,  c.  10,  p,  64,  cum  Isi- 
doro  conferendus.  . 

N.  74.  Decrepitus.  Festus :  Decrbpitus  est  despe-' 
ratus  GREPEiu  jam  vita;  sive  quiapropter  senectu' 
tem  necmoverese^necullum  facerepotest  crepitum. 
Thomas  Gatakerus,  Adver.  miscell.,  I.  ii,  cap,  14, 
ambigi  posse  ait  quem  crepitum  Festus  voluerit :  no- 
tat  interpretationemlsidon,  quod  crepare,  id  est,  lO"  Q 
qui  desierint;  esse  ex  Donato  ad  Terentium.  Bec- 
manus  decrepitum  exponitab  incessu  tardiori,  qui 
crepitum,  sive  sonitum  crepantem  excitat.  Joseph 
Scaliger  a  lucema,  vel  candela,  quae,  uitimum  expi- 
rans,  crepitum  edere  solet. 

N.  75.  Depretiatus,  Inde  Hispani  despreciado ;  ac 
simili  fere  modo  Itali.  Etymon  atrt  explicat  Festus  : 
DiruSy  Dei  ira  natus.  Pro'  magnus  accipii  Servius  dt- 
rus  ad  Virgilii,  1. 1  Georg.,  v.  37,  Dtra  cupido.  Sic 
dirareligio,  etc. 

N.  77.  Delator,  Delator  est  a  deferendo,  Raderus, 
pag.  34,  ad  Martialem  de  voce  et  officio  delatoris 
agit. 

N.  78.  Ltra.  Festus  et  Nonius  liras  snlcos  dicunt : 
Isidoma  etiam  lib.  xv,  cap.  15,  liram  a  porca  distin- 
suit,  quod  lira  sit  suicus,  sive  quod  in  aratione  de- 
fossum  est,  porca  id  quod  in  aratione  exstat ;  ex  quo 
aqua  in  liram  seu  sufcum  decurrit.  Utrumque  facile 
confunditurt  quia  inter  arandum  simul  nlramque  fit. 

Fatrol.  LXXXIL 


Gonfer  notam  ad  L  alphabeticum  Differentiarum  ver- 
borum,  n.  140. 

N.  85.  Exsul.  Lib.  i,  c.  27,  hidorus  prsfert  scri- 
pturam  exsul  pro  exul.  Grialii  Ediiio  variat.  Yide 
not.  ad  eum  loc. 

N.  96.  Facetus,  Ex  aliorum  sententia  est  a  fundo. 

N.  97.  Fmnerator^  sive  feneratorj  est  a  foenerare 
fasneratum,  Proprie  autem  est  qui  pecuniam  dat  foe  - 
liOii.  Sed  cum  fcenero  et  foeneror  sit  etiam  pecuniam 
sub  foenore  reddere  et  acciperd  fxnerator  quoque 
poterit  sumi  pro  eo  qui  mutuo  pecuniam  accipiu 

N.  99.  Fiaelis,,,  Firmus,,.  Formosus,  Fidei  ely- 
mon.  simili  modo  exponitur  I.  v,  c.  24,  n.  17,  et  1. 
viii,  c.  2,  n.  3.  Formosus  melius  num.  seq.  a  formo 
deducitur;  vel  legendum :  Firmus  a  formo,  unde  et 
formosus,  Alii  firmum  derivantab  Ip^ia,  fulcrum^  fir- 
mamentum. 

N.  100.  Grseci  formam  dicunt  piopf^,  ex  quo  per 
metastesin  fit  forma, 

N.  102.  Fessus„.Fatigatus.  Sunt  qui  credant/e<- 
sus  esse  participium  a  fatiscor.  Fatigatus  certe  est 
a  fatigo ;  hoc  autem  fortasse  a  fatim  ago ;  nam  fatim 
est  aifatim,  plurimum,  valde. 

N.  103.  Qusedam  nomina  tum  active  tum  passive 
significaniia  Gellius,  1.  ix,  c.  12,  enumerat. 

N.  104.  Fatuus,  Apud  Justinum,  loc.  aGrialio  ci- 
tato,  1.  XLiii,  c.  1,  plerique  legunt  fatuari  dicuntur, 
Olim  vates  fatui  vocabantur,  et  ipsum  nomen  i;a^e5 
esl  a  f  diDc.  Quidam  existimant  ya^uo;  dictos  qui  mul- 
ta  et  inutilia  ioquuntur,utin  Isidori  glossario  effatui 
sunt  vaniloqui  sine  effectu. 

N.  105.  Fictores,  Erant  inter  famuloram  officia. 
Legitur  etiam  fictoris  nomen  inter  ofllcia  diviua,  ut 
observatPetrusScriverius,  ionot.  ad  inscription.  Yo- 
laterrani,  de  Sacerdoiiis  Romanor.,  ubi  locum  Isido- 
ri  legit  Unit,  et  pertrectat,  et  conjicit  legendum  le* 
niter  pertrectat.  Fictores  pontificum,  quoram  in  ve- 
teribas  inscriptionibus  lit  mentio,  videntur  fuisse  ill 
qui  pontificibus  inserviebant  deorum  signis  oraandis, 
aut  laciendis.  Dicebantur  etiam  fictores,  qui  liba  in 
sacris  faciebanl. 

N.  111.  Hx  sub  arcuatis,  Brissonius,  de  Jure  con- 
nnb.,  p.  354,  ita  refert  hunc  locum  :  Hasc  inarcua- 
tis  prostituebantur. 

N.  115.  (^/u/^o.  Hinc  Hispani  dicnni  gloton. 

N.  116.  Heros.  De  voce  neros  supra,  n.  2.  ?rO'ac^ 
clinis  alii  habent  acclivis,  Sed  bene  est  acclinis,  ut 
reclinis  non  semei  apud  Prudentium.  In  honorabilis 

Sroduciio  verbi  est  bilis,  ut  in  simiiibus  aliis  jam 
ixi. 

N.  118.  Honorosus.  Vix  certum  exemplum  invcnies 
vocis  Honorosus;  sed  reslat  nihilominus  in  idiomate 
Uispano  honroso,  Dubiiari  potest  an  legi  debeat  Ho' 
nerosus  plus  est  quam  honeratus^  ex  vitio  veteri 
scribeodi  honus  pro  onus,  De  phrasi  pt7ts  horridus 
e  similitudine  piiorum  in  feris  mulla  Barthius,  lib.  xxi 
Adv.,  c.  11. 

N.  124.  Interpres  et  interpretator  alii  ducunt  a 
pretium^  alii  a  paro,  alii  a  prator  exoleto,  alii  cum 
Isidoro  a  pars,  alii  aliunde. 

N.  126.  Innox.  Pro  innoxius  in  v(  teribus  Chrislia- 
nis  inscriptionibus  apud  Reinesium  reperitur.  Bar- 
thius,  apud  Gyprianum,  de  Discipl.  virgin.,  cap.  16, 
corrigebat,  quarum  innox  lavatio  est  pro  quarum 
in  vos  pudica  lavatio  est;  putat  on\m  puaica  glossam 
esse  vocis  innox,  pro  qua  successit  mendum  in  vos. 
In  Editione  Oxoniensi  e  theatro  Scheldoniano  iegi- 
tur  quarum  pudica  lavatio  est,  omisso  tn  vos, 

N.  429.  Infirmus,  Repetit  eiymon  ex  formo,  quod 
num.  99  in  firmus  secutus  fuil. 

N.  133.  impius,..  pro  infideli,  etc.  Hinc  Sancti 
Patres  inler  ptos  et  impios  statuebant  medios  alios 
scilicet  Christianos  peccatores. 

N.  136.  Improbus.E%i  non  probus :  apud  Fcstum  au- 
tem  pro^t  sunt  prohibi^  qui  se  a  delinquendo  prohi- 
bent.  Inde  Uibor  improbus  est,  qui  non  inhibetur. 

30 


939 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREYALI  NOTiE. 


fM 


N.  i37.  Festus  :  Importunum,  inquo  nullum  est 
auxilium,  velut  esse  solet  portus  navigantibus. 

N.  140.  Inveterator.  Plerique  Excusi  inveteratus. 
Sed  ut  veterator  dicitur,  ita  etiam  inveterator  pote- 
rit  reiioeri. 

Ib.  Immunis  pro  non  munifico^  nescio  an  boni  au* 
ctoris  ezemplo  confirmari  possil.  Proverbium,  Immur 
nem  Qives^  etc,  optime  quadrat  in  eum  qui  non  fa- 
cit  munia,  etc. 

N.  143.  Ignarus.  Alii  gna7'us  derivant  ab^epfijw. 
Ignarum  passive  quoque,  el  pro  ignoto  accipi,  nota- 
Yit  Gellius,!.  IX,  c.  12.  Exempla  velerum  nou  pau- 
ca  sunt.  Olfecisse,  scisse,  etc.  Iia  fere  Hispani  olfC" 
ct^56  usurpani  pro  investigare*  Vide  1.  xi,  c.  2.  n. 

47. 

N.  149.  Impudicus.  Est  non  pudicus;  hoc  autem 
ipsum  pudicu^  deduci  poierit  a  pasdore,  ut  ex  alio- 
Tum  sententia  deducitur  a  putore,  quiasensus  a  pu- 
Hdis  avertitur.  In  nonnullis  Editis  Impudicus  a  pu- 
dice :  fortasse  a  podice;  nam  oetvin  Mss.  saepc  con- 
fundunlur,  ut  multi  jam  notaruDt. 

N.  160.  Internicida,  Scribo  internecida  et  inter- 
necivum.  In  Ediiione  Grialii  internicida,  et  interni' 
civum.  Saepe  in  Mss.  t  pro  e  occurril. 

N.  152.  Incincta.  Vocem  incincta  defemina  prae- 
gnante  usurpant  etiam  Itali,  qui  dicunt  incincta,  ut 
Hispani  enctn^a,  quod  alii  dividunt  en  cinta. 

N.  153.  Iscurra  positum  hic  esi^ro  scurra,  quod 
8U0  loco  infra  s  recurrit,  et  clarius  explicalur* 

N.  154.  Katholicus,  etc.  Haec  nomina  nunc  perc, 
Don  per  k  scribuntur. 

N.  155.  Apud  Virgilium  nonnulli  Editi  sic  habent 
concita;  sed  alii  melius  consita;  scrmo  enim  est  dc 
crebris  insulis,  seu  cycladibus,  quae  inari  quodam- 
modo  disseminatse  sunt. 

Ib.  Apud  Grialium  erSii  multasgue  dictione ;  repo- 
sui  ex  Nonio,  cujus  verba  Isidorus  transcribit,  mul* 
taque  diiione.  Iso,  in  gloss.  ad  Prtident.,  hymn.,  3 
Cathem.,  v.  171 :  Lociiples,  locorum  plene. 

N.  157.  Liberalis  cst  a  liberOj  quod  a  libet  duci  non- 
nullis  placct,  quia  liberi  homines  faciunt  guidquid 
ipsis  libet.  Solum  obstare  posset  quantitas  primae  syl- 
labae,  quae  in  libet  est  brevis,  in  liber  longa ;  sed  .hsec 
raiio  non  semper  tenet. 

Ib.  Longus  muiti  dicliun  putant  a  Graeco  X6- 
7X0«!  lancca,  hasla,  vel  S^mi  amplitudo.  Forlassc 
praestiterit  legere  Longus  a  lancea  ductus. 

N.  162.  Lymphaticus.  Lymphas  dictaj  sunt  a  nymr 
phis,  ut  ait  Feslus,  qui  addil  memoriae  traditum  eos 
aui  nymphae  effigiem  in  fontevidissent^finem  furen- 
di  non  fecisse;  unde  lymphati  dicti. 

N.  163.  Luridus.  Lura  est  uter  coriaceas,  vel,  ut 
ait  Festus,  os  culei,  vel  etiam  utris.  Hinc  luridus  et 
lora.  Alii  luridum  derivant  non  a  colore  luras,  vel 
lori,  sed  a  percussione  lori,  quasi  lividum, 

N.  164.  Luscitiosus.  Lusciosusei  luscitvosus  idem 
sigDiBcant.  Pro  Isidori  interpretatione  faciunt  Varro 
et  Nonius,  quibus  adhaeret  Ulpianus,  in  Dig.,  1.  xxi, 
tit.  1,  leg.  10,  ex  Torrentini  Ediiione,  et,  ut  vi- 
detur,  Plinius,  lib.  xxviii,  cap.  14.  Festo  praeter 
Fulgentium  Placciadem  favet  Sencca„  lib.  iii  de  Be- 
nef.,  cap.  1,  ubi  tamen  pro  lusciiiosi  alii  legunt  t;t- 
tiosi. 

N.  165.  Mactus.  Ludovicus  Carrion,  1.  ii  Emen- 
dat.,  c.  3,  existimat  ex  Isidoro  corrigendum  Servium 
ad  versum  Mactenova  virtute,  scWiceiUAcrE  estuX" 
Gis  AucTE  affectata  gloria  pro  affectatce  glorice,  nam 
ex  Servio  Isidorus  sunipsit :  Mactus,  magis  auctus 
gloria.  Neque  facile  alioi  exemplum  reperietur,  ubi 
auctus  cum  casu  gignendi  conjun^atur. 

N.  167.  Munifex, Kst  a munere  et  facio.ln  glossa- 
rio  Isidori  legitur,  Munifer,  qui  munera  fert, 

N.  170.  Memoriam  tenet.  Fortasse  memoria  te» 
net  pro  memoriam  tenet.^ 

N.  173.  Casterum  rationabilis.  Videlicet  quia  mo" 
dicus  proprie  est,  qui  modum  servati  moderatos,  tem- 


Aperatus.  Ae  fortasse  eonjungendum,  castertm  rutuh 
nabilis,  moderatus,  a  modo,  etc,  ut  intelligatur  mo- 
dicum  esse  a  modo. 

N.  176.  Mendax.  Apud  Ck>telerinm,  1. 1  PatrM 
Apostolic,  p.  257,  col.2,  hujus  vocis  explicatio  vi- 
denda. 

N.  178.  Ab  acie  oculorum,  Grialius,  et  alii  Edi- 
ti  exhibent  a  facie  oculorum.  Reposui  ab  acie  ocuUh 
rum  ex  Cod.  veteri  Palat.  281,  qui  in  textu  qnidem 
cum  aliis  facit,  sed  in  marg.  praefert  ab  acie^  quod 
verius,  vel  unice  verum  puto.  . 

N.  179.  Mulcator.  Mulcare  apud  yeteres  est  per- 
cutere,  caedere,  verberare.  Pro  mulcere  usurpavit 
Althelmns,  deseptem  vitiis  capitalib. 

Deniqne  si  potuit  coeli  nmlcare  catervas. 
Inde  mulcator  significatione  ab  Isidoro  exposiU,no- 
men  sequioris  spvi. 

N.  180.  Hesperios  audax.  Lncani  versus  ita  nunc 
habet  in  Edilis : 
D  Andax  Hesperios  veniam  metator  in  agfos 

^     N.  184.  Morio.  Graecae  originis  est  a  ^ph^,stultus. 

N.  187.  Nugas.  Veteres  grammatici  docent  nugas 
indeclinabililer  usurpari  posse,  ut  nequam,fas,frugi. 
Ac  fortasse  legendum  ahum  nugas  existimanies,  ut 
paulo  post  idest,  nugas.  Vide  mfra,  n.  192. 

N.  189.  Alias  nefarius,  etc.  In  aliis  Excusis  deest 
alias  nefarius.  Grialius,  etsi  puncta  inter  nefarius 
et  nefanius  non  collocat,  tameu  hoc  voluisse  vide- 
tur  ex  distinciione  adhibita  nonut  dicatur a/tain^- 

{'arius  nefandus.Xnutrio  et  nutritum  est  nutritor. 
llud  quasi  nutu  eruditor  est  veluti  rei  descriptio 
ex  lusu  quodam  verborum,  utsaepe  alias,  oon  etymon. 

N.  190.  Nuntius.  Nuntium  neutro  genere  contra 
Laurentium  Valiam,  Jos.  Scaligemm  et  alios,  Vul- 
pius  cum  Isaaco  Vossio  defendit,  ad  carm.  62  Ca- 
tnlli  \  Nova  nuntia  referens,  additqne  Lucretiuin,et 
Varronem. 

N.  192.  Nugas  autem.  Ueb.Ex  Hieron.^  Sophon. 
C  ni.  Est  autem  vox  Hebraea  ^AIS* 

N.  196.  Rectas  glorice.  Nota  Vulcanii  ad  mari^mem 
est  :  Imo  rectx  sententim.  Utrumque  doxa  sigmficat^ 
gloriam  ei  sententiam,  seu  opinionem. 

N.  201.  Or^t^.  Or^um simpliciter  pro  caeco  dixit 
Sedulius.  lib.  iii,v.  i  95.  Vocem  etsignifieationem  hanc 
Italicus  sermo  retinet. 

N.  203.  Perfectus,  cui  nihil  adjici  potest.  Nihilo- 
minus  in  usu  est  perfectior.  Cicero,  vi  in  Verrem, 
c.  56  :  Valvas  perfectiores,  etc. 

N.  204.  Te multovlus. Ciceronis verba snnt : Quod 
eum  multo  magis  figura  et  lineamenta  hospitce  de- 
lectabant, 

N.  205.  Pellax. lierum  pelLax,n.22^,ei  pellexjn. 
229. 

N.  207.  Quod  pueros  agat.  Vulcanius  legit  pueros 
agat^  id  est,  doceat,  et  notat  ad  marginem^  imma 
diTw  T>i«  ^wYij;,  idest,  institutione. 

ON.  211.  Antiqui  enimviciam.  A  tm;ta  dicta  Vice* 
pota  Victoria  apud  Senecam  in  Ludo  de  morte  dau- 
dii,  Diespiter,  Vicepotas  filius,  nt  Lipsius  notat  1.  n 
Epistolic  Quaest.,  epist.  11.  Jos.  ScaJiger,  apudSe- 
necam,  legi  voluerat  Nicephorm  filius.  Herba  tocta 
est  legummis  genus  jumentorum  pabulo  utile. 

N.  iik.Petulantes.  Xpetendo dici,  ex  Festo  etiam 
et  Nonio  constat.  Sed  Isidorus,  aliousus  anctoreno* 
bis  ignoto,  alia  addit. 

N.  219.  Prascinctus.  In  Vulgata :  Ca^pit  lavare  pe* 
des  discipulorum  suorum^  et  extergere  Unteo,  quo 
erat  prcecinctus. 

N.  221.  Piratas.  Pirata  est  a  GraecoirsipacdyC^mor, 
tento. 

N.  222.  Pugillator  eipugillones  vix  alibi  qaam  ia 
glossariis  reperientur.  Antiquiores  hit  verbis  nsof 
non  constat. 

N.224.  Varum.  KartM  provaldeobliqno  nsurpatnr 
etiam  ab  Apuleio.  Plimi  locus  a  Gnalio  Gitatnr  1, 
vai|  ab  allls  18. 


941 


AD  S.  ISmORI  ETTM0L06.  AREYALI  NOT^. 


m 


N.  225.  Pellax,  Est  a  pelliciOt  ei  pellex.Yide  n.  •     In  nonnullis  mss.  Etymologis  in  duas  partes  di- 
205  et  229.  ^  viduntur,  et  hoc  loco  post  iibnim  decimum  desinit 

N.  226.  Parracida,  GriaUus  edidit  etiam  in  teztu 


farracida,  quod  non  placet,  neque  facile  apud  alios 
invenietur.  Usus  communis  habet  parricida,  aliquan- 
do  paricida  et  patricida.  k  parenticidayideUir  de^ 
duclum  per  syncopem  parricida, 

N.  227.  Persecutor,  Sig;nificat  eiiam  eum  ([uijus 
suum  persequitur,  aut  qui  alium  comilatur,  nisi  forte 
corrigendum  sit  prosecutor  pro  persecutor. 

N.  228.  Peccator,  Alii  peccare  derivant  a  pecuSf 
quasi  pecuarCj  hoc  est,  more  pecudum  operari.  Alii 
inepte  a  pedem  capere. 

N.  229.  Prosedendo.  Laudatur  a  Barthio,  lib.  lx 
Adv.,  c.  1,  scriptura  quam  in  suo  Godice  invenit, 
Prosiduce  meretrices  a  prosidendo.  Plaulus  vocat 
prosedas  Poen.  i,  2,  53. 

...  Aa  te  ibivis  inler  isttas  versarier? 
Prosedas  pistomm  amicas. 


prima  pars,  ut  in  variis  lectionibus  uberius  palebit. 
Sed  ante  varias  lectiones  praemiltendae  sunt  nonnul- 
lae  appendices  ad  Etymologiarum  libros,  quos  hacte- 
Dus  recensuimus,  spectantes,  depromptae  scilicet 
ex  antiquis  Elymologiarum  exemplaribus,  praesertim 
exmss.Yaticanis,etToIetanis,  quaevulgatis  auctiora 
sunt. 

LIBER  UNDECIMUS. 

Liber  undecimus,  Etsi  Etymologiae,  utinfine  libri 
praecedeaiis  annotavi.  in  duaspartesin  nonrullis  mss. 
dividuntur,  tamen  libri  eodem  numerorum  ordine 
proceduDt,  ut  nempe  libcr  hic,  qui  primus  est  se- 
cundae  partis,  liber  undecimus  dicatur. 

Cap.  I.  N.  3.  Vita.  Vocis  vitce  origo  rectius  duci- 
tur  a  Graeco  p(o?. 

N.  4.  Et  creavitj  etc.  Vulffata,  Genes.  2,  7 :  For^ 
mavit  igitur  Dominus  Deus  aominem  de  limo  terrce. 


Grialius  divisit  sub  dolositate,  nisi  id  typographoas-  R  Isidorus  in  eamdem  sententiam  disserit  I.  i  Sentent., 


cribendum. 

N.  2^i.Pisinnus,  Apud  Grialium eratpmnu^. Alii 
plerique  scribuni  pisinnus,  quod  verbum  Labeonis 
est,  el  fortasse  etiam  Martialis. 

N.  232.  Quasstu^su^.  A  quastu  usitatum  est ;  non 
ita  questuosus,  et  querimoniosus  a  queror^  et  gti^rt- 
monia, 

N.  234«  Relipiosus,  Notatio  nominis  religiosi  et  re- 
ligionis  exhibiia  etiam  est  lib.  viii,  c.  2.  num.  2. 

N.  244.  Superstitiosos  ait,  De  superstitionis  ety- 
mo.  1.  VIII,  c.  3,  n.  6  et  7.  De  sedulo^  Nonius  c.  i, 
num.  17 1- :  sbdulo  significat  sine  dolo,  Profert  exem- 
pla  Lucilii  et  Cicerouis.  Sunt  etiam  Plauti,  Terentii 
et  aliorum ;  et  eamdem  ctymologiam  tradit  Donatus. 
Nihilo  tamen  minus  Perottus,  rorcellinus  et  alii  re- 
pugnant. 

N.  245.  Socii,  Quidam  socium  dictum  putant  a  se^ 


c.  12,  quem  ad  locum  pulchra  est  Loaisae  annotatio. 

N.  13.  Nam  et  memoria,  elc.  Quaedam  ex  his  repe- 
tit  Isidorus  in  libro  Differeniiarum  rerum,  dum  ex* 
plicat  quaenam  sit  differentia  inter  animam  et  aui- 
mum,  mler  animam  et  spiritum. 

N.  14.  Corpus.,,  quod  corruptum,  Non  melior  for- 
tasse  opinio  est  illorum  qui  corpus  dictum  putant 
quasi  camis  opuSt  aut  a  corde  deducunt.  Caro  al 
aliis  dicitur,  quod  careat  vita:  malim  aGraecoxp^ac 

N.  17.  Caro  autem  et  corp,  Qui  carnem  inde  vo- 
cant,  quod  careat  vita^  existimant  camem  proprie 
dici  de  morluo.  Caro  certe  est  quae  vivit,  aut  vixit. 

N.  19.  Unde  et  prassentia,  A  prois  et  sum  antiqui 
dixeTXkniprcBsesse,  ex  quo  remanet  prassentia,  Vcrum 
alioquin  est  quod  prassentia  nuncupantur  ea  quae 
sunt  prae  sensibus. 

N.  21.  Visus,,,.   quod  vivacior.  Similis  est  haec 


quor,  secta;  alii  a  secOy  hoc  esl|  divido,  ^  etymologia,  quae  tantum  proprietatem  rei  explicat, 

N.  246.  Ego  me  esse,  etc.  Afranii  haec  verba  esse  G  neque  enim  proprie  visus  dictus,  quod  vivacior  sit 

•«•  — *— *  caeteris  sensiDus.  Vera  origo  nominis  est  ab  iZiv*^  ut 

notat  Gatakerus,  in  dissert.  de  stylo  Novi  instrumen- 


nonnulli  putant 

N.  247.  Sine  cura  id  est.  Fortasse  reponendum 
sine  cura.  Idem  est  frigidus ;  nam  in  Mss.  passim 
idem  et  id  est  confunctuDtur.  Ita  sine  parenthesi  scri- 
ptura  procedere  poterit. 

N.  248.  Superous,  Alii  superbire  derivanl  a  «Mp^r 
trCy  aut  superbus  a  solo  super. 

N.  249.  Susurro,  Fortasse  ex  hoc  Isidori  loco  Atto 
Vercellensis,  comment.  in  Epist.  ad  Roman.,cap.  i, 
pag.  15,  tom.  I :  Susurro  est  qui  non  in  facie^  sed 
in  aure  detrahit ;  unde  et  a  sono  aurium  nomen 
accepity  eo  quod  sub  aure  sonet. 

N.  251.  Simulator...  a  simulacro.  Poiius  simulor 
crum  et  simulator  sunt  a  simulo,  quod  deducitur  a 
similis. 

N.  257.  Secundus.  Ex  aliorum  opinione  est  a  SC" 
cando,  quia  in  secundo  incipit  sectio,  et  divisio. 


ti,  c.  38,  ubi  de  re  ipsa  recle  pronuntiassc  Isido- 
rum  censet,  quamvis  nominis  notationem  ab  eoalla- 
tam  rejiciat.  Plura  ibi  Gatakerus  de  visu  pro  intel- 
lectu,  et  quovis  sensu. 

N.  27.  Capitium.  Est  tegumentum  pectoris  mulie- 
bre  :  Nonius  minus  bene  interpretatur  tegumentum 
capitis. 

Comm,*,  Unde  et  cim.  Adrianus  Junius  in  com- 
ment.  de  coma,  cap.  1,  ait  cirros  capitis  pilos  aiton- 
sos  a  Graeco  X6(pt0ai  mauifesto  errore  mterpretari 
Isidorum  et  Merulam.  Ipse  cirrum  exponit  quasi  in 
circum  tortum.  Editi  habent  a  Graeco  xupEiV.  Pro 
{iocXXbv  Vulcanius  edidit  mallonem,  et  suspicabatur 

N.  M,Discriminalia,  Verbum  Vulgatae  Isaiae  c.  iii. 


N.  258.  Stipulator,  De  eiymo  stipulationis,  I.  5,  n  20.  Gonfer  Ducangium  et  not.  ad  1.  xix,  c.  31,  n.  8 
cap.  24,  num.  30.  ^  et  9. 


N.  259.  Sanus  et  salus»  Graecam  originem  habent 
a  odoi  vel  a6o(. 

N.  262.  Sepultus.  Isidorus  cum  Servio  descripiio- 
nem  sepulti  per  lilterarum  allusionem  exponit ;  nam 
notatio  nominis  certa  est  a  sepelio,  cujus  vocis  vera 
origo  ignoratur. 

N.  263.  Saio.  In  Auctaiio  Glossarii  Cangiani,  re- 
jecta  etymologia  saionis,  vel  sagionis  ab  exigendo^ 
et  alia,  quam  excogitavit  Hickesius,  p.  153  Dissert., 
ab  Scanogothico  verbo  sakan  probaoillus  dicitur  a 
sagOf  veste  eorum  propria,  Saiones,  seu  Sagiones 
Duncupatos. 

N.  276.  Venustus.  Proprie  est  a  Venere.  Ciccro, 
Macrobius  et  alii,  Venerem  dictam  volunt,  quia  ad 
omnia  venit^  vel  inde  omnia  veniunt. 

N.  279.  Vanus  a  Venere.  Non  arridet  etymologia 
vani  a  Venere ;  sed  non  fortasse  melior  qoam  alii 
proferunly  a  ve  inanis. 


N.42.  Ct7ia.Originatio  ciliorum,  quod  celent,  Bar- 
thio,  I.XLix,c.  9,  non  ariidet;  sed  nihil  meiius  pro- 
fert.  Intercilium  ^pud  veteresLatinosnonreperitur; 
inde  Hispani  dicunt  entrecejo. 

N.  44.  Afa/^.  Graeci  ma/a  appellant  (JiviXa;  hinc 
etiam  ob  simiiem  roiunditatem  malas  seu  genas  (iijXa 
dicunt.  Vide  inf.,  n.  74. 

N.  45.  Barbam.  Barbasiihs  etymologias  alii  pro- 
ferunt,  sed  quarum  nulla  idonea  sit. 

N.  47.  Nares...  nare  non  desinit,  Isaeus  quoque, 
in  not.  ad  Lactanlium,  de  Opific.  Dei,  c.  11,  obser- 
Vdvit  male  apud  Isidorumlegi  manare  pro  nare;  ea- 
dem  enim  suntverbaapudLactantium.Elymon  ignari 
a  naribus  expositum  fuit  I.  x,  n.  143.  In  Terentii 
quibusdam  eaitis  lego  At  non,  et  casperit,  At  Priscia- 
nus,  I.  X,  p.  879,  Putsch.,  cum  Isidoro  habet  casperet 
ab  antiquo  coepio.  Communior  scriptura  esl  cum  as. 

N.  50.  Labia...  labra.  Alii  contra  dicunt  quod  su- 


943 


AD  S.  ISlbORI  ETTM0L06.  AREYAU  NOT^. 


944 


periusest,  to^rum  dici;quodinfcrius  labium.  Inpro-  f^ 
sa  oraiione  frequentius  labrum  quam  labium  usur- 
patur.  In  vetustissimo  Godice  Toletano  margiui  nota 
hsec  est  adjecta  :  Granon  capillum  super  labia. 

N.  51.  ii  ligando  cibo.  Isseus,  in  not.  ad  Lactan* 
tiumi  1.  X  de  Opif.  Dei,  Isidoro  tribuit  quod  ex 
Varrone  referat  a  lingendo  cibOj  quia  scilicet  Editio- 
nem  Grialii  non  viderat,  sed  alias,  in  quibus  est  a  lin' 
aendo  cibum.  Liogua  plectro  comparatur  ab  Avito 
1.  I,  V.  88.  Vide  not.  ad  Dracontium,  1.  iii,  v.  633. 

N.  52.  Colamellos.  Hispani  nunc  vocant  colmillos. 
Ugutio,  Papias  et  aiii  ex  Isidoro  explicationem  et 
nomeo  sumpserunt;  sed  alii  scribunt  columellos  alii 
columnellos. 

N.  53.  Dentium  autem.  Hunc  locnm  fuse  illustrat 
Salmasius,  in  Exercitat.  Pliuian.,  p.  33. 

N.  55.  Pa/a^um...  sicut  ccelum.  Iso,  in  gloss.  ad 
Prudent.  hynm.  10  Per.,  v.  932.  Sub  testuaine  ideo 
dicitf  quia  uranon  Grcece  Latine  palatum  dicitur^ 
eo  quoa  curvum  est  in  similitudine  cosliy  qui  et  ura-  i 
MON  dicitur,  Hispani  palatum  vocant  el  cielo  de  la 
boca. 

N.  57.  Toles.  In  textu  Grialii  erat  tolks,  in  nota 
toles^  Quae  communior  est  scriptura  etiam  apud  alios. 
NonnuUi  praeferunt  tolas^  tolarum, 

N.  59.  humen.  De  rumxne  et  ruminatione  rursus 
Lxii,c.  1. 

N.  61.  Cervix.  Ante  Hortensium  Pacuvius  et  En- 
nius  cervicem  singulari  numero  dixerant.  Discrimen, 
quod  ex  Servio  ad  i.  ii  ^o.,  v.  507,  affert  Isidorus, 
cervicem  la  singulari  numero  significare  collum,  seu 
membrum  ipsum,in  plurali  verp  superbiamy  aliis  non 
placet.  Giceronera  cervicem  in  singulari  numero  un- 
quam  dixisse  mulli  ne^anl. 

N.  65.  Subhircos.  Guiberlus  1.  iii  de  Yita  sua,  c.  22 : 
Et  ascellarum^  guce  subhircos  nominant. 

N.  66.  Unde  manupretium.  Brissonius,  1.  iv,  c. 
23,  Selectar.  Anliq.,  apud  Isidorum  et  alios  legen-  p 
dum  ait  manupretium^  non  manuspretium.  Annota-  ^ 
lor  Trekellius  utrumque  probat  ex  mss.exemplaribus. 

N.  74.  Quasi  malas.  Fortasse  ^uo^t  mala.  Quia  mo- 
la  rotunda  sunt,  nomen  inde  ob  rotunditatem  malas^ 
eimamillce  trahunt.De malarum origine,supra,n.44. 

N.  "78.  Incisio.  Yulcanii  nota  ad  veroum  incisio  hsec 
esi :  AUudit  fortasse  ad  etymologiam  Up\Mroi,  Nam 
Bip[j.a  dicitur  inh  xcu  §^p<i>,  quod  significat  scindo, 
vel  G.£Do.  Legit  Yulcanius :  Cutis  enim  Grcece  inci^ 
sio  dicitur.  Grialius  subslituit  xottc^  enim^  elc.  Go- 
thici  duo  Toletanipostponunt  n.78  et  79,  et  prsemit- 
tunt  n.  80. 

N.  79.  Corium.  Jul.  Cses.  Scaliger  exercitatione 
127,  de  Sublilitate  contra  Gardaniim,  disputat  eos 
qui,ntait,  Latina  puritate  dclectanlur,  nunquam  to- 
rium  pro  tergo  ponere.  Scaligerum  Vulpius,  ad  Ca- 
tullum»  carm.  62,  merilo  refellit,  non  solum  quia  CO" 
rium  pro  ^er^o  Catulius,  Ovidius,  aliique  idonei  auc- 
torcs  adhibuerunt,  sed  etiam  quia  ipse  Scaliger  a  ver-  Q 
bo  puritatis  non  absliouit,  quod  nemo  bonorum  La- 
tinitatis  auctorum  usurpavit. 

N.  82.  Ab  arctando.  Retineri  posset,  quod  edidit 
Grialius,  ab  artando;  sed  communem  scripturam 
placet  exprimere. 

N.  87.  Quod  madefaciant,  etc.  Sic  Dracontius,  l. 
U,  V.  613 : 

Humor  nt  absnmptas  intraveritante  medullas. 
Vide  notam. 

N.  90.  Lasvus.  Melius  ducitur  a  Graeco  Xaib;. 

N.  94.  Palas.  Vox  hsec  pro  duobus  ossibus  lalis 
scapularum  exstat  apud  Coel.  Aurelianum,  1.  iii  Acu- 
tor.,  c.  3,  et  alibi  apud  eumdem. 

N.  99.  Umbo.  Est  quidquid  in  plano  prominet  in 
coni  figuram,  ex  Grseco  (S(jl6u>v. 

N,  101.  Longao.  Apud  Yarronem  Donnulli  habent 
Umgabo. 

N.  103.  Virus.  Dicitur  quidem  de  semine  animalis, 
ot  de  viri  semine  dici  potest,  sed  proprie  est  succm 


vitalis  cujusquerd;  etinterdum  pro  noxio  accipitor. 

N.  106.  Femora  et  femina.  Sunt  a  femur,  quod  in 
genitivo  facit  femoris,  et  frequentius  feminis.  Neque 
verumullumdiscrimen  inter  femora  et  /'mtnarepe- 
ritur. 

N.  107.  Suffragines.  Genu  esl  flexura,  seu  curva- 
tura  supra  facla,  cui  contraria  est  suffrago,  subtus 
fracta,  ut  accidit  etiam  in  brachiis. 

N.  108.  Genu  a  Graeco  t^vu  recte  ducitur. 

N.  111.  Talus...  tholus.  Seribo  tholuSy  quamvis 
apud  Grialium  et  alios  sit  tolus.  In  GotbicA  Mss.  est 
talus  dictus  a  talo. 

N.  114.  Calcis  prima.  Isldorus,  ut  puto,  scripsit 
calces ;  ex  quo  librarii  fecerunt  calcis,  mutato  e  ia 
i,  ut  in  Mss.  sspe  accidit. 

N.  115.  Solum  dicitur.  De  soli  significatione  vide 
commentar.  ad  Prudentiam  multis  in  locis  ex  indice. 

N.  116.  Viscera.  Notat  Barthius,  lib.  xuv  Adver- 
sar.,  cap.  12,  in  homiliis  quae  vulgo  Eusebio  Emis- 
seno  tribuebantur,  linguam  quoque  inter  viscera  re- 
poni. 

N.  131.  Jejunum. .  .intestinum,  unde  et  jejunium^ 
Hoc  idem  jejunii  etymon  Isidonis  protulit  1.  vi,  c. 
19,  n.  65. 

N.  135.  Hinc  et  uf^r.  Scilioet  uter,  utns,  nt  1.  xx, 
c.  6.  ubi  etiam  utrem,  ab  utero  Isidorus  derivat. 

N.  138.  Lotium,  A  loto  aut  lotu  dici,  etsi  dispar 
eut  quantitas,  consentiunt  alii ;  sed  nonnnlli  causam 
inde  repetunt,  quod  interiores  partes  oorporis  per 
onas  lotium  meat,  hoc  humore  ablunntur.  Usus  qui- 
dem  vel  abusus  lotii  in  vestimentis  lavandis  et  mun- 
dandis  certus  est.  Catullus  quoque,  carm.  36,  ad  Eg- 
nat.,  et  Apuleius,  in  Apolog.,  indicant  consuevisse 
olim  Hispanos  lotio  denies  fricare,  quo  candidiores 
essent. 

N.  147.  In  Codice  Regiovaticano  1850  sunt  Ety- 
mologiae  cum  allegorica  expositionc.  ExempU  loco, 
proferam  inter  appendices,  n.  15,  c.  2  hujus  libri, 
qui  in  Ms.  est  liber  vi  inscriptum  :  De  situ  et  haH- 
tu  corporis  humani ;  et  c.  3  :  Quomodo  humana 
membra  ascribuntur  diabolo. 

Gap.  n.  N.  4.  i4(f^t^n^n(/uma(/u//a.  Iterum,D.15. 
Adolescens...ad  gignendum.  Sex  hominis  aetates  Eu- 
genius  Toletanus  recenset,  sed  cum  aliquo  discrimi- 
ne,  in  recapitulaiione  ad  Hexsemeron  Dracontii.  Vide 
mea  prolegomena  in  Dracontium,  p.  18  et  21. 

N.  11.  Puer  natus  est  nobis.  In  Vulgata :  Parvu- 
lus  enim  natus  est  nobis.  Et  apud  Jeremiam,  loe.  cit. 
Noli  dicere  :  Puer  sum...  Ne  timeas,  etc.  Ad  hunc 
enim  locum  respicere  videtur  Isidoms. 

N.  i2.  Pupilliautem  dicti^  quasi.  Fortasse  legen- 
dum :  Pupitli  autem  dicti  orbi,  quasi  sine  oculis.  Re> 
posui  decesserunt,  ex  Mss.  Gothicis  pro  decesserunt. 

N.  14.  Laudantur  simili  prole  puerperce.  In  anii- 
quis  Editionibus,  Laudatur  primo  prole  puerpera 
nato ;  quod  ab  Isidoro  per  lapsum  scriptumMuncke- 
rus  existimabat,  ad  Fulgent.,  Mythol.,  c.  26,  L  i.p. 
61.  Grialius  verba  ipsa  Horatii  restituit. 

N.  20.  Et  formavit.  Yulgata :  Et  asdi/icavit  Do- 
minusDeus  costam,  quam  tulerat  deAdam,  in  fni»- 
lierem, 

N.  23.  Kira.  Festus,  verbo  Querquetulana  tnras : 
Feminas  antioui,  quasnunc  dicimus,  virasappelUh 
bant ;  unde  adhuc  permaneot  virgines  et  viragines. 
Mariana,  in  Genes  ii,  23,  ex  Hebraeo  idiomate  illus- 
trat  lusum  illum  verborum :  Hxc  vocabitur  virago, 
quoniam  de  viro  sumpta  est. 

N.  25.  Quo  jure.  Cum  verba  Terentii  sint  ex  pro- 
logo  Uecyrae,  ubi  Donatus  significationem  adolescen- 
tioris,  dequa  n.  seq.  explicat^  videnturcollocanda  in- 
fra  post  verba,  ut  senior^  minus  senex.  Terentius : 
Quo  jure  sum  usus  adokscentior ;  ubi  comparctHvus 
gradus,  etc. 

N.  28.  Quc^i  annosa.  Nam  si  commune  Sanctos 
Martinus  Legionensis,  1.  ii,  pag.  484,  serm.  in  Do* 
minica  secuoda  post  Pascha,  totum  hunc   Isidori 


945 


AD  S-  ISIDORI  BTYMOLOG.  ARBVAU  NOT^. 


916 


locam  profart,  scilicet  n.  27,   28,  29.  Legit  autem  . 
Sanctos  Martinus  qtutsi  annosa.Hinc  et  vetula,  etc.  II 
omissis  omniao  verbis  illis :  Nam  si  commune,..  i«- 
nem  tnu^i^rdm  PquoChaconisconjectura  comproba- 
tur.  Anilitatis  Yocabulo  veouste  usus  est  Catullus^ 
carm.  60  : 

Usqne  dom  tremolnm  movens 
Caoa  tempus  anilitas 
Omnia  omnibus  annoit. 

N.  30.  Senectus autem.EoTaiiuiSf  in  Arte  poetica: 
Multa  senem  circumveniunt  incommoda. 

N.  di.Mors  dicta.  Sanctus  Julianus  Toletanus,  1. 
I  PrognosL,  c.  4,  ita  legit  hunc  locum  :  Mors  dicta 
est  (in  Ms.  meo  veieri  deest  est)  quod  sit  amara,  vel  a 
morsu  primi  hominis  appellata.Nam  cum  primus  hur 
mani  generis  parens  lignum  vetitum  per  inobedien- 
tiam  contigitj  per  morsum  mortem  tncurrit.  Unde 
et  a  MORSU  MORs  ipsa  utique  appellatur.  Tria  sunt 
genera  mortiSt  etc.  Sequor  Codicem  meum  vetustum ;  b 
nam  Edltiones  variant.  Sed  non  omittcnda  nota  doo-  *' 
tissimi  Editoris  operum  Patrum  Toletanorum,  t.  II, 
p.  ii:  Ex  hoc  loco  confirmatur  lectio  aliquorum 
Codicum  mss,  Sancti  Isidoriy  in  quihus  totidem  ver* 
bis  continetur hasc  altera  mortis  etgmologia a  morsu 
ducta.  Quam  lectionem  cum  indicassetEditio  Pari" 
siensts  Sancti  Isidori  (Bignaeana  ex  Vulcanio)  regia 
nostraEditione  antiquiortquarein  hac  non  solum, 
rejecta  est  a  textu^  sed  et  omnino  in  margine  pras- 
termissa^  non  videmus.  Ssepe  ita  de  Grialio  quffiri 
possemus,  qui  adeo  laudem  brevitatis  affectavit,  ul 
varias  lectiones  non  contemnendas,  quasin  Editione 
Bignseana  prse  manibus  habebat,  omnino  prseteritas 
voTuity  et  nac  in  re  Editioni  Bignaeanse  magna  ex 

{»arte  concinunt  duo  vetustissimi  Codices  Gothici  To- 
etaoi,  ut  in  Yar.  lection.  dicam.  Non  ausim  tameu 
scripturam  Editionis  Grialianae,  quse  in  vetustissimis 
membranis  exstat,  rejicere.  Sed  advertam  Julianum 
To]etanum,quiIsidori  fere  aequalis  fuit,  diversnm  ali-  £ 
quod  exemplum  Etymologiarum  vidisse  ;  nam,  ut 
ssepe  monui,  antequam  Isidorus  ad  Braulionem  to- 
tumopusmisit,pluresejus  partes  seorsum  editae  cir- 
cumferebantur.  Etymologiam  mortis  a  Marte  Isido- 
rus,L  vui,  0.  4i,  n.  61,  expressit.  Cselerum mor^m 
a  Grseco  ^foii^jatum  exitiale^  appeilari,  alii  magis 
probant.  Yide  Yossium,  Martinium,  et  Guil.  Junium 
m  disserlatione  Lipsise  edita  1743  De  cultura  morti 
Deoe  olim  «ar/ii^i/a.Caesellius  Yiudex  unam  e  tribus 
Parcis  Mortam  nominalam  fuisse  tradidit,  quod  Gel- 
lius  ,  L  ui,  c.  16,  non  videtur  approbare. 

32.1nfantium  acerbam  mortem,et  funus  acerbum, 
ex  Apuleio  et  Yirgilio  commemorat  Barthius,  L  xix 
Adv.,  C.5. 

N.  35.  Cadaver.TeTiu\\ivin\xs,\,  Deresurrect.carn. 
c.  18  :  Atque  adeo  caro  est,  qua:  morte  subruitur, 
ut  exinde  a  gadendo  gadaver  renuntietur.  Hoc  est, 
quod  innuit  Isidorus,  quia  jam  stare  non  potest  ;  ^ 
neque  video  cur  Barthius,  L  liv  Adv. ,  c.  26,  inep*  " 
tum  id  dicat ;  magis  enim  ineptum  puto ,  quod  ipse 
tradit,  cadaver  diciiim  quia  omnisillius  formaf  om- 
nis  species  corruerit. 

Cap.  III.  N.  3.  Monstra  vero  a  monitu ,  etc.  1. 1 
Patrnm  Apostolic,  p.  60,  Edition.  CoteL,  plura  ex- 
ponuntur  de  signis  et  monstris. 

N.  7.  Alii  magnitudine  partium,  etc  De  his  Sal- 
masius  in  Exercit.PIin.,  p.  32. 

N.  ik.Prcevaricatores  angelos,  eic  ViJe  nol.  adv. 
835  Carminis  in  Genesin  post  Jnvencum  append.  1  . 

N.  21.  Satyri.  De  Hieronymi  loco,  quem  Isidorus 
exprimit,  videndus  Rosweydus  in  Onomastico  post 
Vitas  Pairum,  verb.  Faunus,  satyrus,  Incubus,  etc 

N.  24.  Octonos.  Grial.ediditoc/^no^. 

N.  3i.  Quiafluctus  Venerem  creav.  Poetae  Vene- 
rem  mari  ortam  finxerunl ,  ex  quo  dicta  AphroditCf 
Pontia,  Marina^  Pelagta,  etc 

N.  32.  VorHcibus,  Scribitur  etiam  vertidbus* 


N.  34.  Dicunt  et  hvdram.  Eadem  et  iisdem  fere 
verbis  de  hydra,  c.  4, 1.  xii. 

N.  37.  Centauris  autem.  Dno  Gothici  Codices  To 
letani  ita  id  exhibent :  Centauris  autem  species  vo> 
cabulum  indidity  id  esty  hominem  equo.  mistum, 
quos  quidem,  etc. 

N.  38.  Semibovemgue,  etc.  De  eo  Ovidii  versu, 
ouem  ejus  amici  tolli  volebant,  curiosa  est  narraiio 
Senecae  in  Controvers.  I.  ii,  conlr.  10,  versus  iin. 
LIBER    DUODECIMUS. 

Cap.  rv.  N.  2.  Herbarum  veneficio.  Grialii  Editio 
herbarum  beneficio. 

N.  3.  Concava  littorei,  etc  Ovidii  versus  ita  habent 
Concava  littoreo  si  demas  brachia  cancro, 
Cstera  supponas  terras,  de  parte  sepulta 
Scorpius  exiiiet,  caudaque  minabitnr  unca. 

N.  6.  Animalia,quas  edunturAgaoiB.  aliis  haec  pro- 
prietas  nominis.  Sic  eliam  multi  pecus  a  Graeco  n6' 
xO(,  quod  est  vellus,  deducunt,  non  a  pascendo. 

N.  9,  noi.  Mactant  lectas.  Apud  Grialium  erat  in 
nota  mactant  lcetis,  quod  correxi,  ex  L  iv  ^En.,  v. 
57 ;  mendum  enim  puto. 

N.  10.  Vervex.  Iso,  in  gloss.  ad  Prudenl.  hymn.  10 
Perist.,  V.  187  :  Vervex  vocatur  a  verme,  quem 
habet  in  fronte,  qui  commovens  incitat  eum  ad 
prcelium.  Kx  Glossario  Isidoriano  discimus  hunc  ver- 
mem  simultum  vocari.  Confer  notas  ad  hoc  verbum. 

N.  13.  Erit  ergo  hasdus.  Grialius  ediderat /ia?du«, 
et  ita  quidem  nonnulli  scribunt;  sed  etvmon  poscit 
hcedus,  quod  probat  Varro,  1.  iv  Ling.  Lat.,  c  19  : 
Hircus,  quod  Sabini  fircus;  et  quoa  illic  rEDua^in, 
Latio  rure  hedus,  quod  in  urbe  ut  in  multis,  a  ad" 
dito,  FiEDUs.  Idem  Grialius,  ut  exnoia  liquet,  in  texta 
edi  voluit  ederce,  vel  hederce ;  sod  remansii  edere, 
quod  ad  Grialii  mentem  in  hederoi  converti.  Yide 
pnefationem  Grialii  in  nostris  Isidorianis,  c  51,  n.  9. 
Isidorus  ut  hederam  ab  edo,  ita  hedum  vel  hauium 
ab  ipso  edo  duci  posse  cxistimavit. 

N.  14.  In  transversum,  etc  Inde  Yirgilius,  ecL  3, 
V.  8.  Transversa  tuentibus  hircis.  Griauus  in  textu, 
ciniphii. 

N.  17.  Spiritu  narium,  etc  Yide  not.  ad  v.  639, 
640,  L  I  Carminis  Dracontii  de  Deo  : 

Frontibus  arboreis  araittunt  cornna  cervi, 
Angnibus  assumptis  sed  mox  palmata  resurgnnt. 

N.  21 .  Hinnulus.  Sive  innulus,  nlius  ccrvi,  ex  alio* 
rum  sententia  ducitur  ab  rvvo^,  filius. 

N.  22.  Damula...  damas.  Alii  a  ^ii^La,  timor^  fa* 
ciunt  dama. 

N.  23.  Lepus.  Gellius,  L  i,  c.  18,  vcrba  alia  M. 
Varronis  prorert,  ex  L  xiv  Humanarum,  ubi  ait  L. 
iEIium  aliquoties  errasse  :  Nam  aliquot  verborum 
antiquorum  Grmcorum,  perinde  atque  essent  pro^ 
pria  nostra,  reddidit  causas  falsas...  In  auo  non 
modo  AElii  ingenium  non  reprehendo,  sed  indus" 
triam  laudo;  successum  enim  fortuna,  experien" 
tiam  laus  sequitur.  Ostendit  Gellius  simili  modo 
Varronem  de  fure  errasse  videri ;  sed  addit :  In  hac 
re  de  viro  tam  excellentis  doctrinae  non  meum  jtt- 
dicium  est.  Ila  viri  docti,  etiam  cum  iu  hujusmodi 
nominum  originationibus  ab  aliis  dissentiunt,  non  in- 
solenter  tamen  se  gerunt.  T.  I  Patrum  Apostolic 
Cotelerii,  p.  31  et  seqq.,  mulia  annotantur  de  lepore 
aliisque  animalibus,  quorum  hic  fit  mentio. 

N.  24.  Cuniculi.  Alii  dicunt  Hispaniam  nuncupa- 
tam  a  cuniculis,  quia  hi  punice  Spania  vocantur  : 
quam  etymologiam  rejicit  amoenissimus  scriptor  Jos. 
Franciscus  de  Isla,  in  not.  ad  i  part.  Compendii  Hi- 
sioriae  Hispanise  a  Duchesnio  Gallice  editi,  et  a  se  in 
sermonem  Hispanum  conversi. 

N.  25.  Sus...  quod  pascua  subig.  Yarro,  L  n  de 
Re  rust.,  c  4  :  Sus  Grasce  dicitur  5c,  olim  tbtsus 
dictus,  ab  illo  verbo  quod  dicunt  Wctv,  quodest  if»- 
molare.  A  suiilo  enim  genere  pecorisimmolandi  inu 
tium  primum  sumptum  videtur.  Ovidius,  L  xv  Met., 
V.  111  : 


9S7 


AD  B.  I^DORI  BTTM0L06.  ARBVALI  NOTiE. 


94S 


...Frima  patatnr         g  ToTUi3se  legendnm  vervecis  semine jiTO  verveno;  pro^ 
Hostia  8US  merQisse  mori,  quia  semma  pando     H  pne  aulem  vervex  pro  ariete  usarpari  nequit. 


Eruerit  rostro, 

Goofer  dissertationem  Joan.  Philippi  Casselii  de  sue 
io  sacrificiis  gentilium. 

N.  30,  not.  Syri  fratris.  Lege  apud  Grialium  Sa- 
tyri  fratris, 

N.  34.  Ex  eis  gerulce.  Solinus  adjectivedixil^eru/ai 
scilicet  cornua  potuum  gerula,  Substanlive  gerulas 
ex  Hofmanno  sunt  vasa  viDi,  aut  cujuslibet  humoris 
capacia.  Gerlas  hodie  Burgundi  vocantvasa  amplala- 
ctis  aut  aquse  gerula  ex  ligDG  facta.  Yide  Dicliona- 
rium  Ducangii  auctum,  et  Salmasium,  p.  230  Exerc. 
Plin. 

N.  35.  Camur,  Vulcanius  edidit  camor  pro  camur, 
et  coojicit  legendum  xa::puXov.  De  voce  camuro  pro 
curvo  vide  commcnt.  ad  Prudentium  hymn.  12  Peri- 
steph,  V.  53  : 

Tam  camaros  hyalo  iasigai  varie  cacurrit  arcus. 


Gap.  n.  N,  6.  Scymnique  leonum,  Scymnus  pro- 
prie  estcatulus  leonis ;  ac  fortasse  Isidorus  totum  lo- 
cum  Lucretii  cxpressit : 

...  Scymnique  leonum. 
Unguibus,  ac  pedibns  jam  tnm  morsuque  repngnant. 
Vix  etiam  cam  sant  dentes  onguesqae  creati. 
Yide  Append.  16. 

N,  12.  Rhinoceros,,.  monoceros.  Montfauoooius  , 
tom.  III  Supplem.  Antiq.,  L  i,  c.  9,  ita  verba  Isi- 
dori  accipit.ut  rhinocerotem  elmonocerotem  duo  aoi- 
malia  diversa  esse  explicet  ;  scilicety  idem  et  monO' 
ceros,  hocsigoiricat,quod  sicut  rhinoceros  sicappella- 
tur,  quia  in  nare  cornu  habet ;  ita  monoceros  nc 
vocatur,  quia  in  media  fronte  cornu  uoum  pnefert. 
Ac  fortasse  legere  praestiterit  item  et  monoceros ; 
nam  in  Mss.  item  et  idem  [>assim  coofuQduotar.Alia 
tamen  esl  explicatio  Roberti  de  Sorbooa  in  ^lossis 


N.  36.  Dromeda,  Glossarium  Camberonense  ms.,  B  ^d  hbrum  Numeror.,  t.  II  Commentar.  Meoochii  cdi- 

'     '^  '  '  •       "^         tion.  Venet.  1743,  p.  473  :  Rhinoceron  Grasce,  La^ 

tine  interpretatur  in  narb  cornu.  Eadem  bestia 
Grasce  monocbron,  Latine  unicornis  vocatur,  eo 
quod  unum  cornu  habeat  in  media  fronte,  pedum 
quatuor,  Radcrus,  in  comment.  ad  Martial.,  p.  37 
seq.,  et  51  seq.,  agit  de  rhinocerote,  quema  mono- 
oerote  dislinguit.  Brealius,ad  marginem,  indicat  P'm- 
tum,  ad  c.  u  Isaise,  etPipinum,serm.  10,de8ecretis 
secretorum. 

N.  13.  Vlrao  ^uella  proponitur.  Montfaueonios, 
loc  cit.,  exhibel  imaginem  ex  gemma  poellae  aperto 
siou  unicomem  amplecteniis. 

N.  14.  Grcecisenim  mons  X^c.Gi8bertus  Caperas, 
exer.  i,  c.  1 ,  de  elephantis  eorumque  barrita  agit  ; 
et  ex  Bocharto  reponendum  ait  apud  Isidonim  mons 
6  X^cpoc  pro  mons  Clifio,  ut  mendose  olim  legebatur. 
Ex  Thoma  Hyde  advertit  vulgatissimum  elephanti 


apud  Rosweydum,  in  Onomastico,  post  Yitas  Pa- 
trum  :  Dvomedus,  et  dromasy  et  dromedarius  idem 
animal  est^  minus  camelo^  sed  velocius  atque  cur- 
rentius;  undc  et  dromones  vocantur  longce  qucedam 
naves  veloces,  Yide  alia  ibi  de  dromadibus,  Laiini 
antiquioresdicebant  dromasy  dromadis;  sanclus  Hie- 
ronymus  vocavil  dromedarios,  De  navibus  dromoni- 
busj  1.  XIX,  c.  1. 

N.  37.  liuminatio»  Do  rumind  supra,  I.  xi,  c.  1, 
0.59. 

N.  48.  Badius,  Vulcanii  hsec  est  annotatio  :  M  tcov 
paWv,  hoc  estf  ramis  palmarum,  aui  colorem  spadi* 
ceum  referunt,  et  hodie  Hispani  iiunc  colorem  bkyo 
vocant,  Et  un  rato  equum  spadicei  coloris  vocant. 

N.  50.  Nam  veteres  glaucum  alb„,  Melinus,  Quod 
glaucum  veteres  dixennt  album,  rursus  c.  6  inuui- 
tur  ex  GrsBca  eLymobgia.  Melinus  estspecies  coloris 


nativi  caudidi.  Dicitur  eliam  melinus  color  luteus,  a  nomen  apud  Indos  esse  bari,  seu  bri.  Scriptores  qui 
vai  fiaviia  ^  vocem^amts  commemoraut  reccnset  Bocharta8,part. 

i  Ilieroz.,  1.  ii.  c.  23.  Ebur  quod  sit  ebarro  dictamf 


vel  ilavus. 

N.  53.  Myrteus  est  pressus  in  purpura,  Forcelli- 
uus,  vcrb.  Myrteus,  verba  Isidori  inlerpretatur,  qui 
est  pressus  in  purpura,  hoc  est,  suboiger,  autfuscus 
sinesplendorcltalicc  ^ato  scuro,  VerbaServiiadl.iii 
Georg.,  V.  82  :  Quos  phosniciatos  vocant,  pressos^ 
myrteos  :  ipsi  sunt  badii, 

N.  54.  Dosinus..,  equiferos,  Salmasius,  p.  250 
Excrc.  Plinian.  dosino  equo  applicat  Virgilii  verba  : 
color  deterrimusalbis,  EtgilvOi  I.  m  Georg.,v.  82. 
Grialius  in  textu  edidit  dosinus,  in  not.  dossinus. 
Isidorus  vidctur  voiuisse  dosinus^  quia  deducit  ex  de 
asino,  Aliud  ctymoa  a  dorso,  quod  veteres  dicebant 
dossum^  exigerel  dossinus,  ut  dossuarius,  Mentio 
equiferorum,  qui  sunt  equi  feri,  occurrit  apud  Plin, 
1.  xxviii,  c.  10  el  13. 

N.  57.  Judan  asserunt  quod  Ana  abnep.  In  velus- 
tissimo  Gothico  Ms.  Toietano  legitur :  Judcei  asserunt 


ut  rursus  asserit  Isidorus,  1.  xvi,  c.  5  ,  conseotiunt 
plerique.  Arabes  elephantum  appellant  /f/ ,  dentem 
ejus  cenafil ;  ex  quo^at  puto,  Hispani  ebur  dixenini 
marfiU  Vide  Becmann.,  de  origin.  Ling.  Lat.,  verb. 
Ebur^  et  Vossium.  in  Ety.,  qui  minus  recte  etymoD 
Uidorianum  cinnabaris  adracone  et  barro  rejicit,  qoia 
barrus  vox  Latina  est,  et  cinnabaris  vox  jam  a  Gne- 
cis  usurpata  fuerat.  Barri  vocem  orientalem  esse 
Isidorus  ipse  innuit.ac  multi  alii  confirmant.Rostram 
proboscis  y^ca  promuscisy  utGriaiius  edidit,  dicatar, 
parum  interest :  Mss.  codices  variant  apud  Isidonim, 
et  alios ;  sed  communior  scriptura  est  proboscis  , 
quam  sequi  piacet.  Etymon  elephanti,  qaod  montis 
formam  praeferat,  comprobari  inde  potest ,  qaod  a 
multis  anis  monti  comparatur  ,  ut  a  Dracontio  L  i 
Garm.  de  Deo,  v.  286  : 


quod  Hanaan  nepos  EsaUt  el  in  var.  lection.  Baye-  11        Instar  montis  habens  incedit  bestia  mole  ; 
rius,  siveBurrielius  annotavil:  Hanaanpro  Chanaan,      ubi  fortasse  legendum  molem  pro  mole. 

N.  15.  Boves  lucas.  Varro,  1.  vi  Liog.  Lat .  cle* 


quod  Gothis  perpetuum^  ut  amihi  pro  amicit  maicus 
pro  magicus,  loicus  pro  logicus, 

N.  60.  Hanc  enim  feminarum  dicunt,  Apposui  dt- 
cunt^  quod  abest  a  textu  Grialii;  sed  adesl  in  not. 
et  in  aliis  Excusis.Scnsus  exigeret  earumque  satiata, 
et  species  earumy  nisi  intelligas  eorum  vultuum. 

N.  61.  Duxgrcgis,  Nonnulli  antiquissimi Godices, 
ut  Vat.  623,  et  Ottob.  477,  addunt  duxgregis,  Lycisca 
ex  lupo,  et  catula.  Cap.seq.,  n.28  :  Lycisci  autem  di- 
cuntur,  ut  ait  Plinius,  ex  lupis  et  canibus,  Huc  fa- 
ciunt  versus  Eugenii  Toletani,  i.  i,  carm.  22  : 

Haec  sunt  ambigena,  quse  nuptu  dispare  constant. 
Burdonem  sonipes  generat  commistus  asellae. 
Mulas  ab  arcadicis  et  equina  matre  creatur. 
Tityrus  ex  ovibus  oritur,hircoque  parente. 
Masmonem  capra  verveno  semine  giKnit. 
Apris,  atque  sue  setosus  nascitur  bybris. 
At  lupus  et  catoia  formant  coeondo  Lyciscam. 


phantos  boves  lucas  dictos  putat  non  tam  a  Lucania, 
vel  a  Libya,  ut  alii  opinantur,  quam  a  luce,  quod  longe 
relucebantpropter  inauratos  regios  clypeos  qaibua 
eorum  ornatse  erant  lurres. 

N.  16.  Nunc  sola  India.  Non  satis  liquet  cur  Isi- 
dorus  neget,  vel  unde  hauserit,  quod  nunc,  hoc  est, 
sao  tempore,  sola  India  elephantos  genuerit,  ut  ite- 
rum  asserit  1.  xiv,  c.  3,  n.  12.  Nam  Africa  etiam- 
num  eos  gignit.  De  elephanlis  ,  ati  de  aliis  qaoqae 
bestiis  ,  quarum  hoc  c.  Isidorus  meminit ,  aceurata 
descriptio  exsiat  in  Gallico  dictionario  Animaliam, 
Parisiisann.  1759. 

N.  17.  Gryps  vocatur.  Griahus  in  textu  Gryphes 
vocantur,  quod  sit,  in  not.,  Gryphs  vocatur,  Alii 
Excusi  Gryphes  vocatur.  Fortasse  Isidorus  scripsit 
Gryphis^  ut  infra  in  Mss.  est  lyncis  pro  lynx,  vel 
gryphus.  ut  alii  efferunt*  Interea  retinemos  Gryps, 


m 


AD  S.  ISIDORI  STYMOLOa.  AREVAU  NOT^. 


950 


?[U8e  communior  est  scriptura.  Animal  creditur  fabu- 
osum. 

N.  18.  Chamceleon.  Est  axof^a^  humh  et  Xicov,  leo, 
quasi  parvus  leo,  Grialius,  et  alii  Ezcusi  scribunt  ca- 
meleon,  cui  scripturae  favet  etymologia  ex  camelo  et 
leone,  alioquin  talsa,  et  quae  ne  Isidori  quidem  Tor- 
tasse  est.  Nam  ea  verba,  eo  quod  cameli,  etc,  desuut 
in  Ms.  Albauio,  in  ms.  1  archivii  Vat.,  et  in  aliis ;  et 
sensus  videtur  esse  :  dictus  autem  ita,  hujus  chamce^ 
leontis.  Corpusculum,  etc.  ut  indicetur  genitivus 
chama^leontis. 

N.  19.  Camelopardus,  Sive  camelopardalis,  ut  ab 
Isidoro  vocatur,  1.  xiv,  c.  5,  n.  15,  a  Capitolino  et 
Vopisco  dicitur  camelopardalus, 

N.  20.  Numeratur,  Ex  Solino,  c.  2.  /n  hoc  ani- 
malium  genere  numeranturet  lynces.  Salmasius  ta- 
meo.  p.  88  Exercit.  Pllnianar.,  praetulit  cutn  libris 
mss.  nominantur  et  lynces»  Refeliit  etiam  Solini  sen- 
tentiam,  quialyDX  hoc  tantum  simile  babet  lupo  cer- 
variOy  quod  masculis  simililer  distinctus  est. 

N.  21.  Cicero  in  Scauriana.  Oratio  Ciceronis  Scau* 
riana,  sive  pro  M.  iEmilio  Scauro.,  deperdita  est. 
Exstanl  qusedam  ejus  fragmentaab  Asconio  Pediano 
in  commentariis  servata.  Confer  fragmenta  Cicero- 
nis  cum  not.  Andreae  Patricii.  Yersus  Juvcnalis  ita 
se  habent : 

....  Imi(atus  castora,  qui  se 
Eunuchum  ipse  facit,  cupiens  evadere  damno 
Testiculorum  :  adeo  medicatum  inteiligit  inguem. 

Versus  Yirgilii,  i  Georg.,  v.  58,  a  Grialio  laudatus, 
ita  legendus  : 

At  chalybes  nudi  fernun,  virosaque  Pontus 
C^storea, 

Scilicet  mittit,  Hinc  castores  canes  pontici  dicti. 

N.  22.  Sic  format,  Versus  Sic  format,  etc,  non  in- 
venitur  in  carmine  Dracontii,  quod  ex  ms.  Codice  Vaii- 
cano  typis  commisi,maxima  exparte  non  ante  ediium. 

N.  28.  Lycisci,  De  lycisco,  seu  lycisca ;  vide  not. 
ad  n.  ult.,  cap.  praec.  Alii  omittunt  indas,  aut  In- 
dias,  Pro  verbis  tnsiliri  et  nasci  supplendum  aiunt, 
aut  aliquid  simile. 

N.  29.  Quasi  volupes.  Aut  volipes.  Displicet  hoc 
etjmon  nonnullis  recentioribus,  quamvis  ab  anti- 
qmssimis  doctis  hominibus  adoptatum,  aliudque  in 
Graeco  nomine  quaerunt. 

N.  37.  lchneumon,  Isidorus  in  corruptum  aliquem 
Dracontii  Godicem  incidit ;  nam  Dracontius  non  de 
ichneumone,  seu  suillo  loouitur,  sed  de  Psyllis 
Afric8e  populis,  1. 1  carm.  de  Deo,  v.  515.  Vide  not. 
et  prolegom.  n.  7.  Salmasius,  p.  446  Exercitat. 
Plinian.,  versum  in  Dracontii  carmine  non  invene- 
rat,  et  male  in  Isidoro  legi  suillus  pro  sullus  asseruit. 
At,  p.  1315,  tradit  silurum  ab  Hispanis  vocari  Suillo 
(fortasse  soUo  voluit  dicere)  et  ex  Isidoro  observat 
uorculum  marinum  hujus  setate  vulgo  vocatum  suil" 
lum.  Sed  prseterquam  quod  Isidorus,  ut  dixi,  depra- 
vatum  Codicem  Dracontii  legerat,  in  quo  erat  sutllus 
pro  Psyllus,  minime  suillum  vel  sultum  de  porculo 
marino  accepit,  sed  de  ichneumone^  qui  vulgo  mus 
Indicus  dicitur ;  de  quo  Plinius,  lib.  viii,  c.  24  et 
25.  An  autem  Isidorus  ex  priore  Editione  Solini,  quod 
ait  Salmasius,  p.  446,  enhydron  ichneumonem  vo« 
caverit,  dubitari  potest ;  nam  quod  refert  Plinius  de 
ichneumone,  quod  luto  convolutus,  cum  os  crocodili 
aperiunt,  in  eorum  ventres  iosilit,  etc,  id  de  enhy^ 
dro  Isidorus  commemorat.  Verum  ila  etiam  enhydros 
ab  ichneumone  distin^ui  potesi.  Solinus,  c.  45  de 
^gypto  :  Trochilos,  ait,  avis  parvula  est :  ea  dum 
reduvias  escarum  affectaty  os  bellucB  hujusce  (croco- 
dili)  paulatim  scalpit,  et  sensim  scalpwigine  blan' 
diente  aditum  sioi  in  usque  fauces  facit,  Quod 
enhydrus  conspicatus,  alterum  ichneumonum  ge- 
nus,penetrat  beltuamy  populatisam  vitalibus,  erosa 
exit  alvo,  De  enhydrot  sive  enhydride^  Plinius,  1. 
XXX,  c.  3,  et  1.  xxxu,  c  7  :  Enhydris  vocatur  a 
Orwcis  coluber  in  aquu  vivens,  etc. 


H  N.  38.  Catum*,,  catat,  In  textu Grialii  erat  cattum, 
et  cattat,  cui  scripturse  favet  vox  captura^  et  inter- 
pretatio  Salmasii,  p.  1009  Exercitat.  Plinian.,  qui 
illud  cattat  ex  captat  factum  putat.  Frequentius  catus 
scribitur :  huc  raciunt  verba  Varronis,  et  prima  in 
catus  brevis. 

N.  40.  Melo,  Seu  melis  aliis,  est  ex  genere  felium 
silvestrium.  Salmasius,  loc.  cit.,  rcjicit  interpreta- 
tionem  ex  Capro  desumptam,  quod  ita  dicatur,  quod 
mella  captet,  vel  rotundissimo  sit  membro. 

Cap.  III.  N.  i.  Minuente  luna,  Dehac  phrasi  acde 
re  ipsa  vide  not.  ad  I.  i  Dracontii,  v.  735  et  736: 

Et  miouantur  aquse,  Juaa  minnente,  liquores. 
Vide  etiam  inf.,  c.  6,  n.  48,  hujus  libri. 

N.  3.  Mustela,  Scribitur  etiam  mustellat  ut  Gria- 
lius  edidit;  sed  communior  scriptura  est  mustela^ 
cui  favet  etymon.  Cotelerius,  ad  Patres  Apost., 
t.  I,  p.  35,  auctores  indicat  qui  tradunt  rauste- 
lam  per  os  concipere,  per  aurem  parere,  et  addit 
B  frustra  laborare  viros  doctos,  quando  vulgatam 
Isidori  lectionem  sollicitant.  Alii.contra  asserunt  mus* 
telam  concipere  aure,  parere  ore. 

N.  4.  Aranea,  De  aranea  quod  hic  deest,  suppleri 
potest  ex  c.  5  hujus  libri,  ct  c.  27  libri  ix.  Alii 
Excusi  ita  exhibent :  Musaraneum,  cujus  morsu  aron 
nea  moritur.  Est  in  Sardinia  animal^  etc.  Alioquin 
mus  araneus  apud  Latinos  est  animal  muris  magni- 
tudine,  mustehna  specie,  ({uod  in  Britannia  reperi- 
tur.  Quffi  de  solifuga  aitlsidorus,  petita  sunt  ex  So  ) 
lino,  c.  4,  al.,  10,  ubi  legitur  occultim  reptat,  etc. 
Sed  viri  docti  notant  Solinum  in  vitiosos  Cfodices  in- 
cidisse,  aut  perperatn  ipsum  bestiolam  descripsisse. 
et  nominasse  :  quae  abaliis  solipunga,  solipuga,  sal* 
puga,  et  solpuga  solet  nuncupari.  Vide  Festum  et 
Plinium,  I.  xxix,  c.  4,  etc,  ei  c.  seq.  hujus  libri 
cum  nota  Grialii,  n.  33. 

N.  6,  not.  Tota  mihi^  ctc  Martialis  sunt  versns 

CTota  mihi,  etc.  Potuisset  etiam  Grialius  ex  antiquis- 
simo  Codice  Gothico  Toletano  alium  versum  pro- 
ferre ;  sic  enim  habet  :  Reviviscunt.  Unde  quidam : 
Dormiunt  glires  hiemem  perennem. 

Cap.  IV.  N.  1.  Pro  Geniis  locorum,  Mendose  legi- 
tur  in  plerisque  Excusis  pro  Geniis  lucorum^  et  sacer 
est  lucus.  Pro  habiti  semper  fortasse  melius  esset 
habitiscepe,  DcGeniisvetcrum,  qui  singulis  quibus- 
quc  locis  ascribebantur,  vide  Prudentium,  1.  ii 
contra  Symmac^  v.  444  et  seq.,  cum  commenta- 
rio.  De  serpentibus  vidcndi  Begerus  de  Nummis 
serpentiferis,  et  Spanhemius  de  Praestant.  et  usu 
numismat.,  p.  216  et  219. 

N.  4.  Omniumanimantium,  Conjici  potestommttni 
reptantium  super  terram* 

N.  5.  Esse  necessaria,  Supple  traditur^  vel  quid 
simile.  Pugnam  inter  dracones  et  elephantes  descri- 
bit  Solinus,  c  38.  Vossius,  de  Tneolog.  gent., 
1.  IV,  c.  52,  duos  Julii  Csesaris  nummos  profert : 
Q  alterum,  in  quo  pugna  elephanti  et  draconis  expri- 
mitur,  alterum  in  quo  draco  oblritus  ab  elephanlo. 
Puto  ex  Solino  sumptum,  quod  ait  Isidorus  :  Gi^i- 
tur  autem  inMthiopia  etlndia  inipso  incendiojugis 
cestus;  acforiasse  legendum  et  inter  ipsa  incenaia 
jugis  asstus»  Solinus  ait :  i€//ttopta,etc.  A  meridiana 
parte  mons  editus  mari  imminet,  ingenuo  igne  per 
Oiternumfervidus.et  in  quietejugis  flagrantibusnn* 
ter  quas  incendiajugiscestus  draconummagna  copia 
est,  Porro  veris  draconibus,  etc  Isidorus  iDteUexit, 
interincendiajugis  cestus  magnam  draconumcopiam 
esse:sed  Solious,  absoluta  montis  perpetuoigne  fervidi 
descriptione,  subjungit,  in  ^thiopia  magnam  copiam 
draconum  esse,  non  ita  ut  inter  ipsa  incendia  jngis 
sestus  gignantur.  ^thiopiae  autem  nomine  antiqui 
saepe  Mauros  et  omnes   Africse  incolas  includebant. 

N.  10.  Vipera,,,  Num  cumventer  ejus,  etc.  Han« 
velerum  opmionem  de  viperae  partu  et  coneeptione 
fuse  exponit  Prudeotius  in  Hamartigenia,  v*  582  : 
Sic  vipera,  ut  aiunt,  etc. 


951 


AD  S.  iSIDORI  ETYMOLOG.  ARBVAU  NOT^. 


951 


N.  11.  PasHlli,  De  pastillis  Plinius,  1.  xxix,  c. 
4  :  Fiunt  ex  vipera  pastHliy  qui  theriaci  vocantur  a 
QrasciSy  exemptis  interaneis,  elc.  Adde  Sarisberien- 
sem,  I.  7,  c.  10. 

N.  12.  Ferturautem  aspis,  Sensas  planius  ita  pro- 
cederet.  Fertur  autem^  quod  aspis,  etc.  Sanctus  Mar- 
linus  Legionensis,  t.  lY  Oper.,  p.  205,  ia  expo- 
sitione  Epistolse  sancti  Jacobi,  totum  hunc  locum 
exscribit,  sed  eodem  modo  legit  at^ue  in  Bditis. 
Editor  notat  exstare  Galmeti  dissertationem  de  ex^ 
cantatis  serpentibus^  quse  erudita  sane  est. 

N.  13.  Latine  situla,  Ita  etiam  Martinus,  loc.  cit. 
Rursus  de  dipsade  n.  32. 

N.  15.  Per  sanguinem  evocet.  Hoc  verbo  utitur 
Solinus,  c.  40,  al.,  27  :  evocat  per  cruoremy  scili- 
cet  hmmorrhois  evocat, 

N.  16.  Prester.  Scribo  prester;  non,  ut  Grialius, 
et  alii,  prcester,  Locus  Isidori  et  Solini  mutaiione 
non  videntur  indi^ere.  Solinus  ait  c.  40  :  Prester 
quem  percusserit^  distenditur,  enormique  corpulen' 
iia  necatur  extuberatus» 

N.  17.  Seps,  etc.  Haec  fere  eadem  iterum  n.  31  : 
Seps  exigua  serpens. 

N.  18.  uot.  E  Solin.  40.  Verba  Solini  ex  c.  40 
proferenda  sunt.  Grialius,  caput  30,  excitai,  atque 
ita  ssepe  ordiuem  capitum  in  Solino  mutat,  quem 
interdum  ad  notiorcs  editiones  redegi.  Solinus  ergo 
ait  :  Cerastce  prasferunt  quadrigemina  cornicula, 
quorum  ostentatione,  veluti  esca  illice,  sollicitatas 
aves  perimunt.  Nam  reliqua  corporis  de  industria 
arents  regunt,nec  ullum  indiciumsuiprosbenttnisi 
ea  parte,  qua  invitatis  dolo  pasHbuSf  necem  praspe- 
tum  aucupentur.  Nonnulli  legunt  passibus  pro  pasti^ 
bus.  Salmasius,p.  339  Ex.  PIin.,coojicit  Isidorum  apud 
Solinum  \eg\sse  invitatis  dolo  passeribus ;  ipse  aulem 
eorri^it,  nisiex  eaparte  quceinvitantis  dolopastus{\n 
genilivo  pastu^)  necem  prcepetum  aucupetur. 

N.  19.  Scytale.  Tev^i  vanetatem  quam  in  Scytale 
cum  Soliuo  Isidorus  agooscit,  ncgat  Salmasius  in 
Exercit.  Plinian.  p.  339. 

N.  20.  Amphisbcem.  Amphisbseuam  non  a  duo- 
bus  capitibus  dictam,  sed  quia  ex  utraque  parle  gra- 
ditur,  ante  et  retro,  multi  putaot,  qui  etiam  negant 
dao  illi  ioesse  capita,  quamvis  caudfam  a  capite  non 
ita  facile  sit  disceruere« 

N.  23.  Hydra.  De  hydra  dictum  I.  xi,  c.  3, 
n.  34. 

N.  27.  Parias.  Scribitur  etiam  pareas. 

N.  30.  Ammodytes.  Apud  Lucanum  ex  Grotii 
emendalione  \q^o  :  Quamparvis  tinctusmaculis. eic^ 
et  mox  ammodyes.  Pleri(]ue  scribuut  ammoaytes, 
nounulli  liammodytes,  alii  ammodites. 

N.  32.  Dipsas.  Coufer  supra,  n.  13,  de  dipsade. 

N.  33.  Solpunga.  Cap.  prsec,  n.  4,  dictum  de 
solifugaj  al.,  solpunga.  De  ccecula  observandum  ex 
DOta  Grialii,  n.  19,  scytalem  ab  interprete  Dios- 
coridis  cxciliam  nomiuari.  De  ccecilia  agit  etiam 
Plinius  L  i\,  c.  51. 

N.  35.  Bdrpoxov.  In  Excusis  erat  Pdtpftxov  pro 
^drpaxov,  quae  verior  esi  scribendi  ratio.  Ac  for- 
tusselegendum  etiam  erit  batrax  pro  botrax.  Batra- 
chus  est  genus  piscis  mariui  aculeati,  de  quo  Piinius 
1.  xxii,  c.  11.  De  botrace  nihil  apud  alios  repe- 
rio,  ne  apud  eos  quidem  qui  de  serpeutibus  agunt, 
aut  apud  lexicographos  Graecos. 

N.  38.  Stellio.  Festus  ex  Verrio  tradit  stellionem 
potiusdictum  quod  virus  stillet  cibo,  quam  a  stella- 
rum  similitudine.  Non  placet. 

N.39.  Fri^idas  sunt.  In  Cod.  1  arch.  Vat.  pro  fri- 
gidassunty  eisunt  frigidx,  bisoccurril  verbum  fri- 
aidescunt,  quod  genuinum  mihi  videtur.  De  simili- 
Dus  verbis  in  escere  non  ita  obviis  vide  Comment.  ad 
Prudent.,  1.  ii  cootra  Synmiach.,  v.  913. 

N.  43.  Serpensautem,eiz,  Verba  Vulgataesunt :  Sed 

€t  serpens  erat  callidior  cunctis  animalibus  terrce. 

Cap.  V.  N.  2.  Aranea.  De  aranea  rursus  lib.  xix, 


(|c.  27.  In  Gothico  Ms.  Toletano  vetnstissiino  post 
suspendium  haec  adduntur :  Uasc  enim  cum  tela 
pariter  immutantur,  Unde  quidam  : 

Agrestes  tiDeae  (res  obsenrata  colonlt) 
Ferali  mutant  cam  papilione  figuram, 

Fortasse  legendum  immutatur. 

N.  8.  Bombycinum.  Bombycina  in  plarali  absolate 
vocantur  vestes  bombyciuae.  Hoc  fere  sensu  Isidonis 
bombycinum  accipit  pro  tela  bombycina. 

N.ll.  Tinea.  Alii  putant  tineam  dictam  a  fOCvfo, 
corrumpO' 

N.  13.  Hemicranius...  Costi.  Utroque  modo  scri- 
bitur  hemicraniumjeihemicraneum,ei  meliusCosn, 
quam  Costi. 

Cap.  VI.  N.  2.  In  Vnlgata  est  et  spatiosum  mani' 
bus ;  illic,  etc.  De  piscibus  Romanis  exstat  libellus 
Paulii  Jovii. 

N.  5.  Nigri  merulas.  Ex  nota  Grialii  apparet  eum 
B  in  textu  edere  voluisse  meruU;  sed  revera  legitur 
*^  merulce.  Atque  ita  dici  debere  ostendunt  non  solum 
grammalici,  sed  etiam  ezempla  ex  Plinio,  Ovidio, 
et  aliis.  Merula  eliam  est  avis  genus,  sive  mas,  sive 
femioa.  Nihilonimus  auctor  carminis  de  phiiomela, 
V.  13,  ait  : 

Et  merulas  roodulans  tam  polcbris  eoncinit  odis. 

Ib.  Albouarii  et  alvouarii  fortasse  rem  eamdem 
signiBcant ;  nam  in  Mss.  b  saepe  cum  v  confunditur. 
Albouarius  est  coloris  albi^  et  varii,  ut  albogiluuSt 
ctc.,  scd  ita  ut  albus  color  emineat ;  Alvouarius  po- 
terit  accipi  pro  vario  colore  in  alvo.  Sed  iilud  pnos 
magis  rei  congruit;  et  fortasse  turdus  marinus  albovt- 
rius  ille  est,  qui  a  Rayo  inter  alios  turdos  marinos 
nominatur  turdus  major  varius.  Inter  pisces,  qni  a 
similitudine  nomcn  habent,  turdum  recenset  Quin- 
tilianus,  1.  viii  c.  2,  et  Varro,  1.  iv  de  Ling.  Latin., 
c.  12,  et  alii  allegati  in  Dictionario  Gallico  Anima- 
p  lium,  verb.  Tourd. 

^  N.  6.  Orbis...  Calceamentorum  soleis.  ApudPli- 
niom,  loc.  cit.  a  Grialio,  in  correctis  Editionibus, 
legitur  orbisy  non  orchis.  Scripsi  ex  commnniori 
usu  calceamentorum  soleis ;  pro  quo  Griaiins  habet 
calciamentorum  soliis.  Mallem  etiam  instar  calceof 
mentorum  soleoi  :  nam  instar  poscit  gcnitivum. 

N.  8.  Exaudivit  me^  etc.  Verba  Jonae  in  YulgaU 
sunt.  Et  exaudivit  me ;  de  ventre  inferi  clamavi. 

N.  11.  Delphines  certum  habent  vocabulum,Yeih^ 
Solioi  suntcap.  12,  al.,  22,  apud  Grialium  cap.  18 : 
Certum  habent  vocabulumf  quo  accepto  vocantes  se- 
quuntur;  nam  proprie  simones  vocantur.  Solinus 
haecaccepiiex  Plinio,  1.  ix,c.  8|:  Vocantur  autem  del' 
phines  simonrs,  quia  simum  rostrum  habent.  Quod 
de  crocodilis  bic  narratur,  iterum  n.  19,  repentur. 

Ib.  Salmasius,  Exercitat.  Plinian.  p.  336,  verba 
hujus  nomeri  exscribit,  et  addit :  Non  poterat  melius 
rescribi.  Corrigit  autem  Salmasius  sulli  pro  suillif 
A  permotus  versu  Dracontii,  ubi  olim  legebatur  :  Prce' 
cidit  suillus ;  ei  ipse,  ut  metri  ratio  constet,  emeii- 
dat  :  Prcecidit  sullus.  Vcrom  jam  cap.  2  hujos  libri, 
n.  37.  ostendit  iegendum  apod  Dracontiom  : 

Prsdicit  Psyllos  vim  cojascamqae  veneni. 

N.  17.  Tradunt,  etc.  Haec  eadem  inf.,  n.51. 

N.  18.  Aure  feriat.  Non  satis  assequor,  quid  sibi 
velit  Isidorus.  In  not.  Grialii  erat  de  ferendo ;  re- 
posui  de  feriendo ;  nam  videtur  Isidori  verba  aure 
feriat  respicere. 

N.  20.  Pisces  quidam.  Hos  delphinas  esse  dixit 
n.  11.  Sed  fortasse  sunt  etiam  alii.  Hic  dicuntur  bi 
pisces  cristam  habere  serratam ;  ibi  delphinca  Nili 
1  dorsum  serratum. 

N.  23.  A  similitudine  capitis.  Rondeletus,  K  xv, 
c.  9  et  seq.  describit  quamdam  speciem  ieporis  ma- 
rini,  qui  lepori  lerrestri  in  rostro  similis  est.  Sed  hie 
lepus  marinus  videtur  diversus  ab  eo  de  quo  Piinius 
aliigoe  veteres  agunt. 

N.  24.  Denique  reti.  Alii  habent  reie  in  ablalifo 


m 


AD  S.  ISroORI  BTyHOLOG.  ARBVALI  NOT^. 


954 


gnod  ex  usu  qaoramdam  veternm  retineri  potest  ||  viii  Mn.,  y.  634.  Ynlgo  legitar  ^//uiuit  pro  effingu 


Yide  not.  adSedulium,  I.  n,  y.  62  : 

Mansit,  et  angiisto  deus  in  prffisepe  gnieyit. 

N.  25.  MuUus  in  vino...  affert.  Multa  exemplaria 
vetera  ita  exhibent :  Mullus  in  vino  necatus,  hi  qui 
inde  biberint,  tcedium  vini  habent.  Quod  crediderim 
ex  eevi  Isidoriani  consuetudine  procedere:  nam  saepe 
nominativus  pro  ablaiivo  absolato  adhibebatur. 

N.  28.  Glaucus.  Gap.  i  hujus  libri,  n.  60  :  Glau* 
cum  veteres  dicebant  album» 

N.  30.  Scarus.  Hispani  litterse  s  prseponere  solent 
^;  qui  usus  jamlsidoritemporevidetnrviguisse;  nam 
ab  esca  deducit  scarum,  quasi  scribatur  escarus. 

N.  33.  Hamia,  Grialius  edidit  hamio,  sed  in  not. 
ait  scribendum  hamia,  quod  propterea  subslitui. 

N.  36.  Ostendit.  Apud  Grialium  eraf  designat  pa- 
renthesi  inclusum,  quod  indicat  deesse  id,  aut  simile 
verbum  in  Mss.  In  Gothico  primo  Toietano  est  os» 
tendit,  quod  restituo. 


Ib.  Grialiu)  scripserat  pennicilli, 

N.  63.  Loliginum.  Grialius  hic  edidit  luliginum^ 
supra,  n.  47,  lulligo»  Scriptura  communior  est  to- 
ligo,  aut  lolligo. 

Cap.  VII  N.  i.  Alia:  enchorias.  Encorius  pro  in~ 
digena  ot  regionali  usurpatur  etiam  a  Philargyrio, 
aa  iv  Georg.,  v.  298.  Salmasius,  p.  170.  Exercit. 
Plinian.,  legit  alias  enchoras ;  et  ex  Frontino  citat  en- 
chores  laj)ideSf  et  ex  Yitis  Patrum,  unus  enchoris* 
Sanctus  Hieronymus,  ep.  i04,  dixit  enchoria  avium 
genera.  Nonnulli  scribunt  incores,  aut  encores  pro 
enchores,  et  melius  enchorii.  Vide  Ducangium. 

N.  5.  Pulli  oricinatio  ex  Grseco  tcS^Xoi.  Alia,  quse 
Isidorus  passim  aiiert,  ad  proprietaiem  rei  aliquam 
ex  alliteralione  explicandam,  non  ad  verum  etymon 
pcrtinent. 

N.  i3.  Avis....  tarda^  hunc  Hispanis  avutarda^ 
sive  abutarda,  NonnuUi  dicunt  hanc  esse  avem  quam 


N.  4i.    Anguilla  vino.  Hic  rursus   in  vetustis  B  Itali  vocant  ^a/to  di  tnon%na,  gallum  montanum ; 


exemplaribus  occurrit  nominativus  absolutus  pro 
ablativo  :  Anguillm  vinonecatas,quiex  eo  biberint, 
tasdium  vini  habent. 

N.  43.  Muramam.  De  murcena^  1. 1  Patrum  Apos- 
tolic,  p.  3i,  in  notis,  disseritur,  quam  coire  cum 
vipera  nonnulli  negant,  alii  asserunt,  alii  dubitant. 

r^.  44.  Polvpus.  T.  I  Patrum.  AposL,  p.  32,  de 

'   >o,  ex  Athenaeo  et  aliis  multa  annotanlur. 
45.    Torpedo.  De  torpedine  cxstat  pulchrum 
Claudiani  carnien. 

N.  46.  Sepia.  Non  satpia,  ut  Griaiius  edidit, 
Graece  dicitur  orjnta.  Tom.  I  Palrum  Apostolic,  p.  32, 
notatur,  sepiam,  persequente  piscatore,  atramentum 
ex  alvo  emittere,  ut  enm  eludat. 

N.  48.  Incremento  lunas.  Gonfer  c  3  hujus  libri, 
n.  i,  de  corporum  quorumdam  mntatione in defectu 
et  incremento  lunse. 


pohpi 


alii  starda  Italice  vocant,Galliceotf^ard^  meotarde. 
Vide  Dictionarium  Gailicnm  jam  laudatum  de  Anima- 
libus. 

N.  i8.  Cygnus.  Gum  num.  seq.  dicat  Isidorusq^- 
gnum  esse  nomnn  Graecum,  Qjuod  nunc  ait  eske  a  ca- 
nendo,  tantum  vult  ex  allusione  iilterarum  proprie- 
tatem  avis  in  memoriam  revocari,  non  veram  origina- 
tionem  a^nosci  :  quod  ideotidem  repetendum ,  ne 
eiymologiae  tanquam  incptae  irrideantnr. 

N.  i9.  Cygnus  inauspiciis.  Sanctus  Martinus  Le- 
gionensis,  t.  I,  serm.  2,  de  Nalali  Domini^  p.  444, 
totum  hunc  locum  de  cygno  exscribit,  et  legit,  quia 
se  commergit  in  undas.  Servius,  ad  1.  i  Mn.,,  v. 
397,  ita  hos  duos  versus  refert : 

Cygnas  in  angnriis  oaatis  gratissimas  ales. 
Hunc  optant  semper,  qnia  nnn^aam  mergitar    undis. 
Scriptura  quae  ex  sancto  Martino  exposita  est  minus 


N.  49.  Ceke.  Salmasius,  pag.  ii27  Exercitat.  Pli-  |»  veravidetur;  namcvgniideo  nautis  prospera  porten- 
nian.^  legendum  hoc  loco  ait  caslas,  non  celas;  sed  ^dunt,  quia,  cummultumnatent^nunquam  tamenmer- 
ncque  eam  vocem  ccela:  recte  a  caslo  vel  caslo  deduci, 
nt  Isidorus  innuit.  Nam  cosUb  Graece  est  xotxai,  scili- 
cet  cava^ 


N.  5i.  Tradunt  ^uidam,  etc.  Repetuntur  haec  ex 
n.  i7. 

N.  52.  Ostrea  dicta  est  a  testa.  Licebit  reponere : 
Ostrea  dicta  a  testanneest,  yeldicta  sunta  testa^ 
vel  potius  a  testa,  qua.  Nam  relalivum  quibus  non 
rst  cui  possit  congniere. 

N.  54.  Anmsta  absede.  Editiones  Virgilii  angusta 
a  sede ;  sed  Isidorus  fortasse  invenit  ab  sede. 

N.  56«  not.  Item  e  Plin.  Plinium  ex  hoc  Isidori  loco 
emendariobservatSalmasius  p.  ii22Exercit.  Plinian. 

N.  58.  Grandiores  cunctarum.  Phrasis  sequiori 
sevo  usitata  pro  grandiores  cunctis. 

N.  59.  Agredulce.  Salmasius,  pag.  i3i8  Exercitat. 
Plinian.,  legit  acredulas,  et  observat  Isidorum  c^ire' 


guntur,  ut  hos  ex  Isidoro  versas  exponil  Aldrovan- 
dus.  Ornithol.  l.  III,  p.  26. 

N.  20.  Struthio.  IndeHispanice  avestruz. 

N.  23.  Cinnamolgus.  In  noia  Grialii  legendum  vel 
intclligcndum  :  Cinnamum  idem  est  cum  dnnanuh 
mo ;  nam  cinnamolgus  est  avis,  ut  Isidorus  explicat; 
de  qua  vide  not.  ad  Draconlii  I.  i  carm.  de  Deo,  v. 
326,  ubi  adverti  similes  nidos  iis  quos  Isidorus  refert, 
nuac  magno  pretiocoemi,  ex  insulis  Philippinis  ex- 
portatos  ut  delicatorum  hominum  mensis  apponantur. 

N.  24.  Psittcxus,  Psittacorum  proesertim  post  re- 
pertam  Indiam  occidentalem  multa  enumerantur  ge- 
nera.  De  psiitaco  aniiauorum  praeter  Solinum  videndi 
Aristoteles,  Plinius,  Apuleius  ct  alii.  Quid  autem  sit 
quod  olim  psiltaci  sine  magistro  scieriot  proferre 
vocem  ave,  vel  x^^f ^*  explicant  interpretes  Martialis 
ai  loc  ciu,  etPersh  ad  hujus  prologum.  v.  8  :  Quis 


dulas  hic  exponere  ranas  parvulas,  alibi  (c.  seq.,  ^  exvedivit  psittaco  suum  xaipe  ? 


n.  37)  lusclniam,  sed  nusquam  verum  teligisse  ;  nam 
acredula  est  uiula,  dicta  ab  acri  et  acuta  voce.  Ve- 
rum  de  ave  acredula  plures  sunt  opiniones ;  nam 
alii  putant  ululam  esse,  aiii  lusdniam,  alii  alaudam, 
alii  ravarinum.  Neque  tamen  apud  omnes  explora- 
tam  est  noR  esse  genusquoddam  r^nBdacredulas^  sive 
agredulas  nuncupatae;  non  enim  desunt  qui  Giceronis 
▼ersum  Latinum  ex  Graeco  Arati,  1. 1  de  Div.,  c.  8  : 

£t  matatinis  acreduia  vocibns  instat, 
de  rana  accipianl,  siquidem  vox  Graeca  Arali  dXoXu^uv 
ranam  etiam  siijaificat.    Haec  quidem   interpretalio 
inepta  maltis  videtur ;  sed  aatiquam  eam  esse  ex 
Isidoro  colligitur. 

N.  60.  5pon^ia.  Grialiuss/ttn^ia,  et  mox  fungiis. 
Restitui  communem  ubique  scripturam  spongia,  quae 
Graeca  vox  est.  Neque  obstat  etymon  a  fingere,  quod 
poiius  usum  rei  indicat  quam  originationem  voci:(. 
V^ba  Ciceronis,  loc.  cit.,  sunt :  E  foro  spongiisef- 
/ingi  sanguinemt  at  multi  legunt  cum  Servio  ad  1. 


N.  25.  Cyaneus.  Estcaeruleum  colorem  referens  ; 
ac  proinde  rectius  videretur  ales  oceanea^  nam  verba 
quae  sequuntur  ad  Oceanum,  non  ad  colorem  caera- 
leum  referuntur.  Et  Grialius  quidem  in  not.  indicat 
a  se  scriptum  oceanea,  sed  in  textu  apparet  ales  cya^ 
nea.  Piinius  quidem,  lib.  x,  c  32,  scribit  halcyones 
esse  colore  eyaneo  ex  parte  majore.  Sed  alii  traduot, 
pro  diversa  ad  lucem  aut  ad  solem  coaversione  hal- 
cyones  colorem  variare. 

Ib.  De  Pelicano  videndi  etiam  Eusebius,  et  pseu- 
do-Hieroaymus  in  psalmum  iOi.  Grialius  scribeba 
pellicanus;  sed  recla  scriptura  est  peiicanus,  aut, 
quod  alii  malunt,  pelecanus^  a  neXex^tv,  quia  rostrum  la- 
tum  habet.  Muiti  putant  pelicanum  esse  onocrotalum, 
de  quo  Plinius,  1.  x,  c.  47,  atque  ita  saoctus  Hiero- 
nymus  Lev.  xi,  vertit  onocrotalum  ex  Graeco  pelica^ 
no.AIii  alias  avespelicani  voce  inielligi  volunt,  ut 
explicat  Calmetus  in  Diction.  biblic. ,  ubi  advertit 
yeteris  phiiosophias  tantum  prsejudicio  credi,  qass  de 


955 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  ARBVAU  NOTJE. 


95« 


filiispelieaQicraoreilliusin  viiam  revocatis  comme- 
morantar.  De  onocrotalo,  n.  32. 

N.  27.  Stymphalid(B.  Stymphalus  est  lacus,  et 
mons  eodem  nomine  allissimus  Peloponnesi  iu  Arca- 
dia.De  avibus  slymphalidibus  Hygiuus,  fab.  20  el  30, 
et  Servius,  ex  i£a.  lib.  viii,  v.  300.  Munckerus,  ad 
Hyginum,  fab.  30,  defendit  scripturam  Stymphalidm 
pro Stymi)halideSf  uiheroidasproheroides,  eic.  Quod 
autem  ait  Breuliumtemere  correxisse  iS/ymp^a/tdes, 
falsum  est;  nam  in  prima  Breulii  edilionc  legitur 
Stymphalida^  aves  a  Stymphadibus  insulis. 

N.  32.  Onocrotalon,  Vide  not.  ad  o.  26.  De  ono- 
crotalo  agit  etiam  Plinius,  I.  x,  c.  47. 

N.  34.  Coredulus. Cum  coreduli  nomen apud  alios 
noQ  inveniam,  dubitabam  num  aliquis  ex  carduelc, 
de  quo  num.  74,  coredulum  fecisset.  Nonnulli  pu- 
tant  Isidorum  pro  corydalot  quae  estalauda,  coredu" 
lum  Bcripisse. 

N.  36.  Brachiorum  membris  legebatur  in  Excusis 


mota 


A  TTwla  quadam  ab  his  herba.  elabi  creditur  vulgo. 
m  F.  49.  Argiva  primo*  la  Martialis  versu  DonnuUi 
habent  Araiva  primum. 

N.  50.  Abscisi,  seu  castrati  erant  sacerdotes  Cybo- 
les ;  sed  Galii  diccbantur  a  Gallo  fluvio,  non  quia 
castrati  erant. 

N.  51.  Anas.  Yarro,  I.  iv  de  Ling.  Lat.,  c.  43  : 
Anas  a  nando» 

N.  62.  Piinius,  lib.  x,  c.  22  :  Et  anseri  vigil  CU" 
ra^  Capitolio  testata  defenso^  per  id  tempus  canum 
silentxo  proditis  rebus.  Adisis  Livium^  lib.  v,  c.  47. 
In  Editione  Breulii  nota  hujus  in  texium  Isidori  a 
typographo  per  errorem  immissa  est :  ita  enim  legi- 
tur :  Deprehensus  est,  Ut  refert,  Livius  lib,  v,  Plutar- 
chus  in  Camillo,  Florus  L  i,  c.  13.  Quae  desunt  in 
Editione  Bignseana,  quam  Breulius  sequebatur. 

N.  53.  Leporinam  sapiat.  Grialius  in  textu  edidit 
cum  Editiombus  anliquis  leporinam  sapit,  hoc  est, 
camem  leporinam ;  in  nota  leporem  sapU. 


antiquis;sedGrialiusreclereposuitmm6rant5,quam-  g     N.  54.  Ab  assiduitate  mergendi,  Yide  Varronem, 
vis  non  desint,  qui  tnm^m  pro  membranis  retincri      1.  iv  de  Lingua  Lat.,  c.  13 


posse  putent;  et  in  Gothicis  tolctanis  membranis  le- 
gitur,  m  auorum  antiquissimo  hsec  est  ad  margiuem 
addilio  :  tfamsicut  et  mures,  istepullos  exproprio 
fetu  generat. 

N.  37.  Acredula.  De  acredula  conferenda  sunt 
quae  dixi  ad  c.  prsec.  n.  59. 

N.  39.  Bubo .  De  malo  augurio  bubonis  Plioius, 
Lx.  c.  12etl3. 

N.  41.  iV^c /tcorarc.  Abaliis  creditur  csse  bubo  : 
vox  proprie  signiBcat  corvum  nocturoum.  Bochartus, 
de  Animal.  sacr.  Script ,  part.  II,  I.  ii|  c.  20,  exi- 
stimat  vocem  Hehraicam  cos ,  quam  Yulgata  et  sep- 
luaginia  Interpretes  nycticoracem  interpretantur , 
csse  onocrotalum. 

N.  43.  Stridet.  Ita  etiam  Ovidius,  l.  vi  Fastor., 
V.  128  : 

Est  iliis  strigibus  nomen ;  sed  noroinis  hujus 
Gausa,  quod  horrendum  stridere  nocte  solent. 
Alii  legunl  horrenda,  alii  horrenda  stridere  voce. 
Plinius,  1.  XI,  c.  39,  in  fin.  :  Fabulosum  arbitror  de 
strigibus  ubera  eas  infantium  labris  immulgere.  Se- 
renus  Sammonicus,  c.  59.  v.  1044  : 

Prsterea  si  forte  premit  strix  atra  pueilos, 
Virosa  immulgens  eisertis  ubera  labris. 
Ovidius,  loc.  cit.,  v.  125  : 

Nocte  volant,  poerosqae  pelunt  nutricis  egentes, 

Et  vitiant  canis  corpora  rapta  suis. 
Carpere  dicuDtur  laclentia  viscera  rostris : 
Et  plenam  polo  sanguine  gutlar  habent. 
Ait  Isidorus  :  Lac  prcebere  fertur  infantibus,  quia, 
ut  ferebat  vulgi  opinio,  ita  eos  alliciebat,  ut  eorum 
sanguinem  exsugeret.  Yirgilius,  1.  xii,  v.  862,strigem 
describere  videtur  : 

Alitis  in  parvse  subito  coUecta  figuram 

Alii  iotelligunt  noctuam. 

f  N.  44.  Cornix.  Grsece  xopc&vio.  Horatius,  L  ui,  od. 

17,  V.  16: 

Augur  aquffi  annosa  comix. 

N.  45.  Quidam  vofuit.  Hic  fuitYarro^cujusnomi- 
ni  pepercit  Isidorus,  non  Quintilianus,  cujus  verba 
exprimit  exlib.  i,  cap.  6,  al.,  10:  Cuinon  post  Var^ 
ronem  sit  venia? qui agrum,  auodineo  agatur  ali- 
quidj  et  graculos,  quia  gregatim  volent^  dictos,  Ci» 
ceronipersuaderevoluit?  cum  alterum  ex  Grxco  sit 
manifestumdudtalterumex  vocibus  aymm.  Plinius^ 
1.  XI,  c.  37,  sect.  79,  et  c.  47,  docet  graculos  dici 
a  sono  vocis  ^ra^  gra.  Festus  vel  a  sono  oris,  vel  a 
gerendo  semina  seu  baccas,  quasi  geraculos  nuncu- 
patos  graculos  censet. 

N,  46.  Pico!..,  poetricas.  Apud  Persium,  in  pro- 
logo,  plerique  leguntpo^/rta^ptca^. 

N.  47.  Diu  heerere.  Plinius,  1.  x  c.  18,ita  id  expli- 
cat :  Sunt  et  parvee  aves  uncorum  unguium,  ut  pici 
Martio  cognomine  insignes,  et  in  auspicatu  ma^ 
gni,  etc.  Pullos  in  cavis  (arborum)  educant  solu 
Adactos    cavemis  eorum  a  pastore  cuneos,  ad- 


N.  55.  Accipiter.  De  accipitre,  tom.  I  Patrum 
Apostolic,  p.  30,  Cotelerius  ad  verbaBamaba  quae- 
dam  curiosa  notavit.  la  verbis  Apostoli  Mss.  Gothici 
Tolet.  habent:  Si  quis  accipit.  Yerba  Apostoli :  Sus' 
tinetis  enim,  si  quis  vos  in  servitutem  redigit,  st 
quis  devorat,  si  quis  accipit,  si  quis  extoUitur^  etc 
In  glossario  Isidori  accipiter  dicilur  etiam  acceptar; 
videlicet,  pipiunculus,  accipiter,  acceptor,  Lucilius 
usus  fuit  voce  acceptor  pro  aceipiter  apud  Ghari* 
sium,  I.  I,  pag.  76,  Putschii. 

N.  59.  Ossifragum.  Hispani  eadem  sigaificatione 
vocant  QuebrantahuesoS' 

N.  62.  Titos  vocant.  Varro,  1.  iv  de  Lingua  Lat, 
cap.  ib  :  Sodales  Titiidicti  abmusavibus,  quas  in 
augui  iis  certis  observare  solent.  Palumbem  avem 
non  castam,  sed  salacem  alii  dicunt.  Quod  ait  amisso 
^corporali  consortiOy  aliorum  morem  sequitur,  qui 
%iconsortium  pro  consorte^  conjugium  pro  conjuge^ 
usurpanl.  Yide  nol.  ad  Juvencum,  1.  iv,  v.  16. 

N.  63.  Perdix.  Ita  quoque  Grsece  dicitur.  De  ejus 
naiura  conferendus  cum  Isidoro  Plinius,  I.  x,  c.  33. 

N.  66.  Cujus  sanguine,  ctc.  Hsec  fabulosa  sunt. 

N.  67.  Cuculos.  Pro  cuculos  duo  Mss.  Toietani 
ssepius  laudati  exhibent  ciculos,  ac  fortasse  ita  |0lim 
vocabant. 

N.  69.  Merula.  In  Achaia  candida  est.  Pliniut 
sio  ait,  1.  X,  c.  30  :  MeruUe  circa  Cyllenem  ArcW' 
diaSf  nec  usquam  alibi^  candidx  nascuntur,  Bt 
Solinus,  cap.  12,  de  Arcadia  loqueas  :  Cum  aliis 
locis  memla  fulva  sit,  circa  Cyllenem  candidis' 
sima  est.  Arcadia  est  pars  AchaiaB,  in  meditnllio 
Peiopoonesi. 

N.  70.  Inaere  capiatescas.  Non  satis  apparet  ety- 

mi  ratio,  quod  in  aere  capiat  escas,  et  edo^:  sed 

neque  alia  idonea  nomiois  notalio  occurrit.  Qaod 

m  enim  himndinem  ex  Grseco  xe^t^Mv  noanulli  derivare 

*  tentant,  non  p1acet.De  hirvndine  multa  Pliniua,  1. 10, 

c.  24  et  33. 

N.  71 .  Turdela.  Quod  turdela  sit  major  tnrdus 
apud  alios  non  invenio.  Turdelix  et  turdillus  pro 
parvo  lurdo  a  nonnullis  indicantur. 

N.  72.  Furfurio.  Hoc  etiam  nomen,  uti  alia  plura 
Isidori,  in  lexicis  desideratur. 

N.  74.  In  Editis  erat  dbcoMOoi^.In  Virgilii  versu  me 
lius  alii  lcfi^nt  et  acanthida. 

N.  78.  J[ttfifunan/Mr.  ProatMfttrtan^MrreDonipo»- 
set  augurantury  quod  magis  Latmum  est.  In  verbis 
fidem  non  habet  intelligendum  erit,  tertia  spedes 
fidem  non  habet,  hoc  est,  apnd  veteres  ipsos,  qoi 
priora  illa  duo  auguria  certa  et  rata  credeoant. 

N.  81.  Ovomm  vim.  SaJmasius,  ad  Mlivim  Sptr- 
tianum,  pag.  243,  Im  26,  ex  Juvenalis  interprete, 
obscrvat  sulfure  quoque  solere  vitram  solidari.  De 
vitro  ductili  et  flexibili  confer  1.  xvi,  c.  16,  d.  6. 

Gap.  vui.  N.  1.  Quod  sine  pedibus.  Bm  eijm»* 


957 


AD  S.  ISIDORI  BTYM0L06.  ARBYAU  NOTiE. 


m 


logia  salis  apud  veteres  probata  fait ;  repugnat  nibi- 
loroinus  Jul.  Gses.  Scaliger. 

N.  3.  Costros,  Sennonem  bic  esse  de  osstris,  cnm 
Cbacone  credo;  sed  nibil  propterea  muto.  Nam  ejas- 
modi  errores  inde  exortos  censeo,  quod  Isidorus, 
sive  anliquior  alius,  in  Godices  corraptos  inciderit, 
ex  quibus  deceplus  fuerit,  et  interdum  unafn  eam* 
demque  rem  in  duas  ob  diversa  duo  nominadiviserit. 
Plinius,  de  cestris,  1.  ili,  c.  16  :  Nascuntur  in  extre- 
tnis  favis  apes  grandioresj  quas  casteras  fugant :  oss' 
trus  vocatur  hoc  malum. 

N.  4.  Crabro,  ut  alii  putant,  dicitur  ab  ingrato 
ejus  stridore,vcl  a  craceo,qa(id  est  gracilem  esse.Sca- 
rabasus  Grsecum  nomen  est,  quin  necessarium  sit  a 
crabrone  derivari. 

N.  6.  Cicindela,  Festus :  Cicinaela  genus  musca- 
rum^  (fuod  noctu  lucety  videlicet  a  candore,  Griallus 
scripsit  cicendela ;  Yulcanius  et  alii  cicendula. 

N.  9.  Pedibus  sit  longisy  velut  hasta.  Hoc  etymon 
a  Becmano,  et  aliis  irridetur.  Recte,  si  qnis  veram  vo- 
cisori^nem  tantum  quaerat;  at  veteresnon  sineali- 
qua  utilitate  proprielatem  rei  ex  nomine  ipso  expri- 
mere  tentabant,  ut  ex  locustas  vocabulo,  quod  pedi- 
bus  longiSf  uihastat  locusta  sli  prsedita.Neque  alia 
ratione  defendi  potest  originatio,  quam  Becmanus 
cxbibet  verbo  uro:  quod  locustas  dicuntur,  quia  loca 
omnia,  quae  insideot,  veluti  ustulant^  ei  omnia  fru- 
gum  genera  depascunt. 

N.  iO.  Cicadas.  De  cicadis  plura  Plinius,  1.  xi,  c. 
26  et  27.  Intellige,  nec  usquam  alibi  tot, 

N.  13.  Culex.  Isidorianum  etymon  Becmanuspro- 
bat :  CuleXy  inquit,  quasi  aculex,  Observat  culici  tu- 
bam  et  lanceam  Tertullianum  tribuere. 

N.  15.  OEstrus.  Utroque  modo  dicitur  masculino 
et  neutro  genere,  osstru^,  et  oestrum ;  sed  frequen- 
tius  osstrus.  Gonfer.  num.  3.  Tabanus  etiam  a  Var- 
rone  pro  asilo  usurpatur  1.  n  de  Re  rustica,  c.  5.  Pii- 
nius,  I.  XI,  c.  28  :  ^eliquorum  quibusdam  aculeus  in 
orCt  ut  asilo,5i{;eTABANtJii  dici  placett  item  culicibus 
et  quibusdam  mu^cis, 

N.  16.  Bibiones,  Salmasius,  innot.  ad  Spartianum, 
in  Adriauo,  c.  16,  legit  bibones,  et  ioterpretatur  culi- 
ces.  Sed  culex  genus  est,  cujus  species  est  bibio  ex 
vino  natus.  Neque  est  cur  bibonem  potius  dicamus. 
Ex  vulgari  veteri  vocabalo  mustiones  ad  Hispanos 
transiit  nomen  mosquitos. 

N.  17.  Gurgulio,  Piroprium  vermiculi  nomen  est 
curculiOj  qui  ita  diciiur,  ut  ex  Yarronc  vultServius 
ad  I  Georg.,  V.,  185,  ex  gurgulione^  boc  est,  ^uttu- 
re.  Gaeterum  ob  litlerarum  simililudinem  apud  anti- 
quos  vermiculus  etiam  vocatur  ^ur^ulto.  In  uodice  ve- 
tcri  Yaticanopalatino  281  Etymologiarum  invenio  fra- 
gmentum  quoddam  de  sonitu  avium  aliorumque  ani- 
malium,  quod  in  eruditorum  gratiam,  et  ad  hujus  li- 
bri  illustationem,  inter  appendices  Etymologiarum, 
loc.  17,  reponam. 

LIBER  DEGIMUS  TERTIUS. 

Cap.  I.  N.  1.  Et  mundus  per  eum,  In  Vulgata ;  Et 
mundus  per  ipsum  factus  est, 

Gap.ii.  N.  2.  Ad  aliquam  minutiam,  Lactantius,dc 
ira  Dei.  c.  10  :  Pulveris  minutias  videmus  in  sole, 
cum  per  fenestram  radios  immiserit.  Utitur  auiem 
Isidorus  voce  atomus  in  mascul.  etfemin.  genere,quia 
utroque  modo  usurpari  potest ;  sed  frequentius  adbi- 
betur  in  femin.  genere;  quod  proinde  receotiores 
plerique  retinent. 

Gap.  III.  N.  1 .  Hyle,  materia,  silva  etiam  ad  appara- 
tum  litlerarium  transferuatur.  Atteius  philologusapud 
Suetonium,  de  Grammaiicis,  c.  10  :  Hylen  nostram 
aliis  memento  commendare :  quam  omnis  generis  coe- 
gimus,  uti  scis,  octingentos  in  libros, 

N.  3.  Omnibus  inesse,  Supple  Grasci  dicunt,  aut 
quid  simile. 

Gap.  IV.  Num.  2.  Hoc  autem  Grasce,  Grialius  in 
nota  cum  aliis  Excusis  edidit  Hoc  autem  Grmce;  ia 
textnvero/ftcau^  Grmce;  nescio  an  de  industria 


m  ila  variaverit.  Sanctus  Martinus  Legionensis  ,  qui 

**  t.  II,serm.  2,  in  Septuag.,p.  17  et  18,totum  hocca- 

put  descripsit,  exhibet :  Hoc  autem  Grascet  etc.  in 

aliis  verbis  nonnihil  discrepat,  ut,  n.  1,  luminaria 

et  luminaribus  pro  lumina  et  luminibus, 

N.  3.  Volucres  coeli,  Sanclus  Martinus  ,  loc.  cit., 
refert :  Dominus  etiam  in  Evangelio  volucres  coeli 
appellat,  Ubi  eruditus  Editor  banc  notam  apposuit  : 
Isidorus  legit:  Etpsalmus  volucres  casli  appellat,  Sed 
tam  inPsalmisquamin  Evangelio  volucresccelisaspe 
memorantur,  ut  videre  estin  Psalmis  viii  et  ciii  etin 
c,  VIII  et  XIII  Matth,,is  Marci,  viii,ix  ei  xui  Lucm. 

Gap.  V.  Num.l.iC/^^r.Sanctus  Mariiaus  Legionen- 
sis,  loc.  cit.,  p.  30  et  seq.,  hoc  c.  5el  6  describit  : 
Unde  Isidorus  doctor  eximius  ait :  Mthera  locus 
csty  etc.  Recte  monuit  editor  legendum  ^ther  locus 
est, 

N.  2.  Et  cum  motu  ejus,  Apud  Grialium  erat  et 
cum  mora  ejus,  quod  ex  Mss.  et  aliis  Editis  mulavi 
B  in  ^  cum  motu  ejus, 

N.  5.  Polit  etc.  Hsec  fere  repetuotur  in  I.  de  Nat. 
rer.,  c.  12,  uti  plura  alia  hujus  libri  in  codem 
opere  enarrantur ,  ubi  uberiores  noias  qui  velit  ia- 
venire  poterat.  Polus  autem  ex  vero  etymo  non  a 
folienao  derivari  debet,  sed  a  Graeco  iroX^cD,  ex  quo 
est  7c6Xo(,  cardo,  polus, 

Gap.  VI.  Num.  2.  i4r6'^orum.Saoctus  Martinus  Le- 
^onensis,  loc.  cit.,  refert  etiam  arctorumj  sive,  ut 
ibi  eaitumfuit,ar^orum;qu8e  proindelectiovetus  est. 

N.  7.  ZodiacuSf  etc.Haecomninoprselermissasunt 
a  sancto  Martino  Legionensi ,  qui  subslitit  in  verbis 
austri  partibus  commorantur  ;  ac  videtur  nihil 
aliud  in  suoGodice  sancti  Isidorilegisse,  subdit  enim 
illico  :  His  de  sphmra  coeli  ac  de  quinque  zonis  a 
beato  Isidoro  breviter  dictis,  etc. 

Gap.  vu.  N.  1.  /)e  quo  Virgilius,  Virg.,  loc.  cit.: 

Ante  levi  jacaio  longum  per  inane  secutas. 

C  quod  Grialium  fugit.  Nihil  ergo  mutes. 

Gap.  VI1I.N.2.  ^imul  et  fulgura  exprimit,  Malim 
simul  et  fulgur  emicat;  hoc  certe  clarms  esl.  Fulge^ 
tram  pro  fulgetro  usurpavit  etiam  Pliaius  Senior. 

Gap.  IX.  N.  2.  Ex  ventOy  etc.  Ex  antiquis  fulminis 
effectus  praeler  alios  recensent  Seneca,  1.  u  QusesL 
nalur.,  c.  31,  et  Plinius,!.  ii,  c.  51. 

Gap.  X.  N.  4.  Et  ad  nubes,  Grediderim  legendum 
et  ad  nimbos,  ad  pluvias  pertinent,  Yide  Servium, 
ad  I  JSn.,  V.  747  :  Unde  imber  et  ignes,  et  ad  Mn,, 
\,  III,  V.  194,  et  I,  V,  V.  10  : 

...  Gsraieas  sapra  caput  astitit  imber. 

N.  13.  Aer  carens  sole.  Ita  passim  alii  umbram 
describunt;'sed  Becmanus,  verbo  Umbra,  adveriit 
umbram  aerem  non  esse  ;  nam  proprie  umbra  est  in 
aere  inoMaia  ^caxbf  ,  absentia  lummis.  El  hoc  cst 
quod  Isidorus  mox  innuit,  illi  lumen  auferimus, 

Gap.  XI.  N.  3.  Vulturnum,  Salmasius  ,  p.  1245 
Q  Exercitat,  Plioian.  ,  negat  Vultumum  esse  a  latere 
dextro  Subsolani ;  nam  plerisque  idem  est  Vultur" 
nus  atque  Eurus,  qui  a  latere  sinistro  Subsolani  col- 
locatur.  Alii  vero  medium  Eurum  slatauntin  cardine 
Orientis  sequiaoctiali  ,  ut  Favorinus  apud  Gellium. 
Yerum,  ut  Gellius  ipse  ait,  apud  veteres  vulgo  neque 
de  appellationibus  ventorum,  neque  de  finibus,  ne- 
que  de  numero  conveniebat.  Gontra  Favorinum  facit 
Plinius,  qui  I.  iii  c.  47,  ait :  Ab  Oriente  asquinoctiali 
Subsolanust  ab  Oriente  brumali  VuUurnus,  Iia 
etiam  Seneca,  I.  v  natur.  Qusestion.,  c.  16.  Isidorus 
quidem,  nescio  quem  secutus,  Yulturnum  diversum 
ventum  ad  Enro,  et  Euronoto  statuit ,  eumdemque 
esse  putat  qui  Cascias  vocatur,  ut  liquet  ex  libro  de 
Naturarerum,  c.  37  :  Vultumus  ipse,  qui  et  Ca^ias 
vocatury  dexterior  Subsolani,  Et  respondent  versus 
de  ventis  post  cit.  caput  in  nonnullis  Mss.  et  Edilis 
descripti. 

N.  6.  Corrumpat  aerem.  Aliter  Gellius  ,1.  u,  o* 
22  :  Is  latine  Austerf  grasce  Notoc  nminatur,  quo^ 


959 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREYAU  NOT£. 


960 


niam  estnebulosus  atque  humectus :  ^oxUenimGras'  fL  appellant,  quoniam  procul  tnsentibus  eapra  similis 
ce  hum^r  nominatur.lUi  Gelliusex  Favorini  scnteniia.      creditur. 


8.  In  primo  Ms.  Toleiano  mirse  anliauitatis  haec 
adduntur :  Favonius  nuncupatus  eo  quoafoveat  frU' 
ges  et  flores,  Hinc  GrcBce  Lephyrus,  quiaplerumque 
vere  flat^undeest  illud  : 


..  •• 


Et  zephyro  pntrifl  se  gleha  resolyit. 

2^hyrus  Grxco  nomine...  Zephyro  fiunt. 

ri,  iOXorus,  Scribitur  Caurus^  et  Corus,ei  inserta 
aspiratione  Chaurus  et  Cfwrus  ;  sed  non  propterea 
vera  nominis  ralio  es(,quod  quasi  Chorum  faciat,  Id 
enim  more  suo  Isidorus  adjicit ,  ut  ex  lilterarum  al- 
lusione  intelligamus  Corum  in  ventorum  cnumera- 
tioneextremum  esse,  ac  veluti  Chorum  clauderc  ; 
nam  in  libro  de  Natura  rcrum  a  Scplentrione  incipit, 
el  desinit  in  Cauro,  seu  Coro, 

N^  i2.  Circius,  Forta-se  est  is  ventus  guiHispa- 
nice  dicitur  CierT^ ;  qui  sciiicet  ex  Scptentrionis  parte 

g%  ^^      ii*  1  *.  I  ^*A  A  y^ '         *  * 


N.  10.  Plagia,  Plagiam  eodem  sensu  ouo  ServiQs 
Qsurparunt  (jregorius  Magnns,  Isidorus  Pacensis,  ct 
alii,quorum  verba  legere  poteris  in  Ducangi  diciiona- 
rio.  itali  quoque  indc  spiaggia  vocaot. 

Cap.  xvu.  N.  i.  Persicus,  Arabicus.  Mare  Ery- 
thrseum,  seu  Rubrum,  in  duos  dividitur  sinus,  Persi- 
cum  et  Arabicum.  Arabicus  Oceano  ascribitur.  Yide 
Plinium,  Ub.  vi,  cap.  23,  et  Melam,  lib.  ui,  cap.  i6 
et  seqq. 

N.  2.  Rubrum  dutem  mare  vocatur,  Cartios,  lib. 
viu,  cap.  9 :  Ab  Erythra  rege  inditum  est  nomen, 
propter  quod  ignari  rubere  aquas  credunt,  Illum 
regcm  Erythram  £sau,  qui  ruio  pik)  erat,  nonnulli 
voiunt  fuisse. 

Cap.  xviu.  Num,  3.  Rhegium,  Eamdem  Rhegian 
frcti  originem  pandunt  Jusiinus,  Plinius,  Festus  et 
alii. 


6al.  GeUius,  loc.  cit.  advertit  ventum  Cirdum ,  qui  B     n.    4.    QuaH  formam,   elc.   MeUus  viderelur 


ex  parte  Gallise  flarct.,  a  Varrone,  cum  de  tiispanis 
scriDerct,  appellari  Cercium,  PUnius,  Sencca,  Favo- 
rinus ,  et  alii  Circium  ventum  pecuUarcm  GaiUae 
Narbonensis  esse  existimare  videntur ;  quod  coofir- 
mare  potest  scripturam  Gallicum^ei  exparte  Gallice, 
Confcr  lamcn  Saimasium,  p.  i258  Exercit.  Plinian., 
et  Yossium ,  ad  Pomponium  Mclam,  l.  ii,c.  6,  intcr 
se  contrarios. 

Cap.  xu.  N.  2.  A(^,  Hsec  veterum  fuit  commu- 
nior  opinio,  aquas  in  coelo  stare  :  quae  pepspicuis 
sacrae  Scripturse  testimoniis  comprobatur.  Vide  noi. 
ad  Dracontium  ,  1.  i,  v.  25  et  i37.  Isidorus  fortassc 
icripsit  Quibus  igni,  et  aqua  interdicitur. 

N.4.  tiapiunt  eo  secum,  Non  male  esset  quod  ha- 
bent  Mss.  Goth.  Tolet.,  rapiunt  et  secum, 

Cap.  xiu.  N.  2.  Ex  Clitorio  lacu,  DeClitorio  hc^if 
seu  fonte,  qui  abstemios  facit,  consentiunt  Piinius, 


quod  exhibet  primus  Cod.  Tolet. :  Quasi  formam 
hominis  habeat  capitibus  succincta  caninis, 

N.  5.  Et  inde  ubi,  GriaUus  in  textu  edidit  inde  ibi^ 
ut  habcnt  aUi  Bxcusi.  In  not.  indicat,  ubi  pro  ibiy  ei 
sensus  quidem  exigit  ubi  :  sciUcel  inde  emer- 
guntf  vei  se  emergunt  naves,  naufragium  passa^, 
ubi^  vel  postquam  laniatm  sunt, 

Cap.  XIX.  N.  i.  Marimagno,  Hoc  est,  mediterra- 
neo,  ut  jam  dixi. 

N.  2.  Labuntur  in  fluviis,  Forte,  labunlurtn 
fluvios, 

N.  ^,Illustratur,  Sanctus  Martinus  Legionentis, 
qui  iocum  hunc  cxscribit  tom.  II,  serm.  in  capite  je- 
Juuu,pag.iOO,  iegit  etiam  illustratur,  Grialius  con- 
jicit  ex  incrustatur ;  sed  JusUno  et  Eusebio,  quos 
allegat,  rcctius  conjicere  potuisset  illinatur. 

N.  4.  Quingentis  octogtnta,  Sanctus  Martinus,  loc 


1.  4,  c.  6,  Livius,  I,  xxxiv,  c.  35,  et  Ovidius,  xiu  p  cit.,'eiiam  eiS^eiseptingentu  octoginta ;  sed  em&k' 
Metam.,  vcrs  322.  Clttor ,  seu  Clitonumt  est  urbs  t»  datio  GriaUi   videtur  rctinenda ;  nam  facile  nnme- 

rorum  mutatio  in  Mss.  ioddit.  In  nota  Grialii  erai 


Arcadia;,  juxta  quam  lacus  Clitorius  coiiocatur  ;  ac 
certum  videtur  sermonem  Mdoro  esse  de  Arcadix 
lacu,  non  Italias,  Totum  hoc  caput  iUustrari  potcrit 
dissertatione  Joan.  Henrici  Schaiidii  Lipsise  edila, 
1738,  de  Fontibus  ex  arte  medica  ciaris. 

]f .  3.  Jn  Chio  insula,  Valcanius  notat  alitcr  apud 
PUnium  icgi  In  Cea  insula.  Cea,  quse  etiam  Ceos  et 
Cia  dicitur,  est  una  Cycladum  prope  insulam  Hele- 
nam,  aquarum  copia  cciebris,  de  qua  Plinius,  1.  iv, 
c.  i2,  et  i.  IX,  c.  22.  ad  quem  locum  videndus  Uar- 
duinus  innotis  etemcndationibus. 

N.  7.  Marsyce,  Grialius,  in  textu,  cum  aliis  Edilis 
Marsidce ^in  not.  Marsyas,  Vulcanius  observat  alitcr 
apud  PUnium  legi,  in  Arcadia;  ac  revera  Styx  exstat 
in  Arcadia,  quse  pars  esl  Achaise. 

Cap.  XIV.  N.  i,Et  congregationes,  Vulgata:  Conr 
gregationesque  aquarum  appellavit  maria. 


Salinarum,  Vere  lib,  Reposui  Hieron.  pro  Vere; 
nisi  malis  Beda, 

N.  5.  Salubrior,  etc.  Fortasse  hac  de  causa  in  num- 
mis  Tiberiadis  urbis,  imperante  Trajano  cosis,  cons- 
picitur  dea  Sanitas  anguis  spiris  cincta,  ac  monti  a§- 
sidens  cx  ouodives  aquarum  vena  decurrit.  Quoem- 
blemate  balneaetiamsalubria  intcUigi  possant.  Lacos 
Tiberiadis,  qui,  ut  ex  nota  GriaUi,  num.  seoq.,  coliigi- 
tur,  plura  nomina  habuit,et  Genereth,\elKinneretk, 
Genesarethf  vel  Genesar  dicitur,  centum  stadia  iu 
longitudine,  quadraginta  vero  in  latiludineoccupabat, 
utauctor  cst  Josephus,  de  Bello  Jud.,  I.  ui,  c.  i8. 

N.  6.  Centum  quadraginta.  Cottifi  potest  cenium, 
ut  modo  dicebam,  omisso  quadragtnta,  Gonfer  Gal- 
meium  in  Dicl.  bibl. 

N.  7.  Benacu^,  Nunc  lago  di  Garda  Italis  dicitnr. 


N.  4.  Non  esse  colorem,  Supple  constat^  ul  alibi,  A  Vide  Plinium  I.  ii,  c.  i03. 


aut  Servius  ait^  aulquid  simile. 

Cap.  XV.  N.  1 .  Removit.  In  Impressis  et  Mss.  ple- 
risque  le^itur  removet  pro  revomit,  quod  rcsiituo 
ex  antiqmssimo  Ms.  Toietano,  ubi  est  revomet,  quia 
saepe  in  Mss.  i  mutatur  in  e. 

N.  2.  Maris  magni.  Hoc  est,  Mediterranei  ,  ut* 
Grialius,  cap.  seq.,  n.  1,  exponit.  Latini  Oceanum 
vocabant  mare  exterius ,  Mediterraneum  mare  md- 
gnum,  ut  ab  aUis  maiibus,  excepto  Oceano  ,  et  sini- 
bus  intra  Mediterraneum,  distinctioncm  adhU)eieni. 
Quod  lexicographi  observare  neglexerunt. 

N.  3.  Juxta  Grascias  etlllyricum,  Pro  his  vcrbis, 
cooiectura  cujusdam  erat  juxta  Xestum  et  Abydum. 

N.  5.  ^geum,  Etymon  JSgei  maris  non  uno  modo 
explicaiur  ab  antiquis  scriptoribus,  Strabone,  Var- 
rone,  Paulo,  ex  Festoj,  Suida ,  Ptolemseo,  elc.  SoU* 
nus  et  Isidorus  ad  Phnium  respiciunt,  et  ex  eo  re- 
formaodi  sunt.  Plinius.  1.  iv,  c.  ii,  vocatum  ait 
a  iccpulo  inter  Tenumet  Chium ,  quem  nautas  al^a 


N.  9.  Stagnum,  A\u  cum  Varrone  et  Festo  tto^ttiii 
dictum  putant  a  Grseco  oTeYvb^,  quia  aquam  conti* 
net,  ue  qua  manare  possit. 

Cap.  XX.  N.  i.  Unde  et  abyssus  dicttis.  ForeeUi- 
nus  ex  hoc  hidori  loco  coUigit  dictam  abyssum  a 
Graeco  inteasivo  o,  et  puoabc  loolce  pro  puObc  profnm' 
ditas,  Sed  cum  PuO^c  sit  etiam  fundum,  meiius  in 
cU}ysso  a  accipietur  pro  sine^  hoc  est,  sine  fiindo,  Et 
hoc  innuit  Isidorus,  profunditas  aqtMrum  impenf' 
trabilis,  Isidorus  abyssum  masculini  generis  fadt, 
plerique  feminei. 

N.  3.  Unda.  Undam  ab  tidtts  et  a  Grseco  6^  vo- 
cari  multi  putant. 

Cap.  XXI.  N.  2.  De  quo.  Retineri  id  polest,  aed  iu 
ut  intelligatur,  de  quo  vocabulo  torrens,  etc. 

N.  3.  Amnis.  Ab  aiiis  deducitur  ex  Grsecis  veibis 
i|io\  et  vttv,  quia  circumfluit. 

N.  7.  Geon  fluvius  de  paradiso,  etc.  De  quatuor 
paradiai  fluminibus  conferendi  suot  commentatorts 


961 


AD  S.  ISmORI  ETYMOLOG.  ABEVAU  NOTJB. 


9651 


in  Grenesin,  et  Calmelus  in  Dictionario  biblico.  Nos 
pauca  delibabimns,  (ju®  Isidori  verbis  explicandis 
ma£[is  sint  necessana.  Recentiores  Gehon  paradisi 
fluvium  diversuma  Nilo  esse  statuunt ;  nam  cum  Ti- 
gris  et  Eu[)hrates  duo  sint  certi  fluvii  e  quatuor 
paradisi,  Nilus,  cujus  fons  a  fontibus  Tigris  et 
Euphratis  longissime  distat,  non  potest  inter  paradisi 
flnmina  computari.  Veterum  opinioni  favere  posset, 
quod  Nilus  ab  iocolis  regni  Gojan  noslra  adhuc  aetate 
Gihon  appellatur.  A  Grscis  Nilus  Melas  dicitnr,  hoc 
estyniger,turbidus  ;quo  spectat  Yirgilius,  I.  ivGeorg. 
V.  491  : 

Et  viridem  iEgyptnm  nigra  recundat  arena. 
Et  Servius  ad  hunc  ioeum,  Nam  antea  Nilus  Melo 
dicebatur.  Quanquam  Melo  Hebraice  plenum  signifi* 
cat,  quod  Nilo  propter  inundationes  congruere  po- 
test.  De  Ntlide  lacu  Selinus,  c.  45  :  Igitur  protinui 
lacumefficitf  miemNilidem  dicunt,  Non  assentior 
Grialio,  qui  ex  dolino  reponere  vellet  de  quo  in  mere" 
diem  versus  excipitur  ASgyptio  mari ;  nam  Soli- 
nus  haec  dixit  de  Nilo,  dum  mare  ingreditur.  Isi  iorus 
alios  praeter  Solinum  legerat.  Siquidem  ex  probatis 
historicis  Nilus  in  amplissimum  lacum  Zaire  egeri- 
tur,  quem  Nilidem,  ut  pulo,  Solinus  Pt  Isidorus  vo- 
cant ;  et  inde  egrediens  longo  circuitu  ad  meridicm 
fertur,  et  plures  regiones  alluons  in  ^gyptum  effun- 
ditur.  An  auiem  melior  sit  Isidori  sc  iptnra,  aquis 
retro  luctantibusj  quam  Solini  aquis  %n  arcto  luctan- 
tibus,  dubitari  poiest.  Mihi  cerle  Isidorianalectio  mi- 
nime  dispUcel.  Raderus,  in  nol.  ad  Martialcm,  pag. 
28  et  seq.,  muKa  affert  de  Nilo,  et  sanctos  Patres 
indicat,  apud  quos  Geon  fluvius  paradisi  idem  est  ac 
Nilus,  dissentiente  tamen  Pererio. 

N.  8.  Phison,  Paradisi  fluvius.  A  multis  credilur 
esse  Phasis  Gholcidis  amnis  celeberrimus,  non  Gan- 
ges,  qui  longe  distat  ab  Euphrate,  et  Tigri,  quos  e 
paradisi  loco  flnere  tcstimonio  Moysis  constat. 

N.  9.  Tigris,  Genesis,  cap.  ii,  14 :  Nomenvero  flur 
minis  tertti  Tigris;  ipse  vadit  contraAssuriosJluvius 
autem  quartus  ipse  est  Euphrates.  In  Hebrseo  apud 
Moysen  est  Chidkel  pro  Tigris ;  quae  vox  Tigris 
Medomm  lingua  sagittam  significat,  ut  vclocitas  TIu- 
minis  dcnotetur.  Legebatur  apud  Grialium  et  alios 
in  mare  Mortuum  influens  ;correxinihiI  haesitans  in 
mare  Rubrum,  Isidorus  Hieronymum  describit  ex 
Onomastico  locor.  sacror.  Hieronymi  verba  sunt : 
Tiaris  fluvius  de  paradiso  exiens  juxta  Scripturas 
fidem,  pergensquecontra  Assyrios,  et  post  multos  cir^ 
cuitus,  ut  vuli  JosephuSy  inmareRubrum  influens, 
Vocaturautem  hoc  nomineproptervelocitatem  instar 
bestUB  nimia  pernicitate  currentis.  Re  vera  Tigris 
Euphrati  mistus  in  sinum  Persicum  influit ;  et  quam- 
vis  ex  more  sacrae  Scripturse  sinus  Persicus  non  di- 
catur  mare  Rubrum,  idque  nomen  soluto  sinui  Ara- 
bico  tribuatur,  tamen  historici  alii  et  geographi  tam  si- 
num  Arabicum  quam  Persicum  tnare  Rubrum  ^ppel- 
lant,  ut  Bonfrerius  in  not.  ad  Onomasticum  Hierony- 
mi  confirmat. 

N.  iO.  Tiarim  et  Euphratem  unofonte^  etc.  Com- 
munes  Eupnrati  et  Tigri  fontes  assignarunt  veleres, 
Lncanus,  Boetins,  et  alii  ;  sed  eos  falli  compertum 
modo  esse  asserit  Calmetus  in  Dictionario  biblico, 
et  fusins  probat  Pererius,  ad  Genes.  u,  10.  Clericus 
in  not.  ad  Onomasticum  Hieronymi,  ex  his  Isidori 
verbis  arguit  locnm  Hieronymi  esse  nunc  decuria- 
tum.  Fortasse  ita  est ;  sed  poluitetiam  Isidorus  simul 
ex  Hieronymo  et  Sallustio,  aut  alio  qui  Salluslium 
expressisset,  sententiam  suam  excerpere. 

N.  12.  Vastis  Indus^  etc.  Lucani  versns,  lib.  viii, 
V.  227, sunt  : 

Qua  rapidns  Ganges,  et  qna  Nysseas  Hydaspes 

Accednot  pelago,  Phcebi  surgentis  ab  igoe 

Jani  propior,  quam  Persis,  eram. 

Hinc  corrigi  poterit  apud  Isidomm  Nytasui  pro  Me^ 

dus,  H^rdaspes  dicilur  Nysasus  a  Nysa  urbe,  quam 

aliuit.  Sed  cum  isidorus  prsemiserit  Hydaspen  fuisse 


H  rej^em  Medorum,  forlasse  ipse  apud  Lncanum,  vel 
alium  ex  Lucano  legit  Medus  Hydaspes.  Yirgilius 
certe,  I.  iv  Georg.,  v.  2i0,  dixit  : 
Lydia,  nec  popuu  Parthomm,  aat  Medns  Hydaspes. 
Putant  nonnulli  diversnm  esse  fluvium  Hydaspen  Ny- 
sasum,  de  quo  Lucanus,  in  regno  Pori,  ab  Hydaspe 
Medo ;  de  quo  Yirgilius,  et  fortasse  hac  de  causa  /^ 
hulosum  Hydaspen  ab  Horatio  dictum,  I.  i,  od.  22, 
V.  27,  quia  nihil  certi  de  eo  apud  veteres  geogra- 
phos  constaret.  Alii  existimant  antiquos  similitudine 
nominis  deceptos,  Hydaspen  nominasse  pro  Choaspe, 
de  auo  infra,  n.  15. 

N.  14.  Bactriani,  Plinius,  I.  vi,  c.  16  :  Bactrit 
quorum  oppidum  Zariaspe.quodpostea  Bactrum  a 
flumine  appellatum  esi.  Yide  Curtinm,  I.  vii,  c. 

4.  Bactri  dicuntur  etiam  Bactriani,  et  urbs  BactrUf 
bactrorum. 

N.  15.  Choaspis.  Tibullus,  I.  iv,  carm.l,  v.  140  : 

BNec  qna  vel  Niins,  vel,  regia  lympha,  Choaspes 
Proflait. 

Plinius^  I.  XXXI,  c.  3,  refert  Parthorum  reges  ex 

Choaspis  et  Eulaei  fluvii  .aquis  tantum  bibere  solitos, 

qnae  quamvis  in  longinqua  illos  comitabantur. 

N.  17.  Qui  voeatur  Orontes,  Baluzius,  c.  5  libri 

Lactantii  de  Mort.  persecut.,  edidit  in   Orientem 

prascipitata  est ;  quem  excusandnm  ait  in  nota  Joan- 

nes   Columbus  ex   Cupero  :  nam  Orontem  dictum 

etiam  Orientem  clare  docent  Hegefflppus,  1.  iii,  c. 

5,  Excidii,  et  Isidoms  hoc  loco.  In  Editionibns  an- 
tiquis  Isidori  legitur,  qui  vocatur  Orontes.,,  Orien- 
tem  veteres  Latine  appe//at;erun^.  Grialius  ulrobique 
Orentem  legit,  quasi  ab  Oriente  diclus  fuerit  Orontes. 
Neque  Isidori  consuetudo  ab  hujusmodi  etymologiis 
aUena  est. 

N.19.  Undeet  nuncupatur.  Haec  apposita  fuerunt 
ab  aliquo,  qui  pro  Phasts  scriptum  repeTiiEusis,  aut 
Euxis^  unde  Euxinum  mare  dictum  existimavit.  Sed 
C  quid,  si  Isidorus  ipse  apud  sanctum  Ambrosium,  ant 
alium,  pro  Phasis  iegit  Euxis  ?  Compertum  mihi  est 
eum  in  cormptos  Codices  ssepe  incidisse,  neqne  mi- 
randum  si  ad  excerpendum  tantum,  non  ad  judican- 
dum  intentuSy  errorem  veteris  Codicis  adoptaverit. 
De  Phaside  Plinius,  I.  vi,  c.  4.  Enm  unnm  esse  e 
quatuor  paradisi  fluminibu«,  quod  Phison  dicitur, 
nonnulli  arbitrantnr,  ut  n.  8  indicavi. 

N.  22.  Hermus.  Virgilius,  ii  Georg.,  137  : 

Nec  palcher  Ganges  atqne  auro  turbidas  Hermus. 

N.  23.  De  quo  Ouid,  In  Excusis  Ovidii  legitur  : 

Qaiqae  recorvatis  ludit  Mseandros  in  undis. 

De  Maeandri  ambagibus  passim  mentionem  injiciunt 
poetae. 

N.  24.  Tanais.  Proprie  in  paludem  Maeotin  fluit, 
quie  Ponto  Buxino  unitur.  Viae  Plinium  et  Melam. . 

N.  25.  Exordium  Argivas,  Solinus  ait,  exordium 

Daraivas  nobilitatiprimus  dedit, 
N.  26.  Circa  navennam,  Apud  Solinum  desnnt 
haec  verba.  Accuratius  Padus  describitur  a  Plinio, 
L  III,  c.  16. 

N.  27.ri^en5.Retinui  communem  scripturam,  quae 
in  vetustis  (|uoqne  lapidibus  apparet,  Tiberis  cum  t 

?rimo  Latino.  Grialius  ediderai  Tyberis ;  alii  vellent 
'hyberis.  Etymon  Albula:  ab  aWo  colore  ab  Isidori 
genio  non  abhorret ;  idque  etiamnum  alii  tenent. 

N.  32.  Quod  in  eo  vlurimus.  Fortasse  auod  in  eo 
plurimum;  nisi  intefligatur  qui  color.  FlorexiuSj  t. 
XV  Hisp.  sacr.,  p.  37  et  scqq.,  diligentfT  de  flnmme 
Minio  agit,  et  multis  probat  Minium  non  esse  flu- 
vium,  qui  nnnc  Mino  dicitur,  sed  alium,  qui  Sil  nun- 
cupatur,  quique  aMinio  nuncsic  appellato  recipitur. 
Quod  autem  ait,  minium  vocem  esse  Latinam,  alii, 
contra,  sentiunt  esse  Hispanam;  quofortasse  allndit 
Vilruvius,  I.  VII,  c.  9  :  Minium  et  Indicum  nomini-- 
bus  ipsis  indicant,  quibus  in  locis  procreantur.  Mi- 
nium  amnem,  a  mtnto  pigmcnlo  dictum,  Iradit  ror- 
sus  Isidonis,  1.  xii,  c.  17,  et  Juslinus^  i.  XLiv,  c.  Su 


963 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOM. 


964 


N.  33.  Durius.  Florezius,  t.  xiii,  p.  49  et  seq., 
censel  Durium  potius  ila  appellatum  a  Doriensibus 
PhamiciiSy  sive  incolis  urbis  Dor,  aut  Dori,  quam  a 
Doriensihus  Grcecis.  De  Durio  aliisque  Hispaniae  flu 
minibus  conferendus  Gellarius,  Geograph.  ant.  I.  ii, 
c.  i.  s.  1. 

N.  34.  Lance  pulchro  colore  tinguntur,  iDtelligen- 
dura  id  de  coiore  uativo,  non  de  tinclura  quae  arte 
fieret.  Vide  Plinium,  et  alios  veteres,  qui  de  lanis 
baelicis  agunl. 

Cap.  XXII.  N.  2.  /n  remotis  montibus  conchis  et 
ostreiSy  etc.  Argumentum  sane  validum  ad  diluvii  ve- 
ritatem  confirmandam,  cujus  vim  nonnulli  recentio- 
res  critici  infirmare  conantur. 

N.  4.  Tertium.  Tria  eliam  diluvia  enumerat  Non- 
nus,  1.  III  Dionys.  Confer  Laclantium,  I.  ii  Inslit., 
c.  11. 

LIBER  DECIMUS  QUARTUS. 

Cap.  i.  N.  2.  Sallustius.  Verba  Sallustii  diverso 
modo  in  veieribus  Exemplaribus  Icf;untur :  mihi  pla- 
ceret :  Ventis  per  cava  terras prcectpitatis,  rupti  ali' 
quot  montes  tumulique  sedere.  Eadem  repetit  Isido- 
rus,  I.  de  Nalura  rerum.c.  45.  Quod  autem  ait  Gria- 
lius,  hemistichum  in  his  verbis  cum  integro  hexame- 
tro  contineri,  id  admitli  nequit,  nisi  sedere  sit  infini- 
tom.  Caeterum  nihil  mirandum  esset  si  Sallustio  nec 
opinanti  hemistichium  cum  intrego  hexametro  exci- 
disset.  Similia  exempia  Larthius,  Bagomarsinus  alii- 
que  curiose  collegerunt. 

Cap.  II.  N.  1.  Rotella,  Magis  ex  usu  Lalinorum 
est  rotula  quam  rotella,  Nunc  invento  novo  orbe, 
quataor  terrse  parles  constituuntur,  addita  America 
prioribus  tribus. 

N.  3.  Mare  magnum,  Saepe  Isidorus  simpliciter 
mare  magnum  pro  Mediterraneo  usarpat :  quod  di- 
scrle  explicavit  1.  xin,  c.  18,  n.  i.  In  Isidorianis^ 
c.  82,  sermonem  habui  de  Ilinerario  sub  Anlonim 
nomine  falso  vulgato,  sive  polius  veteri  notitia  pro- 
vinciarum,  quse  perperam  Antonino  tribuitur,  quo 
longe  posterior  est.  Eadcm  Isidoro  nostro  a  nonnul- 
lis  ascribitur,  quia  sumpta  est  ex  colleciione  cano- 
num  Pseudo  Isidori ,  adeoque  confundenda  non  est 
cum  iis  quae  Isidorus  hoc  libro  de  orbe  ejusque  par- 
tibus  ac  regionibus  edisseril.  Vide  Pithaeum,  J.  ii 
Adv.,  subsec.  c.  1.  Inler  hoc  caput  secundum  et 
caput  terlium  subsequens  duo  Codices  Gothici  To- 
letani  exhibent  spha^ram  mundi,  quae  in  Codice  ve- 
tustiori  intus  verois  Arabicis  exarata  esl. 

Cap.  III.  N.  1.  Asiam,  Alii  diclam  volant  ab  Asia 
nympha,  alii  ab  Asio^  Manci  Lydi  filio. 

N.  3.  Romphcea  flamma.  Grialius  edidit  cum  aliis 
Excusis  romphcea  flamma,  Reslituo  romphcea  flam- 
mea.  Genes.,  c.  3,  v.  24  :  Et  collocavit  ante  hara- 
disum  voluptatis  Cherubim,  et  flammeum  glaaiumf 
atque  versatilemt  ad  custoaiendam  viam  ligni  vitce, 
Flammeus  gladius  atque  versatilis  ab  Isidoro  dicitur 
romphceat  seu  rhomphasa  flammea ;  qui  paulo  post 
romphcea  flograntiam  commemorat.  Ejus  vero  inter- 
pretatio  de  muro  igneo,  quo  undique  septus  fuerit 
paradisus,  non  omnibus  placet.  Verum  valde  inter 
se  discrepant  interpretam  opiniones  de  gladio  illo 
flammeo  atqae  versatili.  Vide  Pererium  ad  eum  Ge- 
nesis  locum. 

N.  4.  Cherubimjid  est,  angelorum prcesidium^eic, 
Laudatus  Pererius  ostendit,  boc  loco  vocabulo  che- 
rubim  significari  mullos  angelos*,  elsi  enim  id  nomen 
octavo  angelorum  ordini  proprie  tribuitur,  tamen  ad 
omoes  aogelorum  ordines  extenditur. 

N.  5*  Imia..,  Tylon.  De  India  conferendus  quoque 
Mela.  Grialius  in  textu  edidit  Tylen^  in  not.  Tylon. 
Solinus:  Tylos  Indice  insula  est,.,  quascunque  inea 
arbos  nascitur,  nunquam  caret  folto.  Caeterum  qui 
ea  quae  Isidorus  bis  capitibus  cdisserit  plenius  cogno- 
scere  voluerit,  adeat  necesse  est  scriptores  qui  vete-' 
rem  geographiam   ac  chorographiam  illustrarunt. 


aEos  longo  ordine  recenset  Fabricius,  cap.  5  Biblio- 
^  graph.  antiquar. 

N.  6.  Monoceron  bestiam.  Forte,  monocerotem 
besttam.  Latini  dicunt  monoceros,  monocerotis, 

N.  9.  Arachosia.  Erat  oppidum  et  flomea  ejasdem 
nominis.  Confer  Plinium,  1.  vi,  c.  23.  Nunc  regio  est 
magni  Mogolis.  Parthia,  de  qua  num.  praec.,  in 
sensu  laiiori  sumpta  comprehendit  Parthiam  pro- 
priam,  quae  nunc  descrihitur. 

N.  iO.Ab  Assur  filio  Sem.  Ita  docet  sanctus  An- 
gustinus.  I.  xTi  de  Civ.  Dei,  c.  3.  Reliqua  de  As' 
syria  vide  apud  Plinium,  Melam  et  Solinum.  De  vn- 
^u^/i5  Solinus  :  Unde  primum  Romana  luxuria  fC" 
cit  ingressum  ad  odores  perearinos, 

N.  11.  Media^  De  Media,  Plinius,  L  vi,  c.  26.  De 
Medica  ar6ore  integrum  est  Solinicaput  59.Virgilius 
II.  Georg.  V,  126. 

Media  fert  tristes  saccos,  tardamqae  saporexn 
Felicis  mali. 
g  Grialius,  et  alii  Editi  habebant  Perso  pro  Perseo,  quod 
reposui,  quia  is  a  quo  Persae  originem  habuerunt, 
Perseus  aut  Perses  dicitur. 

N.  12.  Persis  et  Persia  dicitur ;  sed  nsitatius  est 
Persis,  Persidis,  Quod  iVemro^,  seu,  ut  alii  habent, 
Nemroth  aut  Nemrod  Persas  ignem  colere  docuerit, 
fortasse  petitum  est  ex  Eutychio,  patriarcha  alexan- 
drino.  Adisis  Dictionar.  biblic.  Calmeti. 

N.  13.  £uBtt{{jL(i)v.  In.  n.  15  exponitur  Graeca  ?ox 
e&Bai(jL(ov,  scilicet  Arabia  Beata,  sea  Feltx, 

N.  15.  /n^erpre^a^ur.  Passiva  significatione.  Malim 
tamen  ex  Solino  reponere  :  Arabia  appellata  est,  id 
esty  sacra;  hoc  enimsignificari  interpretantur,  Quod 
Arabia  Felix  Saba  appellata  fuerit,  sanctas  Hierony- 
mus,  Bochartus  aliique  censent.  Josephus,  quem  pro 
hac  sententia  Grialius  allegat,  si  coDferantur  cap.  7 
1.  I  et  c.  5  1.  II,  potius  tenet  So^am,  quam  filius  Chas 
Saba  frequentavit,  fuisse  insulam,  Merocs  nomine 
^  celebrem.  Hinc  etiam  controversia  agitur  an  Regina 
C  Sabae  in  iEthiopia  regnaverit,an  in  Arabia  Felice. 

N.  17.  Commagena.  Grialiusin  texta  semper  Com- 
magena  cum  duplici  m  ;  in  not.  semper  Camagena 
cum  unico  m.  Dausquio  magis  arridet  Commagene^ 
aut  Commagena, 

N.  19.  Ascalon  urbs  fuit  in  regione  Philistbsoram 
inter  Azolum  et  Gazam ;  sed  quod  Philistin  vocata 
fuerit,  mihi  non  constat.  Philisthaei  dioebantar  etiaa 
Philistiim^  et  Philistini,  A  Philisthasis  Palaestinam 
nuncupatam  communis  est  opinio.  Grialias  scribit 
Palestina. 

N.  21.  De  his  in  primis  consulendus  Bochartus  in 
erudiio  opere  cui  titulum  fecit  Chanaan,  Jerusalem 
plura  sunt  nomina,  quae  hoc  disticho  comprehendun- 
tur : 

Solyma,  Luca,  Bethel.  Hierosolyma,  leboa,  Helia, 
Urbs  sacra,  Hierasalem  dicitur  aique  Salem. 
Exstat  in  Ephemer.  Georgii  Gemnicensis,  apad  Pe- 
Q  zium,  t.  u,  col.  575.   Fortasse  Helia  ponitur  pro 
^  jElia,  De  Jerusalem  ejusque  nominibus  rursus  Isi- 
rus,  I.  XV,  c.  1,  num.  4.  De  fertilitate  terrae  promis- 
sionis  quidam  recentiores  non  eas  laudes  agnoscant 
quas  veteres  etiam    ethnici    protuleruol .    Certam 
quidem  est  adhuc  manerc  plura  veteris  fertilitatis 
vestigia,  (jnamvis  arva  qnaedam  nunc  steriHtate  hor- 
reant,  quia  incolarum  negligentia  non  excoluntur. 

N.  22.  Sebastia,  Seu,  quod  magis  in  usu  est|  Se* 
bastCy  Augustan  sigoificat.  Herodes  id  nomcn  impo- 
suit.  Yide  Josephum,  1.  15  Ant.,  c.  11. 

N.  23.  Galilxa  Galilasas  originatio  est  a  Galgala 
urbe,  quod  Hebraicum  nomen  rotce  revolutionem  si- 
gnificat.IsidorusetymonGraecam  accommodala  lacti 
ut  in  Galatisj  Galhs,  etc. 

N.  26.  Nabaioth,  In  Excusis  etiam  apud  Grialiuffl 
erat  Nabath.  Restitui  Nabaioth ;  ita  enim  vocabatar 
filins  primogenitus  Ismaelis.  Nabath  fuit  pater  Jero- 
boami,  primi  regis  Israel :  alius  eodem  nomioe  coo- 
sobrinus  Tobiae  senioris. 


968 


AD  S.  ISIDORI  BTYMOLOG.  ARBVALI  NOTiE. 


96f 


N.  27.  ^gypius,  Yerba  Solini  sant :  jiEgyptus  a  a 
meridie  introrsus  recedit  quod  prcetendant  jEthi^  •• 
opes.  Grialius  alleg[avcrat  c.  33  Soiini ;  correxit  in  fin. 
c.  53.  In  mea  Editione  est  c.  45.  Alibi  est  c.  32. 

N.  28.  Canopcea.  Fortasse  legendum  Canopus,  vel 
Canopcea  regio,  Solinus,  e.  44 :  Quod  ab  Atlante  ad 
usque  Canopitanum  ostium  panditur,  ubi  Libyasfr 
nis  est,  et  jEgvptium  limen,  dictum  a  Canopo  Me^ 
nelai  gubematoreibi  sepulto,  In  ea  insulttf  quce  os^ 
tium  mli  facit,  etc.  Huc  facit  Ammianus,  1.  xxii,  c. 
4i .  Glarius  Tacitas,  1.  ii  Annal.,  ad ann.  Urbis  772,  c. 
6,  Canopum  vocat  rectorem  navis  qua  Menelaus  ve- 
hebatur.  Urbs  Canopus  a  Menelao  condita  crcditur. 
Plinius  1.  y,  c.  31,  haec  tantum  babet :  Insularum 
anteAsiam  primaest  in  Canopico  ostio  Nili,  a  Ca^ 
novo  Menelai  gubematore,  ut  ferunt,  dicta. 

U.29, Genus  sericum,  Fortasse  superfluum  est  ge* 
nus ;  nam  sericum  simpliciter  dicitur  de  serico  vel-> 
lere,  aut  serica  veste.  Solinus,  c.  63,  de  seribus :  Hoc 
illud  est  sericum  in  usumpublicum  damnoseveri-  g 
tatis  admissumyCtc, 

N.  30.  Bactrice  regioni.  Dc  Baclris  sup.  c.  21, 1. 
XIII.  Verba  Solini,  c.  62,  sunt:  Bactris  prasterea  est 
proprius  amnis  Bactros^  unde  et  oppidum^  quod  in- 
colunt^  Bactrum,  Gentes  hujusce,  quas  pone  sunt^ 
Paropamisi  ju^is  ambiuntur;  quce  adversa,  Indi 
fontibus  terminantur^  reliqua  includit  Oxus  ftU" 
men.  Gurtius,!.  vii.  c.  4,  montem  vocat  Paramisum. 
Grialius,  Paropanisum, 

N.  31.  Magog,  Filium  Japhet,  Scytbarum  sive  Tar- 
tarorum  patrem  fuisse,  Josephus,  lueronymus,  Theo- 
doretus,  Eustathius,  et  multi  alii  opinantur.  Et  sane 
inter  Getas,  Gothos,  Massagctas,  etc,  multa  sunt 
nomina  quae  originem  ex  Gog  et  Magog  indicant. 
Scytharum  autem  vocabulum  aliunde  petendum  est. 
A  Scytha,  Herculis  filio,  nonnulii  Scythas  appellatos 
existimaDt. 

N.32.  Moschorum  P/ia5trf^.VerbaSoliniita  refert 
Grialius,  ut  interpunctionem  apponat  inter  Moscho-  C 
rum  et  Phasidem,  atque  hoc  sensu  videtur  Isidorus 
ea  accepisse.  In  mea  Solini  Editione  ita  lego  :  Heni" 
chorum  montes  Araxem,  Moschorum  Phasidem  fun- 
dunt,xii  duo  sint  fluvii,  auorum  Araxes  ex  Henicho- 
rum,  ?el  potius  Heniochorum  moutibus,  Phasis  ex 
Moschorum  funditur.  Ac  re  vera  Phasis  in  Moschis 
oritur.  VidePIinium,  1.  vi,  c.  4. 

N.  33.  Hyrcania  dicta  a  silva.  Rationi  magis  con- 
sentaneum  est  credere  Hyrcanam  siivam  dictam  ita 
essc  ab  Hyrcaniat  quam  contra.  Hyrcanise  silvse  ce- 
lebres  sunt.  Lucanus,  1.  iii,  ▼.  268:  Vastisqus  Hyrca- 
nia  silvis,  Valerius  Flaccus,  1.  vi,  v.  114  :  Hyrcani 
luci.  Servius  citatum  Virgilii  versum,  Hircanceque 
Admorunt  ubera  tigresj  perperam  interpretatur  de 
Arabia,  ubi  Hyrcaniam,  silvam  nempe  sic  vocatam^ 
existere  asserit. 

N.  34.  A  colore  populi.  Ut  cap.  seq. :  Galli  a  can- 
dore  populii  et  cap.  5  :  Mauri  a  colore  populorum.  m^ 
Non  ergo  placet  capilli  pro  populi,  U 

N.  32.  Armenia,  Strabo  scribit  Armeniam  ab  Ar- 
meo,  seu  Armenio  Thessalo,  Jasonis  comite,  nuncu- 
patam  ;  Stephanus,  ex  Antipatri  sententia,  ab  Arme- 
no  Rhodio.  Armenia  ab  aliis  dividitur  in  majorem  et 
minorem  :  major  ultraEuphratem,  nunc  Turcomania 
et  Curdistan,  minor  inter  Gappadociam  et  Euphra- 
tem,  nunc  Anaduole.  Vide  Piinium,  I.  vi,  c.  9. 

N.  36.  Hiberia,  Nunc  Georgia,  aut  Italice  Giorgia 
dicitur.  Scribitur  et  Iberia;  quod  ita  scriptum  no* 
men  Hispanse  eliam  proprium  est;  hinc  nonnunquam 
in  veteriDus  scriptoribus  explicandis  quaedam  ambi* 
guitas  suborta  est. 

N.  37.  Cappadociam,  Cappadocise  nomen  desump- 
tum  fuit  ex  parvo  fluvio  Cappadoce,  de  ^uod  Plinius 
)•  VI,  c.  3.  Alii  a  Cappadoce^  Nini  filio,  originem 
nominis  deducunt.  Duplex  a  Forcellino  distinguitur 
amnis  Hali/s  apud  veteres,  hoc  nomine  dictus  ,  alter 
iugf  ns,  qui  Paphlagoniam  a  Gappadocia  dirimit,  de 


quo  Plinius,  1.  vi,  c.  2  et  3  ;  alter  in  Lydia,  de  quo 
Lucanus,  I.  iii,  v.  272  :  Qua  Crasso  fatalis  Hadys. 
Sed  re  vera  unus  idemque  amnis  est  Halys  Paphlago- 
niae  amnis  Lydiam  terminans.  Vide  Gellarium,  I.  iu 
c.  8,  n.  57, 

N.  40.  Galalae.  De  Galatarum  origine  hsec  ead«m 
\,  IX,  c.  2,  n.  68. 

N.  41.  Phrygia.  De  Phrygibus  confer  dicta  1.  ix, 
c.  2,  ,n.  33.  Phrygias  nomen  ex  aiiorum  sententia 
deducilur  ex  Phryae  fluvio,  vel  ex  Phrygio  oppido 
Macedonias,unde  coionia  ducta  creditur  in  Phrygiam, 
vel  ex  Phry^ia,  filia  Gecropis.  Ex  Dardanias  vero, 
seu  Dardanii  oppidivocabuloappellatio  nunc  manet 
Dardanellorum^  ut  vulgo  vocant. 

N.  43.  il  Lydo  regis  fratre,  Fortasse  a  Lydo  rege 
fratre;  nam  praecessit,  duosfratres  reges,  etc. 

N.  45.  A  Cilice  quodam,  Agenoris  filio,  ut  non» 
nulli  putant.  VideServium,  adiii.  ^n.  v.  88.  Rade« 
rus,  p.  30,  ad  Martialis  versum  : 

Et  cilices  nitnbis  hic  Jhaduere  suis, 

Auctores  indicatqui  referunt.  Giliciam  dictam  a  Gilice, 
Agenoris  Phoenicis  filio.  Isidorus  Solinum  exscribit. 

N.  46.  Lycia,  Nuncupata  crediturvel  a  Lyco  rege, 
Pandionis  tilio,  vel  a  Lyce  nympha.  Isidorus  ex  no* 
mine  ip&o  Lycias  in  memoriam  revocari  vult  quod 
Cilicice  ab  Orienie  adjuncta  sit. 

Gap.  IV.  N.  2.  Tertiam  partem,  etc.  Ovidius, 
Fastor.  1.  v  : 

Tauras  init  coelam,  te,  Sidoni,  Jupiter  Implet, 
Parsqae   tuam  terrse  tertia  nomen  habet. 

Eleganter  hunc  raptum  descripsit  Theocritus,  idyll. 
20.  De  Europa  fuse  Plinius,  Slrabo,  etc. 

Ib,  Prima  Europae  regio,  etc.  Ita  etiam  Mela  1. 1. 
Est  alia  Scythia  Asiae. 

N.  4.  Propterfecunditatem,  etc.  Discrepanles  alias 
origines  vocis  Germania  investigat  Bccmanus,  1.  de 
Orig.  Lat.  Ling.,  verb.  Ascenas,  p.  249,  seq.  Cal* 
laicum  gemmam  Solinus  vocat  callaicam,  Plinius 
callaidemf  sive  callain,  Vide  Salmasium,  ExerciU 
Plinian.,  p.  236  seq. 

N.  5.  Moesia  a  messium  proventu,  ete.  Hoc  nihil 
aliud  sonat,  nisi  quod  ex  vocabulo  Massia  in  memo- 
riam  revocare  possumus  messium  proventum,  etc. 
De  Moesia  Plinius,  I.  iii,  c.  ult.  Nunc  Bulgaria  ei 
Servia  ibi  sunt.  De  Mysia  duplici,  majori  et  minori 
idem  Plinius,  I.  v,  c.  32.  Moesia  Pannoniae  adjacens 
dicebatur  etiam  Mysia,  se^  Latini  saepius  Moesiam 
efferebant,  uta  Mysia  Asiae  distinguerent. 

N.  6.  i4  sxvitia  incolarum,  Graece  xpoxb^,  immt* 
tis,  asper,  Alii  a  Thrace,  Martis  fiiio,  cognominatam 
Thraciam  volunt. 

N.  7.  A  Grasco  rege,  scilicet  Thessaliae.  Vide  Pli- 
nium,  I.  IV,  c.7  :  Etdum  inmari,  etc,  scilicei  duae 
provinciae  :  sed  iia  sunt  octo.  Gorrigi  posset  inde 
Hellas^  id  est,  Thessalia,  Gonfer  Plinium,  loc.  cit. 
Obstat  quod  paulo  post  Hellas  a  Thessalia  clare  dis- 
cernitur.  Illjjricum,  seu  Illyria,  nunc  Esclavonia 
Hispanis,  Schiavonia  Italis,  Liburniam  et  Dalmatiam 
complectitur.  Alii  ampliores  terminos  Illyrico  assi- 
gnant.  Piinius,  I.  iii,  c.  20  et  21,  in  tres  conventus 
juridicos  Ulyricum  divisit,  Augustus  in  duas  provia- 
cias,  superiorem  et  inferiorem. 

N.  8.  A  DeimL Tuto le^erepossumas  a Delminio. 
Nam  Isidorus  id  desumpsit  a  Yelio  Longo,  vel  a  Gas- 
siodoro  potiuSj  qui  in  libello  de  Orthographia,  ex 
Veiio  Longo,  sic  refert :  Placet  etiam  Delmatiam, 
non  Dalmatum  scribamus,  (fuoniam  a  Dblminio 
maximaejusdemprovincice  civitate  tractumnomen 
eodstimatur,  Quae  scribendi  ratio  ex  veteribus  inscri- 
ptionibus  et  nummis  comprobatur.  Sed  usus  obtinuit 
ut  Dalmatia  nunc  ubique  retineatur.  In  altero  ex 
Mss.  Goth.  Tolet.  post  clauditur  haee  addantiir:///]/- 
ria  regio  juxta  AdriaHcum  mare^  in  qua  Dardani 


967 


AD  S.  ISIDORI  ETTMOLOG.  ARBTAU  NOTiE. 


968 


sedes  habeni.  Ipsa  est  et  Dardania,  etc,  ut  indicat  J|  gendum  est  apud  Isidorum,  non  ThessaUmicaf  qu« 
Grialius  in  not.  ad  huncn.  Pro  efferati  iuMss.  est      urbs  est  Maccdonise,  ita  appeliata,  quasi  victoriade 


efferata, 

N.  9.  Epirtis  a  Pyrrho.  Alii  pulaat £pirwm  a  Corcy- 
rseis  dictam  proximam  lerram  coutinentem,  quia 
Graece  ilicetpoc  terram  continentem  significat.  lade 
nomeo  boc  ipsum  alii  usurparunt. 

N.  10.  Ab  Hellene,  etc,  scilicet  rege  Thessalise, 
quo  SiThessalia  proprie  Hellas  cognominata  fuit ;  sed 
tnbuitur  etiam  id  Helladis  nomen  Graeciae  toti»  et 
praecipue  illi  parti  quse  spaiiooior  est,  ei  a  mari  rece- 
dit,  Peloponneso  exclusa.  Vide  Plinium,  1.  iv,  c  7 ; 
Melam,  1.  2,  et  Solioum,  Exercit.  Plinian.,  p.  442, 
qui  advertit  recentiores  Peloponnesum  quoque  Hel" 
fadis  nomine  comprehendisse,  ut  ex  Isidoro  coustat. 
Cellarius  de  Uedlade  ag;it  1.  ii,  c.  13,  ad  cujus  sec- 
tiouem  5  Schwarlzius  m  not.  advertit  ori^inem  opi* 
nionis  de  Uellenibus  tanquam  communi  stirpe  et 
cognatis  repetendam  esse  ex  ApoUodori  1. 1,  c  7.  n 
ubi  doceiur  UeUen  tilio  Xuiho  Peloponnesum,  Doro  B 
terras  ultra  Peloponnesum,  ^EolofinitiniasThessalise, 
et  fortasse  Achaeo  Achaiam  divisisse.  De  eiymo  At'- 
ticce  regionis,  alii  putant  ab  dbcr^,  littore^  Atticam 
dictam,  quia  maxima  pars  littoralis  est,  et  Acte  etiam 
appeliatur.  YidePlinium,  I.  iv,  c  7.  In  Cod.  1.  Yat. 
arch.,  et  aliis  veteribus  exemplaribus,  pro  ubi  fuit 
Athenx  ciuitas /mstmo  ubi  fuit  Athenas  civitas ; 
quae  scripiura  non  esi  contemnenda,  ut  Athenas  sii 
veiut  indeciiuabile.  Sic  alia  nomioa  similia,  ut  Cen- 
tumcellas  oppidum  iu  nominaiivo,  Veios  colonia,etc. 
Celebrem  pugnam  Maraihooiam  inter  Athenas  et 
oram  litioream  prseter  alios  describit  Nepos  in  Mil- 
tiade,  c  4  et5. 

N.  11.  Et  Peloponnesus,  Ex  quorumdam  scilicet 
opiaione;  nam,  ut  dixi,  aiii  Peloponnesum  ab  Hel- 
lade  excludebant.  Fabulam  de  Thebis  Bceotiis  a  Cad- 
mo  conditis  narrat  Ovidius  initio  1.  iii  Metam.  Alii 
Boeotiam  dictam  nutaut  ex  BcBotOj  filio  Neptuni,  ul  r 
Iradit  Hyginus  fao.  186.  Thebas  patnam  Liberi  et 
Herculis  fuisse  ante  Solinum  docuit  Plinius,  I.  iv,  c 
7.  Et  Apollinem  quidem  in  insuIaDelo  natum  com- 
muois  fert  opiniu.  Sedfortasse  Isidorus  ex  Aristote- 
lis  aliorumque  seutentia  locutus  est,  qui  tradunl  Apol- 
liuem  et  Liberum  unum  eumdemque  esse  deum,  ut 
muUisprobat  Mdcrobius,  1.  i,  c.  18,  ei  Servius,  ad 
eclog.  5,  V.  66,  et  ad  Mn,  vi,  v.  78.  Verba  Isidori, 
in  qua  oUm  civilia  bella  detonuerunt^  non  perti- 
neni  ad  Thebas,  aut  Boeotiam,  sed  ad  Pharsalicos 
campos  iuThessalia,  de  quibus  Solinus,  c  13  :  Thes*  . 
salice  sunt  Pharsalici  campi ,  in  quibus  civilium 
bellorum  detonuerunt  procellas.  Grialius  in  not. 
habet :  Eadem  est  et  Aoniay  sed  iu  texlu  omittit 
ety  ut  alii  etiam  omiltunt.  Geilius,  I.  xiv,  c  6,  intcr 
doctrinas  quae  neque  delectant,  neque  uiiles  sunt, 
reponit  cognitiouem  de  vocabulis  uroium  regionum- 

que  immutatis,  quod  Boeotia  ante  appellata  fuerit      ^ , 

Aonia,  quod  Mgyptus  ASria,  etc.  Sed  prodest  certe  Q  ^n.,  v.  4:  f  hus  et  Orchus  veteres  dicebant\  quibus 


ThessaliSi^S.tQna^^  vCxn,  qmaPhilippus  rex  Macedo- 
niae  in  eo  agro  Thessalos  bello  prostravit.  Sed  nec  de 
Thessalia  urbe  celebri  in  Thessalia  provincia  alionde 
mihi  constat.  Quod  autem  Thebas  Solinus  et  Isidorus 
in  Thessalia  coUocant,  intelligendum  de  Thebis 
Phthiis ;  nam  Thebae  aliae  celebriores  in  Bceotia  ab 
Isidoro  num.  prsec.  rectse  collocatae  fuerunt.  Pamas- 
sum  quoque  non  in  Thessalia,  ul  Isidorus  rursus,  c  S, 
n.  11,  ex  Servio  afGrmat,  fortasse  cum  Pindo  Pamas- 
sum  confundens,  sed  in  Phocide,  regione  Achaiae» 
existere  geograpbi  consentiunt. 

N.  13.  Ab  Emathio  rege.  Solinus  Emathium  re- 
gem  ignotum  hominem,  ac  veluti  terrae  filium,  statuit. 
Alii  hunc  vocant  Emathionemfilium  Aurorae,fratrenii 
Memnonis.  Emathias  propriae  pars  erat  Macedoniae ; 
sed  accipi  solet  praesertim  a  poetis  pro  tota  Macedo- 
nia,  uno  et  pro  Pharsaliaet  Thessalia.  Unde  Lucanus: 

Bella  per  Emathios  plusquam  civilia  campos,  etc. 

N.  14.  Achaia.  Achceos  ab  AchcBO^  Jovis  et  Pithie 
filio,  cognominatos,  tradit  Servius,  ad.  i  £n.,  y.  442. 
Alia  ab  AchasOj  Zuthi  filio,  qui  homicidii  reus  in  La- 
coniam  profugit.  Achaia  sumi  soiet  pro  totaGraecia» 
sed  proprieest  regio  PeloponnesiyCujus  capatestCo- 
rinthus. 

N.  15.  Et  Calisto!.  Isidorus  fortasse  scripsit  CaliS" 
tuSf  vel  Calistonis,  ut  Servius,  ad  I  Georg.,  v.  67, 
quod  librani  non  intelligentes  in  Calista  conunutar 
runt.  Peloponnesus,  in  cujus  meditullo  est  Arcadia,  a 
Mela,i.  II,  dicitur  Platani  folio  simillima.  Qaod  Ar- 
cadia  dicta  fuerit  Sicyonia,  et  regnum  Sicyoniorum  a 
Sicyone  rege,  mihi  non  Uquet ;  nam  apud  veleres, 
geographos  solum  invenio  Sicyonem  urbem  fuisse 
Peloponnesi  in  Achaia,cujus  incolae  Sydonii  appella- 
bantur. 

N.  16.  Pannonia.  De  Pannonia  Plinius,  L  ui,  c 
25.  Cum  Isidorus  dicat  Pannoniam  esse  nuncu^tam 
ab  AlpibusPaniniSjnx  dubium  superest  quin  infra  le- 
gendum  sit  ab  africo  vero  Alpes  Paminas,non  Alpes 
ApenninaSy  aut,  ut  Grialius  edidit,  Appenninas. 
Alpes  Pasninas,  sive,  ut  alii  scribunt,  Pennince^  sunt 
in  confinio  Galiiae  Narbonensis  et  Italiae  qua  Anniba- 
lem  transiisse  creditur,  cum  bellum  Romanis  intuliU 
Alpes  vero  de  multis  montibus  dici  solet,  ut  Alpes 
RnasticXy  Noricce^  Bastamicce,  Gragasj  etc.  Livias, 
1.  XXI,  c  38,  Alpes  Penninas  vocat,  non  Pasninas^ 
quia  a  Pennino  deo  nomen  habuerunt,  non  a  transita 
Poenorum.  Confer  Cellarium,  I.  ii,  c.  9. 

N.  20.  Tuscia,  Plinius,  L  iii,  c.  5  :  Lidy  a  quorum 
rege  Tyrenni,  mox,  a  sacrifico  ritu  linguaGrascorum 
Tusci  sunt  cognominati^Adde  Servium  ad  ii  ^n.,?. 
781.  Haec  originatio  argueret  scribendnm  Thuscia, 
utGrialiuscumaliis  scribebat.  Sed  commuoior  scrip- 
tura  est  sine  aspiratione,  ut  in  tus,  Servius,  ad  vi 


aliquando  id  novisse  ;  neque  utiiiora  sunt  multa  alia 
quae  ipse  in  Noctes  suas  congessit.  Verum  Isidorus 
ita  explicandus  est,  ut,  ab  Aonibus  montibus  Aganip- 
pe  fons  Aonius  dicius  sit,  a  fonie  Aonio,  vel  potius 
ab  ipsis  montibus  Boeotia  Aonia  vocata  fuerii.  Pelo' 
ponnesus  est  veluii  Pelopis  vtjooc,  hoc  est,  insula  : 
est  autem  peninsula,  et  latiori  sensu  insula ;  nunc  la 
Morea  diciiur.  Pclops,  ejus  rcx,  fuit  filius  Tantali 
Phrygum  regis.  Conradus  Samuel  Schurzfleschius  in 
Disputat.  hist.  civ.,  disp.  48,  n.  2,  in  nota  asserit, 
Isidorum  trecentis  sexaginta  tribus  mil,  passibus 
ambitum  hujus  peninsulae  definire,  cum  quingento* 
rum  quinquaginta  millia  passuum  circuitu  pateat. 
Non  invenio  ubioam  Isidorus  illamopinionemcxpres- 
serit.  Yerba  illahujus  n.  Inquam  olim,,.  ille  Tneba- 
nus  in  Mss.  Goth.  Tolet.  rejiciuntur  ad  n.  seq.  post 
yerba  Thessalonica,  et  Thebas. 

N.  12.  Thessalia.  A  Solino  urbes  in  Thessalia  me- 
morantur  Thessalia  et  Thebas;  atqueitafortasbc  leU- 


sequens  cetas  detraxit  aspirationem,  Innumera  sunt 
alia  hujusmodi.  N.  22,  redit  ilerum  sermo  de  Tascia. 

N.  21 .  Grasce  cognominatam,  Solinus  omittit  Grcece; 
sic  enim  habet :  Marcu^  Antonius  assewerat  hos  eoS' 
dem  quod  tempore  aquosas  cladis  imbribus  super- 
fuerint  umbros  esse  nominatos,  Isidorus  Groece  ad- 
didit,  quia  imber  est  ex  Graeco  o|i6po{. 

N.  22.  Lydi  fratre.  Lydium  hoc  loco  Grialius  ?o- 
cabat,  auem  c.  3,  n.  43,  non  semel  Lydum  dixit. 
Negat  isidorus  dici  debere  Tcuciam,  furtasse  quit 
apud  antiquos  non  facile  invenitur  Tuscia,  sed  TYii- 
corum  regio,  aut  aliquid  aliud  sioule. 

N.  23.  Apulia,  Scnbitur  Apulia  et  Appulia ;  nec- 
non  Brundusium  et  Brundisium,  sed  in  veteribas 
monumentis  freauenlius  Brundi  sium. 

N.  25.  A  candore  populi,  Confer.  c.  3,  n.  34,  cam 
nota.  Alias  etymologias  Galloram  expendit  Becma- 
nus,  p.  492. 

N.  26.  Belgis  autem  civitas  est.  Quaenamfuerit  ci- 


969 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AKEVALl  NOTiE. 


970 


Yitas  Belgis  dicta,  ex  aliis  Don  liquet ;  neque  Gsesar  ||     N.  14.   i  colore  populorum.  Ut  n.  10. 


Belgium  civitatem  dicit,  sed  provinciam,  seu  regio- 
nem,  quse  pars  era(  Belgicae,  et  proprie  nataie  solum 
Bel&arum. 

N.  30.  Duce  sunt...  Hispan.  Isidorus  nonexplicat 
quid  sit  Hispania  citerior  et  ulterior,sed  vocum  citra 
et  ultra  eiymon  tcntat  investigare,  aut  aliquam  ratio- 
nem  reddere.  Vera  autem  originatio  est  a  cis  et  uls : 
quae  in  usu  erant  apud  veieres  pro  citra  et  ultray  ut 
tradit  Gellius,  I.  xii,  c.  13. 

Cap.  v.  Num.  1.  Libya,  Hyginus.  fab.  160,  Ly- 
byam  non  Epaphi,  sed  Palamedis  nliam  dicit,  nisi 
apud  Hyginum  rescribendum  sit  Epaphi  pro  Pala- 
medu^  quod  Munckerus  suspicabatur.  Alii  putant 
Libyam  ila  nominatam  a  Libye^  iilio  Herculis.  Vide 
Martianum  Capellam,  1.  vi. 

N.  2.  Africam.  Afer,  vel  Apherus  a  Josepho,  lib.  i 
Aniiq.,  c.  12  et  23,  dicitur  nepos  Abrahae  ex  Madian 
tilio,  a  Solino,  c.  37,  Libys  HercuUs  tilius.  Nonnulli 


N.  \^,  Camelopardalis,  L,  xii,  c.2,  n.  19.  Came- 
lopardus  dicitur,  qui  hoc  loco  Camelopardalis  nomi- 
natur.   Confer  notam. 

N.  2i.  Gallcecia.  Olim,  ut  provincia,  Cantabros  et 
Asturcscomprehendebat.  Orosius,  1.  VI,  c.  21  :  Can- 
tabri  et  Astures  Gallcecice provincice  partes  sunt,  Jd. 
colligitur  ex  ilinerario  Antonini,  et  ex  Plinio,  1.  xi\,  c. 
1.  Vide  Fiorezium,  t.  xv  Hisp.  sacr.  p.  12. 

N.  22.  Territorium.  Alii  putant  territorium  diclum 
a  terrendoinde  hostes.  Pluradehis  Vossiusin  Etym. 
Servius,  in  raea  Edil.  ad  1.  v.  iEo.,  v.  755,  habet : 
Vnde  et  territorium  dictum  est  qmsi  tritoriom, 
tritum  bubus  et  ara/ro.  Crcliius,  in  dissert.  de  csere- 
monia  qua  urbes  c^ndebantur,  sententiam  Isi Jori  pro- 
bat,  quodantiqui  non  solum  urbium,  sed  etiam  territo^ 
riorum  limiles  finesque  civitatis  aratro  designarent. 

Cap.  VI.  N.  1.  Quodin  salo  «w^  Videtur  id  ex  Festo 
petitum,  verb.  Insulce  :  Suntque  in  salo  positce. 


exi&timantcognominatam  Africam  ex  Graeca  privativa  B     N.  3.  ThanatoSy  non  Athanatis  legitur  in  corrcctis 

.  •  •  %  t^     *  •  T^  l_  A  T^  J  *  A  *  •  l_  C^      1  ■        •  *  •  /^       •       •  •  iL  •  •  •  \  /^ 


a  et  9pix7],  quasi  sine  horrore  frigoris.  Bochartus, 
Chan.  I,  25,  videndus  de  Africa,  praeter  Cellarium, 
].  IV,  in  praefat.,  ubi  diversa  Africae  nomina  explicat. 

N.  4.  Syrtes  majores.  In  primo  Ms.  Goth.  Tol.,  supra 
Syrtes  majores  esl  glossa  vetus,  montes,  vel  rupes. 

N.  5.  Teuchira.  GriaUus  in  textu  edidil  Teu^hirat 
in  Dot.  Theuchira.  Vera  scriptura  est  Teuchira,  aut 
Tauchira,  quae  a  reginae  nominc  Arsinoe  quoque  vo- 
cata  fuit. 

N.  6.  Bizacium  Grialius  hoc  loco  edidit  Bizantium, 
paulo  post  Bizatium.  Sed  n.  3,  quamvis  in  textu  po- 
suerit  Bizacium,  in  not.  rectd  praetulit  cum  Chacone 
Bizacium.  Bochartus,  Chan.,  1. 1,  c.  24,  Icgit,  urbium 
CEce,  Sa^ra/^.  Vet.Edit.valdein  hisvocabuliserrant. 

N.  7.  Byzacena  regio.  De  Byzacena  regione  Bo- 
chartus,  Ch.  i,  24  et  25, et  Cellarius  1.  iv,c.  4.  Metro- 
polis  Byzacenae  provinciae  Adrumetum  erat,  sive  //a- 
drumetum. 

N.  8.  ZeugiSf  ubi  Carthago,  etc.  Consonat  Isidoro 
Yictor  Vitensis  ;  conjicitque  Salmasius,  p.  318  Exerc. 
Plin.,  non  aliter  exponendum  Plinium,  qucm  fortasse 
male  accepit  Solinus,quiZeugitanam  provinciam  in- 
ter  Numidiam  et  Africam  coUocat.  Harduinus,  et  cum 
eo  Cellarius,  ex  Isidoro  et  aliis,verba  Plinii  sicacci- 
piunt :  Zeugitana  regio,etqua;proprievocatur  Africa, 
nocest,  Zeugitana  regio,  eademque  proprie  Africa  vo- 
citata. 

N.  9.  Hipponem  regium  et  Rusicadam»  Cavendum 
a  scriptura  vulgata,  etiam  Grialii,  Hipponem,  R/i^-* 
gium,  etc,  quasi  duaesinturbes,  Hippo^  eiRhegium 
vci  Regium ;  nam  Grialius  in  textu  habct  Rhegiumj 
in  not.  Regium,  sed  cura  intorpuuctione  inler  Hip- 
ponem  et  Regium.  Hippo  regiuSj  Sancti  Augustini 
episcopatu  celeberrimus,  ita  vocabatur,  ut  ab  alili 
cognominibus  urbibus  discerneretur.  De  eo  Silius,  1. 


III,  vers.  259 


Tum  Vaga  et  anliquis  dilectas  regibas  Hippo. 

Graeci  Numidas  vocant  Nomades  a  vo^i^,  pabulum^ 
quia  saepe  permutant  pabulum,  vel  quia  pecoribus  nc- 
gotiantur,  vel  quia  hcrbis,  ut  pecora,  aluntur.  Vulca- 
nius  notat  Ampsagam  flumen  a  Plinio  in  Tingitaoia 
statui,  sed  locum  non  indicat ;  et  Plinius,  I.  v.  c.  2, 
Arapsagam  in  Caesariensi  Mauritania  censct  ultimum, 
etc.  3  ait:  /16  Ampsaga  Numidia  estj  Masinissce  clara 
nomine. 

N.  10.  Ga//ia  a  candore  populi.  Ila  c.  3,  num.  34. 
Albania  a  candore  populi.  Vide  inf.  n.  14. 

N.  12.  Quossolanunc  India  par/un7. Elcphantos 
etiamnum  non  in  sola  India  gigni,  sed  alicubi  in 
Africa  quoque,  dixi  ad  I.  xii,  c.  2.  n.  16. 

N.  13.  Garamanlis  rcgionis.  Solinus,  in  mea  Edi- 
lione  veteri  :  Garamanicce  regionis  caputest  Gara- 
mana.  Sed  nomen  urbis  ab  aliis  dicitur  Garama.  Isi- 
dorus  fortassG  scri psit  Garatnan^tdt^  re^zont^,  quan- 
quam  etiam  in  usu  est  Garamas,  garamantis. 

Patrol.  LXXXIL 


Rditionibus  Solini,  etiam  Grialio  antiquioribus.  Cor- 
ruptum  Isidori  locum,  a  Britania  est  varia,  tenuis 
separata,  Salralasius,  p.  247  Exerc.  Plin.  ex  Solino 
correxil,  scd  eum  jam  Grialius  praevenerat. 

N.  4.  Thule.  Verba  Soliniin  mea  Editione  baec  sunl : 
Multce,  etc,  brumali  solstitio  dies  adeo  conductus, 
ut  ortus  junctus  sint  ei  occasus.  Grialius  scribebat 
Thyle;  relineo  Thule,  quae  communior  est  scriptura. 
DeeademinsuIaconsuIendiPlinius,  Mela  et  aiiL  Re- 
ceniiores  geographi  inler  se  non  consenliunt,  d?  qua 
insula  veteres  scriptorcs  loquuntnr.  Cellarius,  1.  ii 
Geogr.  ani.,  c  4,  n.  87,  putat  Thulem  esse  eam  quae 
nunc  dicitur  Schetlandia,  Schetland,  sive  Httland, 
aut  insulam  Fero.  Plerique  Thulem  Islandam  esse 
affirmant. 

N.  5.  Orcliades.  PomponiusMela,  l.  iii,  ait,  Orcha- 
des  numero  esse  triginta,  Ptolemaeus  circiter  triginta, 
r  Plinius  quadraginta.  Multi  scribunt  Orcades. 

N.  6.  Scotia.  Scotia  nunc  est  pars  septentrionalis 
Britanniae  majoris.  Olim  Scotiae  noraen  Hiberniae 
tribuebatur.  Dixi  de  hac  veterum  consuetudioe  in 
prolegom.  ad  Sedulium,  c.  1«  n.  11. 

N.  7.  A  Rubro  profecti  mare.  Solinus  :  A  Rubro 
profecti  mari;  et  facile  quidcm  estut  Hbrarii  ex  mari 
fecerint  mare,  cum  passim  in  Mss.  e  et  i  coof  undan- 
tur.  Sed  poterit  etiam  retineri  mare  in  ablativo,  ut 
prcesepe,  etc  DeGadibus  Bocharlus,  Ch.  1.  l,c.  34, 
ubi  legit,  lingua  sua  Gadir,  corrigens  Gades,  prout 
jam  Grialius  correxeral. 

N.  8 .  Fortunatce.  Nunc  Canarix  dicuntur^  quia  una 
earuro  a  canibus  ingentis  ma^nitudinis  ibi  repertis 
Canaria  vocabatur;  de  qua  Pimius,  1.  vi,  c.  22,  ct 
Solinus  prope  finem  sui  operis,  qui  concludit  non  pe- 
nitus  aa  nuncupationem  suam  (Fortunalarum)  con- 
gruere  insularum  qualitatem.  Confcrendus  Hardui- 
nus  ad  Plinium. 

N.  9.  Gorgades.  Alii  Editi  apud  Melam,  Soiinum, 


Plinium,etc.,habent  Gorgones  insulas,  non  Gorgadas, 
ut  Grialius  edidit.  Pro  Hersperuceras  meus  Solinus 
referl,  quod  vocamus  Hesperionceras.  Ac  fortasse 
apud  Isidorum  legere  eliam  praeslabit  quod  vocamus, 
non  quod  vocalur.  Vulcanius  notavit  pro  Hespuceras 
aliler  apud  Plinium  legi  Hesperion  ceras.  Plinius 
utroque  modo  dixil  Hesperion  ceras,  et  Hesperu  ce- 
ra5 ;  ita  enim  Latinis  litteris  scripsit  Graecum  EoTcipou 
xepas,  Hesperi  comu.  Promontorium  quod  nunc  Vi- 
ride  vocatur  credilur  esse  Hesperu  ceras. 

N.  10.  Hesperiduminsulas.DellespeMum  insixYis 
Plinius,  I.  VI,  c.  31.  De  expliciiione  fabulae  Draco- 
nis  id.  Plin.  I.  v,  c.  1,  et  Solinus,  c.  24,  al.  36.  In- 
sulaeet  horii  Hesperidum  a  tribus  filiabus  Hesperi, 
frairis  Atlantis,  nomen  habuerunt.  Isidorus  etjfmon 
deducit  ab  Hesperide  urbe,  quae  Hesperide  nrimum 
dicta  fuit,  et  posica  Berenice,  sita  in  Cyrenaica  pro- 
vincia. 
N,  12.  Taprobana.  Alii  effenint  Taprobane.  Ea 


971 


AD  S,  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALl  NOT^. 


972 


nunc  a  nonnulis  Sumatra,  a  plerisque  rcclius  Zeilan  f^  cet  statuisse  ut  qui  in  aduUerio  deprehenderetur,  a 


esse  crediiur ;  de  qua  multa  geographi  tum  veleres, 
tura  recenles. 

N.  13.  Tylos.,.  ferens  omni  tempore  foL  Forlasse 
vera  est  lcclio  veleruni  Codicum,  virens  omni  tem- 
pore  folia;  quam  eliamexhibeniduo  Golh.  Tolet.  sae- 
pius  laudali ;  nam  sequior  jetasdiccbat  foiia,  folias,  ex 
quo  in  vulgares  linguas  Italicam  et  Hispanam  per- 
manavit  foglia,  hoja.  Nisi  mavis  folio  cum  Solino,  c. 
65.  Tylos  indice  insulaest,,.  ^ucecunque  in  eaarhos 
nascitur,  nunquam  caret  folio, 

N.  14.  In  Mari  maano.  Hoc  est,  in  Mediterraneo, 
ut  saepe  adverli.  Paphos  civiias  erat;  an  aulem  ea- 
dem  vocata  fuerit  Cyprus,  non  liquct  aliunde.  De  aere 
cyprio  rursus  Isidorus,  l.  xvi,  c.  20.  Videndus  Meur- 
sius,  in  lib.  de  Cypro,  Amstelodami  ed.  1675. 

N.  15.  Macaronesum...  CretaaCrete  Macaronesum, 
melius  Macaronesos^  hoc  est,  insula  beata.  Solinus,  c. 
16  :  Dosiades  eam  a  Crete  fiympha,  Hesperides  filiay 


Anaximandera  Crete rege  CuretumCRETKu,  Aeriau  B  1.  iii,  cap.  7. 
prius  dictam,  mox  Guretim;  nonnulli  etiam  a  tem- 
perieccBli  [xaxapdvTjaov  appellatamprodiderunt. 

N.  16.  Jurafixit.  ForlaSi>e  Isidorus  verbum  sum- 
psitex  Virgilio,  vi  JEn.,  v.  622:Fixit  leges  pretiOy 
atque  re/ixit.  Apud  Pliniym  et  Celsum  occurril  Pha* 
langium  in  rccto  casu,  apud  Vegetium  vcro,  de  Re 
veier.,  I.  iii,  c.  81,  Sphalanaios;  ita  enim  scribit. 
Apud  Isidorum  legi  \menipnalangios. 

N.  17.  Abydos  eiSestos  nunc  Z)flrrfaw^//i  vocantur. 
Isidorus insulam  Abydon  pcrperam facit.  Aliafuii  urbs 
Abydos  in  iEgyplo,  et  in  ea  Memnouis  regia  mirifice 
slructa,  et  celebreOsiris  lemplum. 

N.  18.  Coos.  In  mea  Solini  Editione  legitur  Coos, 
Ceos;  sed  Isidorus  videiur  legisse  CeoSy  Coos^  ut  ad- 
vertit  Salmasius,  Exer.  Plin.,  p.  143,  qui  apud  Soli- 
num  cum  invenisset  Ceos,  Coos,  correxit  Coos,  Ceos; 
et  observavit  errorem  Isidoro  cum  Solino  communem 


deprehendenle  slatim  occidi  possel.  Tenedia  sccuris 
in  provcrbium  abiit,  de  quo  Erasmus  in  Adag.  Tenes 
apud  tenedios  sanctissimus  deus  habebaiur,  ut  ail 
Cicero,  iii  in  Verrem,  c.  19,  et  L  iii  de  Nat.  deor. : 
Jam  vero  in  Grcecia  multos  hahent  ex  hominibuf 
deoSf  Alabandu7n  Alabandi,  Tenedii  Tenedum,  elc. 

N.  24.  Carpathos,  Propter  celerem  fructuum  ma 
turitatem  :  quia  xaprebs  Graece  est  fruclus.  Bochartus 
Chan.  1.7,  id  tam  futile  esse  dicil,  quam  quod  se- 
quilur,  ex  hac  insula  dici  Carpasias  naves  magnaset 
spaiiosas.  Ipse  Carpathum  dictam  putat  a  carpath, 
quia  est  ad  oram  Carise. 

N.  25.  Cythera,  Cytherm  pro  insula  occurrit  apud 
Tacitunv,  iii  Ann.,  c.  69.  Vt  Cytheram  potius  cance' 
deret.  Sed  alii  hanc  lectionem  sollicilant.  Esseautem 
Cytheram  insulam  oppido  Boiae,  el  promontorio  Ma- 
leae  oppositam  cum  oppido  ejusdem  nominis,  etportn 
idoneis  testimoniis  Cellariusconfirmat  L  ii,  c  14,  et 


N.  26.  lcaria  insula.  Icaros  dicilur  a  Solino  el 
Plinio,  L  IV,  c.  12,  quieam  etiam  inter  Sporades  enu- 
merat.  lcarid  vocatur  a  Mela,  L  ii,  qui  pariter  eam  in- 
ter  Sporades  recenset.  Icariam  quoque  dicunt  Strabo 
et  Piolemaeus. 

N.  27.  Naxos.  De  Naxo  Plioius,  L  iv,  c.  12,  et  Bo- 
cbartus,  Chan.  i,  30.  InmeoSolino  scribitur /)i/oni5ia, 
non  Dyonisias.  A  Piinio  Dyonisias  vocatur.  Exstanl  nu- 
mi  inscripii  NAHIQN,  qui  ad  hanc  insulam  videntnr 
pertinere. 

N.  28.  Melos.  Inter  Sporadas  a  Mela collocalnr  L  ii. 
Incolse  Melii  dicuntur;  inde  Diagoras  Melius,  dequo 
Miuulius  Felix,  c.  8. 

N.  29.  Sardam  lapidem  ex  Solino,  c.  20. 

N.  30.  Chios.  Traditur  solam  Ghium  inler  insulas 
mastichem  gignere.  Vide  PIinium,Lv,c.  31.  Etym.  ex 
Grseco  ab  aliis  petitur  ob  nivis  copiam,  vel  a  Chione 


esse,  quod  Coos  dicatur  objacere  Atticae.  Coos  scribi-  f  nympha,  aut  tilia  Dsedalionis.  Bochartus.  Ch.  i.  9.  Chii 
tur  etiam   Cos,  elCeoSj  Cea.  De  confusione  harum  ^  nomen  Syrum  es^e  docel,  sed  deducit  a  C/ima,  ser- 


vocum  et  insularum  consulendus  Harduinus,  in  not.  et 
emcnd.  ad  1.  xi  Plin.,  c.  22,  n.  42,  et  Cellarius,  I.  iii, 
c«2,n.  26. 

N.  19.  Circa  eamdem.  Scilicel  Delum.  Malira  la- 
men  circa  easdem.  Sententia  certe  haec  est,  dictas 
Cycladas,  quia  eas  circuire  longo  ordine  navigando 
necesse  est,  ex  Servio,  loc.  cit.  a  Grialio,  Plinius,  I. 
IV,  c.  12  :  -4  promontorio  Geresto  circa  Delum  in  or- 
bem  sitas  [unde  et  nomen  traxere)  Cyclades. 

f^.2ii  Quinquaginta  tres.  Hyginus  novem  tantum 
numerai  fab.  27b.  Sirabo,  \.\:Initio  duodecim  nu- 
merabantur  (Cyclades);  accesserunt  autem  plures. 
Vide  etiam  Velleium,  1.  i,  c.  4,  ct  Munckerum,  in  not. 
ad  Hyginum. 

N.  21.  Quodpostdiluvium,  Qic,  ex  Solino,  c.  17. 

N.  22.  liosce  capitulum.  Gisbertus  Cuperus,   in 

Apotheos.  Homeri,g  Serapidem,  pro  roscecapituium. 


penie,quia  historiae  Chiorum  referunt  sub  monte  ejus 
insulae  PelinffiO  quondam  latuisse  draconem  portentoss 
magnitudinis,  qui  sibilis  suis  insulares  aliquandiu  ter- 
ritaverit.  Ne^at  veroquod  Syri  mastichem  chion  voca- 
verint. 

N.  31  Insula  est  mari.  Forte,  est  in  mari. 

N.  32.  Trinacria...  Latine  Triquetra.  In  Editioni- 
buscorrcciisQuintiliaui,  l.i,c.  6,  al.  10,  non  Triquor 
dra  legitur,sed  rn(/u«dra,- desumiienimetymon  hu- 
jus  vocis  a  tribus  sedibu^,  seu  iocis ;  nam  ihpa.  sedes 
est.Ac  fortasse  apud  Isidorum  legendum,  Latine  tn- 
quedradicitur.quasiin  treshedras  dit/wa.Bochartus, 
Chan.  i,  30,  de  primis  seu  priscis  Siciliae  incolis  laie 
disserit,  ei  veterum  fabulas  apud  Thucydidem,  et  alios 
rejicil :  Siciiice  nomen  ex  Hebraea  origine  repetit. 

N.  37.  Hephcestias.  Solinus,c.  ll./n/rd/o,inquit, 
siculo  7](|iai<jT(at  i;wuto,etc.  Fortasse  hiiic  Hephestias 


autcapt7o/ium,utaIicubilegitur,  corrigit  ro5«  capu/  fl  apud  Isidorum  immissum  est,  ac  legi  posset,  Ericwa 


olim  dicitur,  etc.  Isidorus  calicem  rosae  videlur  ca- 
put  vocare  :  proprie  autem  caput  rosce  est  globulus 
mferior  lanugine  refertus.  De  colosso  a  Rhodiis  soli 
dicaio  Turnebus,  1.  viii  Adv.,  c.  24.  De  aliis  colos- 
sis  Paulus  Voetius  ad  Herodianum,  p.  186  seq.,  et 
Raderus,  ad  Martialem,  p.  23.  De  Rhodo  Bochartus, 
Ph.  III,  6.  Diodorus,  l.  v  Grammat.,  a  Rhodo  puella 
nomen  Rhodi  deducil,  alii  a  rosis  potius,  quae  magna 
copia  succrevisse  dicuntur. 

N.  23.  Tencdos  legitur  apud  Isidorum,  el  Tenedos 
inter  Cycladas  recensetur  eiiam  ab  Ampelio,  c.  6. 
Dissentil  Munckerus,  ad  Hvginum,  fab.  276,  apud 
quem  corrigit  Tenos  pro  fenedos.  Ei  Tenon  etiam 
vocant  Artemidorus,  Slrabo,  Ovidius,  Stephanus  et 
Plinius.  Alia  est  Tenedos  urbs  et  insula  Trojano 
agroopposita,  dequa  Virgilius,  I.  ii  iEn.,  v.21.  Isi- 
dorus  Teno  tribuitquod  de  Tenedo  a  plerisque  nar- 
ratur,  et  utramque  msulam  confundit.  De  Tewe,Cycni 
fiiio,  Tenedi  conditore,  alii  alia  narrant,  eum  scili- 


HephcesticayUi  una  lantum  sit  insula.  A  Graecis  hae  m- 
sulae  dicuntur  Hephcestiades.  Hephaetia,  vel  Hephae- 
tiasipst  etiam  urbs  melropolis  insulae  LemnL  Vide  Pli- 
nium,  I.  III,  c.  8  et  9,  ubi  docet  Liparam  dictam  a 
Liparo,  Ausonis  filio,  qui  successit  iEoIo.  Alii  dicuol 
iEolumLiparosuccessisse.  Adisis  Cellariuml.  ii,c.  12. 

N.  38.  Stcechades  insuice.  Nunc  deHyeres  nuncu- 
patae,  tresnumero  sunt,de  quibus  vide  Piinium,  1.  m, 
c.  5.  Sed  tribus  nobilioribus  aliae  parvae,  minusveno- 
tae  accenscntur. 

N.  39.  Sardus  ab  Hercule  procreatus.  Ita  Soliuus, 
cap.  10,  Sirabo,  Silius,  et  aUi.  A  Graecis  antea  voca- 
batur  Txvwaa,  ab  effigie  soleae,  sive  imae  pedis  hu- 
mani  partis  Bocharius,  Chan.  i,  31,  quod  de  Sardo. 
Herculis  Maceridis  filio,  ab  Isidoro  et  aliis  aoiiquio- 
ribus  dicilur,  tan  suspeclum  csse  arbitraiur  quam 
quod  a  Cyrno,  Herculis  itidtm  filio,  Corsicae  Graecum 
nomen  Cymon  ab  Isidoro  etiam,  et  Servio  dedueitur. 
Ipse  Hebraeam  originem  nomiois  Sardinice  excogitat* 


973 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALl  NOTiE. 


974 


N.  40.  Sed  solifug,.,  nisi  herba.  De  solifuga  et  g 
herba  Sardonia,  aut  Sardoa,  quae  homines  quasi  '^ 
ridentes  interimit,  Solinus  loc.  cil. 

N.  41.  Corsicce  insulce,  De  Corsica  agil  Bochartus, 
Cli.  I,  31,  32,  qui  asserit  Corsicce  nomen  esse  Puni- 
cum,  quo  silvosus  locus  indicalur,  quia  ex  omnibus 
insuiis  nuUa  est  alia  silvosior:  Isidoro  favent  Eusta- 
thius  ad  Dionysii  vers.  458,  et  Byzantius  chorogra- 
phus  in  KopaU*  Vcrius  Seneca  censei  de  hujus  insulae 
diversis  habitaturibus,  c.  8,  ad  Helviam. 

N.  42.  Grcece  KtSpvt).  Melius  Kopvo?.  Cyrnos  eliam 
scribitur  a  Piinio,  I.  iii,  c.  6,  et  in  epigrammatis, 
quae  Senecae  tribuunlur,  cootra  Corsicam.  bervius  au- 
lem,  ad  ioc.  cit.  Virgilii,  Cyrnem  vocat.  Vide  noi. 
ad  n.  39. 

N.  43.  Ebosus.  Vel  Ebv^us,  vel  Ebosia,  vel  Ebusia^ 
Dunc  Iviza,  Bochartus,  Ch.  i,  35,  ex  Hebraica  lia- 
gua  originationem  accersit  a  Jebuso,  exsiccataSf  id 
est,  ficus  siccatae,  quibns  Ebusus  celebrabatur. 

N.  44.  Baleares.  Isidorus  ita  Baleares  describit,  ut  g 
Majorica  Aplirosiade  videatur  dicta,  Minorica  Gym- 
nasie.  Griaiius  in  not.ambas  uuncupari  ind icat /Ip/iro- 
siades,  aui  Aprosiades^  el  ex  conjectura  Aphroaisic^ 
daSy  ambas  eliam  Gymnasides,  Plin.,  I.  iii,  c.  5, 
teslulur  has  insulas  a  Giaecis  vocari  Gymnasias^  qnia 
incolae  nudi  sestate  sese  fundae  jactu  exercebant.  Bo« 
chartus,  Ch.  i,  35,  non  a  lingua  Graeca,  sed  a  Punica, 
aut  Piioenicia  etymon  Baleariumj  hoc  est,  peritorum 
jaculandi,  deducit.  Eusiaihius,  ad  Diouysium,  v.  457  : 
Ideo  Baleares  dicuntur,  hoc  estj  Funditores,  se- 
cundum  ipsorum  vernaculam  linguam. 

Cap.  vii.  N.  1.  Et  loca  earum,  Fortasse  et  colla 
earum.  Cap.  seq.,  n.  49  :  Colles  sunt  praseminen- 
tiora  juga  montium,  quasi  colla, 

N.  2.  Sigeum.  Giialius  scribebat  cum  diphlhongo 
Sigxum;  quod  probari  nequit.  Graece,  2(itio?  Si- 
yeius  aut  Sigeus, 

N.  3.  Maleum.  Malea  e>i  i:omen  promontorii :  wa- 
leumesi  adjeclivum.  Maleam  describitSiatius  Theb.,  C 
1.  II,  V.  32  et  seqq.,  ut  alios  omittam. 

N.  4.  Pelorum.  Apud  Orosium,  1. 1,  c.  2,  etiam 
legitur  Pelorum  neutrum,scilicet  promontorium.  Ple- 
rumque  dicitur  PeloruSt  nempe  mons,  aliquando 
muliebri  forma  Peloris,  et  Pelorias.  Pelorum  dic- 
tum  a  PelorOf  qui  Hannibalis  classem  gubernavit,  con- 
firmant  Mela,  1.  ii,  et  Val.  Maximus,  1.  ix,  c.  8,  ubi 
historiam  Pelori  inlerfecii,  ei  in  hoc  promontorio 
sepuUi  narrat. 

N.  5.  Pachynum.  Hoc  promontorium  et  Pachy 
num^  et  PachynuSy  aui  Pachynos  dicilur. 

N.  6.  Lilybceum.  Civiias  nunc  Marsala  est;  de  ea 
Cicero,  Div.  in  Verr.,  c.  17. 

N.  7.  Borion.  Grialius  in  textu  cum  aliis  Excusis 
edidit  Borio;  in  not.  Borion.  Verba  Sohni  sunt  :  Ex- 
ternos  in  ea  ( A  frica)  plurimos  conventasse,  drgumento 
de  locis  et  urbibus  dabimus.  Borion  promontorium^ 
auodAquilonecceditur.Grceci  advenassicvocaverunt,  m^ 
Uipponem  Regiuh  postea  dictumJtemHipponem  al-  ■* 
terum,  de  interfluente  freto  Diarrython  nuncupa- 
tum,  nobilissima  oppida^equites  Grcecicondiderunt. 
Scilicet  ut  Grseci  a  Borea^  seu  Aquilone,  promonto- 
rium  Borium  aut  Borion  appellarunt,  ita  ab  eqiiis 
duos  Hippones^  quorum  alter  verbo  Latino  addito  Hip- 
po.  Begius  posiea  dictus  fuit.  Isidorus,  sive  alius,  ex 
quo  ipse  sumpsit,  ex  perversa  interpunctione  Solini, 
quae  in  nonnuilis  Editis  adhuc  cxstat,  intellexit  BO" 
rion  posiea  appellatum  fuisse  Hipponem  Bhegium, 
et  inierpretationem  adjecit  verbi  Graeci  Bhegium,  ul 
de  Rlicgio  in  Calabria  dicitar,  quod  inde  olim  Siciiia 
vi  fluctuum  terrse  fractione  avulsa  fuerii.  De  Hip- 
pone  Regio  vide  c.  5,  n.  9,  hujus  iibri. 

Cap.  viii.  N.  2.  Caucasus.  De  Caucaso  confer 
Salmasium  in  Exercit.  Plinian.  Raderus,  in  com- 
ment.  ad  Martial.,  p.  36  et  584,auctores  etiam  indi- 
cat  qui  de  Caucaso  monte  bicipili  scripserunt. 

N.  3.  Taurus.  Caucasusipse  est  parsTaurimontis. 


N.  4.  Libanus.  Calmelus,  in  Dict.  bibl.,  existi- 
mal  Libanum  dictum  ex  Hebraeo  leban,  sive  laban, 
quod  album  significat.  Perpetuis  enim  nivibus  can- 
descit,  de  quibus  Jeremias,  Tacitus,  etc. 

N.  5.  Ararath.  Joannes  Slruis  in  suis  itineribus 
narrat  se  verticem  monlis  Ararath  conscendisse,  ac 
de  reliquis  arcae  Noemi,  quae  adhuc  permanent, 
cerium  redditum.  Tournefortius,  qui  locum  invisit, 
nihil  simile  ibi  reperiri  testatus  fuit,  consentiuntque 
viri  alii  docli  verticem  montis  ejus  perpetuis  nivi- 
bus  obsideri.  Adisis  Calmet.,  in  Diction.  biblic,  et 
Boch.,  Phal.  L  i,  c.  3,  qui  observat  Arabes  et  He- 
braeos  scriptores  affirmaie  arcae  reliquias  asscrvatas 
fuisse  in  Gordiaeorum  montibus  Aiaralh. 

N.  6.  Acroceraunii,  Est  nomen  adjectivum  ;  no- 
men  subsiantivum  Acroceraunia,  vel  Ceraunia,  Pro 
fulminum  jactus  malim  fulminum  ictus,  Servius 
cliam  habei  jactus  in  moa  Editione,  ad  iii  iEncid., 
vers.  506.  Ceraunia  montes  Epiri  a  crebris  fulmini- 
bus  propter  altitudinem  nominati.  Unde  Horatius 
expressxu^  dixit  Acroceraunia,  propter  altitudi- 
nem  et  fulminum  jactus. 

N.  7.  Hyperborei  populi  a  Plinio  locantur,  L  iv,  c. 
12,  pone  Riphaeos  monles,  ultraque  boream,  tive 
aquiu)nem.  An  aulem  aliqui  sini  monlcs  proprie 
Hyperborei  nuncupati  mihi  incerium  est,  nid  quod 
Ptolemaeus  montes  Hyperboreos  a  Riphaeis  distinguit, 
cui  contra  alios  Cellafius  favet,  I.  iiGeog.  ant.,c.  6, 
n.  27. 

N.S.Impetus  et  6ppLii.'Pi9T|  et3p[i.^  impetum  signi- 
ficant. 

N.  10.  Atlios...  Lemnum.  Solinus,  c.  21,  in  mea 
Editione  :  Cum  Athos  a  Lemno  sexet  octoginta  mil' 
libus  passuum  separetur.  Plinius,  I.  ii,  c.  7  :  Ab  ca 
(imbro)  Lemnos  xxii  M.,  quce  ab  Atho  lxxxvii  u.  p. 
Circuitu  patet  cxx  m.  p. 

N.  11.  Parnassus.  Parnassum  non  esse  montem 
Thessaliae  dixi  ad  c.  4,  n.  12.  Non  longe  a  Delphis 
in  Phocide  est  Parnassus,  de  cujus  duplici  verlice 
plura  Cellarius,  1.  ii,  c.  13,  s.  9. 

N.  12.  Ceraunii..*  montes.  Sunt  ipsa  Acrocerau" 
niaj  sive  Ceraunia,  de  quibus  n.  6. 

N.  13.  Apenninus,  Nonnulli  volunt  scribi  Apoeni" 
nuSy  ul  origiuatio  a  Posno  Hannibale  indicitur.  Re- 
pugnat  communis  usus.  De  Alpibus  Pasninis  dictum 
jam  ad  c.  4,  n.  16. 

N.  14.  Gehenna.  Vocem  Hebraicam  esse  non  igno- 
rabat  Isidorus,  qui  c.  9,  n.  9,  rem  ipsam  ex  saucto 
Hier.  ex[>licai.  Voluit  tamen  ex  allitteratione  AStnas, 
et  gehennce  in  memoriam  hominum  revocari  ignem 
inferorum, 

N.  16.  Solorius.  In  Hispania  mons  altissimus  a 
Plin.  1.  iii,  c.  1,  commemoratur,  scd  hoc  quidem 
noraine  a  Mariana  inter  cclebriores  Hispaniae  montes 
non  exprimitur. 

N.  17.  Implevit  Atlantem.  Lucanus,  in  mea  Edit., 
implevit  Atlanta,  Calpe  Hisp^nice  nunc  est  Gibraltar, 

N.  18.  Aerias  Alpes,  Ovidius,  ii  Mei.,  226  :  Aeria^ 
que  Alpes.  Pro  quovis  monle  exceiso  Alpes  et  Alpen 
in  singulari  multi  usurpani,  Silius,  Prudenlius,  Si- 
donius,  Ausonius,  Fortunatus,  et  alii,  plena  manu 
congesti  a  Ducangio  in  suo  Diclionario.  Bocharlus, 
Ch.  I.  i,  c.  42,  n.  7,  adveriit  plerisque  visum  Alpes 
dici  ab  albedine  nivium,  non  tanicu  de  nihilo  ahos 
Alpen  montem  excelsum  explicare,  cuui  et  .4^  cclsum 
Gallice  sonuerit,  et  pen  collem,  aut  verlicem  moa- 

tis. 

N.  19.  Colles.  AUi  censent  a  colendo  nuncupari. 
Eiymologiam  Isidori  confirmal  Statius,  qui  per  simi- 
litudinem,  ix  Th.  v.  643,  vocavii  frondea  colla 
Parnassi  juga  veriici  subjecta.  Vide  not.  ad  c. 
praec.  n.  l.Pro  prmeminentiora,  miproBminentiora 
(utroque  enim  modo  scribitur),  malim  prominentUh 
ra ;  et  ita  scribitur  l.  i,  n.  376,  Differentiar. 

N.  20.  Juga.  Montium  praecipue  dicuntur  de  con- 
tiauato  montis  cacumine.  Caesar,  1.  i  BelL  civiL| 


975 


AD  S.  ISIDORI  KTYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


976 


c.  70  :  Ut  mutate  itinere^  jugis  Octogesam  perve- 
niret. 

N.  21.  Tumulus,  Quiasaepe  pro  sepulcro  ponitur, 
Isidorus  adverlit  tumulum  etiam  esso  terram  conge- 
slam,  ubi  nulla  memoria  esl.  Vide  1.  xv,  c.  11,  n. 
2,  ct  nolam  Vulpii  ad  Tibulum  1.  iv,  carm.  l,v.  204. 

Quin  etiam  mea  cum  tumulus  contexerit  ossa. 

N.  22.  Quasi  vulsa.  Quia  vallis  reducitur,  el  quasi 
dissecalur  a  monle;  hlac  vallis  reducta  apud  Virgi- 
lium,  Horatium  cl  alios. 

N.  23.  Campus,  Alias  etymologias  campi  Becma- 
nus  fuse  explicat. 

N.  25.  Arbores  exsiliunt  in  altum,  Alii,  ex  Var- 
rone,  L  iv  de  Ling.  Lat.,  c.  4,  coUigunt  saltum  dici, 

Suod  in  60  pecora  saliant.  Alii  nomen  derivant  cx 
ra;CO  aXao?. 

N.  27.  Ubi  venti  frangebant.  Foitasse,  ubi  venti 
frangebantur.  Apud  Fosium  nonnulli  legunt  conflant 
pro  confluunt.  Ahud  sunl  confluges^  dc  quibus  No- 
nius,  c.  1,  n.  311,  et  Livius  apud  cumlem  :  Conflu- 
geSf  ubi  conventum  campum  totum  inhumigant. 
AL,  ubi  conventu. 

N.  30.  Lwcu5.Videri  potest  Joannis  Rhodii  Descri- 
ptio  luci  antiquissimi  sacrlficiis  destinati. 

N.  33.  Quod  sine  munere^  quia  oHm  moenia  et 
mo^nera  pro  munia  et  munera  scribebalur. 

N.  35.  Non  mala  est  originatio  aliorum,  quod  opa- 
cum  sit  ab  Ops,  Opis,  quse  lerra  est,  filia  Cceli  et 
Vestae,  ut  iu  iabulis  narratur. 

N.  36.  Et  lubricum  dicitur,  non  quod.  Isidorus  for- 
tasse scripsit /tt^ncum  dict^Mrnonso/um  quod  labi- 
tur^  sed^  etc.  Grialius  tamen  vulgatam  lectionem 
luetur. 

N.  38.  Navalia,  Navale  metaphorice  dicitur  textri- 
num^  quia  ibi  veluti  texuniur  naves.  Serv.  ad  Mx\. 
XI,  V.  326,  citat  versum  Ennii  in  hanc  scntentiam. 

N.  39.  Statio.  Qualiacunque  loca  etiam  incuUa, 
navibus  ad  quiescendum  apta,  stationes  vocabantur. 
Vide  Schefferum,  de  Milit.  naval.,  p.  210. 

N.  40.  BaiUt  baias.Non  invenio  apud  lexicographos 
baia^  baias.  Alqui  Isidorus  id  ex  antiquiore  aliquo 
sumpsil.  In  auctario  Ducaogii  esl  baia^  sinus,e\  in- 
strumento  saeculi  xiii. 

N.  42.  Margo  est  pars.  Fortasse  deest  extrema, 
scilicet  Margo  est  pars  extrema  cujuslibet  reij  etc. 

Cap.  IX.  N.  5.  Baratkrum.  Graeca  vox  est,  a  La- 
tinis  deinde  adoptata. 

N.  11.  Hinc  ibi.  Nonnulli  Editi  hinc  illic.  Genui- 
num  videtur  hinc  ibi,  quamvis  minus  Latinum  sit  ibi 
pro  illuc,  aut  illic,  aut  eo.  Antiquus  Cod.  Vat.  623, 
pro  eo  dicuntury  quod  afiimoi  hinc  ibi  feruntur.  Isi- 
dori  sententiam  de  inferorum  sede  in  medio  terrae 
probat  Petavius,  l.  III  Theol.,  \.  iii,  c.  5,n.  6. 

UBER  DECLVIUS  QUINTUS. 

Cap.  1.  N.  1.  {Sallustiu^.)  Loc.  cit.,  ait :  Urbem 
Romam...Troiani,  quiy  JEnea  duce,  profugi  sedibus 
incertis  vagabantur,  cumque  his  Aborigenes. 

N.  2.  Nec  historicos,  elc.  Eadem  sententia,  1.  ix, 
c.  1,  n.  33,  Isidorus  ex  Servio  non  solum  hanc  sen- 
tentiam,  sed  eliam  ea  quae  n.  1  prapc.  sumpsit. 

N.  4.  Babylonem.  Scriptores  profani  aliam  origi- 
nem  Babyloni  iribuunt,  ut  videri  potest  apud  Calme- 
tum,  in  Dict.  bibl.  Raderus,  in  comm.  ad  Martia- 
lem,  p.  19,  varias  auctorum  senieniias  colligit,  ac 
confert,  de  conditore,  seu  conditoribus  Babylonis. 

N.  5.  Salem.  De  nominibus  Jerusalem  vide  not. 
ad  c.  3,  \.  14,  n.  21.  De  vera  ejus  etymologia 
multa  viri  eruditi,  quse  persequi  non  vacat.  Vide 
Exercilationem  Georgii  Gasparis  Kirchmajcri  Viitc- 
bergae  ediiam  anno  1676,  1.  v,  cujus  priora  capita 
aliquot  sunt  de  rebus  moribusqne  Juda3orum. 

N.  6.  I>ionysius,  qui  et  Liber.  Jusliuius,  1.  xii,  c.  7, 
^acchuno  Nysac  conditorem  vocat.  Alii  Bacchum  in 


H  ea  urbe  geDitum,atque  inde  etiam  Dionysium  voca- 
tum  asserunt. 

N.  7.  Mediam.  Media  est  regio,  de  qua  1.  xiv,  c.  3, 
n.  11,  De  Media  urbe  Bocchartus,  Phal.  L  iii,  c.  14, 
videndus,  qui  observat  fuisse  urbem  provinciae  co- 
gnominis,  dictam  rtiam  Medenam,  ct  Hammcdena, 
hodie  Hamadan. 

N.  8.  Persepolis  urbs,  sive  PerscBpolis^  Persidis 
propriae  capul  {mi.  Persidce  vocabulum  apud  anliquio- 
res  geographos  non  invenio. 

N.  10.  Susis.  Latine  dici  solet  Susa^  Su^orum,  cu- 
jus  urhis  novum  conditorem  fuisse  Darium  Hystaspis 
filium  tradit  Plin.,  1.  vi,  c.  27.  Quod  ait  Isidorus 
Susis  oppidum,  accipi  polest  eo  sensu,  guo  nomina 
urbium  sequiori  a3vo  velut  indeclinabilia  interdum 
enuntiabantur  per  sextum  casum,  aut  per  quartum, 
ut  oppidum  Cefitumcellis,  Vide  Prudcntiana  mea,  p. 
185,  num.  212,  in  not.  Grialius  in  not.  ediderat  ex 
Mss.  Gothicis  Menonis  patrem;  sed  Menonis  fortasse 
B  error  typographicus  est;  ideo  restitui  MemnonU. 
Nunc  Susorum  nomcn  est  Tousther,  vel  Schousther, 
metropolis  Kusistan. 

N.  11.  Bactrum,  De  Bactro,  I.  xiv,  c.  3,  n.  30. 

N.  12.  Carra.  Nomcn  magis  usilatum  in  plurali  est 
CarrcB,  Carrarum.  De  Carris,  urbe  Mesopotamiae, 
Lucanus,  I,  i,  v.  i07.  Carras  urbem  Arabiae  dixit 
Plin.,  I.  v,  c.  24  :  Arabia,  supra  dicta,  habet  oppida 
Edessam...  Carras  ca^de  Crassi  nohiles.  Intcfligit 
partem  Mesopotamise,  quam  Arabes  incolebant,  cui 
asserit  yuw^fi  prcefecturam  Mesopotamice^  hoc  esl, 
Mesopotamiam  proprie  dictam.  Ui  sacra  Scriptura 
scribilur  Charan,  Charran,  et  in  Vulgata  Haran. 
Sed  multi  tamftn  negant  Haran  esse  Carras  Mesopo- 
tamiae.  Varias  hinc  mde  sententias  ad  examen  revo- 
cat  Cellarius,  L  iii,  c.  15. 

N.  12.  Edessam...  Philadelphtam.  Edessam  a  Se- 
leuco  Magno,  Syriaj  rege,  condilam  Hieronymus  in 
A  Chronologico  testatur.  Arach  urbs  a  Nembroth  coo- 
**  dita  cx  Genes.  x,  1 0,  a  nonnullis  creditur  essc  Aracca 
in  Susiana  ad  Ti^rim.  Chalamiem  nonnulli  eruditi 
fuisse  puiant  Callinicum.  Philadelphia  aliquando 
Arabiae,  aliquando  Coelc-SyriaB  Iribuitur  :  metropolis 
fuit  Ammonitarum.  Raphaim  seu  Rephaim  erantgi- 
gantos,  in  quos  Abrahariii  aetate  Ghodorlahomor  exer- 
citum  movit,  ex  Gen.  xiv.  Gur  autem  dicat  Isidorus 
gentem  hanc  Raphaim  a  tiliis  Loth  interfectum,  non 
video. 

N.  15.  Damascus.  De  conditore  Damasci  inccrta  est 
fama.  Justinus,  I.  xxxvi,  hanc  urbem  a  Damasco 
conditam  narrat.  cui  in  regni  administrationc  Abra- 
hamus  secun^lus  successit.  Alii  condilorem  Abraha- 
mum  dicunt,  qui  nomen  fecerit  cx  Damasco  filio  sui 
dispcnsatoris,  sive  oeconomi;  de  quo  Gen.  xv,  v,  2. 
Dixitque  Abram...  Filius  procuratoris  domus  mece 
iste  Damascus  Eliezer.  Alii  alia  conjiciunt,  ut  videre 
potcris  in  Exercilalione  supra  laudata  Kirchmajeri. 
Q  Scribitur  etiam  Laodicea,  Apamea. 

N.  16.  Gaza.  Nomen  est  Ucbraeum  Aza,  seu  Haza, 
ex  quo  faclum  Gaza. 

N.  17.  De  qua  superius.  Ubinam?  Fortasse  Isi- 
dorus  haec  verba  sumpsit  cxaliquo,  cujus  nomen  in- 
tercidit,  ut  sacpe  ab  ipso  factum  suspicor.  Philistim, 
aut  Philisthiim,  non  urbis  nomen  est,  sed  ita  vocan- 
tur  Philistm^  a  septuaginta  interpretibus  allophili 
nuncupati.  Ascalon  urbs  fuit  in  regione  Philistffiorum. 
Apud  Grialium  erat  Cesloim  :  reposui  Chasluim,  se- 
cutus  Vulgalam,  Gen.  x,  14  :  Et  Phetrusim,  et  Chas- 
luifn,  de  quibus  egressi  sunt  Philisthiim  et  CaphtC' 
rim.  Vide  I.  ix,  c.  2,  n.  20  ct  58. 

N.  18.  Dor.  Urbs  ab  Hieronymo  io  epitaph.  Paulae 
commemoratur  :  Mirata  ruinas  Dor,  urbis  quondam 
potentissimce. 

N.  19.  Joppe.  Nonnuli  conditam  putant  &  Cephaeo, 
()ui  nomen  ex  uxore  sua  Jope  imposuit.  Uieronymus, 
in  c.  I  Jonae,  et  in  Epitaph.  Paulse  testatur  etiam 
de  vestigiis  vinculorum  Andromedae,  quod  Josephus, 


977 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


978 


Mela,  PliDius  et  alii  simili  modo   confirmant,  sed  m 
ita  ut  rem  fabulosam  esse  agnoscant.  '^ 

N.  20.  Ozam  de  BetheL  Bonfrerius  in  not.  ad  Hie- 
ronym.  adverlilnon  recle  Ox,am  de  Bethel  appellari, 
qui  fuit  Hiel  de  BetheL  ex  III  Reg.,  xvi,  34. 

N.  21.  Sichima.  In  Evangelio  corrupta  voce  Si- 
char  dicilur,  Emor  alibi  scribilur  Emmory  et  in  Vul- 
gata  Hemory  Gen.xxxiv,  2.  Hier.,  in  Onom.,  indicat 
Neapolim  a  vetrri  Sichem  aliquanlulum  loco  disjunc- 
lam  fuisse,  cui  recenliores  nonnulli  consentiunt. 

N.  22.  Verehicdomus,  Vulgata  :  Nonest  hic  aliudy 
nisi  domu^  Dei  et  porta  cosli.  Bonfrerius  in  nol.  ad 
lib.  Hier.,  de  Loc.  Hebr.,  sive  Onom.,  censet  fuisso 
duo  loca  \icina  :  Bethel^  quae  prius  Luza  diceba- 
tur,  forlasse  in  tribu  Ephraim,  et  Bethel  in  tribu 
Benjamin,  ubi  Jacob  visionem  scalee  hpbuil. 

N.  23.  Bethlehem  nomen,  etc.  Boufrcrius,  in  nof. 
ad  Onom.  llier.  conjicil  nomem  hoc  indilum  fuisse 
a  Bethlehem^  filio  viri  Ephratse,  cujus  fit  mentio  I 
Par.  II  el  iv.  B 

N.  24.  Ipsa  est  et  Mambre.  Non  ipsa  civitas  Che- 
hron^  sive  Hebron,  scd  vallis  subjecla  Mambre  dice- 
batur,  ul  Bonfrerius  aliique  censent.  Vide  intcrpreles 
ad  c.  XXXV,  27,  Gen  :  Venit  etiam  adlsaac  patrem 
suum  in  Mambre^  civitatem  Arbee;  hcec  est  Hebron. 
Ci\iias  Arbee  appellabalur  Chariatharbe^  quod  idem 
sonat,  scilicet  civitas  Arbee,  aut  civitas  trium, 

N.  25.  Se7inac herib reXf  eicHsic  reformaoda  sunt; 
nam  Samariam  urbem  condidit  Amni  rex  Israel, 
emplo  monte  a  Semer,  montis  domino,  a  quo  et  no- 
men  urbi  imposuit,  ut  conslat  ex  lU  Reg.,  xvi,  24, 
et  Josepho,  I.  viii  Ant.  Jud.,  c.  18.  Pro  Sebastiam 
reponi  poterit  Sebastem;  nam  Sebaste  nomen  cst 
Graecum  pro  Augusta  impositum.  Vide  Calmetum,  in 
Dict.  bibl.,  et  Bonfrerium,  in  not.  ad  Onom.  Hier. 

N.  26.  Tiberiadem,  Ab  Hcrode  Antipa  condita 
fuit.  Vide  Josephum  Anl.  Jud.  1.  xviii,  c.  3. 

N.  27.  Tyrus.  Condita  fuit  posl  Sidonem,  dc  qua 
n.  seq.,  ab  ipsis  Sidoniis  Phoenicibus.  C 

N.  29.  Sidon,  Plin.  I.  v,  c.  19  :  Sidon^  artifex 
vitriy  Thebarumaue  Bieotiarum  parens. 

N.  30.  Carthaaam.  Servii  verba  ad  iv  iEn.,  v.  670, 
sunt  :  Corthayo  ante  Byrsa,  post  Ttros  dicta  est^ 
post  Cartiugo  a  Cartha  oppido.  Solinus  aliud  in- 
nuit,  scilicet  ab  Elissa  Carthadam^  seu  civitatem 
novam  vocatam,  cum  primum  condila  fuit.  Mox,  ail, 
sermone  verso  in  verbum  Punicum,  et  hcac  Elissa, 
et  illa  Carthago  dicta  est. 

N,  31.  Vestigia  erroris.  Forlasse  inlclligit  pyrami- 
dcs  Memphis.  Raderus,  ad  Marlialem,  p.  18  et  seq., 
ex  Bellonio  et  aliis,  plurima  de  pyramidum  forma 
ei  causis  afferi. 

N.  32.  Tanis.  Dc  prodigiis  Moysis  in  campo  Ta- 
neos  psalm.  lxxvii,  12  ot  43.  Bonfrerius,  in  not.  ad 
Onomasl.  Hier.,  asserit  Tanin  eamdem  esse  urbem 
ac  Taphnin,  de  qua  Jer.  XLiii,  9.  Calmetus  in  Dict, 
bibl.,  duas  diversas  urbes  statuit.  n 

N.  33.  So/i5  civitas.  Quia  templum  Solis  habebat,  ■' 
ut  ait  Slrabo  1.  xvii.  De  ea  Ptolemseus,  Stephanus 
de  urbibus,  Piinius,  et  alii  prseler  scriptores  sacros. 

N.  35.  not.  ExSolin.  c...  35.  Grialius  Solini  locum 
alle^avit  ex  c.  45,  in  erratis  corrigendis  nolavit  le- 
gendum  35,  uti  in  ejus  nota  edo.  Sed  in  mea  Bdi- 
tione  est  caput  ipsum  45,  quod  Grialius  mutari  jus- 
sit.  De  Cadmo,  Thebarum  condilore,  sup.  n.  29,  et 
inf.  n.  46. 

N.  39.  Homero  poetce  patria,  Ila  plerique  poetae 
sentiunt,  Lucanus,  Silius,  Claudianus,  Sidonius  et 
alii.  El  Smyrnei  quidem  delubrum  Homeri  in  oppido 
suo  dedicarunt.  Sed  multi  alii  Grseciae  populi  Homc- 
rum  civem  suum  sibi  vindicanl,  et  adhuc  sub  judice 
lis  est.  Exstat  Leonis  Allatii  liber  de  patria  Homeri. 

N.  42.  Vt  receptaculum  sibi^  elc.  Hacc  verba  Oro- 
sius,  l.  III,  c.  13,  de  PhiHppo,  rege  MaceJonum,  re- 
fert :  Utili  emolutnento  necessariam  maritimam  ur- 
bem  ratus  Byzantium,  nobilem  civitatemj  aptissi- 


mamjudicavit  ut  receptaculum  sibi  terra  marique 
fieret,  eamque  obsistentem  illico  obsidione  cinxit, 
Orosius,loc.cil.  a  Grialio,pauca  aliahibet  de  Constan- 
tinopoli.  De  Byzantii  nomine  vide  Eustathium  inDio- 
nysium.  v.  804.  Byzis  dux  Megarensiura*  Byzantii  con- 
ditor  creditur ;  et  in  nonnullis  veteribus  Byzaniiorum 
nummis  apparet  nomen  btzac  cum  senili  capile  ga- 
leato. 

N.  47.  Sparta,  Nomen  urbis  esl  etiam  Lacedcemon; 
inde  civitas  LacedcBmonia.  Apud  Orosium  praecedunt 
haec  verba :  Sciendum  tamen  est  maxime  ipsam  esse 
Spartam,  etc. 

N.  48.  Pelops.  A  Pelope  quidem  Peloponnesus  esi 
dicta  ;  an  autem  aliqua  urbs  ab  eo  condicta  fuerit  Pe- 
leponnensis  vocata,  non  liquet,  neque  apud  veteres 
geographos  vocabulum  urbis  Peloponnonsis  mihi  re- 
perire  contigit.  Rhodum  urbem  circa  Peleponnesia- 
cum  bellum  ab  eodem  architccto  a  quo  conditus 
fuii  PiraeuSj  Strabo,  lib.  xiv,  conditam  referl,  in  quam 
cives  lalysi,  Camiri,  et  Lindi  fere  omnes  coiverunt. 
De  Thessalonica,  1.  xiv,  c.  4,  n.  12.  Thessalia  urbs 
a  Thessalo  condita  nulla  mihi  occurrit;  ac  solum 
nolandum  discrimen,  qnod  Thessalia  aliquando  uni- 
versam  regionem  signiHcat,  aliquando  partem  ejus, 
quae  proprie  Thessalia  et  Thessaliotis  dicitur. 

N.  49.  Brundisium.  DeBrundusio,  seu  Brundisio, 
\,  XIV.  c.  4,  n.  23. 

N.  51.  Quivictor,  Praestiterit  legere  cum  Solino, 
cap.  8,  quia  victor,  elc.  Nam  Solinus  Pompeios  oppi- 
dum  dictnm  ait  ex  pompa  boum ;  qaod,  imperatore 
Nerone,  terrae  moiu  desedil,  imperatore  Tito,  Vesu- 
vii  cineribus  prorsus  obrulum  fuit. 

N.  55.  Tunc  pater  Evand,  Virgilius  ait  :  tum  rex 
Evandrus ;  aique   ita  eliam  Isidorus  n.  1  hujus  c. 

N.  56.  Hostem  moraretur,  Fortasse  quia  a  nonnul- 
lis  scribilur  Hostia.  Sed  verior  scriptura  est  Ostia ;  et 
initio  quidem,  ut  videiur,  Ostia,  Ostiorum  tanlum  di- 
cebatur  :  deinde  eiiam  feminino  genere  Ostia,  Ostioe. 

N.  58.  Versa postmodum.  Forlasse  versas  postmo- 
dum,  etc.  Servius,  ad  8  iEn.,  v.  9,  tradit  Apuliae 
partem,  quam  Diomedes  tcnuit,  Messapiam  ct  Peuce- 
tiam  a  duobus  fratribus  dictam.  Pliuius,  1.  iii,  c.  II, 
innuil  Calabriam  vocatam  Peucetiam  a  Peucetio 
CEnotri  fratre. 

N.  59.  Manto.,.  Mantuam,  Alii  dicunt  Ocnum,  fi- 
lium  Mantus,  Mantuam  condidisse.  Vide  Virgilium, 
1.  X.  V.  199,  el  Servium,  ib.  Ocnus  Bianor  quoque 
dictus  fuit.  Virgilius,  eccl.  9,  v.  59. 

....  Namque  sepulcram  incipit  apparere  Bianoris... 

In  mss.  Codicibus  facile  m  et  in  inter  se  commutan- 
tur,  et  confunduntur  :  hinc^najies  pro  inanes,  et  con- 
Ira.  Hoc  tamen  loco  Mantus,  vel  Mantuas  etym.,  exigit 
manes  potius  quam  inanes,  quod  exslat  in  Editis. 

N.  60.  Urbis  usitaium  nomeu  erai  ParthenopCj  quae 
ab  una  Sirenum  Parlhenope  iti  vocata  fuit.  Neapolis 
vocabulum  urbi  accessit  novis  colonis  auctae,  c ui  res- 
pondet  Palwpolis,  pars,  ut  videtur,  veluslae  Parlhe- 
nopes,  de  qua  Livius,  I.  viii,  c.  22. 

N.  62.  Phalantus,  Ex  Servio,  ad  1.  viii  iEn.,  v. 
551,h8PC  ita  reformanda,  aut  explicanda  sunt  :  Pha» 
lantus,  octavus  ab  Hercule,  Parlhenios^  seu  Parthe- 
nias  duxit  in  oppidum^  quod  Taras  Neptuni  fllius 
fabricaverat,  Tarentum  inde  appellatum.  De  Parthe- 
niis  vide  I.  ix,  c.  2,  n.  81. 

N.  63.  Phocceenses.  In  libris  editis  erat  Phocenses ; 
restitui  Phocceenses,  Etsi  enim  Lucanus  non  semel 
PhocwentessevL  Phocecos  confunditcum  Phocensibu^, 
et  Massiliae  origiuem  Phocensibus  tribuit,  tamen  ple- 
rique  veteres  clare  Phocceensibus,  hoc  est,  civibus 
Phocasce  urbis  Asiae  in  lonia  hanc  laudem  ascribunt. 
Vide  Valesiura,  ad  Ammianum,  1.  xv.  c.  9,  Cel- 
larium,  etc.  De  Massiliensibus  tnlinguibus  coramen- 
laiio  Chrisliani  Guil.  Franc  Walchii  edita  fuit  l.  III 
Actor.  Soc.  Lat.  lenensis.  Ab  Isidoro  hoc  loco  Gallica 
sea  Gallorum  feritas  notalur.  L.  ix,  c.  2,  a.  101, 


979 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG,  AREYALI  NOTJE. 


980 


Francorum  feritas;  et  n.  iOo,  GdlVi  natura  feroces 
dicunlur. 

N.  65.  Tarraconeniy  elc,  ex  Solino,  c.  36. 

N.  66.  Cassaraugusta,  In  nonnullis  ctiam  ex  nos- 
tris  Mss.  dceet  hoc  Cesarangasl^e  elogium  :  ac  proba- 
bile  mihi  est  a  Braulione  ad  sui  exemplaris  marginem 
adjectum  ;  quod  alii  deinde  in  textum  conjecepinl. 
Codices  quidem  duo  Tolctani  cum  Ediiione  Grialii 
consenliunt,  uti  etiam  Palalinus  281,  aniiquissimus, 
Palat.  282  et  283,  Urbinas  100,  et  alii.  Desidoratur 
elogium  Cesaraugustae  in  Regiov.  212  et  1953,  in 
Urb.  479,  in  Ott.  343  el  404.  Quod  dicitur  Caesaran- 
gusta  florens  sanctorum  martyrum  sepulturis,  peti- 
lum  id  videtur  ex  Prudenlio,  Perist.  hymn.  4,  ubi 
XVIII  marlyres  Caesarauguslani  concelebranlur. 

N.  67.  Sub  Hannibale.  Florezius  corrigebat  sub 
Hasdrubale,  ut  dixi  in  Isidorianis,  cap.  17,  nnm.  23, 
ubi  tolum  hunc  locum  explicui.  Mss.  constanter  sub 
Hannibale, 

N.  69.  Dicuntur.  Correxi  dlcuntur,  pro  dicunt, 
quodper  errorem,  ut  pulo,  Grialius  edidit. 

N.  70.  Olyssipona  ab  Ulysse.  In  veleribus  inscri- 
ptlonibus  apud  Gruterum  scribilur  Olisipo.  Alii  prae- 
ferimt  Vlyssivo,  quia  ab  Vlysse  cum  Solino  lenent 
conditam.  Olyssiponat  aat  Ulyssipona,  ad  sequiora 
tempora  perlinet. 

W.  71.  Hispalis.  Ex  palis  videtur  Isidorns  nomen 
Hispalis  deducere.  Florezius,  l.  9  Hisp.  sacr.,  p.  8, 
cum  Aria  Monlano,  et  Bocharto  praefert  etymologiam 
Hispalisex  voce  ?hainici2Lsephela,\e\  5pe/u,planitie. 
Olim  scribebalur  Spalis  pro  HispaliSj  uti  Spania 
pro  Hispania. 

N.  72.  Gades.  Bocharlus,  I.  iii  Phal.,  c.  7,  adver- 
tit  Gadira  septum,  vel  sepora,  explicare  Pliniura,  So- 
linum,  Avienum,  et  Hesychium. 

N.  74.  Sala,  Solinus,  c.  37  :  Sala  oppidum  im- 
minet  Salce  flumini. 

N.77.  Cyrene.  CyrenesconditorcrediturfuisseBat- 
tus,  ex  Strabone,  Pausania,  Justino,  Silio  lUlico,  etc. 
Yide  Cellarium.  Diciiur  etiam  Cyrence,  Cyrenarum. 

Cap.  II.  N.3.i4^  orbeyeic,  Ex  Servio,  ad  i  iEn.,  v.l6. 

N.  4.  Ideo  autemy  elc.  Exstat  Crellii  dissertatio 
super  publica  caeremonia  qua  urbes  condebanlur, 
edita  Lipsiae  1745,  qui  Isidorum,  argumentumque 
hoc  iilustrat. 

N.  5.  Ab  oppositione  murorum,  Ex  Servio,  ad  ix 
&n.,  V.  608. 

N.  6.  Oppidum  autem  magnitudine,  elc,  ex  Ser- 
violoc.  cil.  Idem  docent  Varro,  Tullius  et  alii.  Quod 
aulem  oppidum  sit  ab  ope,  Yarro  quoque  et  Pompo- 
nius  jureconsullus  comprobant. 

N.  10.  Municipium.  In  municipio  definiendo  non 
satis  inler  se  consenliuni  veteres,  Festus,  Gellius  et 
aiii. 

N.  12.  Yicus.  Recentiores  vici  originem  Hebrai- 
cam  aut  Graecam  investigant  :  Yarro  a  via  derivat. 

N.  13.  Casam  altam.  Non  magis  placel,  quod  alii 
dicunl,  castrum  esse  a  casum,  ut  domicihum  non 
Btabile  notet. 

N.  16.  Suburbana.  Malim  Suburbia,  ei  civitati. 

N.  18.  Mosnia,  Servius,  ad  xiiEn.  v.  567  :  Scienr 
dum  autem  mosnia  abusive  dici  omnia,  etc. 

N.  19.  Turres.  Graecum  quogue  est. 

N.  22.  Porta  dicitur,  etc.  Confer  Catonis  verba,  n.  3. 

N.  26.  Subvolamina.  Grialius  in  textuquoque  edi- 
dit  subvolamina,(^\xo&  ex  conjeclura  in  not.  restituen- 
dum  putal.  Excusi  veteres  habenl  subvolumina,  al., 
subvelamtna.  Papias  :  Vel  quia  sub  volumine  sunt. 
Ducangius  tmbolum  vel  embolum  aii  esse  urbis 
angiporlum  :  qua  voce  Byzantini  porticus,  quffiin 
urbe  sparsim  erant,  appellabant  ut  plurimum;  mox 
vox  ipsa  regionibus,  in  quibus  eae  porlicus 'erant 
atlributa  fuit. 

N.  27.  Forus,..  a  Phoroneo  lege.,,  Pro  rostris,  Bi- 
gnaeus  hanc  fori  definitionem  tueiur,  ut  ex  ejus  ver- 
bis  patet,  produclis  in  Isidorianis,  cap.  85,  n.  8,  Haec 


m  fere  ipsa  repetita  sunt  lib.  xviii,  c.  15,  ubi  mentio 
^  Phoronei  rcgis  omitlitur ,  et  scribitur  Prorostra. 
Grialius,  in  not.,  exhibet  Rostra  vocantur,  cum  in 
texlu  edideril  Prorostris,  Nomen  est  Rostra  :  sed 
aliquando  addiiur  praeposilio  pro^  quae  seorsum  scri- 
benda  est,  ut  sedens  pro  Rostris^  etc.  Sic  in  Rostra, 
e  Rostris,  de  Rostris,  elc.  Schwartzius  in  disserla- 
tidne  de  rostris  fori  Romami  exhoc  Isidori  loco  aliis- 
que  aliorum  disputat  contra  eos  qui  putant  non  idem 
esse  dicere  pro  rostris^  ac  dicere  in  rostris,  seu  5U- 
per  rostra,  qui  eliam  rostrorum,  sive  lcci  qui  rostra 
dicebatur,  forinam  ex  veteri  nummo  illustrat. 

N.  34.  Theatrum.  De  theatro,  I.  cit.  18,  c.  42. 

N.  37.  Pharus,  etc.  Haec  eadem  repeluntur  1.  xx, 
c.  10.  Monifauconius,  tom.  lU  Supplem.  Antiquit. 
explic,  I.  rv,  c.  3,  contra  etymologias  Phari  ab  Isi- 
,  doro,  Liceto  el  Isaaco  Yossio  producias,  coniendil 
turrim  Pharon  ita  vocalam  ab  insula  Pharo^  sic 
nomine  ^gyptio  appellata  antequam  turris  vel  ignis 
g  accensus  in  illa  conspicereiur.  Horaerus  meminit 
Phari  insulae.  Nic.  Antonius,  I.  v  Bibl.  vet.  Hisp., 
n.  95,  Isidorianum  Phari  elymon,  quod  Joannes 
Sohefferus,  lib.  iii  de  Rc  navali  in  Addendis,  p.  337, 
reprehendit,  non  sperneudum  esse,  ex  Martinii  opi- 
nione,  in  Lexico  ostendit. 

N.  38.  Cochlece..,  qualis  est  Romce.  Romae  cele- 
brior  est-columna  Trajani,  dc  qua  Eutropius,  ubi  de 
Trajano  loquilur  :  Ossa  coUata  in  urnamauream  in 
forOf  quod  cedificavit,  sub  columna  sua  sunt,  cujus 
altitudo  cxL  pedes  habet,  Isidorus  loqui  videtur  de 
columna  Anlonini,  cui  plerique  scriptoresantiqui,  el 
recenles,  ipsos  clxxv  pedes  assignant,  ut  notat  Es- 
chinardus  in  doscriptione  Romae,  part.  ii,  c.  i.  Co- 
chleas  vero  dicuntur,  quia  Graecae  xo)^X(a?  est  limax. 

N.  40.  Balneis.  Joachimus  Kuhnius,  in  dissertal. 

de  lotionibus  et  balneis  Graecorum,  rejicit  etymolo- 

giAm  balnei  aib  Auguslino  et  Isidoro  prolalam';  nam, 

ut  existimal,  Graeci  dicere  deliuissent  ^oXdcvtov,  non 

C  PaXavEibv.  Confer  Suidam. 

N.  42.  Popina,  Alii  popinam  dictam  censent  a 
Popa,  qui  erat  sacrificulus,  victimarum  venditor. 
Certe  propino  est  Graecum  :ipo7c(va>,  prasbibo,  prcB- 
gusto  levxter  vinum^  alterique  offero,  De  veterum 
popinis  exstat  commentaiio  t.  IH.  Act.  Soc.  Lat.  le- 
nens.,  p.  268. 

N.  45.  Telonium.  Apud  Tertullianum,  de  Idol., 
c.  12,  et  de  Bapt.,  c.  12,  occurrit  etiam  vox  telo- 
nium;  sed  nonnulli  legunt  teloneum,  uti  apud  No- 
nium,  c.  1,  n.  65,  telonearius,  pro  quo  alii  habent 
telonarius, 

N.  46.  Carcer.  Servius  suam  carceris  etymologiam 
ab  arcendo  repelit,  ad  lib.  v,  vers.  145  :  Carceres.,, 
ostia^  quibus  equi  arcentur,  unde  et  carceres,  quasi 
ARGERES,  secundum  Varronem.  Utramque  noiatio- 
nem  Isidorus  conjunxit  I.  v,  c.  27,  n.  13. 

Cap.  III.  N.  2.  jEdem.  Becmanus  :  jEdes^  ait,  Ser- 

Q  vio  ab  EDENDO,  Varroni,  lib,  iv  ab  aditu,  Festo  ab 

■*  EDiTO,  aliis,  quod  inibi  mwu  agatur.  Haec,  aliaque 

rejicit,  neque  meliora  ipse  expromil  cx  Hebraea  et 

Graeca  lingua. 

N.  4.  Atrium.  Florezius,  t.  XIII  Hisp.  sacr., 
tract.  41,  c.  9,  n.  9  et  seqq.,  observat  atrium  epis- 
copi  a  Paulo  Diacono  saepe  adhiberi  pro  aedibus 
episcopalibus ;  et  hanc  significalionem  a  Ducangio 
praelermissam  ex  hoc  Isidori  loco  comprobat.  Per 
synecdochen  ab  Ovidio  quoaue  atrium  de  totis  ledi- 
bus  accipitur,  ep.  16  Heroid.,  v.  184  : 

Nec  capient  Pbrygias  atria  nostra  nurus. 

Atrium  quidem  proprie  erat  locus  intra  spaciosas  aut 
nobiles  aedes  porticibus  cinctus,  et  aream  habens  sub 
dio  patentem.  Servius  docct,  ad  i  JSn.,  v.  730,  in 
atriis  fuisse  culinam  :  Ibi  et  culina  erat,  unde  et 
ATRiUM  dictum  estj  quod  atrum  erat  ex  fumo.  Isi- 
doruB  addidit  et  lychno,  fortasse  quia  Servias  paulo 


981 


AD  S.  ISIDORl  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


982 


post  explicat  hanc  vocem;  inlerprelatur  enim  ver-  ^ 
8um  illum  : 

Atria  dependent  iychni  laqaearibas  altis. 

Ego  praeterea  existimo  atria  fuisse  alra  ex  igne, 
quem  hiemis  lempore  serviaccendebanl,  ut  se  cale- 
facerent;  quodcolligilurex  Evangelio  Marci  xiv,  54: 
Petrus  autem  a  longe  secutus  est  eum  usque  intro 
in  atrium  summi  sacerdotis,  et  sedebat  cum  minis' 
strisad  ignem^  et  calefacicbat  se.  Raderus,  ad  Mart., 
p.  25,  docet,  ex  qu«>riimdam  sententia,  atrium  dictum 
quod  airum  esset  ex  tumo  propler  focumet  culinam, 
quae  apud  Romanos  in  atno  eraul. 

N.  5.  Palaiium.  Proprie  erat  mons  Palatinus,  dc 
cujus  originatione  plura  Varro,  Servius,  Scaliger  el 
alii.  iEdes  in  eo  sumptuosiores  similibus  domibus 
nomen  palatii  dederunt. 

N.  6.  T/iaiawM5.  VoxGrajca  est.  De  Talas80,se\i 
Talassione,  mira  est  dissensio  inter  veteres.  Nup-  B 
liarum  deum  praesidem  fuisse  nonnulli  opinantur.  Cnm 
aspiratione  quidam  scribunt  Thalassum. 

N.  8,  not.  Ipsam  basilicam.  In  verbis  Scrvii  repo- 
sui  ipsam  basilicam  ex  mea  Edilione.  Grialius  edidil 

ipsum. 

N.  9.  Cella  dicta,  Apud  Grialium  erat  cellas  appel- 
laverunt ;  in  raea  Servii  Editione  cellam»  Cubile  ali- 
quando  dicitur  de  cubiculo,  in  quo  cubamus  et  dor- 
mimus;  cubiculum  vero  interdum  sumitur  etiam  pro- 
conclavi,  in  quo  per  diem  manemus. 

N.  10.  Hospitium,  ln  altero  ex  duobus  meis  exem- 
plaribus  Editionis  Grialianae  est  hospitum,  uti  etiam 
m  exempiari  quocum  collati  sunt  Mss.  Goihici  To- 
ietani.  Verum  m  altero  meo  exemplari  recte  esi  ho- 
spitium;  ex  quocomprobatur  diversitas  exeraplarium 
EditionisGrialianae  in  nonnuUis  qnam  antea  indicavi. 
Etymologia  verbi  metor,  metans^  reclius  petitur  a 
metior;  nam  metator  agmen  praegressus,  locum  po-  p 
nendis  castris  metitur.  ^ 

N.  H.  Mceniana.  Haecfere  suntquae  nuncRoraani 
vocant  mignani,  Isidorus  materies,  seu  ma/^ria5,  el 
mox  materia  accipit  de  liguis,  ut  clarum  est ;  nam  dis- 
tinguit  a  lapide.  Hispani  vocant  madera.  Hanc  mate' 
rice  significationem  apud  Plinium,  Columellam  et 
alios  reperire  licet. 

N.  12.  Lavantem,  liocest,  se  lavantem. 'Ssim  lavo 
activa  voce  pro  passiva  saepe  usurpatur,  quod  exem- 
plis  vetcrum  constat.  . 

N.  13.  Languoribus  atque  inedia.  kpud  Grialmm 
Hieronymi  verba  ila  exhibebantur  :  Languoribus  et 
media  misericor.  membra  foveret. 

Cap.  IV.  N.  5.  Monasterium.  Discrimen  inter  mo- 
nasterium  et  ccenobium  ab  Isidoro  ex  Cassiano  tra- 
ditur  I.  II,  c.  16.  Consentiunt  sanctus  Hieronymus, 
sanctus  Anaslasius,  sanclus  Nilus,  a  Ducangio  indi- 

cati. 

N.  7.  Templi  etyraologiam  Graecam  aln  quaeruot  ;  Q 
alii  a  tuendo  deducunt.  Nam  contemvlatio  potius  a 
templo  originem  trahit.  Destructa  idololatria,  templi 
nomen  ecclesiis  Chrislianorum  accoramodaium  fuit. 
Forma  templi  Chrisiianorum  eadera  esse  solebat  atque 
illa  qnae  a  Vitruvio  describitur.  Cardinalis  Bona,  Rer. 
liturg.  1. 1,  c.  20  :  Usus  frequentior  et  rationi  vicinior 
habebat  in  Orientem  orantes  converti,  Hucpertinet 
c.  57, 1.  II  coosiit.  Apostolic.Qui  antiauitatesChnslia- 
nas  exponunt,  cxeraplis  adduciis  probant  non  oranes 
veterura  Christianorumecclesias  in  eam  formara  cons- 
lruct!)s  fuisse 

N.  8.  A  Faunis.  Fortasse  hac  de  causa  Christiani 
fani  vocabulura  suis  ecclpsiis  imponcre  noluprunt. 
Quanquara  Varro  et  Festus  fanum  a  fando  deducunt, 
quod  pontifex  in  dedicatione  terapli  certa  verba  pr«- 
fari  soleret. 

N.  9.  Delubra.  In  delubri  etymo  explicando  Varro, 
Festus,  Coroelius  Fronto,  Asconius,  el  alii,  in  varias 
ateunt  sententias.  Chrisliani  certe  a  delubri  nomine 


in  snis  appellandis  ecclesiis  fere  semper  abstinue- 
runt.  Schurzfleischius,  Disp.  hist.  civ.  53,  n.  1,  apud 
Isidorura,  uti  apud  Asconiura  Pedianum  et  Sfervium, 
legendum  ait  a  deluendo,  non  a  diluendo,  ut  alii 
liodices  habent.  Praepositiones  de  el  di  in  compositis 
passim  confunduntur  ;  neque  saepe  unam  potius  quam 
alteram  asserere  licet.  Usus  autcm  statuendi  fontes 
anic  ingressum  templorum  mansiteliara  apud  Chris- 
tianos,  ut  Deura  adoraturi  manus  ante  abluercnt. 
His  fontibus  successit  aqua  lustralis  ,  seu  bene- 
dicta. 

N.  10 .  In  delitbris.  Occasione  delubri  agit  de  fonle 
baptismatis,  seu  baptisterio,  quod  a  nonnullis  delu- 
brum  vocabatur,  ut  px  Ducangii  dictionario  apparet. 
Loc.  cit,  apud  Grialium,  1.  ii  OfHc,  c.  25  (male  erat 
apud  Grialium  c.  24),  deestverbum  in  delubris.  Re- 
liqua  sententia,  ut  ex  not.  ad  eum  locum  liquet,  de- 
sumpta  est  ex  epist.  ad  Rusticum  Narbonen.  de  sep- 
tera  gradibus  Ecclesiae  sancti  Hieronyrai,  t.  IX,  ut 
nec^esse  non  sit  ad  Tertullianura  provocare.  De  bap- 
tisteriis  Chrislianorura  qusedam  indicavi  in  comm. 
ad  hymn.  8  Perist.,  ut  aliis  in  locis  ad  Prudentium. 
Isidorus ,  ex  Hieronyrao ,  astruit  Ires  gradus  in  des- 
censu  ad  baptisierium  fuisse. 

N.  11.  BasHicm.  NonnuIU  putant  basilicce  nomen 
ecclesiis  adhsesisse,  quiaConstantinus  mullas  basili- 
cas  in  occlesiarum  usum  concessit. 

N.  12.  Martyrium  Graece.  Memoria  Latine  erat 
ecctesia  supcr  alicujus  vel  aliquorum  martyrura  sc- 
pulcrum  construrta.  Sed  proprie  loous  ipse  sub  al- 
tari  principe,  in  quo  corpora  sanctorum  martyrum 
requiescunt,  martyrium,  seu  confessu),  appellatur. 
Hinc  confessio  sanctorum  apostolornra  in  lemplo  Va- 
ticano,  confessio  sancti  Laurentii,  etc.  Vide  coram. 
ad  hymn.  2  Perist.  Prudentii,  v.  527,  528. 

N.  iZ.Aram...  Imprecatio  xorapa.  Legebatur  olim 
imprecatio  Satura  aicitur.  Locum  Grialius  restituit 
uti  apud  Servium  exsiat;  neque  erat  cur  nostro  de- 
mum  tempore  Arnt7.cnius,  c.  6  Miscellan.,  cum  Jo- 
sepho  Wase,  ad  Sallustiifragm.  hist.,  p.  224,  in  ve- 
teribus  Isidori  Editionibus  emendandis  laboraret. 
Sed  plerique,  Editionis  Grialianae  ignari,  inanem 
operara  inlerdumsumunt,  ulactum  aganl.  Aram  au- 
t(  ra  pro  altitudine  et  erainentia  loci  aliquando  accipi, 
Becmanus,  ex  TertuUiano,  probat  cura  Josepho  Sca- 
ligero  ,  ad  Auson.,  I.  ii,  c.  22.  Confer  c.  13 ,  n.  16, 
hujus  libri. 

N.  16.  A  Tribuno  scdes  ejus  dicla  fuit  tribunal. 
Inde /nfrMna/ sacerdotis,  sive  episcopiin  ecclesiis, 
de  quo  hic  Isidorus,  et  Prudentius  hymn.  11  Perist. 
V.  225  : 

Fronte  snb  adversa  gradibus  snblime  tribunal 
Tollitur,  antistes  prsedicat  nnde  Deum. 

Vide  meura  comment.  ad  hunc  loc. 

Cap.  v.  N.  1.  Lectisternia.  Servius,  adL  xii-^n., 
V.  199  :  Ubi  homines  in  templo  sedere,  eic.  Proprie 
aulem  lectisternium  eratsacrificium  quo  diis  pulvi- 
naria  seu  lecti  sterDcbantur,  epuluraque  apponebatur. 
Neque  Servii  opinionem  graviori  aliquo  toste  com- 
probatam  video.  Confer  Ezechielem  Spauheraium  de 
usunumismatum,  p.  193,  t.  II,  et  Philippum  a Turre, 
veter.  Antii  p.  318. 

N.  2.  Donaria.  Dkjebantur  etiam  dona,  praesertim 
templis  oblata. 

N.  4.  Armarium.  Hinc  vox  Hispanica  et  Italica  ar- 
mario  eadera  fere  significalione.  Armamentarium 
praecipue  de  loco  dicitur  nbi  arma  navali.J,  seu  instru- 
menta  navalia  reponuntur.  In  verbis,  quibus  exercen- 
tur,  supplendum,  aut  inleliigendum,  arma.  Servius, 
ad  Mn.  iv,  v.  495  :  Proprie  enim  arma  sunt,  quas 
armos  tegunt. 

N.  6.  Promptuarium.  Scribitur  eliam  prompta- 
rium ;  sed  neutro  modo  apud  antiqaiores  bonae  Lati- 


983 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


m 


nitatis  auctores  repcritur,  nisi  adjcctive.  Apuleius, 
Ausonius  et  alii  aequales ,  substantive  usurpant.         A 

N.  l.Mnisteria  mensarum,  Ilavasa  escaria  etpo- 
toria,  quibus  in  mcnsa  ministratur,  vocat  Lampri- 
dius,  c.  34,  in  Alex.  Sev.,  et  Paulus,  Sent.  1.  iii,  c. 
7.  Servius,  ad  1.  i  iEn,  v.  708,  non  inleT  promptua- 
riur/i  et  cellarium,  sed  inier penum  et  cellarium  dis- 
crimeft  assignat. 

N.  8.  Entheca.  Non  solum  pro  reposita  rei  sub- 
stantia  sumilur,  sed  etiam  pro  ipso  loco  ubi  reponi- 
lur.  Sanclus  Augustinus  ,  serm.  42  de  divers.  :  £n- 
thecam  nobis  habere  non  licet.  Non  enim  est  epis^ 
copi  servare  auimm.  Ubi  entheca  videtur  accipi  pro 
pecunisB  repositorio. 

Cap.  VI.  N.  d.  Ergasterium.  In  Cod.  Theodos. 
esl  officina  artificum  operantium. 

N.  2.  Ergastula.  Non  omilienda  suntLipsii  verba, 
loc.  cit.  a  urialio,  quibus  Isidori  sententia  corrigitur 
el  explicatur  :  Primum  non  solum  noxii^  sed  etiam 


masiuSfExero.PIin.,  p.  1219,  quamyis  fateatur]  venim 
esse  quoda^5t5  ecclesiarum,  nocest,  5acrartum,  lu- 
men  per  arcuin  acceperit.  Cerld  Graece  &^U  signifi- 
eat  connexionem,  et  mde  curvaturam  rotae,  seu  cir- 
culnm  illum  ligneum  auo  radii  infigunlur.  Sed  Isi- 
dorus  fortasse  deduxit  ao  Ambi,  quod  esi  accendo.  In- 
terprelationem  Isidoriac  fereverbaexprimunt  Wala- 
fridus  Strabo  de  reb.  ecclesiast.  c.  6,  et  Glossarium 
Camberonense  ms.  apud  Rosweydum,  in  Onomastico, 
post  Viias  Palrum,  qui  fuse  de  hoc  verbo.  Absis  dis- 
serit,  et  quaiuor  ejus  significationes  exponit,  curva- 
turam  rotae,  arcum^  cui  aliqua  fit  inscriptio,  locum 
editiorem,  ubi  sedet  episcopus,  et  cameram,  in  qua 
reliquiae  sanctorum  conduntur.  Absis^  an  absida  dica- 
tur,  di)bitabat  Paulinus,  ep.  12,  ad  Severum,  quem 
fortasse  Isidorus  respexit :  In  qua  mqu£  absidem  fac- 
tam  indicavit.  Sed  de  hoc  absidam,  aut  absidbm  ma- 
gis  dicere  debuerim,  tu  videris.  Ego  nescire  mefa- 
teor  quia  hoc  verbi  genus  nec  legisse  reminiscor. 


emptiservi  innoxii  ad  ergastulum  deputati.  Deinde  n  Ulrumque  fuit  in  usuapud  scriptores  ecclesiasticos ; 
gladiatoresnunquam.Sednecdeexsulibusassentior,  •'  sed  praeferendum  videtur  a^5i5. 


Deniaue prcecipuus  ergastuli  ftnis  agricultio  ;  sed  et 
lapiaum,  et  pristini,  et  fortasse  aquas  hauriendas 
/aW. Eorumquidem  quiergaslulo  detinebaniur  pro- 
prium  erat  ut  esscnt  vincli.  Apuleius  in  Apoiog.  : 
Quindecim  liberi  homines  populus  est ;  totidem 
servi  familia ;  totidem  vincti  ergastulum, 

N.  3.  Gynceceum.  Krat  pars  secretior  domus,  in 
qua  mulieres  a  viris  secrelae  degcbant.  Isidorus  pe- 
culiarcm  aliam  significationem  indicat. 

N.  4.  Clibanus.  Verbum  Grier.um  est.  Species 
qusedam  furni  mobilis  ex  aere,  ferro,  aut  testa,  cli- 
banus  dicobatur.  Isidorus  ex  figura  notationem  no- 
minis  ostendit;  erat  enim  clibanusin  parle  inferiori 
latior,  in  superiori  angustior ;  adeoque  in  erectione 
colligebatur,  clivique  formam  referebat. 

N.  6.  Ex  aliorum  senteniia  furnus  est  a  formo; 
nam  antiqui  formum  calidum  aicebant. 


N.  S.Alii  testudinem,  etc.  Eliam  id  ex  Servio  sump- 
lum,  qui  Ciceronis  in  Bruto  verba  refert.  et  addit : 
Quidam  testudinem  locum  in  varte  atrii  volunt  ad- 
versum  venientibus.  Edili  apud  Isidorum,  etiam  Gria- 
lius,  habent  in  partem  pro  in  parte.  Servius  in  mea 
Edit.  locum  Ciceronis  imperfectum  reliquit.  Cicero  in 
Bruto :  Commentatum  in* ; etadditur :  Quidam^ etc, 
pcrinde  quasi  hsec  etiam  sint  Giceronis.  Cicero  in 
Bruto,  c.  22  :  Omnibus  exclusis  commentatum  in 
quadam  testudine  cum  servis  litteratis  fuisse. 
Arntzeiiius,  ad  1.  it  Sedulii,  v.  233  : 

Dumque  sui  media  residens  testadiae  templi. 

Isidorum  reprehendit,  quasi  suo  nomine  vendilet,  quae 
Servio  debel.  Non  igilur  Arolzeniuslegerat  Isidori  prae- 
fationem ,  sive  epistolam  dedicatoriam  Etymolo^ia- 
rum.  Notandum  vcro  quod  Seduiius  in  prosa  mediam 


N.  8.  Lacus.  Bst  a  XdExxo;  fossa.  Translate  accipi-  Q  testudinem  templi  exponit  mosnia  templi. 


tur  pro  vase  amplo,  in  quo  mustum  expressum,  aut 
ia  olei  confeclione  amurca  recipitur. 

Cap.  VII.  N.  2.  Vestibulum.  De  vestibuli  signifi- 
catione  et  etymologia  fuse  Gellius,  1.  xvi,  c.  5.  Ad 
rem  nostram  ait  :  Vestibula  appellata  sunt  spatia, 
sicut  diximus,  grandia  ante  fores  mdium  relicta^in 
quibusstarenty  quivenissent,  priusquam  indomum 
tntromitterentur.  Praemiserat  Gellius,  quod  ve  par- 
licula  tum  intentioncm,  ut  i;e/M5,  vehemens,  signifi- 
cat,  tnm  minutionem.  Servius  contrario  modo  vesti- 
bulum  explicuit  per  minutionem. 

N.  5.  Fenestras.  Servius,  ad  haec  Virgilii  verba  iv 
Georg.,  V.  298  :  Obliqua  luce  fenestras  tantum  ha- 
bet :  QucB  ex  obliquo  lumen  infundunt,  ut  in  horreis 
cemimus.  Isidorus  fortasse  putavit  fenestras  proprie 
esse  illasquae  lumenex  obliauo  infundunl ;  nam  post 
descriplionem  addit,  eo  quoa  lucem  fenerent. 

N.  7.  Limen  verbum  Graecum  est,  a  quo  limitem 
nonnulli  deducunt.  Confer  inf.,c.  14,  n.  2. 

N.  8.  Postes  et  antce.  Grialius  in  textu  edidit 
Postes  et  antcB,  in  not.  Postes  et  antes.  Sed  distin- 
gui  debent  antce  ab  antibus.  Antce  sunt  pilae  lapi- 
deae,  aut  columnse  structiles  quadratse  ad  latera  ostio- 
rum  in  frontibus  aedium. 

Cap.  VIII.  N.  i.  Idem  et  ccementum.  Ita  usur- 
pant  Hispani  cimiento  pro  fundamento.  At  casmen- 
tum  Latinis  proprie  non  erat  fundamentum,  sed  la- 
pis  caesus  in  lapidicinis,  aut  fragmenta,  ex  maioribus 
saxis  excisa,  ad  muros  exstruendos  aut  farciendos. 
Nonius,  c.  2,  n.  179  :  Ccementa  lapides  non  magni 
modi,  quibus  asdifi,cia  consurgunt. 

N.  2.  Paries.  Exquoruradam  sententia  est  a  paro, 
ex  aliorum  a  pareo.  NonnuUi  exGraeco  originem  re- 
petunt. 

N.  5.  Cameras.  Seu  Camaras.  Graecum  verbum  est, 
et  utroque  modo  Latine  scribitur. 

N.  7.  Latine  interpretatur  lucida.  Negat  id  Sal- 


N.  9.Arcu^.  Ut  alii  malunt, ab  arceo,  quia propellit. 

N.  11.  05^rad.  Pro  pavimento  testaceo  exerapium 
Don  invenio.Apud  Ducangium  05/racartt  sunl  qui  tes- 
tas  ex  figulina  terra  conficiunt,  tegendis  tectis  ido- 
neas. 

N.  13.  Bases.  Etymologia  e  Graeco  sermone  peli 
solet. 

N.  15.  Epistylia.  Non  suni  super  missa,  sed  super 
columnas,  ab  IkX  super,  axdikr^  columna.  Bst  autem 
epistylium  trabs  quae  super  columnarum  capitula 
transversa  imponilur ,  et  alias  tecti  trabes  sustinet, 
ei  in  lapideis  archilcciuris  lapis  qui  eam  irabem  referL 

Ibid. Capitella,\eLTro,  L  vii deLing. Lal., subfin., 
negat  hanc  vocem  capitellum  in  consuctudine  Lalina 
esse.  Usi  eadeinde  fuerunt  Apuleius  et  Plinins  senior, 
apud  quem  tamen  pro  capitella  nonnulli  legant  capt- 
tula. 

Cap,  IX.  N.  1.  Munitum.  A  munio,  olim  tnanto, 
D  quod  est  a  manibus,  nisi  hoc  sit  a  manio.  Cors  vel 
cohors  deduci  etiam  potest  a  coercendo.  Alii  ex  Grseco 
sermone  derivant. 

N.  2.  Vallum...  a  vallis.  Hoc  melius  et  clarius 
quem  quod  Varro,  L  iv  deLing.  Lat.,c.  31,  ait :  Va/- 
lum  a  volatu,  quod,  cum  id  jactant,  volant  inde  le- 
via. 

N.  4.  Macerice.  Ab  aliis  deducitur  ex  (idbcsXXa,  septa 
e  maceriis. 

N.  5.  Parietesde  terra.  Si  de  solaterrafiant,  His- 
pani  vocant  tapia ;  si  ex  minutis  lapidibus  calce  com- 
mistis  hormigon,  quasi  formigon  ex  Latino  formatio. 
In  quodam  exemplari  Etymologiarum  notatum  ad 
mar^^inem  reperio  ,  in  agro  Senensi  rusticos  huju»- 
modi  parietibus  de  terra  uti. 

N.  6.  Scepes.  Et  sepes.  Scribitur,  uti  saspio,  el  SC' 
pio.  Utraque  scriptura  suos  patronos  habet. 

Ibid.  C  detracta.  Servius,  ad  ^Ea.  1.  ix,  v.  6,  io 
mea  editione  habet,  c  detracto. 


985 


AD  S.  ISmORI  ETyMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


986 


Cap.  X.  N.  2.  Tentorium,  Lipsius  plenissime  agit 
de  tentoriis  1.  v  de  Milit.  Rom.,  dial.  5. 

N.  3.  Papiliones.  Tentoria  mililaria  vocant  Vege- 
tius,  Pliuius,  Lampridius,  Trebellius  Pollio,  Tertul- 
liauus  et  uonnulli  alii.  Eadem  vox  nonnihil  corrupta 
in  linguas  vulgarcs  transiit. 

Cap.  XI.  N.  1.  Quodmentem  moneat.  Servius,  ad 
III  ^ii.,  V.  486  :  Monumenta  autem  a  mentis  ad^ 
monitione  sunt  dicta,  De  consueludine  s»^pplicndi 
inlra  aut  extra  Urbem,  videcommenlar.  ad  Prudent., 
I.  I  contra  Symm.,  v.  190.  Plebs,  qu»  agris,  fundis- 
que  carebat,  in  loco  communi,  sepulturse  destinaio, 
scpeliebalur,  et  hoc  dicebatur  sepulcrum  commune. 
Alio  sensu  loci,  communes  dicebanlur  sepulcra  quae 
omni  familise  postcriscjue  fieri  solebant;  nam  sepul- 
cra  quse  privatis  hominibus  aut  conjugibus  destma- 
banlur,  potius  requietoria^  aut  simpliciter  lod^  vo- 
cari  consucverunt.  Vide  Taubmannum,  ad  Plautum, 
Cas.,  p.  365  seq.,  Kirchmannum,  etc. 

N.  2.  Tumulus,  De  tumulo  I.  xiv,  c.  8,  n.  21. 
Banliius,  I.  iv  Adv.,  c.  3,  eiymologiam  comprobat, 
ex  Falgeniio,  ad  Chalcidium  :  Qua  locus  tumesceret, 
unde  tumulus*  Ita  cx  suo  Codice  correxit,  cum  an- 
tea  corrupte  legeretur  unde  Rutilius.  Sarcophagus 
nomen  est  lapidis  e  quo  sepulcra  ficri  consueverunt. 
Vide  1.  XVI,  c.  4. 

N.  3.  Mau^olea,..  a  Mausoleo,  Forte,  a  Mausolo; 
nam  Mausolus  rex  isle  vocari  solet,  uxor  ejus  Arte- 
misia.  De  mausoleo  Plinius,  I.  xxxv,  c.  5 ;  Gellius, 
L  X,  c.  18;  Raderus,  ad  Martialem,  p.  22  et  371, 
ubi  de  mausoleo  quoque  Augusii  edisserit. 

N.  4.  Pyramis.  Pyramidum  el  columnarum  in  se- 
pulcris  raiio  erat  atiolli  super  caeteros  mortales,  ut 
dccel  plinius,  I.  xxxiv,  c.  6,  Raderus,  ad  Marlialem, 
p.  16  et  seq.  Plinii  errorem  duplicem  in  dimensione 
pyramidis  deprehendit.  Do  pyramidum  forma  et 
magniludine,  lum  de  eo  (juod  umbram,  licel  altis* 
simae,  non  praebcrent,  Fabricius,  c.  23  B  bliograph., 
allegat  Joan.  Gravium,  Nordenium ,  Kircherum, 
Petrum  Bellonium,  et  alios.  Munckerus  cum  Schef*^ 
fero,ad  Hyginum,  fab.  223  :  Pyramides  in  Mgypto, 
quarum  umbra  non  videtur^  id  accidisse  interpre- 
talur  solstilii  tempore,  et  die  medio. 

Cap.  XII.  N.  1.  Tueri,  Passive  ex  Varrone  etiam 
et  jureconsuUis  veleribus. 

N.  2.  Capannam  vocant.  Ila  fere  ex  Isidoro  Papias, 
et  Joannes  de  Janua.  Antiquiorum  exempla  non  in- 
venio,  recentionim  profert  Ducangius,  qui  ex  Graeco 
xaTcdvio  capannam  dictam  cum  nonnullis  suspica- 
tur. 

N.  3.  Tesqua.  Varro,  I.  vi  de  Ling.  Lat.,  c.  2, 
tesca  dicit  esse  loca  agreslia,  qua^  alicujus  dei  suni, 
a  tuendo.  Fe>tus  tesca  docet  esse  loca  augurio  desi- 
gnata.  Alii  tesca,  vel  tesqua  intelligunt  loca  aspera, 
umbrosa,  difficilia  adilu. 

N.  4.  Magalia.  Magaria  apud  Plautum,  in  prol. 
Poen.,  V.  86,  esl  nomen  proprium  loci  in  urbe  Car- 
thagine.  Bochartus ,  Ch.,  I.  i,  c.  24,  docct  magalia, 
corrupte  dici  pro  magaria,  et  esso,  portu  et  arce 
Carthaglnis  demptis,  reliquum  urbis  civium  habita- 
lioni  dcstinatum.  Origincm  vocis  deducit  ex  Hebrseo 
magur,  habitatio.  Codex  Alb.,  et  nonnulli  alii  pro 
villam  dicunt  exhibent  cellam  dicunt. 

Cap.  xiii.  N.  1 .  Ager.  Verbura  Gnecum  est.  Eiiam 
sic  ab  ago  deduci  potest ;  sed  Varro,  I.  iv  de  Ling. 
Lat.,  c.  4,  alio  modo  ait  :  Aaer  dictus  est,  in  quam 
terram  quid  agebant,  et  unde  quid  agebant  fructus 
causa^  id  Grasci  dicunt  «JYpbv. 

N.  3.  Possessiones,  Feslus  ail  :  Quia  non  manci" 
patione,  sed  usu  tenebantur,  et  ut  quisque  occu- 
paverat,  collibebat.  Confer  Brissonium,  I.  iv  Sel. 
Ant.,  c.  1. 

N.  5.  Prcedium.  Melius  deducitur  SiprceSy  prasdis, 
quod  a  prasstando  Varro  vqU  dictam. 

N.  7.  Rura  veteres,  etc.  Ex  Servio  ad  ii  Georg., 
vers.  412,  qui  Gatonem  auctorem  laudat. 


A      N.  9.  Compascuus  ager,  etc.  Ex  Festo. 

••      N.  10.  Alluvius  agery  elc.  Ex  Var.  auctor.  de  Li- 
mit.  agror.  p.  293,  Goes. 

N.  11.  Arcifinius,  De  arci/inio,  seu  arcifinali 
agro,  vidcndi  Siculus  Flaccus,  de  Condiiion.  agr., 
p.  3,  et  Aggeus  Urbicus,  p.  45,  Goes.  Edition.  De 
subsecivis  paulo  post  redit  sermo. 

N.  12.  Novalis  ager,  Non  est  idem  ager  primum 
proscissus,  et  qui  alternis  annis  vacat,  Ager  prt- 
mmn  proscissus  est  cui  primum  immissum  est  ara- 
trum,  cum  anlea  essel  silva,  aut  lerra  inculta  :  et 
haec  est  propria  significatio  noualis,  quam  explical 
Servius,  I.  i  Georg.,  v.  71  :  Proprie  novales  sunt 
primum  arva  proscissa,  et  primum  segetem  feren^ 
tia,  Sed  accipilur  eliam  novale,  et  novalis  pro  agro 

3ui  alicrnis  cessat,  ot  renovatur,  ut  iradil  Varro,  I.  iv 
e  Ling.  Lat.,  c.  4.  Post  verba  semel  vacua  in  primo 
Ms.Gothico  est  hsec  nota  ad  marginem,  vel  additio  : 
Unde  Virgilius  : 


B 


Impios  baec  tam  calta  novalia  miles  babebit? 


N.  13.  Squalidm.  Squaloris  et  squalidi  notatio  a 
Festo  et  aliis  desumilur  exsimilitudine  squamce. 

N.  14.  Uvidus.  Servius,  ad  ii  Georg.,  v.  184,  in  mea 
Ediiione :  Semper  uvidus  :  Uvidus  est  qui  aliquando 
siccatur.  Alii  legunt :  semper  humidus:  uvidusest 
qiii  aliquando  siccatur.  Inier  uvidum  et  humidum 
discrimen  nullum  observari  snlet. 

N.  15.  Subseciva,  elc.  Htec  verba  referuntur  a  For- 
cellino,  tanquam  ex  vptere  auctore  de  Limitib.  agror., 
apud  Rigalt.,  p.  299,  sed  fortasse  alius  diversus 
auctor  non  cst  ab  Isidoro  nostro.  De  subcisivis,  seu 
subcesiviSy  in  re  agraria  passim  velercs  scriptores, 
qui  de  hoc  argumento  agunt  in  Goes.  collection. 

N.  16.  Area.  Varro,  1.  iv  de  Ling.  Lat.  :  Ubi  fru- 
menta  secta  terantur,  et  arescant,  area.  Piopter 
horum  (forte,  harum)  similitudinem  loca  in  urbe 
C  pura  AREiC,  a  quopotest  etiam  ara  deum  esse,  quod 
pura.  Nisi  pottus  ab  ardore,  ad  quem  ut  sit,  fit 
ARA,  a  quo  ipsa  AREAnon  abest;  quod  qui  arefacit, 
ardor  est  solis.  De  arce  ciyni.  sup.,  c.  5,  n.  13. 

N.  18.  Paludes.  Becmanus,  in  Hebraeam  et  graB- 
cam  paludis  originationem  inquirit,  quod  nihil  ad 
nos. 

Cap.  XIV.  N.  1.  Fines.  Non  desunt  qui  finem  a 
fune  deducunt.  Vide  Becmanum.  Alii  a  /io. 

N.  2.  Limites.  Haec  breviter  dicta  c.  7,  n.  7,  hu- 
jus  libri.  Dc  limitis  significatione  adde  Festum.  De 
limo^  cingulo  servorum,  infra,  1.  xix,  c.  22  et  33. 
Scrvius  apud  me  aliquantulum  discrepat  a  Grialii 
scripiura  :  Ab  umbilico  usque  ad  pedes  prope  tcge- 
bantur.  Hasc  autem  vestis,  ctc.  Vide  Petrum  Pithceum, 
1.  I  Subs.,  c.  2,  ei  Pignorium,  de  Scrvig,  pag.  29,  qui 
ex  graeca  inscriplione  servos  aliquos  limocinctosyo^ 
catos  arguit. 

DN.  3.  Termini.  Erant  lapides,  aut  stipites,  dequi- 
bus  Ovidius,  ii  Fastor.,  v.  641,  et  Tibullus,  I.  i, 
eleg.  1,  v.  17,  ubi  videnda  Vulpii  nota. 

N.  4.  Nam  sine  dubio^  etc.  Forlasse  perstringit 
Servium,  qui  conlrario  modo  ulrumque  limitem  ex- 

f)licuerat,  ad  I.  i  Georg.,  v.  126.  Argumentum  hoc 
ate  persequitur  Salmasius,  Exerc.  Plin.  p.  676. 

N.  5.  Arca.  Apud  scriptores  vetcres  rei  agraria 
est  limes  quadralus,  in  arcas  forma  conslructus.  Ar- 
cam  auteni  ab  arcendo  dictam,  Varro  aliique  plures 
consenliunl. 

Cap.  XV.  N.  3.  Pertica.  Perticam  a  pertingendo 
qiiasi  pertigam  nonnulli  vocari  putant.  Hispani  per- 
tiga  dicimus.  Calamus  Ezechielis,  seu  Kanna  eral  < 
pedum  decem,  et  trium  poliicum,  ut  Calmetus,  in 
Dict.  bibl.,  computat.  Isidorus  caute  ait  ad  instar  ca- 
lami;  ne,  que  est  cur  Georgius  Agricola,  de  Meu- 
suris,  p.  227,  Isidorum  hoc  loco  errare  dical.  Confer 
Marianam  de  Ponder.  et  Mensur.  Burrielius,  in 
opere:  Informe  de  Toledo  sobre  igualacion  depesosj 


987 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  ARBVALI  mTM. 


988 


num.  89,  p.  227,  advertit  perticam  esse  estadal  To- 
ledano  antiguo;  ((ua  mensura  pro  agris  dimeliendis 
vcteres  usos  innuil  Isidorus,  c.  13  liujus  libri  :  SuiH 
cisivi  agri,  quos  in  pertica  divisos,  etc. 

N.  4.  Arapennem.  Isidorussenieniiam  eorum  quse 
sequunlur  ex  Columolla  sumpsil,  non  verba  ipsa 
expressit,  quaedam  eJiam  mutavit.  Culumella  arepe- 
nem  voccm  Gallicam,  non  baeticam  innuii  esse,  et 
Utrolibet  modo  niinus  conimode  origo  ejus  Latina  ab 
arando  deducilur,  quamvis  fortasse  exteri  ex  verbo 
Laliuo  uovum  nomen  sibi  formavoriiit.  Apud  scri- 
ptores  sequioris  aevi  reperitur  scriplum  arpennum^ 
arpentum,  agripennus,  Vide  Vossium,  in  Etymol. 
Dejugeribus  Raderus,  ad  Marlialem,  p.  17  seq.,eru- 
dite  disseril,  et  ducenios  pedes  jugcro  assignandos 
ostoudit. 

N.  6.  Porca,..  lira,  Quod  defossum  est,  lira.  Isi- 
dorus  Fesium  el  Nonium,  1.  i,  c.  62,  sequitur;  sed 
prseferendus  vidciur  Columclla,  qui,  1.  ii,  c.  4,  ait  : 
Liras  rustid  vocant  easdem  porcas,  cum  sic  aratum 
esty  ut  inter  duos  latius  distantes  sulcos  medius 
cumulus  siccam  sedem  frumentis  prasbeat.  Iia  non 
semel  explicat  Coiumella.  Quod  ieitur  in  arando 
exstat,  porca  et  lira  dicitur;  quod  defossum  est, 

SUlC2lS, 

Num.  7.  Centuria.  De  centuria  vide  Grialii  not. 
ad  c.  13,  n.  15,-hujus  libri. 

Cap.  XVI.  N.  1.  Galli  leucas,  Inde  Hispani  legua 
vocant. 

N.  3  Mille  quingentis.  Mendum  est  in  nonnullis 
Edilis  quingentis.  Vide  Burharlum,  Ch.  I.  i,  c.  16, 
qui  hunc  errurem  a  Grialio  jam  correctum  emenda- 
bat,  et  Vossium,  de  Vit.  serm.,  I.  iii,  c.  19,  qui  ori- 
ginem  vocis  leuca  ab  Anti;Iis  ropetit.  Nunc  leuca 
longior  est  mille  quin^enlis  passibus,  et  varise  men- 
surse  pro  variis  regionibus.  De  Hercule  quod  hic  nar- 
rai  Isidurus,  Gellius,  I.  i,  c.  1,  ila  refert :  Namcum 
fere  constaret  curriculum  stadii  quod  est  Pisas  ad 
Jovis  Olympii  Herculem  pedibus  suis  metatum,  id- 
que  fecisse  longum  pedes  sexcentos,  etc. 

N.  4.  Via.  Alii  dcrivaut  ab  eo,^\\\  a  t;^/io.  Isidorus 
utrumque  complexus  fuit,  ire  vehiculum.  Grialius 
in  lextu  edidit  nam  duos  actus;  sed  ex  nota  arguitur 
eum  prseferre  duo.  Alii  Editi  habent  duos,  qnod 
probo,  scilicet  via  duos  actus  capit.  Vide  inf.,  n.  13. 

N.  6.  Strata.  A  sterno^  ui  perspicuum  est.  Antiqui 
Laiinitatis  auctores  dicebant  via  strata,  aut  strata, 
stratorum,  et  poetice  strata  viarum.  Sequiori  aevo 
ab  Eutropio  ct  aliis  usurpari  coeptum  strata,  stratce. 
Inde  itali  strada.  Vide  notas  meas  ad  Juveucum, 
1.  I,  V.  325.  Verbum  delapidata  ex  Festo  petilum 
est  :  Delapidaia^  lapide  strata. 

N.  7.  Agger.  Servius  ait  :  Agger  est  media  vias 
eminentia,  coaggeratis  lapidibus  strata. 

N.  8.  Iter.  Varro,  I.  iv  de  Ling:.  Lai.,  c.  3  :  Qua 
ibant,  ab  ttu  iter  appellarunt.  Discrimcn  inter  iter 
et  itiner  nuUum  ab  antiquioribus  dignoscitur ;  sed 
itiner  est  integer  casus,  iter  por  syncopen  dicitur; 
et  utrumque  significat  tum  actum  eundi,  tum  viam, 
et  proprie  angnstiorem,  qua  quis  pedcs  tantum  ire 
potcst.  Plinius,  in  praef.  Histor.  nalur  :  Prceterea 
iter  est  non  trita  auctoribus  via.  Pro  appellamus 
et  itum  fortasse  legendum  appellamus  exitum. 

N.  9.  Semiia.  Phaedrus,  praefat.  1.  iii,  v.  38  : 

Ego  porro  illius  semilam  feci  viam; 

quia  .fisopus  paucas  fabulas  feceral,  Phaedrus  plures 
excogiiavit.  Ita  passim  aiii  distinguunt  iwifiv  semitam 
et  viam.  Cicero,  Verr.  ii,  c.  23 :  Jam  intelligetis  hanc 
pecuniam^  qua  via  modo  visa  est  exire  ab  isto,eadem 
semita  revertisse.  Malim  legere,  quce  via  modo  visa 
est  exire  ab  isto,  eodem  semita  revertisse;  lioc  est, 
quas  palam  est  ablata,  occulte  est  reddita.  Hoc  sane 
vult  Cicero,  ciiamsi  vulgata  lcciio  relineatur. 
N.  13.  Actus,  quo  pecus  agi  solet.  Sup.,  n.  4, 


j^  ex  Servio,  Grialius  dixit  quod  actus  duo  vehicula 
capit.  Sed  Isidorns,  graviores  auctores  secutus,  viam 
astruit  esse  quse  duo  vehicula  capit,  actum  dimi- 
dium  viae  qui  scilic^t  unum  tantum  vehiculum  capit, 
sive  duo  jumenla.  Varro,  I.  iv  de  Ling.  Lat.,  c.  4  : 
Ut  quo  agebant,  actus,  sic  quo  vehebant,  vi£  dictm. 
Apcrta  est  Pomponii  sententia,  I.  viii  Dig.,t.  1,  Icg. 
13  iSi  tam  angusti  loci  demonstratione  facta,  via 
concessa  fuerit,  ut  neque  vehiculum,  nequejumen- 
tum  ea  inire  possit,  iter  magis  quam  via,  aut  actus 
acquisiius  videbitur.  Sec  si  jumentum  ea  duci  pote- 
nt,  non  etiam  vehiculum,  actus  videbitur  acquisi- 
tus.  Alios  jureconsultos,  qui  diver^o  modo  locuti 
sunt,  non  verbi  nativam  vim,  sed  popularem  consue- 
tudinem  speciasse  probal  Forcellinus,  verb.  Kia.Gria- 
lius  dislinxerai  clivosum,  iter  flexuosum,  quasi  di- 
vosum  sit  substantivum,  quod  non  placet.  In  primo 
Ms.  Tolet.  Gothico  hsec  est  nota,  vel  additio  post 
verbum  cognoscantur  coUocata  :  Boscionium,  oor- 

B  cionium  locus  inter  duos  parietes.  Mendose  scrip- 
inm  est  inter  duabus  panetibus. 


LIBER  DECIMUS  SEXTUS. 

Cap.  I.  N.  1.  Pulvis.  Plin,  1.  xxxv,  c.  13,  pessi- 
mam  terrse  partem  pulverem  esse  aii,  ideoquc  pulve- 
rem  appellari,  ubi  etiam  de  Puteano  pulvere  agit. 

N.  2.  Limus.  A\i\  ^tmt  originem  Graecam  astruunt, 
et  contra  favillam  dictam  putant,  quod  foveat  ignem. 
Verum  quid  alii  dixerint,  m  re  prsesertim  adeo  in- 
ccrta,  nc^tri  institui  non  est  latins  persequi. 

N.  3.  Gleba  quod  globus  sit.  Non  inscite,  ait  Beo 
manus. 

N.  4.  i4  labe.  Melius  a  labi,  hoc  est,  a  labor,  /a- 

beris.  Utitur  hac  voce  sanclus  Hieronymus ;  utuntar 

alii,  quos  Ducangius  excitat,  verb.  Lavina;  nam  iia 

1%  nonnulii  scribunt,  ut  deducatur  a  lavo,  lavas.  Lutum 

**  ex  aliorum  sentonlia  sic  vocatur,  quia  terra  lota 

est.  aut  aquis  soluta,  a  Graeco  XtSeiv. 

N.  5.  Volutabra.  In  volutabmm  vocis  productio 
est  abrum,  quin  necesse  sit  ad  apros  referre.  Sed 
Isidorus  Scrvium  expressit,  ad  Georg.  3,  v.  411  : 
Volutraba  loca  sunt  in  quibus  se  apri  volvunt.  At 
volvunt  se  etiam  sues. 

Ibid.  Sabulum,  etc.  Haec  ipsa  verba  profert  Ros- 
weydus,  in  Onomast.,  ex  Ms.  Glossario  Gambero- 
n(*nsi,  qui  alia  scriptomm  loca  allegat.  Itali  sabu^ 
lum  vocant  sabbia.  Vide  Varronem,  de  Re  rust.,  1. 1, 
c.  9,  ubi  sabulonem  usurpat  pro  sabulo. 

N.6.  Argilla.  Graeca  esid^yy.\oi,  quodvelab  stc- 
riliiate,  vel  a  colore  albo,  originem  trahcre  polest. 
Ab  insula  Creta  diciam  fuisse  cretam  confirmari  po- 
tcst  Horatii  versu  I.  i,  od.  36  : 

Cressa  ne  careat  pnlchra  dies  nota  ; 

D 

ubi  plura  Bentleius.  Creta  Cimolia  dicitur  ex  Cimoh^ 
insula  maris  Creiici.  Ovidius,  1.  viiMetam.,  v.  463  : 
Cretosaque  rura  Cimoli»  Plinius,  i.  iv,  c.  12,  de 
eadem  Crota  agit.  Verba  cjusdem,  ex  1.  xxxv,  c.  17, 
Vulcanius  in  not.  expresserat,  quse  ita  se  habent : 
Veros  autem^  et  pretiosos  colores  emollit  Ctmo/ta, 
et  quodam  nitore  exhilarat  contristatos  sulphure. 
Anlea  enim  dixerat  Plioius  suffiri  sulpbore,  et  des- 
quamari  cimolia. 

N.  7.  Terrasamia.  De  terra  Samia  iterum  Plioias, 
].  xxviii,  c.  12  et  19,  et  L  xxxi,  c.  10. 

N.  8.  Pulvis  Puteolanus.  Italicc  Pozzolana.  Simi- 
liter  laudatur  a  Vitruvio,  Seneca  et  Sidoftio.  E  Ro- 
mano  agro  etiamnum  in  longinquas  regiooes  deve- 
hitur. 

N.  9.  Vivum  quod  foditur.  Legebatur  olim  in  Kx- 
cusis  unum^  quod  foaitur.  Vulcanius,  ex  PliniOy  ad- 
vertit,  sulphur  vivum  vocari,  quod  foditar«  ctc. 

N.  10.  Quarium  ad  ellychma.  Etiam  ad  correc- 


989 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVAU  NOTJS. 


990 


tionem  hujus  ioci  Yulcanius,  ia  not.,  Plinii  verba 
protulit,  1.  XXXV,  c.  15,  scilicct  :  Quarto  autem  ad 
ellychnia  maxime  conficiendaXcetero  tantavisest^ 
ut  morbos  comitiales  deprehendat  nidore^  imposi' 
tum  igni.  Lusit  et  Anaxilaus  eo,  candens  in  calice 
novOf  prunaque  subdita  circumferens^  exardescen' 
tis  repercussu  pallorem  dirum  velut  defunctorum 
offundente  convivis. 

Cap.  II.  N.  i,  Bitumen.»*  utilis  ad  compages  na- 
vium.  Bochartus,  Phal.  1.  i,  c.  i1,  observat  Isido- 
rum  ex  Josepho  sumpsisse  quod  natura  bituminis 
utilis  sil  ad  compages  uavium,  ac  plura  alia  de  bitu- 
mine  congerit. 

N.  2.  Alumen,  Melius  ex  Graeco  SX5,  sal. 

N.  3.  Sal.  A  Graeco,  quod  dixi,  SX;,  per  metathe- 
sin.  Inde  salum^  non  contra  salum  a  sal. 

N.  7.  Nitrum.  De  nitro  multa  Plinius,  1.  xxxi, 
c.  10,  qui  tradit  colligi  apud  Medos,  canescentibus 
siccitate  convalUbus,  De  Nitria  agitur  etiam  1. 11  Yi- 
tarum  Patrum,  c.  21,  apud  Rosweydum,  ex  Pal- 
ladio,  ubi  NitricB  vocabulum  ex  m/rodedncilur, non 
contra  :  Venimus  autem  et  ad  Nitrice  famosissimum 
in  omnibus  ^gyvti  monasteriis  locum^  qui  quadror 
ginta  fere  millious  abest  ab  A  lexandria,  ex  nomine 
vici  aajacentis,  in  quo  nitrum  colUgitur,  Nitri^  vO" 
cabulum  trahens^  prospiciente  hoCj  credo,  tuncjam 
divina  Providentia^  quod  in  iUis  locis  peccata  homi- 
num,  tanquam  sordes,  abluenda  essent  et  abolenda, 
Vulcanius,  ex  Codice  quodam  ms.  protulit  quoddam 
fragmentum  de  nilro,  quod  in  aliis  cxcmplaribus 
dcest,  ct  ad  appendices,  n.  18,  a  nobis  rejicilur. 

N.  8.  i4/)/irom/rwm.Isidorus  veram  Martialis  scri- 
pturam  exprcssit,  quam  rctinuit  etiam  Josephus  Ju- 
vencyus,  Soc.  Jesu,  in  sua  Manialis  Edilione,  I. 
cit.  xiv,  sed  epii^r.  54  apud  eum.  Alii  Edili  habent, 
ut  Grialius  notat,  dicor  et  Aphronitrum,  Omisit 
etiam  Grialius  interrogalionis  noiam  post  Rusticus 
es,  et  post  Grcecus  eSj  quae  ad  sententise  explicatio- 
nem  necessaria  est. 

N.  9.  Aeris  flos.  Ex  Dioscoridc  iJ  sumptum  notat 
Salmasius,  Exer.  Plin.  p   1078. 

N.  10  Fit  in  lateribus  cavaiis,  etc.  Salmasius, 
loc.  cit.,  p.  1159,  observat  multo  melius  id  ab  Isi- 
doro  explicari  quam  a  Plinio. 

Cap.  III.  N.  1.  Lapsis,,.  saxa.  Cornelius  Fronto, 
inter  saxum  et  lapidem  sic  distinguit  :  saxum  natu- 
rale,  lapis,  qui  e  saxo  ccesus  est, 

N.  2.  Sive  a  tegumento,  Animadvcrtit  JC.  Scali- 
ger,  in  lib.  de  Plant.,  primam  significationera  verbi 
(jxteiv  esse  tegere.  Grialius  ediderat  rupis.  Sed  com- 
munior  scriptura  est  rupes,  quamvis  in  Mss.  e  in  i 
saepe  commutclur.  In  hoc  differt  spelunca  a  caverna, 
quod  spelunca  est  rupes  excavata,  caverna  cavum 
ter^-ae  vacuura,  et  obscurum. 

N.  5.  Scrupus.  Grialius  in  textu  edidit  cui  con- 
trarius  est  scrupus ;  in  not.  scrupulus ;  sed  retinen- 
dum  scrupus^  ex  Servio. 

N.  6.  ('otis  grceco  sermone.  Vulcanius  conjicit 
x6(ji(jLa.  Alii  deducunt  ab  axT],  acies  ferri,  Grialius, 
in  not.,  superiorem  locum  nescio  quem  indicat.  De 
oleo  in  acuendo  ferro  vide  inf.,  c.  20. 

N.  7.  Ut  in  vase  missus,  Hoc  eiiam  in  loco,  ut  in 
aliis,  norainativus  pro  ablativo  absoluto  j»onitur,  sci- 
licel  missus  pro  misso  pumice. 

N.  8.  Rudos,  Malim  rudus  qnam  rudos  ;  nam  in 
Mss.  facile  u  ia  0  commutatur,  et  rudi  aut  rudos 
apud  alios  non  invenitur  Neque  obsiare  debet  quod 
inde  rudera  dici  Isidorus  asserat ;  nam  foriasse  plu- 
rale  a  singulari  tantum  distinguit.  Barthius,  I.  xxiv 
Ad.,  c.  25,  observat  melius  ab  Isidoro  explicari  quid 
sit  rudus  quam  a  Nonio,  qui,  cap.  1,  n.  65,  ail  : 
Rudusj  stercus  quod  jacitur. 

N.9.E  lapide  speculari.  Apud  Grialium  et  alios  op- 
timum  lapis  specularis.  Resiiiui  e  lapide specuUiri, 
^VLod  Grialius  m  not.  indicat.  Plinius,  loc.  cit.  a  Gria- 
lio ;  Cognata  calci  res  gypsum  est,  Plura  ejus  gene^ 


m  ra;  nam  e  lapide  coquitur,  etc.  Usu^  gypsi  in  albariis 
•*  siffillis  cedificiorum  et  coronis  gratissimus,  Fortasse 
apud  Isidornm  reponendum  sigiUis  pro  signis. 

Cap.  IV.  N.  1.  Lapsis  Indicus,  Salmasius,  Exer- 
c.  Plinit.,  p.  1103,  legi  jubet  lapis  IdicuSj  et  in  Ida 
ita  primum,  aut  Lydicus,  et  in  Lydia,  cum  certum 
sit,  ait,  a  Magnesia  patria  nomen  lapidi  inditum,  non 
ab  invcntore.  Sed  Isidorus,prasierPIinium,ad  Augus- 
tinumquoquerespexii,  qui,lib.xxideCivit.  Dei,c.  4, 
postqnara  de  adamante  et  magnete  cgerat,  ait :  India 
mittit  hos  lapides.  Plinius,  I.  xxxvi,  c.  16,  in  opli- 
rais  exeraplanbus  rcpertum  in  Ida  lapidem  assiTit,  ct 
ab  inventore  vocalnm.  Lucretius,  I.  vi,v.  909, 1044  ct 
1062,aMagnesia  urbe  Lydiae  nomen  magnelis  repetit. 

N.  2.  Liquorem  quoque  vitri^  etc.  De  his  magnelis 
prodigiis  exanliquis  videri  possunt  Prosper  part.iii, 
c.  38,  de  promiss.  et  praedestin.  Dci,  et  Beda,  de  Na- 
tura  rer.  Gisbertus  Cuperus  dc  Harpocr,  Imagiue  in 
hanc  rem  comraemorat  Mahoraetis  arcam  in  templo 
2  Mecchae  suspcnsam ;  ouod  t.imcn,  addit,fabulis  accen- 
senl  Tevenolius  et  Tabernerius,  uti  etiam  priora 
AthanasiusKircherius.  Vide  cap.  21  hujus  Iibri,n.  4. 

N.  3.  Fic^i/m. Apud  Plinium,  I.xxxvi,  c.  19  :  Fic* 
tiUa  ex  eo  inscripta  non  delentur,  Fabulosa  sunt 
multa  quae  de  gagate  narrantur. 

N.  4.  Asbestos,  Bx  asbesto  lapide  fit  linum  asbesti- 
num,  quod  vivum  vocant.  Id  accensum  exstingui  qui- 
dem  polest,  sed  non  consuraitur  dum  ardet.Charti  ex 
hoc  lioo  nostra  aetatc  excogitata  cst,  et  jam  nonnulli 
libri  ex  ea  typis  excusi  sunt,  quibus  nimirum  ignls 
nocerc  nequit.  Vide  Acta  Acid.  Barcinon.,  pag.  361, 
et  Bibliolh.  Gcrman.  14,  p.  190.  De  amianto  simili 
lapide  vide  inf.,n.  19.  Lucernae  in  fano  Veneris  perpe- 
tuo  ardenlis  meminit  Ampelius,  c.  8:  Argyro  estfa- 
num  Veneris  super  mare :  ibi  est  lucerna  super  cau" 
delabru7n  posita,  lucens  ad  mare^  sub  divo  caslo, 
auam  neque  ventus  aspergit,  nec  pluvia  exstinguit. 
p  Ubi  Munkerus,  ad  Lactaniium  Placidum,  l.  xiv,fab.  4. 
w  cancollandum  putat  coslo  post  diuoj  ct  lcgendum  dis- 
perait  pro  aspergit, 

N.  5.  Pyrites.  Salmasius.  Exer.  Plin.,  p.  718,  con- 
fundere  aii  Isidorum  Uipidem  cura  gemma^  de  qua 
Plinius  et  Solinus;  patriara  Persiam  nominai.  Corri- 
git  ex  nonnullis  Mss.  in  Solino  furvus  \iVQ  fulvus,Y»\, 
Plinius  quoque  ait  Pyritis  nigra  quidem,  Isidorus 
Au^ustinura  expressit  aliqua  ex  parle,  loc.  cit.  a 
Grialio  :  Pyritem  Uipidem  Persicum  tenentis  ma- 
num,  si  vehementius  prematur,  adurere,  propier 
quodab  igne  nomen  accepil,  Solinus  eliam  de  pyrite 
aliisque  insignioribus  lapidibus  dicturus,  c.  50,  prae- 
mittit :  In  Perside  lapidum  tanta  copia  est,  tantaque 
diversitas^  ut  hngum  penesit  ipsis  vocabulis  immo- 
rari.  Isidorus  inf.  n.  14,  mempnitidem  inter  lapides 
relalum  ait  esse  gemmantis  naturas,  Hac  de  causa 
Tionnullos  lapides  insigoiores  inter  gemmas  quoque 
collocat.  Ei>i  quidem  pyrites  lapis  raolaris,  de  quo 
1%  Plinius,  lib.  xxxvi,  c.  19.  Alius  lapis  pyrites  simili- 
■^  tudineacris,  de  quo  ibidem  Plinius.  XUus pyriteSjde 
qiio  ibiflem  Pliuius, /bcarw  petra  vuigo,Italice  pie^ 
tra  focaia  dictus.  Gemmce  uuiera  pyritis  propriura 
videiur  esse  ui  teneniis  manum,  si  vehementius  pre- 
matur,  adurat. 

N.  6.  Selenites,  De  seUnitide  Plin,  I.  xxxvii,  c.  10. 

N.  l,EtquodiniUo  arrfore. Solinus,  mihi  c.  cii.50  : 
et  quod  in  iUo  ordine  mirificum  est,  eic,  quod  non 
videtur  absurdum.  Vide  rursus  inter  gemmas,  c.  11. 

N.  10.  Synus  Uipis  a  Syna. Plinius,  1.  xxxvi,  c.  17  : 
E  Scyro  insula,  el  correclius  e  Syro  irwu/a,  quae  sci- 
licet  una  est  ex  Cycladibus  prope  Delum.  Melius  etiam 
legetur  apud  Isilorum  Syrius lapis a Syro.  Hoc sensu 
Pherecides  Syrius  dicitur,  et  priraa  in  Syrius  produ- 
citur.  Vide  Ovidiura,  Metam.  I.  xiii,  v.  175. 

N.  15.  Sarcovhagus,  De  sarcophagosupra,  I.  xv, 
c.  11,  n.  2.  Mulli  Cod.  addunt  post  corpora  :  «  Mi- 
c  tiores  autemservandis  corporibus,  neque  assumen- 
c  dis.  »  In  Cod.  Alb.  videtur  fuisse  absumendis 


991 


JID  S.  ISIDORl  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


m 


Fortasse  Isidorus  scripsit  :  Mitior  est  autem  Cher-  f^ 
nites  servandis  corporihus,  neque  absumendis. 

N.  17.  Unde  et  nomen  traxit.  Quia  duriiia  sua  do- 
mat  viroSt  ab  avSpa;  Sa(id|[Eiv.  Diversus  hic  lapis  e«t 
ab  androdomante  gemma,  de  qua  c.  15,  n.  il. 

N.  18.  Sckistos,  Sckistum  Psellus  in  libeilo  dela- 
pidum  virtulibus  inter  eos  numeral  quorum  sola  le- 
nemus  nomioa.  In  nonnullis  Edilis  \cgiiur  ischistoSf 
aut  iscistos  ex  viliosa  pronuntiatione.  Vide  Munc- 
kerum,  in  not.  ad  Fulgentium  ,  Exposil.  sermon. 
anliq.,  verb.  Sculponeas. 

N.  19.  imian/oj.DeamiantoBochartus,  Phal,  1. 1, 
c.  fi,  consulendus. 

N.  21.  Obsidius.  Obsidianus  lapis  vocatur  a  Pli- 
nio,  quod  ab  Osidio  quodam  iu  iEthiopia  inventus 
fiierit.  Nascitur  eiiam  ad  Oceanum  in  Hispania  et  ia 
iEgypto,  ut  videri  poiesi  in  opere  quod  Velitris  edi- 
dil,  anno  1794,  Gregorius  Wad  :  Fossilia  JEgyptia 
Musei  Borgiani^  ubi  plures  lapides  quos  Isidorus 
commemorat  erudile  describuntur  et  illustrintur.  B 
Apud  Isidorum  lcgcre  possumus  Obsidianu^  lapis, 
niger^  elc.  Vide  c.  16  hujus  libri,  n.  5. 

N.  21.  Mitridax-  Gorruptum  videtur  mitridax,  aut 
mitkridax  pro  mithrax:  ita  enim  legendum  apud 
Plinium.  MitkraSy  seu  Mitkra,  est  nomen  solis  apud 
Persas. 

N.  22.  y€^iYflP.?olinus,  c.  50,  de  aetile  :  Subnexus 
spem  uteri  defendit  a  fluxibus  abortivis.  Isidori 
sententia  Solino  ct  Plinio  conlraria  videlur.  Plinius, 
1:  XXX,  c.  14,  ait :  Lapis  cetites,  in  aquilas  repertus 
nidoy  custodit  partus  contra  omnes  abortuum  insi- 
dias.  Et  haec  est  causa  cur  gravidis  alligaretur.  Sed 
non  potcrat  auferri,  nisi  cum  jam  parturirent,  alioquin 
vulvae  excidebant,  ut  veterum  quidem  crat  opinio, 
nam  modo  haec  et  similia  vulgo  irridentur. 

N.  24.  Ckernites.  Salmisius,  Exer.  Plin.,  p.  1205, 
tradit  Codices  Piinianos  ckermiten  hunc  lapidem 
vocare,  non  ckerniten.  Verum  optimi  libri  vcieres  p 
recentesque  praeferunt  ckerniten,  ** 

N.  27.  Smyris.  De  smyri  lapide  DioscoridesetHe- 
sychius , 

*  N.  28.  Ckrysites.  Est  lapis  aurei  coloris,  de  quo 
Plinius,  l.  xxxvi,  c.  22,  ct  gemma  ochrae  Alticae  simi- 
Jis,  de  qua  idem  Plinius,  i.  xxxvii,c.  10.  Haec  pklo- 
ginos  etiam  appellalur,  et  invenitur  in  iEgypto. 

N.  29.  Hemmites.  Anud  Plinium,  1.  xxxvii,  c.  10, 
est  gemma  minuta,  piscium  ovis  similis,  et  a  Graeco 
offxfjLo;  sabulum  dicla. 

N.  32.  Molotius.  Vide  num  sermo  sit  de  molockite 
gemma,  de  aua  Plinius,  1.  xxxvii,  c.  8,  et  Isidorus, 
c.  7,  n.  12,  nujus  libri.  Plinius  molochilem  spissius 
et  crassius  virentem  dicit,  et  nasci  in  Arabia. 

N.  35.  Sipknius.  Ex  Plinio,  I.  xxxvi,c.  22,  apnd 
quem  legitur  sipknius,  non  sipkinius,  ut  Grialius 
edi  lil.  Alii  Excusi  sifnius. 

N.  36.  7/i^/>aiCM5.  Gregorius  Wad,  in  descriptione 
fossilium  iEgyplincorum  musei  Borgiani,  p.  27,  ad  D 
talcum  ollare  proprium  obscure-virescenti^nigrum 
pertincre  puiat  lapidem  Tkebaicum  vcterum,  qui  in- 
tegras  partes  montium  constitucbat,  etadhibebatur  ad 
mortaria  conficienrla,  utpole  naturali  quadam  boni- 
lale  conveniens  ad  ferenda  collyria;  de  qiio  Piin., 
1.  XXXVI,  c.  8.  Gum  Tkebaicus  lapis  ex  eodem  Plinio, 
I.  XXXVI,  c.  22,  mollis  sit,  aliorum  lectio  fortasse 
praeferendaerit,e^  sese  remittentes.Yid.c,  seq.,n.lO. 

Cap.  V.  N.  1 .  Marmora  Lapis  est  genus,  marmor 
species.  Graece  marmor  est  fidp(xapos  a  verbo  (xdip- 
fAa(p(i),  quod  respicudere  significat. 

N.  3.  Opkites,  Lucanus,  I.  ix,  v.  7t4  : 

Quam  parvis  tiDctns  maculis  Thebanus  opbites. 

InlelMgit  Thebas  iEgyplias. 

N.  4.  Aiigusteum.  De  marmore  augusteo  et  libe- 
rio  Plinius,  I.  xxxvii,  c.  7.  Marmor  augustum  vocat, 
non  augusteum,  aut,  ut  mioas  bene  scribit  Grialiusj 
auijustamm* 


N.  6.  Basaltes,  Basal  iEthiopice  ferrum  significat. 
De  basaltis  origine  exstat  epistola  Commendatoris 
Dolomieu  ad  Baronem  de  Salis-Masklin,  in  Diario 
physico  Gallico,  mense  Septembri  anni  1790. 

N.  7.  Alabastrites,  Onyx,  sive  onyckites,  marmor 
est,  ex  quo  alabastra,  hoc  esl,  vasa  unguentaria  Beri 
solebant ;  ac  propterea  vocatur  etiam  alabastrites. 
Est  etiam  gerama  alabastrites  diciH^  quia  circa  Ala- 
bastron,  -S^j^ypii  urbem,  nascitur,  quae  candorera 
liabet  intersiincium  variis  coloribus,  ut  refert  Plinius, 
1.  xxxvii,  c.  10. 

N.  8.  Parius...  lycknites.*,  lygdinus,  Lapisparias 
lycknites  dicebalur  qui  ad  lucernas  in  cuniculis  cae- 
debatur,  ul  Plinius  ex  Varrone  docet,  1.  xxxvi,  c.  4. 
De  lapide  lygdino  Plinius,  ib.,  c.  8,  apud  qucm 
plerique  legunt  in  Tauro  pro  in  Paro,  ut  ex  Isidoro 
legcndum  arguitur.  Martialis,  I.  vi,  epigr.  13  et  43, 
marmor  caniidum  lygdon  commemorat,  quod  a 
lapidc  lygdino  non  est  distinguendum.  Candor  exi- 
mius  parii  marmoris  in  poetarum  carmioibus  celc- 
berrimus  est. 

N.  9.  Coraliticus,,,  alabandicus.  Plinius,  1.  xxxvi, 
c.  8,  agit  de  coralitico  lapide,  quod  genus  candidi 
marraoris  esl  a  Coralio  flusio  Phrygiae  ita  dictum. 
Alabanda  urbs  Cariae  est.  Inde  lapis  alabandi^^us, 
et  gem ma  a/a^an(/ma,  de  qua  c.  14  hujus  libri. 

N.  10,  Thebaicus.  Dc  lapide  Thebaico  c.  sup., 
n.  36. 

N.  11.  Syenites.  De  Syenite  Plinius,  1.  xxxvi, 
cap.  8. 

N.  12.  Tkasius.  Seneca,  epist.  86,  ante  med.  : 
Tkasius  lapis,  quondam  rarum  in  aliquo  spectacu- 
lum  tempto,  piscinas  nostras  circumaedit.  Tbasos 
insula  est  Thraciae  in  mari  ^geo. 

N.  13.  Lesbius.  Marmor  inler  maculosa  hoc  re- 
censei  eliam  Plinius,  1.  xxxvi,  c.  6. 

N.  14.  Corintkceus.  Magis  ex  usu  est  Corinthius 
quam  Corintkasus^ci  Corinthi  ({w^va  Corintho  reper- 
tus.  Coluninae  Corinthiae  suut  quae  ratione  Corinthia, 
sive  ordine,  ut  dicunt,  Corinlhio  fiunt.  An  autem 
marmor  Corinlhium  celelrc  fuerit,  incertum  :  non 
ita  certe  vulgo  laudalur,  ac  Corinthium  aes^  el  Co- 
rinthia  vasa^  quae  absolute  Corinthia  dicebanlur. 

N.  15.  Carystium,  De  Carystio  marmore  Plinius, 
1.  xxxvi,  c.  7.  Quia  color  viridis  reficil  oculos,  perili 
architecti  olira  neque  aurea  lacunaria  ponebant  in 
bibliothecis,  neque  alia  pavimenta,  quam  e  Carys- 
teo,  seu  Carystio  marmore,  ut  nos  docuit  Isidorus, 
1.  VI,  c.  11.  Le^esis  not.  ad  c.  7,  num.  1,  hujus 
libri.  Salmasius,  m  Jul.  Capitolin.,  p.  164,  observat 
olim  nonnullos  scripsisse  ckaristeum  pro  Caristeum, 
aut  Carysteum ;  adeoque  Isidorum,  viliosa  scriptura 
dcccptum,  existimasse  marmor  ckaristeum  dici, 
quod  gratum  sit  iiSy  etc.  Isidorus  quidem  similibus 
alliitorationibus  solet  alludere;  sed  minime  puto  eum 
ignorasse  marmor  Carysteum  vocari  ex  Carysto 
oppido  Euba^ae  insulae. 

N.  16.  Unde  et  nomen  accepit,  Fortasse  haec  col- 
locanda  suni  post  Numidia  mittit.  De  marmore  Nu- 
niidico  Plinius,  I.  v,  c.  3,  et  lib.  xxxvi,  c.  6.  Grialius 
in  loxtu  omisit  tantum ;  quam  tamen  vocem  inse- 
rendam  jubet  in  nota.  Seneca  quoque,  ep.  86,  laudat 
Numidicas  crustas. 

N.  17.  Luculleum.  Luculla^um  edidit  Grialius; 
aHi  Luculleum.  Plinius,  \,  xxxvi,  c.  2  et  6,  higus 
marmoris  meminit  in  Nili  insula  reperti. 

N.  18.  Lunensis.,.  tepkria.  Lunense  marroor  in 
agro  Luna^  urbis  effossum  laudatur  a  PUdio,  lib. 
XXXVI,  c.  6  et  18.  Tepkrias,  vel  tephria  est  a  -ci^pft, 
cinis.  Vide  Plinium,  1.  xxxvi,  c.  7- 

N.  19.  Ebur.  Inter  marmora  locum  habere  nOD 
dcbet^  quod  dens  est  elephanti,  de  quo  1.  xii,  c.  2. 

Cap.  VI.  N.  2.  Genera  gemmarum.  Asserunt 
nonnuli  gemmas  proprie  dici  de  oculis  in  arboribus, 
et  vite,  quod  lurgeant,  a  Graeco  yi^t.f»^,  plenus  sum, 
Alii,  ex  Quiatiliani  et  Ciceronis  seDtentiay^existimaot 


993 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVAU  NOTJS. 


994 


propriam  significatlonem  vocis  gemmce  esse  de  lapi- 
dibus  pretiosis,  praeserlim  pellucidis,  atque  ita  ely- 
mo^ogia  ab  Isidoro  allata  non  erit  contemnenda.  Dc 
gemrais  peculiariter  agunl  Theophrastus,  Joannes  de 
Laet,  Ans.  Boetde  Boot,  Gimma,  Galmetus,  in  Dict. 
bibl.,  et  alii. 

Cap.  VII.  N.  \,Smaragdus,  Coloramarus  sive  aus- 
terus  est  color  obscurus,  nigricans,  nimis  staturus, 
Iristis.  Vide  Salmasium,  Exerc.  PIin.,p.  201.  Sma- 
ragdinum  dicilur  a  colore  smaragdi.  Apicius,  lib.  iii, 
c.  1  :  Omneolus  smaragdinum  fiet,.si  cumnitro  ca- 
quatur»  Vide  Banhium,  1.  xl.  Adv.  c.  2,  qui  observat 
colorem  smaragdinum  judicatum  fuisse  occulis 
valde  salubrem,  ex  Marcello  Raphsodo,  c.  8  :  Scara- 
beus  smaragdini  coloris  tantum  beneficii  prasstare 
oculis  dicitur,  ut  visionem  ei  acutissimam  reddat^ 
qui  eum  contemplatus  fuerit  assidue.  Confer  c.  5. 
n.  15   hujus  libri. 

N.  3.  Chalcosmaragdus.  De  chalcosmaragdo  Pli- 
nius,  1.  xxxvii,  c.  5,  ex  quo  legi  poterit  cereis  venis^ 
pra^seriim  cum  apud  Isidorura  varient  Mss. 

N.  4.  Prasius.  Iia  dicitur  a  porraceo  colore. 

N.  5.  Beryllus.  De  beryllo  ejusque  generibas  Pli- 
nius,  lib.  xxxvii,  c.  5. 

N.  6.  Chrysoberyllus.  De  Chrysoberyllo  reclius  Isi- 
donis  Plinii  mentera  cepilquam  Solinus,  ut  monuit 
Salmasius,  Exercit.  Piinian.,  p.  H03.  Verba  Plinii 
suni :  Et  sunt  paulo  viridiores,  sed  in  aureum  colo- 
rem  exeunte  fulgore.  Solinus  vero  ait :  Languidius 
micantes  nube  aurea  circumfunduntur. 

N.  7.  Chrysoprasus.  Grialius  in  textu  edidit  chy- 
soprasus,  in  nota  chrysoprasius,  Salmasius,  p.  406 
Exerc.  Plinian.,  adverlit  ab  hidoro  chrysoprasiumy 
vel  chrysoprasum,siimi  pro  chrysopasto  Solini,etc/iry- 
solampide  Plinii,  cum  chrysoprasus  alia  gemma  sit. 
Addii  Solinum  putavisse  eumdera  esse  lapidera  chry- 
sopastum,  el  chrisolampia.  Chrysolampis  ad  chryso- 
liihorum  genera  refertur,  ejusque  meminit  Isidorus, 
c.  15,  n.  4,  uti  eliam  rursus  chrysoprasi  c.  14,  inler 
gemmas  ignitas,  n.  8,  quem  fortasse  locum  Salma- 
sius  respexit. 

N.  8  Ja$pis...pina.  Ex  Hebrxo  jaspis gemmamvi-- 
ridem  Becmanus,  p.  543,  interpretatur.  Pina,  seu  pin- 
na  est  concha  marina,  Salmasius,  p.  1125  Exercit. 
Plin.,  observat  ab  Isidoro  ptnnam  vocari,  in  qua 
margariium  per  Arabiam  el  Indiam  invenil^br ;  sed 
Plinium  diversas  agnoscere  conchas,  in  quibus  mar- 
garitura  gignitur ;  in  Acarnania  pinnam  vocari,  non 
caeteris  in  locis. 

N.  9.  Topazion.  Forte  topazios;  nam  topazion  neutri 
gencris  est.  Invcnta  fuit  topazios  in  Topazio  insula 
maris  Rubri.  Adisis  Plinium,  1.  xxxvii,  c.  8. 

N.  10.  Callaica...Germania  Duplex  callaisa.  Pli- 
nio  distinguitur,  altera  1.  xxxvii,  c.  8,topazio  «imilis, 
e  veridi  pallens ;  altera,  ib.  c.  10,  colore  sapphiri, 
sed  candidiore.  Id.  eod.  c.  10,  docet,  callainas  gem- 
inas  dici  quse  colorem  turbidum  callaidishabent.  So- 
linus,  c.  30,  al.,  33,  ca//atcam vocatcallaidcmtopa- 
zio  similem.  De  colore  callaino  aliter  sentit  Vossius, 
in  Etym.  Salmasiiis,  Exercit.  Plin.  p.  237,  conlendil 
gemmam  non  callaicam,  ut  le^it  Isidorus,  sed  callai- 
nam  a  colore  caUaino  esse  dicendam ;  reprehendit 
Isidorum,  quod  callaicam  ab  auro  deducat.  Scd  jam 
Grialius  observarat  non  ab  auro,  scd  a  Grseco  x«Xbv 
callaicam  ab  Isidoro  derivari.  Mendum  verom  Ger^ 
mania  pro  in  Carmania  simile  esse  apud  Solinura  ait 
Salmasius  ex  codicibus  mendosis  Plinii.  Sed  forlasse 
errarunt  araanucnses,  qui  Solinum,  aut  Isidorum  ex- 
cripserunt,  quippe  facile  est  ab  ignaris  Carmaniam  in 
Germaniam  commutari. 

N.  12.  Radiossolismutat.  Vulcanius,  in  not.,  ex 
vet.  Cod.,  refcrt :  radios  solis  imitatur  sanguineo  re- 
percussu;  et  ex  Plinio :  Dejecta  in  vas  aqucBjulgorem 
solis  accedentem  percussu  sanguineo  mutat.  Ex  Pli- 
sio,l.xxxviii,c.  10,  colligiturquod  haecgemma  aquse 
immissa  augel  solis  fulgorem  sanguineo  repercassu. 


H  extra  aquara  vero  radios,  sive  fulgorem  avertit,  ac 
vclut  in  sppculo  solera  exhibet,  proindeque  depre- 
hendit  defectum  ;  subcuntem  lunam  ostcndens.  Ad 
hanc  cxplicalionera  verba  Isidori  exigenda. 

N.  14.  Myrrhites.  Vel  raypritis.  Apud  Solinum 
est  masculini  generis.  In  Edilione  qualuor,  c.  50, 
legiiur  :  Si  penitus  explores  et  incites  ad  colorem, 
spirat  nardi  suavitatem.  Melius  ad  calorem  cum 
Isi'Ioro,qui  primum  ait  dicta  55/,intelIigens  myrr/it- 
tes  gemma,  deinde  compressus  n»asc.  gen. 

Cap.  viii.  N.  1.  Corallium.  Scribitur  corallium, 
coralium ;  corallum,  ct  curalium,  et  sirailis  est  va- 
rietas  apud  Graecos,  Corallium  vero  vocilatur  djib  Tij; 
xoupde;  Iv  4X\,  quod  in  mari  praecidatur,  seu  tondea- 
tur,  Alii  aliam  originem  ex  Grffico  afferunt. 

N.  2.  A  Sardibus.  Videtur  legendum  a  Sardianis, 
aut  aSardisy  hoc  est,incoIis  Sardium.  Marboda^us  , 
in  daclyliotheca  :  Sardiusa  Sardis  est,a  quibus  ante 
reperta,  Plinius,  I.  xxxvii,  c.  7,  Sardam  geramam 
B  recensel  priraum  Sardibus  (urbe  meiropoli  Lydiae) 
repertam  qua>  diversa  non  videlur  k  Sardio  lapide, 
de  quo  Terlullianus,  I.  ii  adv.  Marcioncm,c,  10.  Apud 
Isidorum  praesiiterit  legere  primum  reperta  sit  Sar- 
dibus,  non  a  Sardibu^y  aut  a  Sardis^  ut  alii  habent 
cum  Marbodseo. 

N.  3.  India^  vel  Arabia.  Scilicet,  vel  pro   et, 

N.  4.  Et  sardo.  Melius  et  Sardio,  vel  Sarda. 

N.Q.Succinus  quem.  Reclius  esset  succinum 
quod.  Poteritintelligi  succinus  lapis  adjective.  Scri- 
bituretiamsu^^tnu^,  sed  rainusbene.  Dc  electro^gi-' 
tur  c.  24  bujus  libri,  ubi  repetitur  solem  a  poetis 
electorem  dici.  Confer  etiam  1.  xvii,  c.  7,  n.  31, 
de  pinu.  Graece  ^Xixxcup  cst  sol.  Succinus  est  succus 
arborum  pinei  generis,ut  aii  Plinius.  Nonnulii  exis- 
timant  succum  terrae  aut  saxorum  esse.  Vide  Liba- 
nium,qui  librum  dcsuccino  edidit,  et  Hyginum,  fab. 
152.  Apud.  Grialium  lege  iX.  I^...  nipxfjioio...  axpr);. 
g  N.  7.  Rigore.vel  tepore,  Plinius,  I.  xxxvii,  c.  7  : 
In  Syria  feminas  verticillos  inde  facere  ,  et  vocare 
HARPAGA,  quia  folia  et  paleas  vestiumque  fimbrias 
rapiai.  Vcrlicillus  est  inslruraenlum  quod  fuso  adhi- 
bctur,  ut  facilius  vertatur. 

N.  8.  Lyncurius.  Prodiit,  anno  1795,  Memoria 
sul  lincurio  del  cavaliere  Carlo  Antonio  Napione. 
Presso  Antonio  Fulgonij  Romse  in-4o.  Refelut  Na- 
pionius  eos  qui  lyncurium  ad  gemmam  hyacinthum 
revocant.  Censet  speciem  quamdara  esse  electri, 
quod  ligurium  a  Liguria  dicebatur,  inde  corrupte 
lyncunus,  et  ex  hac  corrupta  voce  fabulosa  etymo- 
lo^ia  de  lyncis  urina,  quara  Plinius  aliquando  ad- 
miltit,aliquando  rejicit. 

Cap.  IX.  Num.  2.  SapphiruSj  etc.  Salmasius  ex 
hoc  loco  corrcxit  Plinium,  I.  xxxvii,  c.  9,  qui  in  ve- 
teribus  Editionitus  depravatus  erat,  Isidorus  mascu- 
lino  genere  sapphirum  effert,  alii  feminino.  Grialius 
edidit  saphirus. 
D  N.  3.  Hyacinthus.  De  hyacintho  Plinias  etiam  I. 
XXXVII,  c.  9. 

N.  4.  Ilyacinthizon.  De  hyacinthizonte  Plinius, 
1.  XXXVII,  c.  6. 

N.  5.  Amethystizon,  elc.  Vide  Plin.  l.  xxxvii,  c.  7. 

N.  8.  Rhodiies,  etc.  Ex  Plinio,  1,  xxxvii,  c  11. 
Scribitur  etiam  Rhoditis. 

Cap.  X.  N.  1.  PcBderos,  eicYide  Plin.,  1.  xxxvii, 
c.  9. 

N.  3.  Asterites.  A  Martiano  Capella,  1.  i,  vocatur 
astriteSj  a  Plinio,  I.  xxxvii,c.  9,  asteria.  Salmasius, 
Exercit.  Plinian.,  pag.  756.  errasse  Plin.  putat,  quod 
nomen  asterias  a  sole  deduxerit,cum  aster  nunquam 
de  soIedicatur.Asteriaab  *<jttjp,  stella,  vel  scintillans 
radius  appellalur,  quia  contraria  soli  regerit  candi- 
cantes  radios.  Id  quoque  innuit  Plin. 

N.  4.  Albumadlactissaporem.Ex?\\n.j\.xx\yii, 
c.  10,reponi  poterit  album,  ac  lactis  saporem.  Sed 
Isidorus  SoUnum  excripsit,  cujus  scripturam  ait  Sal- 
mmix^  Excrc.  Plin.,  p.  137,  conlumax  aliquis  de- 


995 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AKEVAU  NOTJE. 


996 


fendere  posjiit.  Salmasius  emendal  albunif  ac  lactis  d 
sapore, 

N.  5.  Chalazias.Ex  Solino,  c.  50,  el  Plinio,  1. 
xxxvii,  c.  ii.  Vide  inf.,  c.  43. 

N.  6.  Speciem  solisMeVwis  Isllorus  quann  solinus, 
qui  sideris  pro  sole  habel.  Vide  Salmasium,  p.756 
Exercit.  Plinian. 

N.  7.  In  dies  singulos,  Ex  Solino,  c.50,  anud  queni 
legilur    diebus  singulis  vel  minui^  vel  augeri. 

N.  8.  Cincedia.De  cincedia  Plinius,!.  xxxvii,  c.  10. 
Cinaedus  est  pisiis  coloris  luloi,  in  cujus  cercbrore- 
HeriluT cino^dias,  vel  cma?rfta.Nonscribcndum  cynas- 
dia  cum  Grialio  ot  aiiis. 

N.  9.  Beli  oculus.  Grialius  conjungit  Belioculus. 
Vulgo  felis  oculus  dicilur,  et  ex  Plinio,!.  xxxvii,  c. 
10,  esl  gemma  albicanli  colorc  pupiliam  cingensni- 
pram,el  eiiicdio  aureo  fulgore  lucentem.  Exquo  apud 
Isidorum  corrcxi  pupillam  cingit  nigram  ,  medio 
aureo  fulgore  lucentem,  cum  apud  alios  legeietur 
pupillam  cingitj  nigra  medio  aureo  fulgore  lucen-  g 
tem.  Grialii  excmpiaria  variant  ;  alia  mendose  cum 
JEditis,  alia,  ul  corroxi. 

N.  10.  Epinielas. Vlinms,  I.  xxxvii,  c.  10,  de  vo- 
cabulo  epimelas  agit,quod  tribui  poiest  quod  cuivis 
gemniaj  candidae ,  cui  sjiperne  nigricat  color. 

N.li.  Exhebenus.  De  exhebenOy  miexebenOyVM" 
nius,  l.  xxxvii,  c.  10. 

Cap.  XI.  N.  1.  Est  autem  nigra,  elc.  Haec  Isidoro 
accessis^e  Grialius  conset.  Sed  ralione  ab  eo  a  lalapa- 
rum  moveor.  Nam  auctor  illc  glossarum,  qui  post 
Hugulionem  demum  scripsit,  hocest,  non  anle  saecu- 
lum  XIII,  non  potuit  cerle  distinguere  quid  Isidorus 
primiim  docuerit,  quiM  Papias  ei  Hugulio  adjecerint. 
Sam  cxslant  exemplaria  Isidori  el  Hugutione,  et 
Papia,  qui  sa^culo  xi  floruil,  anliquiora,  in  quibus 
haec  eadem  verba  repcriuntur,  ut  in  Cod.  Alban., 
Cod.  1  Vat.  Arch.,  ci  aliis.  Etsi  autem  neque  apud 
Soiiniim  ncque  apud  Plinium,  ea  quae  Isidorus  tradil 
de  achate  invcni;mtur,  potuit  aliundc  ea  petere  Isi-  C 
dorus.  Bochartus,  Ch.  1.  i,  c,  29,  de  achaie  quac- 
dam  huc  per(ineniiadis$^erit. 

N.  2.  Excalefacta.  Ex  Plinio,  1.  xxxvii,  c.  10, 
ubi  lc^itur  excalfacta,(\no  verbo  non  semel  hac  for- 
ma  utitur  Plinius  ;  neque  apudaliosexca/e/ac/u5aut 
excalefado  invenio,  neque  forlasse  iia  usus  tsi  Isi- 
dorus,  qui  plinium  sequitur. 

N.  ^.jEgyptilla.  Plinius.,  ib.,  asgyptillam  frequen- 
lem  in  iEgyplo  repenri  ait. 

N.  5.  Veiis.  Apud  Phnium,ib.,  Veiis  reperta  noa 
a  Veiis,  nam  Veii  oppidum  est  Etruriae,  cujus  dves 
Veientes  dicebantur.  Apud  Isidorum  Grialius  legil  a 
VeiiSt  alii  a  Vegenis  ;  sed  legondum  VeiiSt  ut  apud 
Plmium,  aut  a  VeientibuSy  ut  in  margine  Editionis 
Broulianae  Baroptis  alio  nomine  dicitur fiarop/^nu^, 
alio  barippe.  Vide  Plinium,  ib.,  apud  quem  baropte- 
nus  et  baroptis  legitur. 

N.  6.   Mesomelas.  Grialius  distinguit.  Mesomelas  ^ 
nigrat  vena  quemlibet,  etc.  Meliuscum  Ediiione  Pli-  U 
nii,  ib.  MesomelaSy  nigra  vena  quemlibet,  eic.,  ubi 
etiara  icgiiur,  per  meaiamy  non  per  medium, 

N.  7.  A  radice  nigrum.  Harduinus  e  Mss.  Ita  apud 
Plinium,  ib.,  legit  :  A  radice  nitrum  ,  medio  san- 
guinemySummoochram.Ochraesi  terra  lutei  coloris. 

N.  8.  Dionysias.  Grialiusin  lextu  edidit  Dionysia 
in  not.  Dionysias,  ut  c.  4,  n.  7.  Ib.,  n.  5,  de  pyrite 
actum. 

Cap.  XII.  N.  1.  Orca.  Ex  Plinio,  1.  xxxvii,  c.  10, 
Harduinus,  e  Mss.,  legit  o/fraaiii  orca. 

N.  2.  Mitridax,  eic.  Videc.  4,  n.  21.  GriaUus  hoc 
loco  ediderat  mitrydax,  Breulius  ad  marginera  notat 
mitraXy  ex  Plinio. 

N.  3.  Opalus.  De  opalis  Plinius  plura,  1.  xxxvii, 
c.  6.  India^  inquit,  sola  et  horum  est  mater. 

N.  4.  Auratis  guttis.  Salmasius,  pag.  187.  Exerc. 
Plin.,  corrigitin  Plinio  aureis  guttis ;  nam  Solinus 
etiam  aureas  stellasy  seu  stillas  vocat.  Ex  Isidoro 


autem  Solinum  corrigit,  nonguttis  aspersassunt,  sed 
longis  colorum  ductthu^  liniantur^  hoc  esl,  linean- 
tur.  Prius  erat  liniuntur.  Apud  Isidorum  legebat 
alicp  habentes  stillas  pro  stellas.  Rursus  de  pontica 
gemraa,  c.  15  :  Habens  stellas  rubeaSy  al.  stillas. 

N.  5.  Hexeconlalilhus.  De  hexecontalitho  Plinius, 
1.  XXXVII,  c,  10,  el  Solinus  c.  31,  al.  34.  Nonnulli 
scribunt  hexacontalithus :  sed  Graecum  ^xo^a.  sc- 
xaginia  magis  exigi  hexecontalithus. 

N.  6.  Murrhina.  Murrha  esl  lapis,  dequo  hic  agitur. 
il/urr/ima  dicebantur  vasa,  aut  alia  ex  murrAa  facta. 
Verba,  varietas  ejusy  etc.;obscure  ex  Pliniocontracta 
sunt,  qui,  1.  XXXVII,  c.  2,  sic  habet;  sed  in  pretio  va- 
rietas  colorum,  subinde  circumcingentibus  se  macu- 
lis  in  purpuram,  candoremquct  et  tertium  ex  utra- 
que  ignoscentem,  veluti  per  transitam  coloris  inpur- 
vuraj  aut  rubescente  lacteo.  Suntqui  maximeinhis 
laudent  extremitates,  et  quosdam  colorum  repercus- 
suSf  quales  in  coelesti  arcu  spectantur.  De  mur- 
rha,  el  murrhinis   plura  Harduinus  ad  prooero.  I. 

XXXIII. 

Cap.  XIII.  N.  1.  Traditur  quod  nix.  Sanclus  Mar- 
tinus  Legionensis,  qui  hunc  locum  exscribit,  legit: 
Dicitur  quod  nix  sit  glacie  durata  per  annos  plu' 
rimos.  Vide  ejus  sermonem  in  Ascensione  Domioi, 
t.  III,  p.  147.  Marbodus,  in  lib.  Evacis  de  gemmis  Isi- 
dorum  expressit  c.  41 : 

Crysiallos  glacies  moltos  darata  per  aonos. 
Isidorus  autein  fortasse  hemistichium  ex  Dracontio 
sumpsit,  ut  conjiciebam  ad  1.  i.  Carminis  de  Deo,  ?. 
712  ei  713,  ubi  plura  de  crystalli  origine. 

N.  2.  Adamas,  elc.  Salmasius,  p.  205  Exercit. 
Plin.,  observat  non  omnem  adamanta  ad  amQssiiii  si- 
milcm  osse  crys>tallo,  sed  praecipue  ludicum  el  Ara- 
bicum.  Quod  autcm  veteres  putabant,  adamanta  nc 
ferro  quidcm  c-^dere,  id  falsum  essc  rccentiores  os- 
ten«iunt.  Vide  Vossium  ia  Et. 

N.  3.  Magneti  autem,  elc.  Haec  ex  Solini  verbis, 
c.  65,  intefligentur :  Vel  si  admotus  magnes  ferrum 
traxerit,  quasi  proedam  quamdamy  quidquid  ma- 
gneti  hceserit,  adamas  rapiat,  atque  auferat. 

N.  4.  Chalazias,  De  chalazia  sup.,  c.  10,  n.  5  :  In 
anti>^uis  cxemplaribus  scriptum  est:  Etiam  in  igne 
positus,  manetsuum  friguSy  utsaepe  apud  Isidorum 
et  a^quales  nominativus  absolutusadhibetur  pro  abla- 
tivo  abso'.ulo.  Et  cfialazias  quidem  mascul.  gen.  est, 
quamvisc.  cit.  10  genere  femineo  efferatur,  quia  io- 
telligitur  gemma^  nisi  forle  etiam  eo  loco  correctione 
simili  scnpturareformetur. 

N.  5.  Quod  Germania  mittit.  Isidorus  prae  oculis 
habuit  Solintim,  utconferenti  patebii;  sedcum  apud 
Solinum  Salmasius,p.240  Exerc.  Piio.,)egeodum  cou- 
t'"ndat  Carmanica,  non  Germanica^  utVulgati  prae- 
feruntapud  Isidorum  quoque  reponi  poierit  guod  Car- 
mania  mittit. 

N.  7.  /n  cujus  centro  stella.  Plin.,  xxxvii,  c.  9  : 
Intus  a  centro  ceu  stella.  Atque  ita  apud  Isidoruni 
restituere  possumus. 

N.  9.  Exudat  enim  aquam.  Veteres  Ed  :  Exundat 
euim,  quod  io  exudat  aut  exsudat  mutandum  ex  So- 
lino  Salmasius,  p.  770Exerc.  Piin.,  docebat.  Sedjam 
Grialius  noster  locum  correxerat.  Al,  ut  puto,  id  ex 
PUniisenteniia  non  est,  qui  I.  xxxvii,  c.  1 1  ait :  Enhtf- 
dros  gemma  rotunditatis  absolutoe  in  candore  lcevis, 
sed  ad  motum  fluctuat  intus  in  ea,  velut  in  oviSf 
liquor. 

t  Cap.  XIV.  N.  1.0mntttm,etc.  Perpcram  in  noooallis 
editis  hoc  caputcum  prseccdenti  continualur. 

N.2.  Anthracites.  De  anthracite  Plinius,  I.  xxxvi, 
c.  21,  et  I.  XXXVII,  c.  7  et  11 ;  sed  diversos  for- 
tasse  lapides  Plinius  hic  locis  commemorat.  Ai^ 
thracias  vocatur  a  Solino  gemma  quae  a  Piioio  an- 
thracitis. 

N.  3.  Sandasirus.  Plinii  excmplaria  yariaot,  sed 
veriorlectio  est  Sandaresus,  quod  noroeo  est  loci  in 
quo  hsec  flremma  nascitur.  Breulius  in  Plioio  lefpi 


997 


AD  S.  ISIDORI  ETVMOLOG.  AREVALI  NOTi£. 


Sandactros  el  in  translucido  stellantes,  pro  quo  Isi- 
dorus  in  transluddo  igne.  Grialius,  in  textu  stella- 
rum, 

N.  4.  Partem  ceras  retentat.  Vulcanius,  ex  vel. 
Cod.,  SLtinoiaii  partetn  carpere  tentat,  ex  Pliuio,  par- 
temque  cerce  in  signo  tenent,  Ipse  edidit  partem  ce- 
rcB  temptat, 

N.  5.  Carc/i^donta,  intelligegemma;  nam  carche' 
donius  Graece  esi  Carthaginionsis.  Hoc  carbunculo- 
rum  genere  abundabat  Carthago.  Vide  Plinium  , 
L  XXXVII,  c.  7. 

N.  6.  Plinius,  loc.  cit.,  vocat  carbunculos  a/a^an- 
dicos  eos  qui  in  Orlhosia  caute  nati,  AlabaniJae  per- 
ficiebantur.  Dc  iisdem  loquilur  isidorus. 

N.  8.  C/iry5opra5tt*.  ApudGriaiium,  intPXtu,C/iry- 
sophrasius,  in  not.  Chrysoprasus^  rccle.  De  chryso" 
praso,  vel  chrysoprasto  confer.  c.  7,  n.  7,  hujus 
libri. 

N.  9.  Phlogites.  Plinius,  1.  xxxvii,  c.  ii,  uominat 
in  nononllis  exempUribus  etiam  philogitidem,  Inier 
haec  et  similianomina  hocest  discrimen,  quod  phlo- 
gites  phlogitcB  est  mascul.  gen.,  nisi  ubi  subaudiiur 
gemma,  phlogitis  phlogitidis  est  femin.  gcner.  Verba 
Solini,  cap.  37.  al.,  50  :  Phlogites  ostentat  inter  se 
auasi  flammas  cestuantes,  Pro  ex  Persida  oportebit 
legere  ex  Perside,  vel  ex  Persia. 

N.  iO.  Pnmu w 5s/ inpar/e.  Isidorusvorba  Solini 
et  Piinii  miscuit,  ut  ssepc  alias.  Lcgi  posset  primum 
est,  deinde  et  in  Lucania, 

N.  ii.  Hormesion,  Plinius,  1.  xxxvii,  c.  iO,  simi- 
libtis  verbis  hormesion  describit. 

Cap.  XV.  N.  2.  Chrysopis  eliam  legit  Hardui- 
nus  apud  Plinium,  ex  Mss.  Chrysolithus  a  Plinio 
gen.  fem.  effertur,  fortasse  quia  intelligit  gemma, 

N.  3.  Chryselectrum  neutr.  gen.  a  Plinio  dicitur, 
L  XXXVII,  cap.  3. 

N.  4.  Chrysolampis.De  chrysolampide  confer  dicta 
0.  7,  n.  7. 

N.  6.  Leucochrysus,  etc.  Ex  Plinio,  I.  xxxvii,  c. 
9.  Alius  est  leucochrysus  in  morem  crystalli,  de  quo 
idem  Plinius,  ib.,c.  iO.  Quod  sincerum  mel  per  au- 
rum  transluceat,  innuit  morem  veterum  apponendi 
in  conviviis  mel  in  vasis  aurcis,  de  quo  dixi  ad  Se- 
dulium,  I.  1,  v.  i4,  in  prsefatione  : 

CoIIucentque  suis  aurea  vasa  favis. 

N.  7.  Nisi  quod  augei^e.  Senlentia  clarior  eril,  si 
legatur  :  Piisi  quod  agglutinare  aurum  traditur , 
Graece  x6XXa  est  gluten.  De  argyritide  Plin.,  1. 
xxxiii,  cap.  6. 

N.  8.  Pene  adamas.  Plinius,  I.  xxxvii,  c.  iO,  ut 
adamas.  Suspicatur  Salmasius,  p.  565  Exerc.  Plin., 
apud  Plinium  legendum  vi  adamas^  non  ut  adamas 
Alioquin  putal  errasse  Plinium,  et  cum  eo  Solinum 
et  Isidorum;  nam  androdama^  nihil  habet  adamanti 
siniile.  De  marmore  androdamante  supra,  c.  4, 
n.  i7. 

N.  9.  ChalciteSy  chalcitas  el  chalcitis,  chalcitidis 
est  etiam  lapis,  ex  quo  cocto  aes  tit.  De  chalcitide 
gemmaPIin.,I.  xxxvii,  c.  ii.  Id.  c.  iO,  de  chalco^ 
phona. 

N.  iO.  Mediam  secante»  Ex  Plinio,  I.  xxxvii,  c.  iO, 
ubi  legitur  medias  secante  flammea  vena. 

N.  i3.  ^thiopicus.  De  carbunculis  iElhiopicis  Pli- 
nius,  I.  xxxvii,  c.  7. 

N.  i4.  Zmilampis.  Sic  legit  Harduinus,  apud  Pli- 
Dium,e  Mss.  suis  omnibus.  Salmasius,Exercit.Piin., 
p.  703 ,  reponendum  censet  zenilanthis ,  e  Mss. 
IS!dori,Apud  Solinum,  in  nonnullis  Edilionibus  zmi' 
lanthis,  in  aliis  %milaces,  ut  Grialins  edidit. 

N.  i6.  Ostracites.  Ostracias^  sive  o^^raci^e^,  gem- 
ma,  de  qua  hic  Isidorus,  describitur  a  Plinio,  lib. 
xxxvii,  c.  iO,  ubi  legiiur  scalpantur,  non  sculpan- 
tur,  nt  nonnuiU  apad  Isidorum  legunt»  quod  eliam 


998 
ab 


■  sustineri  potest.  Ostracites  lapis  commemoralur 
^*  eodcm  Phnio,  I.  xxxvi,  c.  i9. 

N.  18.  Echites...  Carcinias.  De  echite  Plinius,  I. 
xxxvii,    c.  2.  De  carcinia,  ib.,  c.  ii. 

N.  i9.  Scorpitis  ..  Mvrmicites...  Taos,..  Hieraci- 
tes...  jEtites,.,  jEgopthalmos.  rlin.,  1.  xxxvii,  c. 
ii,  ile  scorpite,  de  myrmicite,  de  tao,  dc  hieracite, 
de  (etite  ci  cegophthalmo. 

N.  20.  Exrutilo  sanguinea..,  Meconites,  ExPIinio, 
1.  xxxvii,  c.  ii,  legendum  vidctur  ex  rutilo,  et 
sanguineo,  inmedio  nigrumcandido  cingente.  Idein, 
1.  xxxvii,  c.  iO,  meconitem  simili  modo  expo- 
nit. 

N.  22.  Lipara  suffita,  elc.  Iia  Plinius,  L  xxxvii, 
c.  10.  Grialius  et  alii,  apud  Isidorum,  legunt  lipa- 
ria.  Pro  %droman^ia  noonulli  E^iiii  exhibent  necro- 
mantta;  sed  Grialius  restiluit  hydromantia,  quod 
Harduinus  quoque  ex  Mss.,  in  Ediiione  Plinii  tuelur. 
Ex  Plinio  etiam  lego  synochitidCy  non  synocitide,  ui 
g  Grialius.  Omilti  etiam  polest  aiunt  post  teneri,  quod 
apud  Piinium  regilur  a  dicunt,  quod  prsecedit. 

N.  23.  Chelonites.  Pliuins,  I.  xxxvii,  c.  10,  dis- 
tin^uit  chelonitides,  quae  sunl  gemma;  tesludinum 
similes,  a  chelonia,  quae  est  oculus  Indicae  testudi- 
nis. 

N.  24.  Brontia.  Plinius,  I.  xxxvii,  c.  10,  distin- 

§uit  brontiam  ei  brontem  :  haec  e  capitibus  testu- 
muin  tonitribus  cadit,  illa  imbribus  et  fulniinibus 
cadere  dicitur. 

N.  25.  Hyamia.  De  hyasnia  t.  I  Patrum  Aposto- 
Hc,  p.  33  seq.,  Edil.  Cotelerii,  agitur;  de  qua 
etiam  Plinius,  I.  xxvii,  c.  10. 

N.  26.  Stellas.  Grialius  in  textu  edidit  stellas;  in 
not.  sumit  stillas,  fortasse  ex  aliis  Edilionibus. 

Cap.  XVI.  N.  3.  Adjecto  Cyprio;  aiii  Cupro.  Pli- 
nius,  cereCyprio.  Idom,  vitrum^ut  ces^liquatur. 

N.  5.  Obsidianus.  De  Iapi'ie  obsidiano,  seu  obsidio 
dictum.c.  4  hujus  libri,  n.  21. 
C     N.  6.  Vitrum  sulfure  solidari,  nonnemo  dixit.  Vide 
not.  ad  I.  XII,  c.  7,  n.  81. 

Cap.  XVII.  N.  1.  Inquirendi.  Scilicet,  metalli.  Et 
guod  domat  omnia  ferrum^  fortasse  ex  aliquo  poeta 
sumptum.  De  re  metallica  exstant  opera  G.  Agrico- 
lae,  1  Got.  Vallerii,  Bomarii,  Cellertii   et  aliorum. 

Gap.  XVIII.  N.  1.  Hinc  etaurarii.  Vide  comm.  ad 
hymn.  i  Carhem.  Prudentii,  v.  22,  et  ibi  glossam 
vetfrem  :  Aurora  dicitura  splendore;  hinc  aurarii 
dicuntur  favitores, 

N.  2.  Obryzum  aurum.  Isidori  sequales  et  eo  etiam 
antiquiores  usurpare  solebant  dpro  2,  ut  trapedia 
\>ro,trapezia.  Huc  speclat  etymon  obryzi,  quod  obra-^ 
diet,  Vide  Salmasium  in  Capilolinum,  p.  20,  v.  32.* 
Alii  orisinalionem  vocis  obryzum  ex  Graeco  petunt, 
alii  cx  Ophir  insula. 

N.  3.  A  crepitando.  Virgilius,  I.  vi,  v.  209  : 


B 


Sic  leni  crepitabat  bractea  vento. 


N.  4.  A  Satumo,  etc.  Cassiodorius,  I.  vii,  epist, 
32,  de  moneta  ait :  Quam  Servius  rex  in  cere  pri- 
mum  impressisse  perhibetur. 

N.  6.  Thesaurus.  Vox  tota  Graeca  est  a  reponendo 
in  crastinum.  Inde  aurum  a  Latinis  diclum  volunt 
Auratia  absolute  I.  xii  Cod.  Theodos.,t.  6,  leg. 
29,  ponitur  pro  aurario  canone,  sive  auraria  pensi- 
tatione.  Sed  Isidorus  aurariam  accipere  videtur  pro 
aurifodiiia,  ut  accipit  etiamTacitus,  I.  vi  Ann.,  c»p.i9. 

N.  7.  Ut  qui  praserant.  Apud  Servium,  v  Mn.,  v. 
560,  legitur  :  Ut  etiam  qtU  praserant  singulis  par- 
tibuSy  elc,  nominarunt. 

N.  9.iVomi5ma.De  nomismatis  etymo  vide  comm. 
ad  Prudenlium,  hymn.  2  Perist.,  v.  50.  Isidorus 
idem  repetit  inf.,  c.  25,  n.  14.  Scribitur  etiam  nu- 
misma.  Lucreiius  dixit  effigias  in  plur. 

N.  iO.  Nummi  autem  a  Numa.  Grisbertus  Gu{>erus, 
io  epistola  ad  Ottonem  Sperlingium,  quee  incipit  /n- 


999 


AD  S.  ISIDORl  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


1000 


ter  febres,  negal  m  a  Numa  fuisse  signatura;  pulal 
Suctouium  el  hidorum,  qui  id  tradunt,  deceplos  falsa 
clymoiogia  numini.  Gontra  llarduinum  conlendil  Pli- 
nium,  I.  Liv,  c.  i,  id  non  docuisse.  Varro,  l.  iv  de 
Ling.  Lat.,  c.  33,  inuuil  nummum  esse  vocem 
Siculam.  Feslus,  a  Graeco  vdjiiffaa  originera  repetit. 
Plura  Vossius  in  Elymol. 

N.  \i.  Folles.  Pro  marsupio,  quod  ex  corio  vel 
pelle  fieri  solet.  Vegetius,  1.  ii  de  Re  milit.,  c.  20, 
Juvenalis,  sat.  14,  v.  281,  el  alii,  follempTo  sacculo 
pecuniae  accipiunt. 

N.  42.  In  nomismaie  tria,  Lib.  iii  Sent.,  c.  36  : 
Sicut  in  numismate  metallum,  fi,gura  et  pondus 
inuuiriiur^  iia  in  omni  doctore,  etc.  Confer  notam. 

N.  13.  Formarum.  VerlMim  artis  flatuariorum  est 
forma;  nam  forma  nummi  est  signumin  eo  impres- 
sum.  Lampridius,  in  Alexandr.  Sever.,  c.  39  :  For- 
mas  binarias,  hoc  est,  uummos  binis  aureis  valentes. 
Yide  Casaubonum  ei  Salmasium,  ad  hunc  loc. 

Cap.  XIX.  N.  3.  Centenarium  saxum.  De  poadere 
cenlcnario  inf.,  c.  25,  n.  ult.  Uic  et  alibi  Grialius 
scribere  solet  scripulum  pro  scrupulum. 

Cap.  XX.  N.  3.  Aurtchalcum,  De  etymologia 
aurichalci^  sivc  oriclialci,  Vossius,  in  Etym.  Com- 
mentai  ium  de  orichalco  velerum  GaUice  edidit  An- 
nayus,Bruxelhs,  1780. 

N.  4.  Sic  Corinthia  nata  sunt.  De  rebus  ex  aere 
Corinthio  factis  absolute  Corinthia  dicebaut.  Cicero, 
1.  III  Tuscul.,  c.  14  :  Si  quid  de  Corinthiis  iuis 
amiseris.De  origine  arris  Corinthii  Isidorus  Plinio  et 
Floro  concinit;  confcrendus  lamen  esl  Muretus,  1. 
III  Variar.  lecl.,  c.  5. 

N.  6.  Flammasque  imitaiur.  Ovidius,  ii  Melam., 
V.  2  :  Flammasque  imitante  pyropo,  Fortasse  Isi- 
dorus  scrip^il  Pyropus  dicitur,  aut  intelligit  ces 
pyropum. 

9.  N.  Campanum,  elc.  Hinc  nomen  campanarum, 
de  quo  nonuulla  Becmanus,  plura  Ducangius.  In 
vetefi  Codice  Vaticano  1343,  in  quo  quaedam  suut 
fragmenta  ex  opere  sancti  Isidori,  de  orfic.  eccles., 
caput  iuvenio  de  campanis  fortasse  nondum  editum, 
ac  propterea  non  indignum  quod  inter  appendices, 
loc.  19,coiiocetur. 

•  N.  11.  /Eris  fios.  Ex  Dioscoride.  Vide  Salmasium, 
Exerc.  Plin.,  p.l078. 

N.  14.  Atque  ita  distillantibus.  Genuinumvidelur, 
atque  ita  distillantes;  mm  prs^cedii  superpositcBy 
et  nominativus  pro  ablalivo  absoluto  apud  Isidorum 
ejusque  aequales  in  niss.  membranis  saepe  occurrii. 

Cap.  XXI.  N.  1.  i  Chaiybe  fiumine.  Nunc  Cabe 
in  Galaecia,  cujus  Juslinus  et  Silius  Italicus  memi- 
iierunl.  Sed  adveriit  Fiorezius,  t.  xv  Ilisp.  sacr., 
p.  51,  chalybema,  populis  Asise,  qui  chalybes  diciiH' 
tur,  sic  appellari,  acfortasse  a  cliaiybe  tlumen  Gal- 
laecise  Chalybem  vocatum  fuisse. 

N.  3.  A  stringendo  apte  vocabulo  vmpostio.  Sal- 
masius  hanc  lectionem  probat  p.  1083  Exercil.  Pli- 
nian.  Nihilominus  alii  retineni  apudPlinium  a  strinr 
genda  acie  vocabulOy  etc.  De  strictura  ferri  vide 
inf.,1.  XIX,  c.  10,  n.  1. 

N.  4.  Delectatior.,,  contactum  namque.  Existimo, 
delectatior  irrepsisse  pro  deiicatior,  quod  forlasse 
scripium  erat  deiecatior^  nam  i  et  e  in  Mss.  ssepc 
confunduniur.  Contactum  nam^u^,  scilicet  sanguine. 
De  simulacro,  quod  vi  magnetis  in  aere  pendere 
videbatur,  dictum  jam  c.  4  hujus  libri,  n.  2. 

N.  5.  Rubigo.  Alii  rubiginern  arM/>^odeducunt,  ne- 
que  probanl  quod  a  rodendo  deducatur.  Isidori  sen- 
tentia  videtur  esse  quod  rubigo  dicatur  etiam  cerugo; 
sed  revera  cerugo  vitium  esl  aeris,  quasi  asris  rubigo. 

N.  6.  Scoria,  A  Graeco  cncwpia. 

Cap.  XXII.  N.  1.  Piumbum.  Nonnulli  pulanl 
dictura  piumbum  quasi  peiumbum  a  icrjXbv,  iutum, 
quod  luteae  ac  terreae  sit  naturae.  Pro  aurifodiois 
Plinius  quoque  nsurpat  aurariametallai  utlsidorus 
in  aurariis  metaliis. 


A     N.  3.  Terra^  corio.  Hoc  est,  e  summa  crusta  et 
superficie  terrae  cruitur. 

Cap.  XXIII.  Num.  1.  S/annt.  Semlerus,  in  not.  ad 
Giossarium  Isidorianura,  verbo  Stagnare,  seu  Stau' 
narCy  hunc  locuin  alle^at,  et  legendum  contendit 
(i;:oxu>pn^ov,  hoc  est,  quasi  slagnum  facit.  Retinendum 
(jTrbxwpftwv,  id  estySeparans,  sed  divisis  dictionibi)s, 
non,  ut  id  Editis,  conjunctis,  dt:7oxu)p{lC«>^. 

Cap.  XXIV.  Num.  i.  Eiectrum.  De  eiectro  gemma 
actum  c.  8,  n.  6  ;  nunc  de  electro  m^/a //o.  Erectrum 
gemma  succinum  quoque  vocatur,  ut  num.  seq. 
palet.  Vid.  not.  Munckeri  ad  fab.  152  Ilygini. 

N.  2  Hujus  triagenera.  Servius,  ad  v.  402  I.  viii 
i£n.,  tria  electri  genera  ex  Plinio  distinguit.  Ser- 
vius^in  Editionequa  utor,  ait :  qtias  partes,etiam  si 
naturam  resoivas,  etc.  Plinius,  I.  xxxvii,  c.  2,  ad 
fin.,  et  c.  3  et  I.  ix,  c.  40.  c.  2,  de  his  tribus  electri 
generibus  fuse  disputat :  elcctri  metalli  naluram  esse 
ait  ad  lui^ernarum  Iumina,clarius  argento  splendere, 
et  quod  est  nativum,  venena  etiam  deprehendere. 
M  Cap.  XXV.  N.  1.  Ponderum  ac  mensurarum.  Eru- 
■•  dita  veterum  recentiorumque  de  ponderibus  et  men- 
suris  opera  Graevius  in  suo  Thesauro  Antiq.  Rom. 
collegit. 

N.  3.  Quod...  pendeat.  Ita  multi ;  sed  alii  eontra 
pendere  deducunt  a  ponbere. 

N.  4.  Lances.  Rectum  esseiianx;  sed  Isidomssi- 
milcs  nominativos  solet  usurpare.  De  vocibus  mo-- 
mentana  cimoneta  in  trutinae  significatione  altum 
apud  lexicographos  Latinitatis  silentium.  Statera  su- 
miiur  quidem  intcrdum  pro  trutina  duarum  bilaa- 
cium;  sed  proprie  est  campana,  de  qua  paulo  post. 
Trutina  vero  genus  est  varias  species  sub  se  conli- 
ncns,  ut  stateram,  iibram,  etc. 

N.  5.  Vnde  et  in  lanceis,  etc.  Haec  apud  Servium 
non  sunt,  et  in  multis  Mss.  Isidori  desunt. 

N.  6.  Campance  vocabulum  apud  veieres  hoc  si- 
gnificatu  non  invenio.  Eo  utitur  Anastasius  Biblio- 
ihecarius.  Vide  Ducangium.  Papias  hunc  Isidori  nu 
Q  merum  cum  seq.  comniiscet.  De  campana  statera 
plura  erudite  congerit  Rosweydus,  in  Onomastico, 
post  Vit.  Patrum. 

N.  8.  Chaicus.  Graecam  verbum  est,  et  apud  Grae- 
cos  eliam  nomen  ponderis.  Confor  Uardumum,  ad 
Plin.,  I.  XXI,  c.  ult. 

N.9.  Ab  arboris  semine.  Scilicet  a  semiae  siliqaae 
Graecae. 

N.  10.  Ceratum,  Num.  seq.  in  plurali  ceratia.  Alii 
cerates  hic  et  infra.  E|^o  malim  ceratium  et  ceratia 
Ac  notandum  quod  siiigua  Grasca  Graece  dicitur 
x£par(ov,  ceratium,  quia  inflexum  comiculum  re- 
fert.  Fortassc  huc  respexit,  Jos.  Scaliger,  qui, 
p.  55  de  Be  nummar.,  affirmat  siiiquas  an  Isidoro 
cornus  vocari,  ab  Arabibus  Al  charub,  unde  His- 
pani  dicunt  algarrobas.  Recentiores  Graeci  corruple 
dicunt  xocpouSav,  Ilali  caruba,  et  caroba. 

N.  11.  Oboius.  De  oboio  et  aliis  ponderibus  frag- 
mentum   quoddam   est  initio  Editionis  Bignaeanae, 
D  quod  appendicem  20  constituet. 

N.  12.  Gramma.  Marsilius  Cognatus,  lib.  iv  Ob- 
serval.,  c.  6,  recte  cmendavit  ^ramma  pro  drackma 
quod  in  nonnullis  exemplaribus  repererat.  Isidorus 
scrupuium  a  scrupo  cum  multis  deducit,  non  ab 
scribendo. 

N.  13.  Drachmd.  Grialius  edideral,  et  interpunxe- 
rat :  Drachma,  octava  pars  uncice  est,  et  denarii^ 
pondus  argenti  tribus  constans  scripulis.  Piinius,  I. 
XXI,  c.  ult.  :  Drachma  Attica  dmarii  argentei  ha- 
bet  pondus;  eademque  sex  oboios  ef/icit.  Ex  quo 
Isidori  locum  restiiui.  Pro  adando  dictus  mcliuses- 
set  a  decem,  aul  a  deno,  vel  denis. 

N.  14.  Solidu8..,nomisma.  Haec,qua3  de  nomtxma- 

te  dicuntur,  repetita  sunt  ex  c.  18  hujus  libri,  n.  9, 

^  ubi  eodem  raodo  le^itur  effigiisque;  etsienim  frequen- 

ter  usurpatur  effigies,effigiei,P\sMiu%  tamen  dixiieffi- 

dia^  effigiai^e.LncreiiusinplixTBlief/igias.Desoiiais 


1001 


AD  S.  ISmORI  ETYMOLOO.  ARBVALI  NOT^. 


1002 


agit  Barihias,lib.  xi  Adv.  e.  80.  qui  soldatorum  no-  ||  Mariana,de  mensnris  Onecornm  loonens  ait :  Coneh^ 


men  inde  dedncit. 

N.  18.  Uncice  pondus.  NonnulliapndHieronymnm 
mallent  le^ere  semuncias  pondus.  An  autem  sichis 
sanctuarit  duplopluris  quam  commun»  va]uerit,inter 
sacrse  Scripturae  interpreles  non  constat.  Nonnulli 
enim  putant  siclum  sanctuarii  eumdem  fuisse  ac 
communem ;  vocatum  yero  sanctuarii,  ut  pondusjus- 
tum  et  eKacmm  indicaretur. 

N.  19.  Uncia,  Sicula  vox  est  ot^ioL, 

N.  20.  Libra.  Ducitur  etiam  a  voce  Sicula  XCxf a.  De 
perfectione  libr»  vide  notam  ad  1.  iv  Sedulii  v.  154. 
Aurea  libra  fuit. 

N.  21 .  Mna.  Plinius,  1.  xxi^  c.  34.  MnUy  quam  nostri 
mNAM  vocantf  pendet  drachmas  atticas  centum. 

N.  22.  TaUntum.  Servius  idem  pondus  lxx  libra- 
rnm  taleoto  iribuit  I.  ix  i£n.,  ad  v.  265:  Auri  duo  ma^ 


semicyathus.  Mystrum  cyathiquadrans.  Cheme  cyar 
thi  quinta.  Cochlear  parvum  cyathi  pars  decima. 
Cum  vero  de  mensuris  Romanomm  agit,  ita  disserit  : 
Cochlear^sive  ligula  cyathi  quadrans  ySextarii  pars 
28,  cum  in  Grasds  mensuris  cochlear  sit  pars  cyathi 
decima.  Ligula:  in  aqua  aut  vino  pondus  est  dra^ 
chmarum  trium,  scripuli  unius. 

N.  5.  Co^^/a.Grialiusin  textu  edidit  cotuUij  in  not. 
cotyla.Uiroaae  modoscribitur,co^tt2a  more  Latino,co- 
tyla  Grseco.De  boc  Isidori  loco  audiendus  Guillelmus 
Bndseus,  1.  v  de  Asse,  quamvis  minus  aequum  Isidori 
judicem  se  ostendat :  Post  hasc  antiquitatis  monu" 
menta  cum  mensurarum  modos  deprehendere  ma- 
gnopere  cuperem,  ad  pondus  examinare  rem  ins- 
titi;  quofacto  cum  nec  ex  carminibusillis,  nec  ex 
Plinio  responderent,  nihil  potius  tandem  inveni^ 
quam   quod  apud  Isidorum^  non  optimum  ipsum 


gna  talenta.  Marsilius  («ognatus.I.  iv  Obser.  c.  6,  re-  ,  _ 

prebendit  in  Isidoro  quod  dixerit  apud  Romanos, cum      auctoremtneKarumquidemrerum^  tegitur : Hemina 

Bomanivocabulo /aienti  utinonconsueverint,  etPlau-  u  appendity  etc.  Celebris  est  controversia  de  hemina 


tus  sermonem  habeat  de  Grsecis.  Isidorus  verba  Servii 
sumpsit.  Addit  Cognatus  errorem  librarii  videri  lxx 
pro  LX,  et  ULX  pro  cxx,  sed  auctoris  errorem  non  du- 
bium  esse  quod  ip  talento  posuerit  minas  duas  supra 
sexaginta  ;  nam  in  Plauto  auatuor  minoi  supra  120 
debebanlur  ratione  feoeris.  Jos.  Scaliger,  de  Re  num- 
mar.,  p.  30,  grammaticorum  commentum  esse  pro- 
nunliat  magnum  talentum,parvum  ^a/en^um,  etapud 
Isidorum  mintLSy  mediumy  summum ,  quse  sunt,  nt 
ait,  ineptissima.  Ad  Plauti  vero  verba,  in  Rudente, 
respondet  se  haerere.  Sed  negare  nequit  Scaliger  rem 
non  satis  exploratam  apud  antiquos  reperiri ,  neque 
parum  laborare  recentiores  qui  talenti  valorem  ex- 
piicare  conaniur,  utSalmasius,  depecnn.  veter.,  Yos- 
sius,  in  Etymol.,  et  alii.  Ad  Isidorum  quod  aitinet» 
adverlendum  nonnullos  apud  Servium,  a  quo  Isidorus 
sua  mutuaiur,  pro  libris  reponere  velle  minas ;  nam 

Fannius  ait : 

Cecropium  superest  post  haBC  docuisse  talentum, 
Sexaginta  minas,  seu  vis,  sex  millia  drachmas. 
Libra  continet  drachmas  96,  adeoque  sexaginta  librse 
solum  efBcerent  drachmas  5952.  Librae  sexaginta 
duse,  quod  apud  Servium  et  Isidorum  retineri  Ghacon 
voiebat,  efficcrent  drachmas  6072.  Et  de  minis  qni- 
dem  Plautus  ioquitur.  Diversa  talentorum  genera 
Festus  enumerat:  Talentorumnonunumgenus.  Atti- 
cum  est  sex  millium  denarium.  Rhodium  et  Cisto- 
phorum  quatuor  millium  quingentorum  denarium, 
A  lexanarinum  duodecim  millium  denarium.  Nea' 
politanumsex  denarium.  Syracusanum  trium  de- 
nariumt.  Rheginum  victoriati.  Erat  etiam  taientum 
atticum  majus,  quod  83  minas  et  4  undas  continebat. 
de  quo  Liviu:*,  I.  xxxviii,  c.  38. 

N.  23.  Numeri  nomeUy  recte,  inquit  Scaliger.  loc. 
cit.,  pag.  64,  ut  distinguatur  a  ponderali,  quod  Ara- 


vtni  in  regula  sancti  Benedicti,  in  qua  explicanda  Me- 
nardns  in  Goncordia  regpQlarum,  Martenius  in  Comm. 
ad  regulam  sancti  Benedicti,  JoannesPelletier^in  Diss. 
GalL  de  librapanis,  et  de  vini  hemina  in  regula  sancti 
Benedicti,  DominusLancelot,  in  Diss.  de  vini  heroina, 
aliique  versati  sunt.  Yaria  fortasse  fuit  pro  variis  tem- 
poribus  etlocis  mensura.Y.Ducangium  cnm  auctario. 
N.  6.  Quinarem.  Videtnr  verbum  Hispanorum  pro- 
prium;  nam  Dueangius  asserit  quinalis  mensuram  li- 
quidomm  esse  Hispanis,  exemplaque  profert  ex  mo- 
numentisHispanicis.  Ac  fortasse  apud  Isidorum  lej^en- 
dum  quinalemy  sive  gomor  facit»  Difficultas  a  Gnalio 
proposita  contra  hunc  Isidori  locum  faciie  dissolvitur, 
si  duplex  mensuradistinguatur,altera  ^omor^sivep/io- 
mer^  de  qua  hic  Isidoms,  altera  chomer,  seu  chorus, 
aut  corus,  de  qua  infra,  n.  17.  Gomor,  sive  ghomer 
decima  parsest  ephi,  ex  Ex.  c.  xvi,36.  Mariana,  de 
#  Pond.  et  mens.,  colligit  gomor  efficere  sex  Toletanos 
^  sextarios  prsecise,  Romanos  vero  quatuor,  et  quatuor 
quintas  ejusdem  sextarii ;  et  addncit  verbaIsidori,qui- 
bus  probatur  ex  quinque  sextariis  Romanis  quinarem^ 
seu  gomor  constare.  An  autem  inter  chomer  et  corum 
distmctio  alia  adhibenda  sit,  postmodum  videbimus. 
N.  7.  Congius.  Minus  bene  in  nonnullis  Editionibut 
eongium  neutr.  pro  congiusy  quod  idem  vitium  in  vel. 
glossar.  occurrit  Figuram  congii  expressitFabrettus, 
c.  7,p.  526.  Verbnmcon^fidoapudaliosnonreperio. 
Medio  sevodicebatur  congiarey^exy  conyeare,  licentiam 
abeundi  concedere,  quod  Itali  dicunt  congedare, 

N.  9.Denarii  numeri.  Confirmatur  hinc,  legeudum, 
apud  Dioscoridem,  1.  v,  c.  82,  metretam  esse  men- 
suram  decem  eongiorum;  alii  legunt  octo,  alii  duode- 
cim.  Metrata,  cujus  fit  mentio  m  sacris  litteris,  batho 
Hebraeorum  respondere  dicitur. 

N.  10.  Sextariorum.  Fortasse  Epiphanins  et  Isido- 


bes  cbrFupto  nomine  Kintar,  Hispani  ct  Aquilani         ^^- ^"-  "^r.tT^^HlW^^^^^  rV.«o„u 

quintal  dicunt.  Medio  aevonomina  q^intale^ei  quin^  m  f^V^^  *1![^"n?  minn?i.^«iwT»^^^^^^^^     £«kZ 
iallus  in  usu  erant,  de  quibus  plura  Ducang  us.  His-  ■  ^rt»a  parle  sunt  mmores;  sed,  ut  advertit  Mariana, 
•      .  "  .         ;    o»^uwuo|/iui«  yu»,«ij|^iuo  **io       ^.^.  ^^^^  deberel  modium  contmere  sextanos  vigmti 


pani  ^tnto/ vocant  pondus  centum  librarum;  de  quo 
confer  Marianam  de  Ponder.  et  mens.,  c.  9.  ubi  ex 
Isidori  verbis  colligit  Latinos  posteriori  tempore 
ccepisse  centenarii  nomine  talentum  significare,  eo 
pondere  aiiqua  ex  parte  mutato. 

Gap.  xxvi.Num.  3.  Co^/i/ear. Vehementer  dissident 
inter  se  scriptores  in  mensuris,  itidem  ut  in  ponde- 
ribus  explioandis.  Nam  veteresplerumque  obscure  lo- 
cuti  sunt ;  et  aliquando  Grsecas  mensuras  eodem  no- 
mine  intelligunt,  aliquando  Latinas.  Forcellinus  cum 
aliis,  ait  cochlear  esse  quartam  partem  cyatbi ;  sed  ex 
Isidoro  coliigitur,  essc  partem  vigesimam  cyathi,  ex 
Fannio  autem  esse  parlem  vigesimam  quartam  cyalhi. 
Nam  cheme  est  pars  duodecima,  cochlear  est  diinidia 
pars  chemes.Verba  Fannii  sunt : 

At  mystrum  eyathi  quarta  est,  ac  tartia  mystri, 
Quam  vocitant  chemen,  capit  bfic  eochlearia  bina. 

Pa  trol.  LXXXU. 


quatuor.  Sed  prse  oculis  semper  habendum  mensuras 
et  pondera  pro  locoram  varietate  mutari ;  et  fortasse 
Epipbanius  mensuras  Samaritanorum,  unde  ipse  ge- 
nus  ducebat,  plerumque  inteiligit.  Isidorus  autem 
Epipbanii  auctoritate  se  tnetur. 

N.  11.  Satum.  In  ^lossis  in  Vetus  Testamentum, 
quas  ex  Codice  1  archivii  Vaticani  edere  inter  appendi- 
ces,  ubi  locus  opportunior  videbitur,  cogito,  ad  c.  xvi 
Genesis  satum  aicitur  habere  modium,  et  semis. 

N.  12.  Bathus.  Grialius  edidit  Batus;  communis 
scriptura  est  bathus;  sed  vocntur  etiam  badus.  De 
mensura  haecfereMariaoa  loc.  cit.,bathusca|>it  sexta- 
rios  Romanos  xlviii,  Hebr.  lxxii.  Vel  certe  balhus 
duplex  erat,  minor  aequalis  ephi,  major  proportione 
sexquialtera  cum  minore  comparatus. 

N.  13.  Hinc  et  inde  levetur.  Quia  per  syncopen  di 

32 


xm 


Al)  S,  ISIPOEU  ErYMOLOa.  ARSVAU  NOTJS. 


I0d4 


mtar  (tniphora  ^  4(^upo96Uc.  AmphQra  j^oinaaa  ^uAf  m  aare.  Uano  enim  vim  paiticala  ii#  kab#i.  CaBtemm  ofw 
drantal  dioebatur,  quia  ^  pedeRoipanoiDquadrum  ''vcrbum  Grsecum  cst,  non  ex  asre  deduetum 


facto  constahat.  Yolusius  Meiianuij  de  Asae  :  Qua^ 
drantal,  quod  nunc  vlcrique  amphoeaii  vocants 
habet  umas  duas,  tnoaio^  Im,  etc.  Amphora  griBoa« 
aeu  Attica  tres  umas  continel)at.  Fannius  : 
Attica  nr»nterea  dicenda  est  ampbora  nobis, 
Sea  cadus ;  bano  facies,  nosir»  si  i^djeceria  ur^ani. 

N.  1 5. Medimna^medimnuSjBiye  medimnum  riienau- 
ra  est  sex  modiorum,  ut  ei  GorDeiio  Nepote.  Fanpjio  e( 
aliis,  apud  Rosweydum,  in  Onomastioo,  QQlUyitar. 
Ansonins  in  |prypho  temarii  dixit  Sicana  medtian<n^ 
sed  in  plurak.  Quod  autem  Isidoirus  ait,  medinwt^m 
qninqne  modiis  constare,  redit  eadem  resipoqi^^^ 
ibcerta  fere  omnia  esse  quse  de  veterum  noie^surisi 
profemntnr;  varias  fuisse  etiam  sub  eodem  npmip^ 
mensuras  pro  varietate  locor^m»  et  tep[iporam. 

N.  16.  Artaba.  Bosweydus  1.  c,  post  plura  vete- 
ram  teatimonia  de  artaba,  non  satia  sihi  consentien- 


N.  3.  A  st&rcs,  qui  etStsrcutus.  Ex  Au^ustino,  ut 
Grialius  supra  observavit.  Sed  apud  Augustioum  no»> 
nuUi  ita  legunt :  Hunc  Stercen  alii  Stercutium  ap- 
pellarunt. 

N.  5.  Runeatio,  Vere  est  a  Grseeo  p^oc  rostrum. 
Hinc  rnnco,  runconis,  et  ranco,  rancare,  ex  quo  Hi<- 
spani  dicuni  arrancar.  Itaetiam^ifkfMa  Grfeco&Xx^ 
est  deducendum.  A  veruactum  vero  Hispani  dicunl 
varuecho. 

N.  6.  Satio.  Est  a  satum,  ut  acHo  ab  actum^  etc. 
Yerbi  sero  ortginem  Hebraicam  Becmanus,  p.  96i, 
astruit.  Isidoros  fortasse  Servium  respexit,  qui  ad 
Yirgilium,  i.  eit,  ait,  id  est^  adeo  sereno  cah,  ut 
vestinnentis  non  egeas, 

Gap.  III.  N.  8.  Fruges  autem  reliqua.  Non  nejpt 
Isidorus  framenta  etiam  eese  frages,  sed  tsseril. 


,  ,.      ^  j  isenuen-     finigesnon  solumdefrumentis^sedetiamdeaKisdid; 

Ha,  conchidit :  Sed  omntno  vana  mensurafuit  ar-  g  adeoque  contrarius  non  est  Servio,  qni  ex  GieeroBe 
taba.  Mariana  cum  prjemisisset  artabis  ex  quoram-     concludit  etiam  frumenta  fruges  vocan.  fMseerDnn- 


dam  sentebtia  respondere  txxx  sextarios,  ex  |Bpi- 
pbanii  lxxu,  et  rannii  mi,  cnm  triente,  addidit  naa 
varias  opiniones  conciliari  non  posse^  nisi  forte  ex 
varieiate  sextarii,  ut  Fanniua  locutus  sU  de  Romania, 
Epiphanius  de  Atticis,  alii  de  Hebraicis. 

N.  17.  Chomer.  Cnm  supra,  n.  6»  dictuiq  fuerit  $r<^ 
mor  aextariis  quinque  constare,  nqnc  saUem  distin- 
ctionis  gratia  scribendam  es\  chomer,  non  g^or»  ut 
Grialins  aliique  ediderunt.  Prpfecto  ^oc  loco  de  men- 
snra  magna  sermo  esse  debet;  et  splum  duh^tAtio  inde 
oriri  poTest,  quod  chomer,  siye  homer^  et  corus^ 
sive  chorus  pro  eadem  mensora  poni  aolent,  Noqae 
occurrit,  quid  possit  responderii  nisi  fort^sse,  aviod 
dimidium  cort  alicubi  nomen  cAom^r  obtinuerit.  Men-^ 
surs  certe  Hebreorum  ex  communi  senten^ia  hanc 
servant  ordinem.  Corus,  seu  chomer^  maxiina  om 


tur  ergo  framenta  a  fragibus,  tanquam  speeies  a  ge- 
nere,nontanquam  spedes  a  specie.  Yerbo  frumendOf 
aut  frumere  pro  vesci  an  apud  alios  reperiatur,  pror- 
sus  ignoro.  Vide  I.  xx.  c  2.  n.  27. 
•  N.  3.  Primitim.  ^nt  primaeresin  quocnnqne  ge- 
nere  ;  sed  ex  communi  seriptoram  usu  colligi  posse 
videtur  proprie  de  fru^bus  did,  qu«  numini  offe- 
raninr,  translate  de  alus  rebns. 

N.  4.  friticum.  Varro.  de  Lfng.  Lat.,  c.  98  :  Tn- 
Hcumf  quod  tritum  est  spiceis. 

N.  6.  Ador.  De  adore,   dve  adoreo  qusdam   eat 

flossa  vetus  inter  eas  quas  edjdi  ad  Pnideotzum, 
jmn.  iO.  Gaih.  v.  ult.,  in  (pa  etymolopa  hujus  vo- 
cis  indicatur  ex  adoro^  eui  favet  Priscianns^  1.  rv. 
p.  688,Putseh.  Qood  add^a  saerifieta  dicerentur,  apud 


..  ....      ,  -,  alios  expressum  non  reperio.  Adorea  autem  fem.  gen, 

mum  est,  contmens  x,  ephi  totidem  bathos,  xxx  sata,  ^  ppo  gbria  et  laude  accipl  solet 
c  gomor,  cLxxx  cados.  Qusedam  anpendicnla  de  •  ^  ^.  7.  SiHgo.  Gr«ce  ^mili  n 


mensnris  Hebraids  n.  81, a  nobis  profere(ur  exfrag^ 
mentis,  initio  Editionis  Bignseana^  productis. 

Gap.  xxvii.  Nt  i.  Ponaeris  signa.  Fortasseex  hur 
jusmodi  signis  ponderam^et  roensurarum,  qnae  in  tib. 
m.  oiim  apparcbant,orta  est  illa  eonfuaio^qutt  in  pon- 
deribus  et  mea&uris  veterum  explicandis  obsprvatur. 

N.  4*  Gamma.  prialius  innota  ediderat  gamv^mi 
reposui  yamma,  quod  in  textuexhibetar,  ulsit  inde- 
cbuabile. 

LIBER  DEGIMU9  SEPTDIUS. 

Gaput  prim.  N.l.  Rerumur  siicqrum,  Scriptornm 
rei  rasticffi  opttma  Editioestcura  GesneriLipsise  1735. 
Videri  etiam  possunt  Geoponici  veteres,  recpnsente 
Joan.Nic  Nidas.  Lips.  i78i.Recentinm  scriptoromin- 
gens  est  nnm.  Inter  Hispanos  celebris  est  Herren^ 
quemIiaIiceredditumVenetiisjamab|nnoifi08video. 

N.  8.  5 
possnnt.i 
FrimaCi 

cavit;  superfluam  enim  quasstionem  moveni  com- 
mentarii,dicentesOsirim,vel  Triptolemum  aratrum 
invenisse.  IhmaHudestunamreminvenire,  et  aUud 
omnem  agriculturam  docere,  quod  fecit  Ceres.l^m 
ferrum  dicendo,  cuncta  genenuiter  rasticoram  armi^ 
complectitur.  Pro  fulminatum  coiyectura  in  coBatio- 
nibas  Gothicor.  Godicum  Tolet.  erat  Pulmi  natum. 

N.  3.  SiercuHus.  Grialius  in  textu  edidit  St^rcu' 
Husy  in  not.indicat  StercuHus.  Apud  Piinium  l.xvn, 
c.  9,  nonnulli  leguni  S/erctthMi».Harduinus  ex  Mss. 
Stercutum.  Pradentius,  hymn.  2  Perisl.,v.  449  : 

Janiua  bifrontem,  et  Stercolnm 
Colit  senatas; 
et  eodem  modo  Sterculum  quidam  legunt  apudTer- 
tullianumin  Apologet.,  c.  25.  Infra,  c.  seq.|nvim,.  3. 
nursus  de  Sterculio,  sive  9tercu)o. 
Gaf.  II.  N.  I.    De  cere.  Hoc  est  instramentis  ex 


pf^odo  did^ur  ffD>qv((. 


N.  8.  Trimestre  triticum  Pe  kitico  quadrimestri 
noonulli  exponunt  quod  Salvator  diacipulis  dixit:  Nour 
nevosdicitts  quod  ddhucquaitwtmensessunt.etmesr 
sist)enit?  Videsia  notaameas  ad  Juvencnm,!.  ii,  v.3i3. 

N.  12.  C^n/enum.  Manetapud  Hispanos  vodU>ulum 
centeno:  quod  apud  alios  antiquos  hoc  significatu  non 
invenio.De  milio  Festus:irt7iiM»  quidamptUant  cepisse 
nomen  maximeanummortikt^summa,otueestmiHe. 

N.  13.  Panieium.  Panicijuu  vocant  Plinius  et  G»- 
sar.  Sedlsidorusvidetur  scrip&issepafitattm.De  fisto 
framento  iiihil  certi  habeo,  oisi  sit  acUectivum  fror 
mentum  pistum  Kpinsen/do*  Vide  Festum.  De  aesamo 
frumento  sestivo  Plinius  1.  xvuiy  e.  7  et  iO. 

N.  14.  Farrogo^  Pe  farrag^e  Varro«  Golumella, 
Plinius  et  alii. 

Gap.  rv.  N.  4.  Fdba  fresa^  Fressus  et  frestu  eat  par- 

10,  aeu  frendo,  quod  pro  fran- 
Fabam  fressam  naminat  Ceisos 

N.  6.  Faseltis...  cicer.  Gkeris etymologiaia  €x lia- 
gua  Hebraica  nonpulli  repetuni,  De  faaeio  Viigilias 
Georg.  V.  227  : 

...Viciamque  seres,  \ilemque  faselnm. 

N.  7.  Tristisque  Uipim.  Triste  pro  amaro  snmiaolet» 
Vide  meum  comment.  ad  v.  50  Dittochei  PradentiL 

Gap.  V.  N.  1.  Rtidi  adhuc  sosculo.  RecentiDoat 
diluviuin  mundo.  Rudis  pro  novo  usitatom  esL  Prn- 
dentius  1.  ii  adversus  Symmach.  v.  277  : 

Si  quidquid  rndibus  mundi  nascentis  in  annis. 
Hos  habnit,  ete. 
Gonfer  indieem  Pradentii. 

N.  3.  Extremitatibus  terrx.  Servius  ad  v.  7  BcL 
5 :  extremitaHbus  agrorum. 

N.  5.  Sarmentum  aserendo.  Feslua  lommitima 
sarperp  dedupit  -  ii|m  MUqaiiorptfrf  PTQ  pmw^  di- 
cebaht. 


im 


AD  S.  laiDORi  ETTMOLOO.  AREVALI  NOM. 


1000 


N.  a.  ^  pahtia  dmf«<iMr.P«ulu»exFeslo;  i^/mite»  -"     N.  18.  FJ/w  Spionift.  ViHscionid,  erat  apud  Gria- 
viHum  sarmenta  appellanhir,  quodiu  modum  paf.  *  Jium  et  aHos.px  Columella  reposui  tuto  Vitts  Spionia, 


marutn  kumanarum  ungulas,  quasidigrUs..  eduni. 

N.  11.  Capreohseieaniettdoe\Aun  dedacit  Fesiqs. 
Alii  ex  eo  quod  capreohrum  eoraua  referant. 

K.  13.  Uumidumest,  ete.  Servius  ad  v.  dO.  Ec). 
10  :  Humidum  est  quod  extrinseeus  kabet  humoris 
aliquidj  uvidum  vero  qmd  intrinsecus :  unde  uvas 
dACuntur.  Grialius  in  teztuedidit,  kumidum  estquod 
exterius;  in  not.  indiett,  ex^rins^cus. 

N.  16.  Pr<ecoqusuocatai...Hasla§eosdicunt.  Pli- 
niu^  K  xiY,  cap.  2,  aaserit  iageam  vitem  (sie  enim 
appellat)  peregrinam  eiee.  Non  ergo  eonstat  quod 
omnea  uvas  pnBcoquas,  sive,  ot  alii  seribunt,  prasco^ 
queSi  &ut  prmcocesy  veteres  dixennt  laobos.  £t  Yir- 
gilius  olare  dintin^uii  I,  ii  Geor|f.,  v.  93  : 
Et  passo  psythia  utilior,  tenuisque  laffeos, 
TeAtatura  pedas  oUia,  vineatufaqna  Haiuaai 


N.  31 .  Oblaqueare,  Etiam  apud  scriptores  de  rc 
rustica,  Gatonem  et  Golumellam,  in  veteribus  editio- 
nibus  et  mss.  reperituf  oblaqueare, n^n  ablaqueare. 
Utmmoue  veiimm  in  hae  signific^tione  est  a  laeu. 
non  a  taqueo, 

N.  33.  Hinc  propagines.  Aoud  Grialiim^  erat :  Bic 
propagines. 

Cap.  vt.  N.  2.  Quasi  arboris  hasta.  M  ex  Servio 
QQn  esty  neque  ad  verum  etymon  pertittet 

N.  3.  Arbor  autem^  etc*  Bx  Agrsetio  est,  Arbox 
ornne  Hgnum  dicitur,  arbos  non  msi  (h^ctifera. 
Sed  non  aliud  discrimen  agnosci  solet.  nm  quod  (ir- 
bos  poeticum  est, 

N.  4.  Frutexbrevisestappellatus,}iemkee^mon 
fruHcis,  neque  quod  fruteta  sit  plurale  ejus,  neque 


Purpuwpyeciaque,:.  " T      ^^""^^^^  ^a  iL^^  *^^V^2?^*  auetontate  con- 

Ubi  Servius  in  mea  editione  :  precleque  :  fc^cxia  ^  °f"?^".  potest.  A  /rijhc^est  frutteetum,  flmtectum, 
matHrescunt;  unde  et  pw£ct*dic^« suntvKMooqvM,  O  ^^  /f^^^^^?f  '  ^^^".*  fructibus  abunctona. 


quod  ante  alias  coquantur :  omisso  sole.  Iq  Cod.  2  aiv 
chivii  Yaiic^mi  haec  alio  ordiue  referunlurj  Has  Grasci 
lageos  dicunt.„ut  lepus.Purpureceacqior^  dicuntur^ 
unciai-Ue  a  wxignitudinet  dact^li  (i  lonmtudine,  ste- 
phanitas  a  rotunditiiUe.  RhQdiw,  etl^coi  aregiO'' 
nibus  nuncupatoe  smi  .*  cerauma^  vero^  quod  nt-* 
beant,velut  ignis  Gener(^  autem  vt^anfm,  etc. 

N.  IB,  Amminea.  gervius,  ii  Georg^  v^s.  96, 
scribit,  sunt  etiamiamfr^neaivites;  quaii^  a^^itmimi 
critici  plfrique  {^rseferunt,  Grinlius  ediderat  in  textu 
aminea^ni  acribit  in  not.  Nominis  origiaai|o  melius 
pptitur  cani  Macrobjo  I,  ii  Saturn.,  c,  H  et  nUis  f»( 
Ammin^  regione,  ubi  Fa]emum«  vel,  w\  i^lii  legunt, 
Salermon,  aDt  Salentum. 

N.  19.  Fa!cmia.  Apud  GriaUumerat  faMiiniamvO'' 
cat^  per  errorem^  ut  puto  ;  uapi  aUa  exempliMria  ^ 
bibent  vocant. 


N«  5.  Silva.  GriaUus  eum  nonimUis  aeripsit  syha^ 
quia  id  etymon  grsecum  postulat  Aliad  pr«fernnt 
lamdes,  et  libri  veteres ;  ao  ssepe  Latiai  i  pro  y  ad- 
hibuerunt  iu  vocabulis  quae  ex  Grteoo  tfaieruBL 

N.  6.  Nemus  verbom  Grseeum  oit.  Qued  nemora 
aioi  Arborea  majorea,  etc,  aolum  per  ayneodoehen 
intelUgi  poteat.  De  eonsuetudine  eonatituoDdi  idela 
in  Bemoribuaapud  paganoa  rea  certa  est.  Ipaaa  etiam 
arbores  cultu  gentiles  prosequebantur* 

N.  7.  Lnefis.  In  lueo  lueebant  etiam  fviialia,  qnia 
saera  ibl  nocturao  tempore  eelebrari  mos  erat,  A)ii 
tropofcr  antiphrasin. 

N.  9.  Aviarw  etiam  erant  eain  quibus  aves  ahiles 
eostodiebantur  et  alebantur.  Legendum  forte,  fre- 
quentent. 

N.  10.  Recidiva.  he  recidims  vide  iiqt»  ad  L 
Draeontii,  v.  658. 


N,  ^2.  Bi,asilica.  Apud  GriaUum,  et  aliffl  ediv>s  orat  ^     N.  14.  Demergitur.  Grialius^  dimergitur. 

basilic^^  Ut  apwiPUnmm  o|  Colu-  ^     N.  19,  (M  prasdiximus.  SdMeet 


basilisca:  re^tui 
mellam  le^itur 

N.  23.  FMuiama/m^,  ApndGriaUumeimt  Yisula^ 
materiam^et  brevem  ,et  lattimfoiium ;  qu6d  fortasse 
cQntra  ejus  mentem  irrepalt.  Apud  alios  editos, V»a- 
teriamf^t  brev^,  et  la/tfafi  /b/tum,Qui  de  re  tot»  \elit 
kdicare,  prte  ooMlia  habere  debet  CoIuroeUae  vert)a : 
YisuUe  deinde  aff  ^tis,  0t  mnorarj^tUii  terr(B  wsdvh 
critate  loetantur  \  nam  in  pingut  nimiis  virib\f4  (|t- 
xuriant,  in  macra  tenues,  et  vacucefructu  veniuni : 
amicior^jugo  quam  arboribus,  sedawtis  etiam  in 
sublimibus  ferttlis  vastis  mAteriis  et  uvis  exuberat^ 
hUimHHmis  tabulatis  aptior.  Yisula  br^em  mate- 
riam  et  latum^folium  exigit^cujusa^plitudinefruc- 
tus  suos  optime  adversus  grandinem  tuetur ;  aui  tor 
men  nisi  primo  qMoqt^c  temporewit^ri  legantur  ad 
terram  decidunt :  humoribus  ^Ham  prius  quam  de^ 
fluant  putrescunt. 


cip. 


super.i  n.  8. 


N.  20.  Cymas.  Yeri^mm  Grs^um,  quod  in  vulffares 
oo^ue  lingnas  deflnxit.  NonnuUi  scribnnt  etiam  La- 
dne  eimasy  et  cumas. 

N.  23.  A  frumine.  Vide  supra  c.  3,  B.  f. 

N.  25,  Dnde  ellychnium.  Grialius  in  textu  ^didit, 
tl^num ;  sed  in  not.  exhibet  lychnus,  ve!  ellych- 
nium^  cpiamvis  solum  exeonjectura  id  proferat  nro 
lueintum,  quod  in  aliis  Bditis  exstat.  Nescio  |^q  nuc 
pertineat  quod  infra  c.  7,  n.  65,  commemqranlur 
oiivse  hfcinia^,  sive  ficinia^,  quae  optimum  dant  lu- 
men.  ride  notam,  et  l.-xix,  c.  19^^  ^.  3,  ex  quoprse- 
ferendnm  videtur  elhjchnium. 

N.  5$6.  Fomes  est  astula.  Inter  opera  variornm 
de  Dedicatione  sub  ascia  cum  notis  Mazocbii  illustra- 
tur  hic  isidori  locus,  sed  ita  ut  menda  editionum  ve- 
ternm  corrigantnr^  jam  a  Grialio  emendata*  Servios 
ad  loe.  cit.  YirgiliirSan^  fomites  sunt  assulas  quas 


N.  95.  Mar^/u;iE.  Yerba  Servii  ad  vers.9isl>b«ii  w^^  arboribus  cadunt,quando  inciduntur,  quoa  fo- 
Qeorg.  suut :  MA^EOTiDESJtLiiiEi.  JEgyptias^ :  MfKreotis      veant  ignem.  Clodius  scribit.... Jtem  aUo  loco :  As- 


^nim  pars  estSgypti.Et  djcendo  kW&,ostendit  eiiam 
^epurpureaSt  vel  tklterius  colorisn  At  ColumeiiaL 
lli,  c.  2,  inter  grseculas  vites  recenset  ^dareoticam; 
qjtod  iiQniiuIU  siccipiuqt  de  parte  Epiri  quae  Mareoiis 
qicitur,  et  in  qua  optimum  vinum  pa^citur, 

{{,  26.  Helvolas^  etc.  E^  Columella  1.  c,  nbi  ait,  ab 
h^lvo,  nisi  fallor^  colore  vocitatas.A?}in\o  quoque  ve- 
caniur  helvolm,  et  varta»«l.  xiv,  c.  2.  Nam  helvenor 
cce,  quas  ex  Plinio  Grialius  commemor^t,  scilicet  ex 
eod.  I.  c.  12,  ad  aUam  speciem  pertinent.  Helvenacias 
hasColumellaappeUat,iresqueearumspeciesdistinguit. 

N.  27.  Tertius  locus,  etc.  Hoe  etiamex  Columella ; 
quod  non  est  cur  rejiciator  ut  snperfinum.  Tertium 
gradum,  ait  Columen^,  faeit  earum  Celsus,  quos 
fecunditate  sola  eommendantur :  ut  tres  helve^a- 
eis9j  ote.  At  spiona,  ete. 


sula^  ambusta^,  Kgna  excavata,  a  fungis  nomine 
accepto.  Videlicet  ex  fungis  oplimus  ni  fomes,  Utro- 
que  modo  dicitur,  assula^  et  hastuta :  et  hinc  His- 
nanice  astilla,  seu  hastilla.  Nota  hsec  est  Yulcanu: 
ita  hodie  Hispani  hastillas  vocant ,  (pue  erasci 
xd^.  In  mss.  PUnii  apud  Harduinum  legitnr  etiam 
hastula,  ubi  alii  habent  assula. 

N.  27.  Titionem.  Verbo  titionis  Varro,  Celsus, 
Apuleius ,  et  alu  utuntur  :  e  vulgi  tamen  consuetu- 
dine  id  sumptum  arguit  etiam  Lactantins  1.  iv,  c.  14  : 
Titionem  vulgus  appellat  extractum  foco  torrem 
semiustum.  Yulgares  linguae  idem  nomen  retinent. 

Cap.  VII.  N.  1 .  Palmula  ab  alus  de  quovis  fnictu 

goiw^dicitur.  Caryoto  est  speciespalmnlae^ut  apud 
aelsum  Aurelianum  lib.  ii  Acut. ,  c.  37  :  PalmuUe 
nucales,  quas  gartotas  vocant.  Myrobalannm  pro- 


1007 


AD  S.  ISmORI  ETTMOLOG.  AREVALI  NOT^. 


100« 


prie  est  glans  ^gvptise  cujasdam  arbom,  ex  qna  fit 
uDgueDtum  myrooalanum  pariter  appellatain. 

N.  2.  A  verbo  laudis :  ex  Servio  ad  Eclog.  8,  v. 
13  :  Cur  tamen  triumphantes  lauro  coronentur, 
hcec  ratio  esty  quoniam  apud  veteres  a  laudb  habuit 
nomen ;  nam  laudum  dicebant,  Graece  laurum  da- 
phnen  dictam  volunt ,  c^uia  resonat  dum  uritur  :  ac 
fortasse  apud  Isidorum  juverit  ita  interpungere,  vo- 
cant:  quoa  nunquam  deponat  viriditatem,  inde  illa 
potius  victores  coronantur.  Laurus  vetenbus  plena 
erat  boni  eenii,  ac  plurimis  decausis,  -qaas  referunt 
Bodseas  ad  Theophr.  p.  485  seqq.,  et  Meursius  t.  lY 
Arboreti  sacri,p.  9.  Gonfer.  Georg.  Augustum  Lang- 

§uth.  in  libello  quem  Lipsiae  edidit  1738  et  inscripsit, 
ntiquitates  plantarum  feralium  apud  Grascos,  et 
Romanos,  p.  17. 

N.  3.  Virgilius  amantUmsy  etc.  Fortasse  respicit 
V.  64,  Bclog.  3  : 

Malo  me  Galatea  petit  lasciva  pnella  : 

de  guo  plara  interpretes. 

N.  5.  Mellis  saporem ,  etc.  Scribitur  nihilominus 
cum  uno  l  meltmelum,  quia  ex  vocabulo  grseco  piXi 
dedacitur.  In  Martialis  epigrammate  alii  le^nt,  dicas 
hcBC  melimela,  licet. 

N.  6.  Malogranatum.  Dubitant  nonnulli  an  malo^ 
granatum  recte  dici  possit.  Yeteres  quidem  maUim 
granatum  tantum  dixisse  videntur.  Mala  panica  a 
Plioio  absolute  ^anato  dicuntur :  et  hoc  nomen  His- 
pani  adoptarunt  granadas. 

N.  7.  Duracinum,  Hinc  Hispani  durazno  dicunt, 
qaod  ex  Latioo  durus  oritur.  brisonius  I.  ii  de  Re- 
gno  Persarum,  n.  236,  cam  Plinio  1.  xv,  c.  13,  re- 
fellit  errorem  Columellae,  v.  403  seqq.,  et  Isidori  hoc 
loc. ,  qui  Persica  mala  in  Perside  venenata  fdisse 
crediderunt.  Alia  est  arbor  Persea,  quse  in  Perside 
venenata  dicitnr  a  multis,  in  iBgypto  vero  innoxia. 
De  hac  Plinius  I.  xiii,  c.  9,  et  I.  xv,  c.  13.  Grialiua 
primo  loco  scribit  Armenicum,  deinde  Armeniacum. 

N.  8.  Inclaruit.  Quia  huic  nni  tantum  arbori  in- 
cnbait  Virgilius,  ut  Servius  notat.  Pro  ex  illa  foveri 
animam^  Cod.  1  Yat.  arch.  habet  ex  illa  tueri  ani- 
mam^  ut  tueri  passive  accipiatur ,  quod  fortasse  Isi- 
dorianum  est. 

N.  9.  Faba Syriaca. Isidoms  cumServio,  ad  v.  84. 
1.  II.  Georg.:  Ku/^are  loH  vocabulum  in  faba  Syric^ 
ca  exprimunt.  De  Ioto,^yptiaca  herba,  fabae  simili, 
Plinius,  I.  xiii,c.  17.  De  luto  arbore  plura  Salmasius, 
p.  1039  Exercital.  Plinian. 

N.  10.  Nixam.  Salmasius  ,  p.  1324  Exercit.  Pli- 
nian. ,  observat  mjfxa  pruna  Sebestena  esse  apud 
aliquos,  et  ab  Isidoro  cum  Damascenis  confundi. 
Ipse  existimat  myxa  veterum  Graecorum  esse  musa^ 
ncis  proxima,  qnae  Hispani  vocant  higuera  banana^ 
hoc  est ,  ficum  bananas  ferentem.  Rosweydus ,  in 
Onomastico.  verb.  Nixai  siccasy  plura  veterum  pro- 
ducit  loca  de  nixis,  aut  myxis,  quse  etiam  myxaria 
dicebantur. 

N.  11.  Elceomeli.  Estneutrum  indeclinabile,  ut  a 
Plinio  usurpatur.  Isidoras ,  ut  arborem  faciat ,  for- 
tasse  scripsit  ElceomeUs. 

N.  13.  Melopos.  Grialius,  innot.,  indicai  melosuSy 
sed  in  textu  edidit  melopos.  Salmasius,  p.  351  Ex- 
ercit.  Plinian.,  metopon  a  Plinio  recte  vocari  ait. 
Apud  PIinium,I.  xn,c.  23,plerique  legunt  metopium. 

N.  14.  Mespilus.  Grialius,  innot.,  scribit  mespila, 
in  textu  mespilus ,  quod  rectum  est.  Mespilum  est 
fructas  arboris  mespili. 

N.  16.  Apta  hasttlibus.ExSeTYioM.  cit.  Virgilii. 

N.  17.  ainc  et  Caricce.  Incertum  me  Grialius  re- 
lioquit,  an  spuria  censeat  baec  omnia  verba,  Hinc  et 
Caricas  a  copia  nominato!.  Ego  omnia  pro  genuinis 
accipio.  Isiaorus  ait  ficus  Caricas  nominatas  a  copia 
scilicet,  qua  Caria  abundabat.  Cicero ,  1.  i  de 
Divinat.,  c.40  iQuidam  in  portu  Caricas  Cauno  ad^ 


H  vectas  vendenSy  caunbas  clamitabat.  Alii  scriptores 
Caricas  proquocanque  ficorum  genere  ponebant.  Ovi- 
dius,  1.  vm  Metam.,  v.  674:  Hicnux,  hicmista  est 
rugosis  carica  palmis.  Ita  eliam  Plinius. 

N.  18.  Capri/icus,  Martialis,  veluti  per  lusum,  ety- 
mologiam  caprifici  deducit  ex  capro,^ei  ficu,  lib.iv. 
epigr.  52.  Yideri  possunt  Becmanos,  Yossius  et  alii 
eiymologi.  De  remedio  vero,  sea  caprificatione,  qaa 
arbor  ficus  fecundatur,  Plinius,  Columella^  Palladias. 

N.  20.  Sit  foliis,  [similis.  In  nonnallis  veteribus 
exemplaribus  legitur  sit  folia  similis,  ut  sit  femiD. 
folia.  Medio  sevo  ita  videtur  dictum,  ex  quo  valgare 
nomen  defluxit.  Isidorus  fortasse  innuit  (mori  suo 
inhaerens)  qaod  sycontorus  dicta  sit,  quasi  sictU  mo- 
ms.  Sed  revera  componitur  ex  oux^  /Sct^,  et  morus. 
Fructus  enim  sycomori  forma  et  magnitudioe  ad  fi- 
cum  accedit. 

N.  25.  Castaneam.  Aliicastaneam  dictampaCtnt  a 

BCastana,  seu  Ca«ton^a,Thessa1i8e  urbe,ubi  castaneag 
abundant. 

N.  26.  Ilex  ab  electo.  Sci1icet,qaa8i  elex  ab  eUgen- 
do,  quod  aliis  quoque  etymologis  placeU 

N.  28.  ^sculus.  Grialius  in  textu  edidit  escultu, 
in  nota  assculus. 

N.  29.  Siliqtiam.  Sahnasius,  p.  461  Exercit.  Plin. 
animadvertit  contra  Isidorum,  mt^uam  dici,  qaod  in 
siliqua  esset ;  non  fructum,  sed  ligneum  corticem  esse 
dulcem  ;  acacidm  cxprimi  ex  semine,  vel  fructu  spi- 
nae  JSgyptiae,qui  frucius  etiamin  siliquis  exstat :  spi- 
num  Mg}fpii,  ex  qua  gammi,  acaciam  quoque  voca- 
ri.  Haec  fere  Salmasius.  Acacia  quidem  ex  frutice 
spinoso,  acacia  pariter  nancupato,  exprimitar ;  de 
qfua  vide  Plinium,  1,  xxiv,  c.  12,  et  Celsum,  1.  vi,  c  6. 

N.  30.  Nardi  pistici.  Ex  nardo  pisticOy  cojus  mc- 

minit  evangelista  Joannes,  etymologiam  pistacim 

Isidorns  deducit.  Sunt  tamenqoipataatamanuenses 

pro  nardo  spicato,  ut  Marcus,  xiv,  3,  vocat,  trans- 

r  cripsisse  pistici. 

^  N.  31.  Pitin.  Alii  pulant  piceam  non  esse  TKdm, 
sed  pytin.  Yide  Matthiolium,  ad  Dioscoridem  et  Laog- 
gutnium,  loc.  cit.,  p.  28  et  39.  De  dectro,  seu  suc- 
cino,  fusius  1.  xvi,  c.  8,  n.  6. 

N.  32.  Longe  eat.  Hoc  est,  longe  in  altum  abeat, 
quam  etymologiam  aliis  quoqae  recentioribus  pla- 
cere  video.  Quod  abies  gallica  vocetur  propter  can- 
dorem,  ex  eo  intellij^tur^  c|uod  Gallia  a  candore 
dicitur,  ut  expositum  jam  fiut  1.  xiv^  c.  4,  n.  25.  In 
abiete  autem  est  pars  inferior,  quse  enodis  est,  supe- 
rior,  quse  nodosa. 

N.  33.  Cedria.  De  cedria,  qua  perliti  libri  coo- 
servantur,  Plinius,  1.  xxix,  c.  3. 

N.  34.  Cyparisstts.  Aliam  causam  cur  cypresstiSj 
aut  cupresstis^  aut  cyparissusy  ad  domos  et  circa 
pyram  pro  funebri  signo  poni  solita  fuerit,  assignat 
Festus  :  quia  scilicet  excisa  non  renascitar.  Quem  ad 
locum  videndus  Scaliger. 
B  N.  36.  Distinctionibtis  albis^  ac  fulvis.  SalmasiuSy 
p.  1033  Exercit.  Plinian.,  advertit  verbum  Diosco- 
ridis  Sta^totf  exponendum  esse,non  per  maculast  ut 
Isidorus  interpretarividetur,  sedper  lineasvenarum 
tn  longum  discurrentes.  Idem  Salmasius,  ib.,  p.  1030 
Isidorum  refirehendit,  quod  paludem  Mareotidt  in 
India  collocet;  sedlsidorus  Servii  expositioni  adhe- 
ret,  cujus  verba  Grialius  protulit.  Placet  vero  eor- 
rectio  Salmasii,  qui  in  Lacani  versu  emendat  ebentu 
Mereotica  a  Meroe  urbe  principali  ^thiopi».  Nam 
idem  Lucanus,  1.  x,  v.  303,  ait : 

Ambitur  iiigris  Meroe  fecunda  colonis 
Laeta  comis  ebeoi... 

In  primo  Cod.  Goth.  Tolet.  nota  haec  est :  Ebentu 
arbor^  quam  non  comburit  ardor. 

N.  3/.  Qtiasi platantu  dilatata.  In  Vulgata :  Qtta- 
siplatanus  exaltata  stim.  Forte  icXftrbc  GnBci* 

N.  38.  Incaustis.  De  incaustis  ex  veierum  more 


1009 


AD  S.  ISIDORI  BTYMOLOO.  AREVAU  NOT^E. 


iOlO 


rite  restiluendis  Petrus  Garzia  de  la  Huerta  post 
Requenum,  HispaQum  itidem,  doctissimum  com- 
mentarium  typis  regiis  Matriteusibus  edidit. 

N.40.  Torquentur.  Apud  Virgiliumlegiturcurt^an- 
tur  pro  torquentur,  Plmius,  1.  v.  c.  23,  docet  Itu- 
rceam,  sive  Ityrasam  provinciam  Goeles  Syriae  esse. 
De  toxicis^ quse ex Plinii aliorumque senteatJAiaxica 
prius  dicerentur,  vide  Joannis  Gorrei  medici  com- 
mentaria  in  Alexipharmaca  Nicandri. 

N.  47.  Quod  celeriter  saliat ;  ita  etiam  Gincius, 
Ridiculum  tamen  id  Festo  et  recentioribus  videiur. 

N.  48.  Vimen.  Ita  dictum  alii  putant,  quia  facile 
vietur^  hoc  est,  flectitur»  Viere  est  vi  flectere. 

N.  50.  ifyr^.  E.  vocabulo  Graecotrahitoriginem, 
{Aupto;,  (xupafvT),  quod  nonnulli  derivant  a  mifrrha  ob 
odoris  similitudinem.  Grialius,  cum  aliisEditis,8cribit 
[iup(v7),  sed  vox  usitata  est  (A.upaiviQ,  aut  Attice  (^uf^fvr). 

N.  52.    Prcestantiorem.  Pro  prasstantissimam ; 

?[use  phrasis  seqaalibus  Isidori  et  antiquioribus  etiam 
amiharis  est. 

N.  53.  Scribe  in  btixo.  Yulgata  :  Scribe  ei  super 
buxum. 

N.  54.  Medeor  cum  accusativo  reperitur  apad  quos- 
dam  veteres,  sed  sub  varia,  et  dubia  lectione. 

N.  56.  Stipa,  De  stipa  vide  Festum,  verbo  Stipa-- 
tores, 

N.  57.  Canna.  Proprie  est  arundo  minor,  et  gra- 
cilior.  Golumella,  I.  vii,  c.  9 :  Degener  arundo,  quam 
vulgus  CANNAM  vocat,  Scriptores  plerumque  utrum- 
que  confundunt,  Agroetius:  Arundo  canna  est  ab 
ariditate  dicta.  Cicutas  etymologiam  Isidorus  dedu- 
cit,  quasi  dicatur  cascuta^  ut  ex  loco  ejus  a  Grialio 
citdio  coliigitur.  De  re  ipsa  Servius,  Ecl.  2,  v.  36. 
Cicuta  est  spatium,  quod  est  inter  cannarum  nodos, 

N.  58.  Indica  non  magna,  Apud  Grialium  et  alios 
Editos  erat. 

Indica  non  magnum  in  arbore  crescit  anindo. 

Illias  et  lentis 

In  not.  ad  Dracontium,  1. 1.  v.  199,  observavi  veram 
hanc  esse  lectionem,  qaam  ascripsi,  et  multi  critici 
adoptaot.  Salmasius,  p.  1018  Bxercit.  Plinian.,  du- 
bitabat  num  reponere  oporteret :  Indica  nam  magna 
mmis  arbore,  elc,  siquidem  Strabo  aftirmat  magnas 
illas  esse  arundines^  Sed  nihil  mutandum  censuit. 
Gerle  arundines  possunt  esse  in  suo  genere  magnae, 
quin  propterea  magna  arbor  dici  deoeanu  Animad- 
vertii  idem  Saimasius  cannas  ilias  indicas,  quarum 
radices  expressse  humorem  melieum  reddebanty  eas- 
dem  plane  esse,  atqae  illas  cannas  quae  nostrum  sac- 
charum  generant ;  nam  antiquorum  aliud  sacchamm 
fuit.  Iterum,  page  1021,  de  saccharo  nativo  veleri, 
et  factitio  novo  disserit,  et  nostrum  saccharum  e 
cannis  indicis  inventioni  Arabum  tribui  posse  con- 
jicit.  Yidendum,  num  in  tertio  versu  lefi^ere  praesti- 
terit^  ut  in  nonnuUis  ediils,  succo  conceaere  mellis. 

N.  59.  Rhamnus.  De  rhanmo,  tom.I  Patrum  Apo- 
stolic.  p.  23,  col.  2,  cum  notis  Gotelerii  agitur. 
Plura  Lanffguthius,  Antiq.  plantar.  feral.  p.  13. 

N.  63.  Orchades.  Orchites  rectius  esse  exisiimat 
Becmanus,  p.  902.  Isidorus  hsec  ex  Servio  sumit,  ad 
II  Georg.  v.  86. 

N.  65.  Lycinice,  Griaiius  in  textu  Ijjcinice/in  not. 
licinias.  Alli  editi  lychnim.  Neque  displicet  lectio 
multorum  Unde  et  lignum  nomen  accepit^  quamvis 
Isidorus,  c.  6,  n.  25,  contrarium  docuerit,  quod  a 
ligno  est  lychnus. 

N.  66.  Pusiam.  G.  49.  prolegom.,  n.  13.  obser- 
vavi  Burrieliuip,  ex  pusia  dedncere  voluisse  Hispa- 
num  nomen  bujia,  quasi  de  lampade  loquatur  Isido- 
rus,  cum  sermo  sit  de  oliva. 

N.  67.  Crustumia...  volemis.  Ex  ipsis  Servii  com- 
mentariis  satis  colligitur  sermonem  ipsi  esse  de  py- 
ris.  Virgilii  versus  88,  l.  n  Georg.  est: 

Cmstamiis,  Syriisque  pyris,  gravibosque  volemis. 
Yerba  Servii :  Crustumia  pura  sunt  ex  parte  ruben* 


H  tia,aboppid6  Crustumionominata.  Gravibusqub  yo 
LEMis,  id  est,  m^gnis.  Nam  et  volema  ab  eo  quod  vo- 
lam  impleatf  dicta  sunt.  Unde  et  involare  aicimus. 
Fortasse  Isidorus  alium  secutusfuit,  qui  olivas  eorum- 
dem  nominum  explicaret.  Forcellinus,  qui  accuratus 
alioquin  est,  et  magno  mihi  usui  esse  solet,  asserit 
Servium  ad  hunc  locum  addere  volema  pyra  lingua 
Gallica  bona  et  grandia  dici.  Quod  si  esty  suhjungit 
Forcellinus,  non  eLatio  vox  est  arcessenda,  sed  e  Gal- 
licd  lingua,  quce  eadem  olim  ac  Germanica.  In  mea 
Editione  non  invenio  hsec  Servii  verba ;  neque  Ducan- 
gius  in  volemum  alium  auctorem  pro  etymo  Gallico 
citat,  nisi  Papiam  ex  nostro  Isidoro.  Quod  involare  dl- 
calur  a  vola,  tradit  etiam  Iso,  in  {^loss.  ad  Prudentium, 
vers.  860  Apoth. :  Yola  medietas  palmce^indeinvo^ 
lare  didmus,  quia  quidquid  invotamus^  in  palma 
recondimus. 

N.  69.  Amurca.  Hoc  vocabulum  Latiui  potius  e 
nGrseco  traxerunt,  quam  contra. 
0     N.  10,  Gumen.  Dicilur  gummi  indeclinabile,  et 
aummis,  gummis,  Palladius  usurpavit  gumen,  ul  hoc 
loco  Isidorus. 

N.  71.  Resinam,  De  resina  Bochartos,  Gh.  lib.  i, 
cap.  8,  qus^am  affert  huc  spectaniia.  Plura  etiam 
Plmius,  I.  XVI,  c.  11,  et  1.  xxiv,  c.  6,  qui  varios  re- 
sinse  in  medicina  asus  recenset. 

N.  72.  Levis,  Grialius  in  textu  edidit  lamsy  in  not. 
lenis,  Yerbum  Grsecum  Dioscoridis  utroque  modo 
verti  potest,  aut  teniStSLixl  lasviSf  et  eodem  significatu 
levis,  Alii,  cui  probatio, 

N.  74.  Et  hasc  buxus,  Apud  Servium  legitur,t«^  afic 
Buxus  de  arboredicamus,  hviLvuvero  deligno  aliquid 
compositum;  quod  fortasse  Grialio  displicuit,  sed  non 
est  certe  contenmendum.  Nam  aliquia,  e  buxo  com- 
positum^  ut  tibia,  etc,  buxum,  et  buxus  dici  potest. 

Gap.  viu.  Num.  1.  Quisque,  pro  quicunquCj  quis- 

qui  occurrit  apudPlautum,Ausonium,Prudentium,  et 

ft  alios,  ut  ssepe  m  Gommentar.  ad  Prudentium  adverti. 

yiroma  verbum  Grsecum  est,quin  opus  sit  ad  Latinam 

originationem  recurrere,  aut  ad  arasj  aut  ad  aerem. 

N.  2.  Tus,  Grialius  in  textu  scribit  cum  aspiratione 
thus;  in  not.  ad  n.  3,  aine  aspiratione  tus;  quae  com- 
munior  est  scribendi  ratio,  quamvis  tus  derivetur  a 
Grseco  A<Seiv,  ut  multi  putant.  Alii  in  textu  n.  seq. 
tus  sine  aspiratione  a  tundendo» 

N.  3.  Tusa  <ttn(2^ndo. DeduciteiiamGharisiu8.Tu8 
Libanum  adjective  dicitur,  ut  apud  Sedalium,  1.  iv, 
V.  55,  libana  cedrus.  Gonfer  Bocbartum,  Phal.  n,  18. 

N.  4.  Myrrha,  Salmasius,  pag.  1268  Exerc.  Pli- 
nian.,  corngit  :  Myrrha  autem  Tro^litis  ad  insula 
ArabicBf  etc.  Sed  dubium  non  est  quin  Isidoro  sermo 
ait  de  myrrha  troglodytica,  quse  ita  vocatura  Plinio, 
1.  XII,  c.  16.  Ab  eodem  Piinio,  1.  vi,  c*  29,  et  Scri- 
bonio  Largo,  compos.  90,  didtur  troglodyiis  myrrha. 
Yidendas  de  myrrha  Langguthios,  Antiq.  ptantar. 
II  feral.  p.  22,  qui  de  virtate  agit  qaa  myrrha  cadavera 
U  a  putredine  prohibet. 

N.  5.  Storax.  Salmasius,  p.  1026  Exercit.  Plinian., 
observat  lyparum  styracem,  et  calamitem  styracem^ 
sive  storacem  ab  Actio  et  aliis  distingui,  ab  Isidoro 
vero  notas  atriusque  confundi.  Adjectivum  mellosum 
pro  melleo  usurpatur  a  Gsels.  Aureliano.  Hispani  di- 
cunt  meloso.  Isidorus  feminei  generis  videtur  fa- 
cere  storax,  Storax  autem  dicta^  nisi  mtelli^it  ar- 
borem.  Re  vera  masculini  generis  est.  Stina  pro 

gutta  non  Gnece,  sed  Latine  didtur,  quamvis  stiria 
rsecae  ori^inis  sit. 

N.  7.  Gnalius  in  textu  edidit,  mastiXy  in  not.  ma-' 
styx,  Usitatum  apud  bonos  auctores  nomen  est  ma- 
stichCf  aut  mastxce, 

N.  9.  Aloe.  Scripsi  a/oe,  ut  veteres  scriptores  hoc 
nomen  exhibent,  quamvis  Grialius  cum  aliis  Editis 
habeat  aloa.  Gonfer  c.  seq.,  n.  28. 

N.  11.  Amomum.  Est  ab  «  privativa,  et  |<%mCy 


4011 


AD  8.  ISIDORI  ETYMOLOQ.  AREYAU  NOTJB. 


ftll 


quasi  purum,  et  sio«  nmula*  LaDggathius,  lofti  dt.  d  quamvi«  ii  not.  tcripMiit  miui,  quod  ift  nfmDulMt 


p.  23,  ambif  i  ait  non  lantum  quid  sit  amomumt  e^d 
etiam  an  omnino  nunc  sit?  Salmasius»  p.  400  tixercit. 
Plinian.,  Piinium  et  Isidorum  repretieodit,  quod  anto- 
mum  uvamcssecrediderintex  Dioacoride  maleintel- 
lecto,  qui  non  semen  botresum  dicit,  sed  fruiieem 
boiroiumy  sive  instar  uvee  in  se  invicem  convolutum 
et  inyicem  impleium.  GriaUus  Dioseoridem  qaoqite 
de  botroso  eemioe  interpretari  videtur.  Plinius  de 
fruciu  uv»  simili,  seu  betroio  ioqiiitury  quem  vtde 
L  XII,  c.  13,  el  i«  XYi,  c.  28* 

N.  12.  Casia.  Langguthius,  loc.  eit*)  p.  S3,  eansm 
vel  cinnambmo,  de  quo  «uprai  maxime  affinem  diei^ 
vol  eamdem  prorsus  plane. 

^,  13,  CaiWtf^  aromaUc,  l^t^bv  eue  vult  Dios- 
condes  catamumaromatieumvUt  observat  Salmaaiue, 
p.  1053  Exercit.  Pliniao.  Isidorus  reddidit  fuUms» 
Plinius  :  Reliqua  probaiio^  ut  ne  niger  $it. 


exemplaribut  exstat,  sed  reprobari  debet. 

N.  20.  Acantkus,..  jEgifpUih,  Salmasiui,  p.  537 
Exercit.  Plinian.,  advertitistdorumpostServittm  her- 
bam  topiariam  coDfMXkder^  cuM  aeunih»  S§^ptUk<iv«R 
herba  est ;  et  vesiem  achaniinam  patare  dictam  ab 
ilia  iEgyptia  aeantho^  cum  vocata  sit  ab  aetMho  spl- 
nie,  sive  eardui  generOi  Addit|  non  uoam  sjnnm  ge- 
nus  fuisse  in  ^ypto.  Distingui  etiam  debet  oeiifi- 
thium  ab  aoantno :  ex  araneosa  landgine,  qoa  folia 
acanthii  obducebaniur,  fiebtnt  vestes,  dequibus  Pli- 
nius^  lib,  xxiv,  c.  12.  Acanthietl  est  ftntet  spinic 
albse  simiiis.  Acanthos  heiH[>a,  eujas  tllerura  (femt  est 
siivestre  carduo  simile,  tllerum  salivam,  oejus  ror- 
ma  in  oolumnarum  r apitulis  ordinis  CoHnihii,  in  m- 
iatis  vasis,  et  in  vestibus  elaberalis  exprimi  solebal. 
Acanthus  etiam  dicebatur  arbor  qasedam  spinesa 
i£gypti«  que  a  nonnuUis  spinu  MjffptiA  esse  credi- 


N.  iLEamdemrefionemHomanipotitisunt^^'  ^  tur,  cujas  succus  acaeirt  voeatir^ 
inus  ablativo  usus  fuil :  AtcumJudasa  potiHsumus  B     N.  24.  Album  et  nigrum,  Grialius, 


etc.  Sed  cum  accusaiivo  multi  etiam  boni  auotores, 
interdum  poiior  usurpant.  Opobalsamum  vi  originis 
lacrymara,  sive  succum  arboris  denoiaf;  sed  Lang- 
guthiuSf  loc.  cii.,  p.  24)  observat  soriptores  non 
nunquam  ^a^amttm  pro  larcymai  opobalsamum  pro 
arbore  posuisse. 

Gap.  IX*  N..  2.  Folium.  De  folio  odorifero  vide 
Commcnlar.  ad  Prudentium  hym.  5  Gathem.,  v.  liO  : 

Spiraot  et  foiiam,  fonte  qmod  abdito 
Praclambeos  fluvius  portat  in  dxitum. 

Quo  loeo  glossam  etiam  veterem  appoeui :  Folium 

est  herba  pretiosissima,  qum  ditit^t  venire  denarii- 

diso,  Salmasius,  p.  1054,  malabathram)  sive  loliom 

herbam  paradtsi  voeari  ait,  tt  ejus  prBsstantia  deno- 

tetur.  8ic  uloe  arbor  paradisi  dicilur  ab  exeelliMti 

odore  \,aiues  paradisi,  quae  exlonginquis  locis  veniunt, 

ct  hodiepomaparoiiwt,  elc.  Iterum»p.  1071,  obser-  ^^. 

vat  maUfbaihrum  non  facile  in  remotis  a  mari  locis  fL  discrimen,  quod  sirpe  est  ipsa  herba,  iasetpitium 


.  qoi  verba,  Ih 
nonnuUis  Bditionibos  aJdita  exseribereaggresslisfuit, 
ea  imperfecta  reliquit,  quae,  in  variis  lcciionibas  ei 
veleri  prima  Editione  BUmologiarom  pnifertntur. 

N.  26.  Ettphorbium,  Dieilar  eufhorbiumi  tuphor- 
biif  et  euphorbia,  euphorbias*  Isidorns  «tro^e  ge- 
nere  utilur,  dictum^  et  plurima^  ubi  intelligi  pOlest 
herba  hme.  Gseterum  de  elvmologia  ieidoritha  nihil 
est  cur  laboremuSi 

N.  27.  Laser^  Proprie  est  loeets  sirfiiS)  sed  ali- 
quando  sumitur  pro  ipso  tt^pt.  Apnd  Isidorum  for- 
lasse  leeendum  (acnrptf  pro  tocfir,  ul  in  textu  Oria- 
lius  edidit ;  qui  tamen  in  not.  iodicat  lae  sirpicum. 
Profecto  Isidorus  Solinum  txscribii.  Sed  observan- 
dum  Solinum  confundere  /tti  lirpiciimh  sea  /utefpf- 
tium  cum  ladanot  "^d  pingui  roseido  lanflB,  qae  herba 
in  Gypro  cst  ex  cisti  generibus.  De  ladano  Plinius, 
lib.  XXVI,  cap.  9«  intef  sirpe  et  laserpitium  est  hoc 


nasci;  adsitis  arboribus  sese  applicare,  ae  oireiunvol- 
yere.  Inde  fabulai  quod  aquis  innntat  sine  ulla  radice. 
De  malabathro,  seu  malobaihro  agil  etiam  Plin.  L  xu, 
c.  26,  ubi  docet  in  paludibus  Indiae  nasci. 

N.  3*  Nardus.  De  nardo  spicoso^  seu  spioatOj  vide, 
supra,  not.  ad  c.  7,  h.  30.  lu  duobus  Mss*  Goth. 
Tolet.  legitur  :  Est  auienk  Indicum  multiforme,  sed 
melius  Swriacum^  leve,  fuhums  comosum^  spicapar- 
vum,  oaorissimum...  nardum  CeUicum.  Nonnuili 
Bditi  etTam  habent,  hic  e|  inf.,  a«  8»  Odorissima,  et 
odorissimis. 

N.  I^.  f^uod  vocatur  Corycus.  Ita  leg^dum,  non, 
ut  in  plerisque  Editis,  Coriciuni,  aul  Corycium.  Co- 
rycius  a^ectivum  est  a  Coryco;  unde  corycium  cro- 
cum  ^aepe  occurrlt  apud  poetas.  Salmasius,  p.  773, 
ex  Dioscoride  correcto  vertit  :  Qui  manus  iingit, 
dum  atteriiurj  dum  premitur^  pro  quibus  verbis 


succus  ex  ea  expf^^us.  duamvis  etiaih  pro  eadem 
herba  sumatur.  Laserpmum  summo  In  honore  erat 
apud  antiquos  ^i  &  m^ditns  valde  eommendabalar, 
ut  obscrvat  Valpiyis  in  ttdt.  ad  bat*m.  7  Gatuli :  La- 
serpitiferis  jacti  CjrrCTiCs. 

N.  28.  Aloe.  Hoc  loco  Grialius  recte  scribll  aloe^ 
prO  quo,  cap.  8.  num.  9.  edidlt  aloH;  nbi  uloe  inier 
arbores  aromalleas  recehsetdr ;  sed^  referantur  qua* 
herb»  alom  contenlunt.  Yide  Plihinm,  1.  xxrii,  cap. 
4.  Edili,  etiam  GHalittsintettu,  panace  propanares, 
htGrialius  in  notftindieat.  Diei  poteftt i^anacreapana- 
ctmy  panaxpdmtds,  et  panaces  panacis.  Pro  galba- 
num  minus  usitaiiim  ent  galhunus^  quod  in  nostra 
Vulgata  legiiur. 

N.  29.  mcta..,  IHciamnum...  Pulegium  Martis. 
Pro  Dicta  melius  esset  Dictie,  aut  Dicte.  Grtalias 


male  per  y  scribit  Dieta^  dyctamnum  dyttmos.  Pro 
Isidorus  habet  et  cum^oirpitur,  manus  inficiens,         dietamnum  dicl  etiam  potesl  masc.  jen.  dietamnus. 

K.  8.  junct  irianguH.  Celsus,  I.  iii,  c.  21,  ei  1.  iVf  D  f>ictamnum  herba  est  pulegio  simihs :  ex  quo  eim 
c.  20,  cyperum  juncum  quadratum  appeilat.  nonnulli  pulegium  MarHs  dicunl,  ut  Grialius  in  not. 

N.  ii.  Squinummelius.  Grialiu»  in  textuf^mttm      *"^^c-  qu«m\is  In  lextd  cUm  aliie  ediderit  poleium. 


melius,  el  ftos  ax'^dJv6o$;  in  noU  SchcenOs  melior,  et 
flos  schcenanthos.  Verba  Graeca  sunt  oxofvcu  dfvOoc, 
mnciflos,  et,si  rectc  scribtLiur,  schosnuantkos.  Apud 
ycgeuuro,  I.  1  de  Re  veter.,  c.  59,  hoc  verbum  cor- 
ruptum  pariter  est  scinoantfios. 

N.  13.  Apt%mttw.Saimaijiu8,p.i296bxercit.PIi- 
nian.,  distiufluii  diversa  epii/iyma,  qu«,  utait.auc- 
tores  confundunl.  Sciliceialiud  esi  epithymum  Dios- 
coridis,  qiiod  est  flos  thymi  spicai,  aliud  Oribasii, 
quod  est  flos  Ihymi  capitaii,  ahud  epithymum  cus- 
cuta,  quodihymospicaloinnascitur,etcircumvolvitur. 

N  14.  Satnpsuchus.  Grialius  in  textu  edidit  sam- 
sucus^  in  noi.  sampsuchus^  quae  reeta  est  scribendi 
iraiio  cx  vcrho  Grajco. 

N.  15.  Dulbi  similis.  tla  rcctc  GrialiMs  in  textu, 


N.  30.  Mandragora.  Plinius  et  alii  veteres  mascu- 
lino  genere  efferu ntmandraflora«,manrfra^orfl5.  Isi- 
dorus  fortasse  intelligit  herba  mandra^ora^  elc  De 
mandragoris  fit  menlio  c.  XXX  Genesis,  ubi  plura 
interpretes  arTerunt.  In  glosnld  mss.  in  Vei.  Test.  Ui- 
ter  appendices  edcndis  qusedam  pecutiaria  de  man' 
draaoris  animadvertuntur. 

N.  31.  Succus  quem  opiUfh  appellant.  Ita  edtdil 
Grialius,  quamvis  in  not.  referai^ttenf  opion  vocant. 
Hl  Plinius  quidem  descriptionem  succi  papaveris 
absolvit,  opion  vocant;  sed  Isidorus  interdum  ver- 
ba  mulat. 

N.33.Centotiream.SaepeGrIallasaIio  modo  in  textu, 
alio  in  not.  sCribit,  ut  hoc.  loc.  tn  textu  centauriamy 
in  not.  ccnlaurium.  Apud  bonoa  aactores  reperitnr 


«048 


M)  6»  I6ID0BI  ETYMOLOa.  AUVAU  NOTA. 


1M4 


centaureum,  centaurei,  centaurum^  eentaurii^  ei  ^ 
cen^aur^a,  centaurMs*.  •• 

)fk84«(;ijM:9iTfctsa*De^tycyrrAixitPliQ.»l.xxit««^ 

N.  38.  Purificatvoni  et  templis.  Fortaste  respicit 
morein  qui  eliam  itiler  gentilee  Tig:uit,  spargendi  flo- 
res,  el  trondes  in  templie*  Yide  mea  Prttdentiaaa, 
e.  14,  n.  458,  p.  135. 

N.  40.  Rheu.  Grialius  edidit  reu;  sed  scribendum 
est  rhw^  aut  rheOi  aut  rha.  Nomen  rha  desumptum 
est  ex  flnmitie  Sarmatin  ita  tocato,  in  eUjUs  ripis 
nasciiur  radix  qUse  rha  ptmtidtifn  dieitur,  et  A  Gelsb, 
1.  y,  c.  23^  raait  ponticd  *  ti  olim  slmpliciter  rha 
iniefduni  appellabatnr.  D<&iud«  cOgnita  tuit  aHa  di>^ 
versa  radix  rheo,  qu»,  Ut  A  ffca  pontico  distitigUere-' 
tnf,  VOcAia  fuit  rheo  baiifdricum^  quft  est  nostfum 
rheubarbdtum.  Isidorus,  et  alii  auctored,  nt  S&lmlt^ 
sins^  pa^.  797  Exerdtat.  Pliniau.,  observat,  Uon  Mtis 
hflec  dlsiinxerunt. 

N.  41.  Ora  terfata,  Ih  Bditione  OHalii  mi  oraie^ 
fdta;  alii  Bditi  habeut  ord  $errata.  ApUl(!iu8j  c.  4.  § 
de  herbis,  agit  de  herba  ealyculoH;  ita  euini  potiu^ 
scfibendum,  quam  calieulari  eum  Oritllio  ti  alfis. 
Calyx,  et  calyculus  florum  et  hei^btirUUi  ^t  globului 
ih  medio  foliorum  semeU  tonlinen^. 

N.  42.  Ab  inventore,  Hoc  est,  a  rcge  Illyriorum 
Geutid.  Tide  Plinium,  1.  xt¥,  ti  7;  Quod  satnreia 
pronos  faciat  ad  venerem,  non  certa  fes  est^,  UatU 
Plinius,  et  Columella  hanc  viui  iili  UdU  tHbnUnt.  et 
Ovidius  et  Martialis  fortassd  ndn  dU  idtuteidi  9tu  dd 
satyrio^  aut  satyreo  loquuutn^. 

N.  43.Sftn^um.Fortasse  sftaum.ApudiloaUUemdd 
Janua  siiga  est  aculeus  stimulus.&\A.lnaeinstigdte. 

N.  46.  Chamamelos.  Melius  chdMiBmelon^  qUasi 
parva  malus. 

N.  47.  Chama^drys.  Quasi  parVU  UUercuS ;  Latiufe 
tfixago  dicllur.  De  his  Plinlus,  et  aUl. 

54.  Sefpillus.  Neulro  generd  serpiilum  k  LatiUls 
dicitur.  A  serjpo  Yarro,  Plinius  et  alii  deducunt,  Ut  ^ 
herpillum  a  urKco  fpirto,  serpo.  • 

N.  54.  Psyllion.  Grialius  in  teXtU  psyllm,  iu  not 
psyllion,  quod  rectius  eit.  IntelUgiturf  ^ffion  hetpd 
dicta,  eic.  Hiec  dicituf  etiam  tynomyia,  de  qua  Pli- 
nins,  1.  xiv,  c.  11. 

N.  55.  Legationibus.  Grialius  in  textu  edidit  ligor 
mentis,  quod  irt  not  reprobat,  Remedia  publita  qu* 
ait  Piinius,  erant  Instrationes  et  expialioUds.  th  U^ 
verbenae  in  legationibus  consentiunt  alii,  MartianUs  in 
Digestis,  Livius,  Feslus.  Hujus  verbftsuui:  Sujimind 
vocantur  verbena^,  id  est,  herbce  nttrtf ,  (jUia  ett  ioed 
sancto  arcebantur  (forle  arcessebdhtut)  a  eOHsule, 
prastoreve,  legatis  proficiscentibus  ad  foedus  fdcie^- 
dum,  bellumque  indicendum;  vel  a  sanciendd^  td 
est,  confirmando.  .. 

N.  56.  Siruthius.  RectiUs  es86l  strUthtofi.  HAUfc 
herbam  Plinius  vocal  eliam  radiculam^  quod  Sdlillft- 
sio,  p.  1162  Exercit.  Pliniae..  mlnus  plAcet,  Yeruih 
non  solum  Plinius,  sed  eliam  (joiumella  et  Celsus  ra-m 
diculam  et  radicem  appellant  quasdamherbas  edules, 
quarum  vis,  et  usus  in  radice  et  bulbo  pnecipue  est, 
Pro  splenos  Plinius  usurpat  splenion,  1.  xxv,  c.  5  : 
Medetur  lienibus,constatque  sic  inventam  Cum  enta 
super  eam  projecta  essent^  adhassisse  lieni,  eumgue 
exinanisse.  Ob  id  a  quibusdam  splenion  vocatur, 
Eadcm  creditur  herba  atque  asplenum,  de  qua  Pli- 
nius,  1.  xxvii^  c.  4. 

N.  58.  Marrubium.  De  marrubio  Plitiius  e  t  Col  umella. 

N.  63.  Polion.  Polios  eral  in  texlu  Grialii,  qui  in 
not.  exbibet  polion^  ut  Plinius  loquitur.  Sed  notandum 
polion  dic\^  (luia  folia  ejus  suntcanis  hominum  sinii- 
lia ;  nam  TcoXtb;  canum  significat.  Isidorus  aliud  in- 
nuit,  dura  reddit  omntmor^tam,  quod  llispani  dicunt 
sanalo  todo.  Alia,  quae  in  Editis  hic  adduntur  ad  va- 
rias  iectiones  relegamus. 

K.  64.  Scammonia.  Grialius  iU  textu  scammo^ 


nioy  iQ  noii  scAmmm^t  Ultt>^ue  medo  dielbr. 

11.  6tt;  Thi^so  bipatmi.  Hoe»  ^pinor,  Orialius  Vb- 
luit,  ut  ex  nola  liquet,  quamvis  in  textu  cum  aJIb 
fiicusis  edid^rit  thiyrso  bipaimiU. 

Ni  6S.  Rubiak  De  rtiM  vide  ethitn  Plioimn  et  Yi- 
tniviiuil. 

N.  69.  Anehusat.  Mandhusd,  Vel  ancusd^  Plinius 
quoque. 

N»  7#.  CkammlBoh,  Ixia  etiam  vocMur.  Yidc  Pli- 
ninm  L  xxil»  c.  18» 

N.  71.  Sii  dieiiur,  etc.  RaiiO  cfUife  lulhibetQr  :  Sic 
dicUur  fossa  cceea^  quee  o^euita  est,  innuit  itb  Isidof o 
eeriptum  cecutai  aut  eaekt^i  Gerte  feidollii  ei  ta^o 
eieutam  deducit,  ut  explioet  in  et  esse  nodos  occultce. 

N;  724  Trifolium.  Fortan^  m  hertUt  qttte  miuc 
trinitatis  dieiiur. 

N.  73.  PhlomosM  Lailue  v0C4tdf  Viii^bascum,  cx 
Plinio,  I.  %tv,  c.  10. 

N.  74.  Pyreihr^Hi  PliMs  pyretrum,  s6u  pyreih- 
ron  describit,  1.  iityiit,  c.  9; 

N.  75.  Althasa.  Grsecum  verbum  esl  ab  diXSatCvitV, 
eurare,  mederi^  ^ia  multes  habei  iu  medicitift  usus; 
et  idcirco  PliniuS,  I.  \%i  C.  f  Ij  altht^m  dict^m  ^it 
eb  eioaltentia  effectUH.  Beiihitur  auteun  altnasa  tum 
diphthoago,  eeamvil  GriallUs  «um  Hlilk  Bteusis  hii»- 
beat  althea  sine  diphthongo. 

Ni  76.  (higannm^  quOdlMtine  toflm.  PllUiuS,  I. 
XX,  c.  17,  Onganum,  quod  in  sapore  cnliMm  evmit- 
iatur.  yulctUMi  noM  hiec  eai  t  Pmius  cuHctam  her- 
bam  origano  simit0m  faeit.  Pto  colena,  ^uod  Gt1&- 
liusin  textu  exhibet,  VuiCauiuilid  marg.  lUdiCat  pro 
Varia  leotione  coldra, 

N.  77.  Tithpnaltum.  Bcribl  solet  tlthyfAalUS^  aut 
titf^maltus» 

K.  7U.  Poiygonusy  sen  poiyfon<^,  idu  polyfjionium 
desoribitur  a  Plinio  1.  xxvtt,  c.  12,  ^t  memoratuf  ab 
Scribonio  Large  oompost  1^3. 

N»  BO.  Ambrosia.  Ambro^itt  hoth^  CUmmune  est 
mttitls  herbla.  Pro  apuuo,  qnod  QrfelfU!!  Midit,  legcn- 
dum  opfoeofi.  Caio  de  R^  rustidi,  e.  1  b7,  ilt^i^ra  ^roi- 
siea  est  erispa  :  AMAoefi  vocatnt.  A  PliuiU  vocaior 
apiaca  brassiea^  ileilieet  ab  «pfo,  qUdd  ipsum  ab  api- 
bus  dietum.  Vuiconius  exbibet  aptacmiii 

N.  81./)omannii5.  kx  Apuleio,  de  Herbis,  c.  79^ 
FoUa  ha^s  famieuli  ttmt/ta,  sed  fnpffiii  et  tetfte 
prostrata^ 

Ni  8S»  Mepetam  inter  herbat  tmli  eueei  reeefiMt 
Gelsus  1. 11,  e.  21«  Calamintha  est  utilis  mentlit. 
Scribitur  etiam  menia  sine  aapirtlibne.  Yerbom  Gni^ 
cum  epud  Griaiium^  et  elioe  Bditoi  scriptam  ^rat 
KcXiitiittiiv,  q«od  emendari  d^uit. 

N.  84.  Yerbascum.  De  qnibuedam  herbis  hee  leeo 
indioathi  alibi  isidoros  agii.  Vtrhascum  est  oMoiHe», 
de  quo  n.  73  et  94.  Pre  eahtmHes  le|endmn  puto 
eaiaminthes,  de  qua  n»  82.  De  lapws  n.  68« 

N.  85.  Albucum,  Ila  videtur  voluisse  GriaUus^  In 
e^x\%  textu  nihiiominus  apparet  al^tmm.  Apuleius 
de  Herbia  c.  32 :  ^  Greecis  dicitur  ASPHODBLUSk)  La- 
Hnis  BASTULA  BBOU,  aliquibus  albijgo8.  Pltnitts  ta- 
men  LxxijC.  17,a/^ttCBm  ab  asphodelo  quodammodo 
distinguit.  Scillat  nomen  herbse,  scribitur  cum  t  La- 
lino.  Grialins  ttm  in  BOt.  quam  in  textu  protulit  scyl- 
la,  fortasse  ut  etymologiam  ab  Isidoro  indicttam  ex- 

Eoneret.  De  superstitione  Gentilium  suspendendi  her- 
as  ad  limina  lortasse  intelligendBm  c.  73  Colleetio- 
nis  canonum  S.  Ilartini  Bracarensis  :  Non  lieeat  ini- 
quas  observationes  agere  Kalendarum,*.  neque  lau- 
ro,  aut  viriditate  arborum  cingere  domos.  Omnis 
hasc  observatio  paganismi  esU 

N.  86.  Chanuepitys.  Quasi  pinus  pumila.  Plinias, 
I.  xxiv,  c.  6. 

N.  87.  De  aspleno  dietum  n.  56. 

N.  88.  Bulbus.  Grialius  volvus  edidil,  ul  etymolo- 
giffi  tdhaBreret.  Vid.  n.  19,  c.  seq. 


4016 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVAU  NOMt. 


t0i6 


N.  95.  Ferula.  Inter  arbores  ab  aliis  reponitiir  ||  mella  1.  x,  v.  110  : 
Glossas  veteres  de  ferula  vide  in  mea  Pnidentii  Edi-  kv«»*»  nt  v 

tione  ad  prooemium  v.  8. 

N.  96.  Papunu  dictus.  Rectum  esset  Papwrus  di- 
cta,.,apta,  vel  Papyrum  dictum...  aptum.  Prsecla- 
rum  opus  est,  nec  facile  obvium,  Guilandini  Papyru^, 
sive  (^mmentarium  in  tria  Piinii  capita  de  papyro, 
Tenctiis  1572. 

N.  97.  Reposui  ex  Festo  quod  dicere  pro  quid  di- 
eere  apud  Grialium,  vel  prcedicere  apud  alios. 

N.  101.  Typhus  ab  Arnobio,  Augustino,  et  alijs 
ssepe  pro  superbia  et  mentis  elatione  sumitur,  quia 
sdlicet  typMu  Grsece  fumum  sigificat.  Alia  ratio  ab 
Isidoro  indicatur,  quia  superbi  tument  et  inflantar, 
ut  typhe  herba.  Familiare  autem  est  ecclesiasticis 
scriptoribus  superbiam  explicare  per  tumorem, 

N.  103.  Spartus.  De  sparto  Bocnartus  1.  v  Ghan.,  c. 
35.  Neutro  genere  spartum  dici  solet.  Harduinus  ad 


Excitet  ut  veneri  tardoi  enica  maritos 
Similia  habent  Martialis  et  Ovidius.  quos  Langga- 
thius  excitat  in  Antiquit.  plantar.  feral.,  p.  4. 

Cap.  XI.  N.  1.  Apium.  Ab  apibus  dictum,  quiboi 
est  graassimum.Vide  n.  80  c.  9  bujus  lib.Btymonab 
Isidoro  hicindicalum  auciorem  habet  Marcellam  Eai- 
piricum,  quic.  de  Apiodocet  hujusmodi  herbam 
Apiom  dictam,  quod  apex  banc  ferre  solebat 
Victoris  yeterum  fieret  dam  more  trinmphas. 
Ib.  refert^prim.  H  erculem  hujusmodi  coronadooatom. 

N.  6.  m  Latini,  anisum.  Ita  lego.  In  Grialio  erat 
ut  Latini,  anesum.  Alii  editi,  Annison,  ut  Grceddi- 
cunt,  sivCj  ut  Latini^  anneson. 

N.  7.  Coriandrum.  Graeci  etiam  vocant  xopCovBfon» 
fortasse  a  xopic  cimex^  quia  cimicem  olet.  Corion 
eaidem  berbaest,  ac  cham(BpitySy  sive  hypericon.  lu- 
dorus  utramque  confundit.  Pro  abrotanum  |)leriqae 
scribunt  abrotonum.  Pro  cerefoHum,  sive,  ul  in  Grta- 


pTinJnm  1  ^Sr  7  9  oZarit  7«^^«^'  o.^ V -«7«rr  scribuut  atrotonum.  Pro  cerefoUum,  sive,  ui  m  una- 
Phnium  1.XIX,  c.  2,  advertit,  spartum  e«»f  » '^^e^i  g  ih  textu  erat,  cermfolium,  comrounior  scriptura  est 
consero,xnnecto,^mfi  nectendw  funibus  maxime  m-  B  'l^^^^^foi^^; Z^      voJje  ex  Gneco  x^^f^^n, 

chmrephyllum.  Herbarum  nomina  quae  in  rusticorum 
ore  versabantur,  facile  corruplioni  subjacebant. 
N.  9.  De  mentha  seu  menta,  dictum  c.  praec^n.  82. 


servit. 

N.  104.  Grialio  innot.  fortasse  excidit  cum  li^  pro 
licet  sit,  ut  in  textu  cum  aliis  edidit. 

N.  105.  Fo^ta.  Inantiqnislsidoriexemplaribusnon 

semel  reperi  folia  fem.  gen.  pro  folium  :  ac  fortasse 
jam  Isidori  tempore  hsec  corruptela  cceperat. 

N.  106.  Zizania...  infelix.  Juvencus,  1.  ni,  v.  7,  At 
lolium  infelix. 

Cap.  X.  N.  3.  Thyrsus.  Ex  thyrso.  Nomen  Hispani- 
cum  est  troncho,  et  Italicum  ^rso. 

N.  4.  De  cyma  supra  c.  6«  n.  20. 

N.  7.  Rava  fem.  gen.  utitur  Scribonius  Largus,  et 
aliquando  Columella.  Usitatius  est  rapum. 

N.  9.  Non  in  radice,sed  in  thyrsum.  Forte,  nan  in 
radicem^  sedin^  etc.  Aliihabent,  non  in  radice,  sed 
in  thyrso.  Recenset  Plinius  1.  x,  c.  8,  genus  sinapis, 
foliis  rapi  simile.  Sed  vocabulum  Grsecum  est  a(vT)ici. 

N.  11.  Lactuca.  Plinius  I.  xix,  c.  8,docet  lactu- 
ece  nomen  tractum  fuisae  ex  genere  quodam  lactn- 
cse,  olim  in  Italia  solum  noto,  quod  copia  iactis  sopo- 
riferi,  instar  papaveris,  abundabat,  et  meconis  voca- 
batur.  Grsce  fi^juov  papaver  significat. 

N.  12.  Ihtubus,  Est  intubus  mascul.  gen.,  et  intu- 
bum  ncutr.  Scribitur  etiam  per  y :  nam  Grseci  dicunt 
2vTu6ov.  Cofpa  frequeniius  reperitur  cum  diphthonf[0, 
quam  sine  diphthongo.  Est  autem  duplex  genus,  aliud 
condimentarium  fere  sine  capite,  aliud  capitatum, 
quod  scilicet  in  caput  extul>erat.  De  etymologia  coo- 
fer  Becmanam,  Vossium  et  alios. 

N.  15.  A  beta,  qaia  moiiem  caulem  habet.  Angu- 
stus  verbo  betisso^  aut  betizo  pro  languere  nsurpare 
solitus  erat,  ut  narrat  Suetonius  in  ejus  Vita,  c.  87. 
Blitum'UA  quoqueGrsBci  vocant.  Quod  autem  genus 
pro  spede  hic  et  alibi  sumit  Isidorus,  ex  usu  commu- 
ni  est.  Distinctius  alii  explicant  classes,  genera,  spe- 


LIBER  DECIMUS  OCTAVUS- 
Cap.  I.  N.  2.Ex  prasdicto.  Quia  bellum  denuntian 
et  indici  debeL  AJii  volunt  ex  edicto.  Vide  var.  lect. 
N.  4.  Plusquam  dvile.  Vide  quae  nolavi  ad  I.  n, 
Carminis  Dracontii  de  Deo  v.  294  : 

Nec  solum  ciyile  sat  est. 
Belli  plusquam  civilis  ratio  petenda  est  ex  dudbus 
eontrariis,  qui  alioquin  sibi  affines  cognatigue  sint. 
N.  7.  Ut  major  tmor  oriatur.  In  Ciceronis  Terbis 
nonnuUi  legunt  major  tumor  oriatur.  Addit  Cicero: 
llnde  etiam  nomen  ductum  est  iumultus...  Gravius 
autem  esse  tumultum  quam  bellum,  hinc  intelligi 
licet  quod  bello  vacationes  valent^  tumultu  non  va- 

N.  9.  Bellum.  In  veteri  editione  sic  legimns  :  Pos- 
tea  detracta  littera  D  et  mutata  V  in  B,  didum  est 
bellum ;  quod  pro  primo  elym.  dictum. 

N.  10.  Praslia.  NoUtio  nominis  prselii  varia  ab 
aliis  traditur ;  neque  de  ratione  scnbendi  satis  con- 
stat.  Plerique  scribunt  praslium^  alii  pra^lium,  non- 
Dulli  prelium^  quod  tamen  minus  probatur  iis  qui 
ortbographiam  tradunt. 

N.  11.  Fcsdus  est  pax,  etc.  Festus  :  Fa^dus  appel- 
latum  ab  eo  quod  in  padscendo  fosdere  hostia  ne- 

caretur.  YirgiUus  : 

...Et  c»8a  iongebant  fcedora  porea. 
Vel  quia  in  fxdere  interponatur  fides.  Servius  ad  1 
iBn.,  V.  66  :  Fosdus  autem  dictum  vel  a  fascialibus, 
qui  olim  faedales  dicebantur,  id  est,  sacerdotes,  per 
quos  fiunt  foedera,  vel  a  vorca  foede,  hoc  est,  lapi- 
dibus  cassa.  De  etym.  inauciarum,  aut,  ut  alii  scrn 
bunt,  indutiarum^  non  consentiunt  etymologi.  Ahi 


des,  famiUas  herbarum,  etc.  deducunt  ab  m,  vel  indu,  et  otium^  alii  ab  induco% 

N.  18.  £s£a.  Noiat  Vuicanius :  Hodie  etiam  Hispani  %  yel  inductce^  quod  inter  arma  quies  indicalur,  alii 


fomitem  igni  accendendo  aptum  yesga  vocant.  Itali 
ipsum  nomen  esca  retinent.  Opporiunior  fungi  origi- 
natio  ab  aliis  indicatar,  quodsit  a  Grseco  9^-]nf0(,8ett 
•^rp^,  spongia. 

N.  19.  Bufbi.  lu  hoc  loco  Grialius,  qui  tamen  c. 
prsec.,  n.  88,  ratione  etymologise  prsetulit  volvus. 
Etsi  autem  t;  et  ^  facile  olim  commutabantur,  poluit 
tamen  Isidorus  scribere  bulbus,  et  nihilominus  ori- 
ginem  vocis  repetere  ex  volubili. 

N.  20.  Armoracia.  Iia  vocatur  a  Plinio,  pro  quo  Co- 
lumella  habet  armoradum.  Apud  Palladmm  alii  le- 
gunt  armoraceamy  non  arfnoracam.  De  Carduo  nihil 
exstat  in  textu  Grialii,  qui  tamen  explicationem  ad- 
liibet  in  nota  quorumdam  verborum  quse  in  aliis  edi- 
tionibus  rcpenuntur.  Confer  varias  lectiones. 

N.  1.  Eruca  est  ab  uro,  vel  ab  erodo  :  nam  linguam 
rodit  acrimoAia  sua.  NonnuUi  scribunt  aruca.  Colu- 


aliunde.  Vide  Gellium  1. 1,  c.  25.Mihi  kidoriana  ety- 
mologia  prse  caeteris  placet.  Pro  resiUsset  fortasse 
iegendum  resiUisset,  aut  resiluisset. 

Cap.  II.  N.  1.  Victoria.  Etymon  victoriaf,  a  m 
multis  non  placet.  Grialius  in  textu  edidit  reportasse, 
in  not.  deportasse.YerbsL  Servii  ad  v.  421, 1.  xi,  sant: 
Et  hoc  est  unde  laudat  SaUustius  duces,  quia  vic- 
toriam  incruento  exercitu  revortaverunt. 

N.  3.  TranquiHus...triumphum.Triumphieijm(h 
logiam  a  Grseca  voce  cum  multis  aliis  tuetur  Joannes 
Nicolaus  in  opere, Romanorum  triumphus,  etc.,c.l. 

N.  5.  Pro  accederent  melius  fortasse  erit  ascende- 

rent.  ,    .  . 

N.  6.  Rufo.  Grialius  scribit  ruffo,  quod  virts  cnU- 
cis  displicet.  Havercampus  comment.  in  Apologet. 
TertuUiani,  c.  33,  servum  publicum  ab  Isidoro  nt- 
mis  comice  camificem  appeilari  ait.  Fabricius,  cap. 


401*7 


AD  S.  ISmORI  BTTM0L06.  ARBYALI  NOTJS. 


l0iS 


17  Bibliograpb.,  u.  10,  ex  loco  Plinii  male  intel-  H  nica /ratn^am  dixenint.  Tacitus,  c.  6  de  Gennan 


lecto  Isidorum  cami/icem  pro  servo  publico  posuisse 
observat.  Yide  Perrarium,  1.  i  Bleclor.,  c.  11,  et  Ga- 
saubonum  ad  Suetonium,  p.  281. 

N.  7.  Intemecione.  Ita  scribo,  quamvis  Grialius  cum 
nonnullis  ediderit  intemicione.  In  editionibus  Yim- 
lii  legitur,  Aut  age  diversast  scilicet  puppes.  Sed  ui- 
dorus  suo  Servio  adhseret :  Aut  age  aiversos  :  hoc 
est,  inquit  Servius,  dispergeillos  per  diversa,  ne  ad 
Italiam  veniant  :  du^ims  enim  generibus  deletur 
exercitus^  aut  intemecione,  aut  disfersione, 

N.  8.  Spolia  hostium.  De  spoiiis  militaribus  videu- 
dus  Lipsius  1.  y  de  Milit.  Rom.,  c.  17;  quo  in  opere 
plura  afTert  quibus  hic  Isidori  liber  illustrari  possit, 
ut  innumeros  alios  praeteream. 

Cap.  III.  N.  2.  Jovis  in  nominativo  ssepe  ab  bi- 
doro  adhibetur. 

N.  3.  Draconum  signa.  Ut  aquilse  legionum  signa 
erant,  ita  dracones  cohortium.  Yide  meum  comment. 
ad  Prudent.  hymn.  v  Cathem.,  v.  55,  seq.  : 

...  Signaqae  bellica 
PraeteudoDt,  tumidis  clara  draconibos. 

et  Michaelis  Angeli  Caussei,  sive  de  la  Chausse, 
opus  de  Signis  militaribus. 

N.  4.  PiUi  est  globus  quo  luditur,  sed  samilur  pro 
quovis  globo,  aut  sphaera,  quae,  quia  rotunda  est, 
orbem  ali(][uando  indicat.  Nummos  veteres.  quibus 
pila  in  signis  constituta  conspicitur,  exhibet  Zeifichius 
m  Observation.  ex  nummis  Vitembergse  1*745,  p.  10 
seqa.  Conferetiam  nunimosProbi  et  Maximiani  apud 
Anar.  Morell.  Spec.  rei  numar.,  t.  22,  n.  10. 

N.  5.  Vexillum,  Gisbertus  Cuperus  epist.  44  ad 
Sperlingium  advertit,  auctores,  cum  vexillum  a  si- 
gnis  distinguunt,  intelligere  velum,  de  quo  Isidorus 
hoc  loc.,  et  1.  z,  c.  22.  Erat  autem  vexillum  hujus- 
modi  tuoica  punicea,  dum  respublica  fuitlibera.  Ye* 


Hastasy  vel  ipsorum  vocabulo  frameas  gerunt,  an^ 
gusto  et  hrevi  ferrOy  sed  ita  acri  et  ad  usum  habili, 
ut  eodem  telo,  prout  ratio  poscit^  vel  cominus,  vel 
eminus  pugnent,  Confer  Becmanum,  qui  de  rom^ 
phasa  etiam  agit  p.  920. 

N.  4.  SpatFia.  Graece  aic<£0/i,  proprie  est  instru- 
mentumlatum  et  obIoDgum,quopharmacaetaliami»- 
cenlur :  a  cuj us  similitudine  glatius  latior  spatha  voca- 
tur :  defluxitque  nomen  in  vulgares  linguas.  Sffatula 
in  pectoribns,  et  rectius  spathula  est  costa  latior,  ut 
apud  Apicium  1.  iv,  c.  3,  spathula  pomna.Hinc  His- 
paoicum  espalda,  Adisis  Bochartum  Chan.l.i,  c.  42. 

N.  5.  Semispathium,  Vegetius  uiilur  verbo  semt' 
spatha,  Isidorus  semispathium  missile  telum  innuit 
esse. 

N.  6.  Idem  et  clunabulum,  Grialius  cum  aliis  edi- 
tis  item;  sed  in  not.  idem^  quod  reiinendum.  In  vete- 
Q  ribus  exemplaribvis  hsec  duo  item  et  idem  passim  con- 
V  funduntur.  Pro  clunabulum  malim  clunaculum  : 
nam  Gellius  lib.  x,  c.  25,  inter  gladiorum  nomioa  re- 
censet  machasras,  spathas,  pugionesj  lingulas,  clur 
naculas.  Alii  exbibent  clunacula  neutro  genere.  In 
Giossario  Isidoriano  est,  Sica^  cluniculus,  machas' 
ra,  Confer  notas. 

N.  8.  Sica  a  secando,  Ita  etiam  I.  x,  verb.  sica^ 
rius ;  differunt  quidem  quantitaie  sica  et  seco,  sed 
non  propterea  etymoiogia  falsa  censenda  est.  In 
Tranquilli  verbis,  Sic  hac  pugnabo,  mendum  veteres 
editiones  admiserant,  Sica  pugnabo,  quod  cx  mss. 
Codicibus  emendavit  Brissonms  Select.  Antiq.  1.  u, 
cap,  11.  Sicse  figuram  inquirit  Barthius  Ad.  p.  2634, 
et  Lipsius  1.  iii,  c.  3,  de  Militia  Bomana,  ubi  etiam 
de  puaione  agit. 

N.  9.  Secures.  De  securi  rursns  Isidorus  lib  xix, 

c.  19.  In  virffarum  fascibus,  qui  mafistratibus  prsefe- 

xillum  diminuUvum  veli  dicunt  etiam  Feslus  et  ^  r«bantur.  erant  quoque  secures  ad  sumendum  dereis 

Priscianus.  ContraCicero  in  Orat.  c.  45  a  vexiUum  C  *"PPj»"umcumopuses8et.Noraen/rawmf  arumse- 


factum  esse  velum  docet. 

Cap.  IV.  N.  1.  Budna,  Scribitur  etiam  buccina^ 
ab  iis  prsesertim  qui  a  bucca  deducunt.  Etymon  ah 
Isidoro  allatum  prseferri  solet. 

N.  3.  Tubam  nonnulli  derivant  a  tubus,  et  iude 
etiam  tibiam,  Vide  Lipsium  lib.  iv  de  Milit.  Bom., 
dial.  10.  Tofus,  sive  tophus  est  lapis  cavernosus. 

N.  4.il^  ^f^a,  etc. Virgiiii  versusexiXiEn.itahabet: 

At  toba  terribiiem  sonitQm  procai  sere  canoro 
iDcrepnit... 
N.  5.  Classica.  Cur  classicum  signum  pugnae  ineun- 
dae  esset,  luculenter  explicat  Csesar  Ub.  ni  de  Bello 
civili,  c.  92.  Est  quasdam  animi  incitatiOf  eic.  Vide 
Vulpii  not.  ad  Tibullum  1. 1,  eleg.  1,  v.  4  : 

Martia  cai  somnos  ciassica  pulsa  fulgeDt. 
De  sistris  vide  a  me  notata  in  comment.  ad  I.  ii  con- 


curibus  ab  Hispanis  datum,  ab  ipsis  Francis  videtur 
etiam  adoptatum,  ut  ex  auctoribus  a  Ducangio  allega- 
tis  colligitur :  ubi  ex  Papia  referlur  ab  Hispanis  vo- 
catos  franciscos,  non  franciscas,  ut  in  exemplaribus 
Isidori  legitur. 

Cap.  VII.  N.  1.  Hasta  olim  scribebatur  asta.  Yarro 
aliam  exhibet  etymologiam  I.iv  de  Ling.  Lat.,  c.  24, 
BastOj  quod  stans  (al.  astans)  ferre  solet. 

N.  2.  Conus  acuta  rotunditas.  Varro  loc.  cit.  Co- 
num,  qmd  cogitur  in  cacumen  versus.  Fortasse  le- 
gendum  Conus, 

N.  3.  Trudes,  Scripturam  Isidori  trudes  apud  Vir- 
ffilinm  confirmat  Tacitus  iii  Annal.,  c.  46  :  Quidam 
trudibus^aut  furcis  inertem  molem  prostemere,  Po- 
test  autem,  ut  in  multis  aliis,  trudis  prima  brevi  a 
trudOy  cujus  tt  longum  est,  derivari.  Sic  lucema  a 
luceo,  etc.  Quod  trudes  aplustria  dictae  fuerint,  non 


tra  Symmach.,  v.  627.  .    - .        _  .      . 

Cap.  V.  N.  1.  Tuemur  passive,  ul  alibi  etiam  Isi-  -^««^»8  Iiquet  :  nam  aplustre  propne  crat  nayis  orna- 
rus  utitur.  H  mentum  in  summa  puppis  parte  ex  tabulis  conie- 

""  '  "  ctum,  cujus  figura  in  columna  Trajana  conspicitur, 

et  a  Scheffero  producitur  I.  ii  de  Mil.  naval.  c.  6. 

N.  4.  Excipiunt  enim  apros,  etc.  Ex  Martiali  lib, 
XIV,  epigr.  30.  tit.  Venabula : 

Excipient  apros,  ezspectabontqae  leooes, 
iDtrabant  ursos,  sit  modo  firma  manus. 

Servius  in  meo  exemplari  habet,  apta  venatui,  qua- 
si  excipiabula, 

N.  5.  Lancea,  Sisenna  apud  Nonium,  c.  18,  n.  26, 
ita  TetertiGallia  materibus,  Suevilanceisconfigunt, 
Festus :  Lancea  a  Groeco  dicta,  quam  illi  y^^rx^^ 
vocant,  Isidorus  notationem  latinam  invenire  voluii. 

N.  7.  Horatius  claiamdicit,  Grialius  exconjectura 
edidii  Lucilius  calam  dicit:  quod  etsi  aucioritale 
Servii  comprobatur,  tamen  omnium  exemplarium 
scriptura  retinenda  videtur  Horatius  caiam.  Non 
enim  constat  Isidorum  locum  Servii,quo  is  de  Luci 


dorus 

N.  2.  Ab  armis,  Ita  etiam  Festus. 

Cap.  VI.  N.  1.  Gladius,,,  ensis.  Alii  inter  ensem  et 
gladium  ita  distinguunt,  ut  ensis  fere  de  miiitari  di- 
catur,  gladius  de  urbano.  Verum  hsec  discriminaaut 
nulla  sunt,  aut  non  observantur.  Forcellinus  ensem 
dicit  esse  gladium  militarem  :  sed  postmodum  verb. 
gladius  asserit  nihil  diccre  eos  qui  hoc  discrimen  af- 
femnt.  Illud  certius,  ensis  vocem  esse  poeticam.  Gla- 
dium  a  clade  Yarro  deducit  lib.  iv  de  Ling.  Lat.,  c. 
24.  Arma  veternm  insigniora  mulli  observationibus 
suis  illustrarunt;  nec  paucos  Fabricius  saepe  lauda- 
tus  in  Bibliographia,  cap.  18,  commemorat. 

N.  2.  Machcera  melius  fortasse  deducetur  a  (ii^o- 
(AAi,  pugnu. 

N.  3.  Framea.  Augustini  tempore  apud  Afros  fra- 
mea  pro  gladio  usurpabatur,  ut  coliigitur  ex  epist. 
i20y  c.  16.  Antiquiorcs  Latini  hastam  voce  germa- 


\m 


AD  B.  IBIDORI  ETYMOLOQ.  ARBVAU  NOTJS. 


tm 


lio  m  <;ala  loqftitttr^  m))(»tis8e.  Qaidqttid  tntM  sit 
de  aaclo^  Vodi  eata,  eam  retinendam  ceiMet  Salmt^ 
sius  p.  Wl,  V.  82,  in  Trebell.  Poihon.  Conira  virum 
doctts$(fhitm{GT\eA\um,  uipulo)qui  correxii  calam : 
nam  a  caia,  baculusy  clava^  ractam  est  cato,  ramt,  et 
caiatio,  Ful^entiusin  Contin.  Virgil.  Apad  antiquoi 
cAtATto  diemituT  pueriiis  cmdes,  Unde  et  Plautus 
in  Cistellaria  (forlasse  Cliteltaria)  cvmasdia  ait : 

Qoid  tu  amicam  times,  ne  te  manuleo  oaiet? 
Papias,  cATBiA  lingua  Persarum  hasta^  vel  telum. 
Cateia,  qnam  Horatius  caiam  dicit.  Estenim  genus 
Gallici  teli ;  euod  si  ab  artifice  mittatur,  rursus  ad 
eumreditqmmisit.  Id  ita  explieat  Servius  ad  vers. 
cit.  Virgilii,  Teutonico  ritu,  eic,  Quam  in  hostem  ja- 
cutantes^lineis,  quibus  eamadnexuerant,  recipao- 
CAM  faciebant Aiic  esl,utputo,  arcusdolosuSy  doquo 
c.  VII  Osee  t.  46.VideiioUlm  Mariana;  ad  l.i  Isidori 
contra  Judfl^Oft  c.  19,  ubi  cx  veteri  ediiione  profertur 
sagitta  rftiprocay  quam  nonnulli  maie  eKplicaiit 
de  sagitta  qu»^  repercutit  ipsum  qui  artum  tetendit. 

N.  8.  Phalaricaest  telum  ingens,  Scribitur  pto- 
larica  et  falarica.  Brat  phalarica  major,  quee  eata- 
pulta  jaciebatur,  et  minoir^  quse  manu. 

N.  9.  Pi7a  sunt  arma  faculorum.  Varro  de  llng. 
Lat*  lib.  IV,  c.  24,  Simihter  ab  omine  pilum,  quod 
hostis  feriret,  ut  perilum.  Alil  deducunt  ex  Gr»co 
9trXo(.  Vide  Lipsium  lib.  iiide  Mll.  Rom.,  dial.  4. 

N.  41.  Proprie  cuspis  posterior  vars  hastw  M, 
Quod  cuspis  proprie  dnii  sit  acies  naSts,  sed  par» 
posterior,  non  facile  antiquiorum  auctoritate  poterit 
comprobari,  quamvis  per  syncbdochen  pro  hasta  vel 
baculo  nonnunquam  adhibeatur.  Pro^rie  autem  mti- 
cro  est  gladii,  cu^is  haslae,  vel  conti,  etc.  Quodau- 
tem  Becmanus  ait,  cuspidem  origineiti  tfanere  ab 
aspide,  ineptnm  videtur. 

Gap.  viii.  Num.  1.  Sagitta  et  spiculum  aliquando 
confunduntur :  sed  discnmen  ab  Isidoro  adhibitum 
probahdum  est,  quod  sagitta  arctt  mittitur,  spiculum 
vero  lancea  brevis  est,  pt7umquoque  dictum. 

N.  3.  5corpto.  Machinabellica$r;orf>todieta  duplex 
erat,  major  et  minor,  ut  ex  Livio  I.  xyvi,  e.  47  et 
49.  Etiam  pro  temporum  varietate  varia  fuit  ejus 
forma.  Scorpiones  sui  temporis  fuse  describit  Am- 
mianus  L  xxii,  c.  4,  al.  8.  Rictiltius  in  not.  ad  Scor- 
piacon  Tertulliani  In  princ.  Isidohim  coar^uit,  qtiod 
scorpionem  sagittam  dixerit,  cum  polius  sit  macnina 
sagittasprojiciens.  Isidorum  def^ndlt  Nicol.  Anto- 
nius  lib.  v.  Biblioth.  veter.,  n.  95,  auctoritate  Sie- 
wechii  In  comment.  ad  Vegetium  de  Re  mil.  I.  iv^ 
c.  22,  qui  Isidoro  favet.  Pro  sagitta  auffi  scorpione 
jacituf,  usurpatur  ctiam  scorpio  ab  Hirtio  de  Bello 
Afric,  c.  29,  Scorpione  accuratius  missOy  atque  eo- 
rum  decurione  occiso, 

Cap.  IX.  N.  1,  Feretrum^  ubi  fUnus  defertur,  Ea- 
dem  feretri  etymologia  repetitur  I.  xx,  c.  11.  Pha" 
retra  Grieca  vox  est :  sed  etiam  sic  a  ^ipu»,  fero^  ex 
nonnuUorum  sententia  derivatur. 

N.  2.  Vagina  appellatur  eoquod  in  ea„,  gladius 
bajuletur,  Alii  vaginam  dictam  putant  a  vaco,  quasi 
vacinamy  quod  vacua  sit,  ci  apta  ad  recipiehdum  gla- 
dium,  vel  telum. 

N.  4.  Oxos.  DncAngius  nescio  quid  do  oxis  notare 
volueral :  nam  verb.  Oxa  ail,  Vide  Dolo.  Desideratur 
aulem  haec  vox  Dolo  :  ubi  fortnsse  Isidori  nostri 
verba  de  dolonibus  ascribere  constituerat. 

N.  5.  Arcus  propfie  dicitur  de  instrumento  quo 
sagitlae  jaciuntur.  quia  arcet,  id  esl,  propellit.  Inde 
arcus  in  archilectura  nomen  invenit. 

Cap.  X.  N.  i.  Fnndibalus,  I.  xiv,  c.  6,  n.  ulL, 
dicitnr  fundibalum  neulr.  Aiiud  instrumentum  est 
fustibalus^  de  quo  Vcgelius,  ut  ex  nota  Qriahi  ad 
eum  locum  consial. 

Cap.  XI.  N.  4.  Musculus.  Musculi  majoris  descrip- 
tionemhabesapudCKsarem  de  Bell.  civil.  I.  ii,c.  10. 


H  Oap.  xn.  N«  !•  CUfpeus  est  scutum.  DiBerinie& 
**  inter  eiypeum^  et  scutum  hoc  assignari  solet,  quod 
clypeus  flereus  erat  et  rotundus,  scutum  Hgueum,  et 
iigura  qnadrata  oblonga.  Parma  vero,  de  qua  num. 
6,  ferme  e  torio,  seu  ioro  erat,  sed  rotunda.  Facile 
tamen  hfleo  ab  seriptoribus  eoafunduntur,  et  promi- 
seue  usurpantur. 

N.  2;  Scutum  alii  deducuat  a  eutis^  mutat^  syUabc 
quantitate,  quod  eorio  seepe  oonte^eretur.  FaciHus  a 
Grsed  o«vto«^  pelliSi  corium.  Similiter  umbo  est  a 
Graoca  voce  4|x6tti  :  inde  umbilicus* 

N.  3i  Ancile  ab  aiti,  circum^ei  casu$t  quasi  amci- 
sum,  Vide  Bochartum  Ghan.  L  ii,  e.  11*  Noniudii 
cum  Nonio  Oi  18i  n»  ll^  seribunt  an^le.  Pigttraao- 
cilis  conservatur  in  quibusdam  veterious  Dummis. 

N.  4.  Vulgata  :  scuta  de  auro  puristimo* 

N.  5.  A/ri  et  Mauri.  Ita  vetera  exanplaria;  ita 
etiam  Grialius  in  textu,  sed  ia  nou  iadkat  Hispani 
pro  Ma«rt.  Profeeto  Servius  ait,  Afri,  e(  Hispim.  Ta- 
5  citus  in  VilaAgric.,  c.  S6,  traditetiam  BritannUbre. 
ves  cetras  in  usu  fuisse.  Bochartus  Chan.  1. 1,  c.  42, 
ad  illustrandum  hunc  Isidori  locum  consuli  poterit. 

N.  6.  Parma^  ut  Varro  de  Ling.  Lat.,  c.  24,  pu- 
tat,  dicitur,  quod  e  medio  in  omnes  partes  pat,  Bo- 
charlus  videndus  loc.  cit.,  c.  eod.  42. 

Cap.  XIV.  N.  1.  Galea  de  corio»  Vernm.haHc  bri- 

fpnem  csse  Beciiianus  p.  489  et  seqq.  conflfmat,  sci- 
icet  a  -foXiv),  feliSy  musteld  :  nam  veieres  tegTtiioa 
aut  galeas  fere  e  corrio,  seu  pellibus  animaKum  cod- 
ficiebant  :  quck!  Becmanus  pluribus  demotistrat.  Cas- 
sis  et  galea  a  Tacito  ^perte  distinguuhtuf  :  passiiti 
tamen  promisdiie  ab  aliis  usu!j>antur. 

Cap.  XV.  N.  1.  Forus.  Dfe  /ori  etymo  vlde  I.  xv, 
c.  2,  n.  27,  ubi  legitur,  Rikc  leca  at  pro  aosT&is 
vocantiir,  quod  melius  est  qttam  preroitra.  Scd  for« 
tasse  medio  asvo  nomeh  hoc  obtinuit  prorostra.  Mi- 
nime vero  Grialio  asseutior,  qui  h^c  Braulioni  ascribit. 

tCur  enim  Isidorus,  qui  pasdllh  sua  repetit,  nod  potuit 
occasione  data  bis  de  foro  sefmonem  ingerere? 

N.  2.  Justitia  est  a  justo,  ut  lcetitia  a  lceto,  etc. 
De  Jure  et  Ie|;ibus  lib.  v  aglt  tsidoru^. 

N.  4.  Jurgium  est  a  Jurgo,  quod  Varro  I.  v  dc 
Linff.  Lat.,  c.  6,  Sijure  ^t  ago  dcdUcit. 

N.7.Rm  a  re  qua  petitur  ittincapaftis.  Grialius 
edidit,  a  re  quampetitur,  forttisse  guia  variant  exem- 
plaria,  et  peto  cum  duobus  accusabvis  aliquando  rc- 

f>eritur.  Scd  prseterquam  quod  dubise  lectionis  sunl 
oca  similia  quse  afferri  solent,  Isldofns  eodem  sensu 
paulo  post  ait  pro  re  aliqua  petitur.  Ad  Grialii  sen- 
sum  posset  corrigi  a  re,  quce  petiturf  scllicet  ab  eo. 
N.  10.  In  Cod.  Vatic.  623,  quem  e.  93  Prolegom., 
num.  19  et  seqq.  descripsi,  post  hoc  caput  quod  de- 
sinit  silentio  tegunt^  indicaiur  aliquos  hinc  libnnti 
XX  inchoare,  ut  latius  ibid.  num.  32  expOSui. 

Cap.  XVI.  N.  1.  Voluptates.  Spectacula  geotilium 
.  peculiari  sigoiticatione  voluptatem  fuisse  dicta  os- 
il  tendi  in  comment.  ad  Prudentium  lib.  ii  in  Sym- 
mach.,  vers.  1125,  et  bymn.  vi  Peristeph.,  vers.  66. 
Plurima  opera  de  spectaculis  diversisque  ludorum  ve- 
terum  generibus  legi  possunt  inThesauro  Gronoviano 
Antiquit.  Gra^car.  t.  VII  et  VIII,  et  ia  Thesauro 
GrsBviano  Antiquit.  Romanar.  tom.  IX. 

N.  2.  Inde  Romani  accersitos,  etc.  VideLivium  1. 
VII,  c.  2.  Inde  ludii  et  ludiones  dicti^  quasi  lydiiti 
lydiones,  qui  ludos  faciebant. 

N.3  Idololatria,  Ita  rescribo,  nam  idolatria^  ^ue 
vox  passim  iii  niss.  antiquis  rcperitur,  ct  a  Gnalio 
retinetur,  anianuensibus  tribui  potesU 

Cap.  xviii.  N.  1.  Virtus.  Observandum,  »tr/ttfem, 
hoc  loco  pro  pugilatu  poni. 

Cap.  XIX.  N.  1.  Saltus,  A  salio  est  saltum,  ct 
indc  saltus.  Alia  ad  explicationem  saltus  Spectant. 

Cap.  XX.  Cursus.  Est  a  curro.  Verbi  curro  Ilebrai- 
cam  etymologiam  nonnuili  investigant. 


W9i 


Afl  H.  ilSkDOItf  ETflldtM;  AMsrAtt  vMA. 


m 


Cap.  xxin.  N.  1.  ^hitunt^.  Itt  Griallf  tMlU 
tnnt^fnf,  qnod  nihil  est.  FOrtasse  isidoras  seripsit 
innitunt  aciivC,  vel  legeridbm  ifnrMnmt. 

Cap.  XXV.  N.  1.  Agonndici.  Supplendnhi  constat 
ftUt  simile  aliquid.  Originem  agonatis  sacri  Ovidlus 
inquirit  I.  i.  Faslor.,  v.  317,  el  seqq.  Proprietas  vods 
Qreecn»  indicat  kirciltn,  sive  Ibcum  sine  angulis. 

Cap.  xxvii.  N.  1.  BrBmonum  ctilHbus  iftserviriB 
Mentur,  Egregie  tbtUm  hdc  brgumbntuhi  MariAtta 
illustrat  in  tract.  de  spectaculis,  c.  12,  prolatis  teft'- 
timoniis  Teriuiliani,Cypriani,  Salviafii,  Joannis  Chl^y- 
^ostdmi,  el  nostri  hidori. 

N.  3.  Circenses.  A  eirco  dictos  nemo  neffavent. 
AHa,  quse  exServioIsidorus  et  aliiafferunt.aderudi* 
tionem  periineni.  non  Ad  veram  nominis  dotationeni. 
Confer  Vossium  In  El^mol. 

Cap.  XXIX.  N.  4.  Ova  honoH  Castoris,  Codex,  1 
Qoih.  Tol&t.  nonnuUa  hic  addii,  sed  non  satis  brdi- 
naia :  Ovd  honori  Pollucis  et  CastoHs :  dicitui^^  jttoti 
Ledam  matrem  Castoris  et  Pollucis  Jovis  (pro  inpi' 
ier)  in  cygni  similitudinem  stuprasset,ideo  oi^d  edi- 
tosputant.ad  avis  similitudinem  ascHtnnt,quiiltos 
ovo  editos,  etc. 

Cap.  XXXI.  N.  i,Obeliscum,  In  veieribns  exbhiplh- 
ribbs  est  varia  leciio  non  contemnenda  violenti  UiM' 
datione  jEgyptum  nocuisset  ;  qnamvis  niAgis  La- 
tinum  sit  /Egypto.  Narrationem  de  obeliiMsi  sbli  bon- 
secrati  translatione  eit  Hierdpolitani  cititate  in  cir- 
cum  Hiaximum  Ronlte  (^ontexuit  AmrT.iands  Marcel- 
linus,  I.  XVII.  Alinm  solis  obeliscum  nostfb  tempore 
erectnm  ante  curiam  InnoCentiiinAm  diti  in  bommenl. 
ad  Prudentium,  1,  i  contra  Symmftch;,  v.  309. 

Cap.  Xxxiii.  N.  1.  Haunt  apertum.  ^rvius,  ad 
haec  verba :  HAuait  modo  PEntT  signi/lcdit.  Aspiraiio 
oUm  fiCile  ncgHgcbatbr  ,  et  aunt  pro  hauril  scri- 
bcbatur.  Ctelcrum  aun^ce  etymoh  melius  ex  Feslo 
d&pOnitur  AtjA^Ax,  aunga  :  AtjiiBAS  enirn  dicebdtur 

Itorle  dicebant)  frenum,  quod  ad  aUres  equorum  re* 
igabatur^  OtiiAS,  quo  ora  coercebantur^ 

N.  2.  Aungas...  colonbus.  Salmasius  ex  ho6  locb 
borrigit  verba  Tcrtulliani,  aurigis  coloribus  idolold- 

fHam  vestieruiit^  pro  qiiibus  reponit ,  aungas  co- 
dribus,  id  est,  iiololatridm  veslierunt. 

Cap.  xxxiv.  N.  1.  Enchthonius.  Fabulam  deEri- 
dnthonio  ConlmemoraDt  Servius,  ad  loc.  cit.  Yirgilii, 
et  Hyginus,  fab.  166. 

Cai^.  xxxV.  N.  1.  Currus.  Noniiulli  fiditi,  ^^{  auia 
Yotas  videtur  habere  multas.  At  cutriiSjinqdit  Schef- 
fcrus  de  re  vehiculari,  I.  ii,  c.  15,  ddas  tantum  rotas 
liabebant,  ut  necesse  sit  lapsum  esse  Isidorum.  Non 
ergo  SdnefrcrilseditlonemGrialianamviderat,  inc^ua 
Omitlitur  multas.  Yide  I.  xX,c.  12,  iium  1.  Salmasius 
pag.  897  Exercitat.  Plinian.,  iegendum  censet  et  quod 
omnibus  injicereturJugo.Primus,eic.  Contra  Schef- 
fcrus  |»ugnat,  I,  ii  de  re  vehiculari.  c.  10,  e(  ipse 
legit  et  qui  omnibus  injiceretur.  Jugo  pnmus,  etc. 
Rcm  ita  explicat :  tebio  olim  erat  duplex,  perpetiiiis- 
que,  hoc  est,alter  alteri  uniius.  Clysthenes  secuodum 
temonem  sustulit,  et  equid  jUgatis  diios  alios  equos 
simpliei  vinculo  alligatos  adjunxit,  quioniDesqoatuor 
iequa  fronte  nrocederent.  Prius  iti  trigis  erat  equus 
faualis,  seu  funarius,  sed  notl  eequa  froute  cum  duo- 
bus  jugatis  procedebat,  sed  prscedebat.  Hsec  omnid 
eplimd  cohaBrenlcum  Grialii  scriplura,  quam  retineo, 
temo  enim  ille  duplex,  perpetuusque  quatuor  equis 
hijiciebatur  jugo.  Non  enim  placet  quod  ait  Schef- 
ferus  ,  injiccrctur  .  Jugo  Primus...  jugavit.  Verba 
illa  et  quiy  etc,  recte  proccdunt,  et  cum  in  omnibus 
Mss.  reperiatur,  ut  Scnefferus  confirmat,  non  sunt 
muiauda  in  et  quod^  ctc,  ut  Salmasius  volcbat. 

N.  2.  Eosque  singulos.  Salmasius,  loc  cit. .  corri« 
gebat  eisque  singulos  quod  satis  est  probabife.  Pro 
#nuo  funario,  seu  funali,  Ausonius  in  epicedio  Phos- 
pnori  poetioe  usarpavit  funem,  ut  poelte  solent  ha~ 


A  bei/ids  pfd  t^ni^. 

^  Cap.  XXXVI.  N.  1.  Iksultotet.  Jlfyi^lertum  biga- 
rum,  trigahnn,etc..  apbdt^dtil^exIsidorO,  aliisque 
mODumentis  antiquis  etpbnit  Nicohu^  Cttlliacliius,  in 
dissert.  de  circens.  Ind.  Pro  desultores  malim  deiulto- 
Hos,  sdiicet  et}Ubs.  Nam  desultdr  e%l,  tjui  do  ci]uo  in 
equum  desilit,  ilt  infra,  C  3^,  bkpliclilur.  A  CaSsio- 
doro,  lib.  tti  Yat*.)  fepist.  ftt^  Vdcantuf  eqtit  desulta- 
toHi ;  prO  dub  tionnulli  legdiit  desuitotU. 

N.  B.  Yomili  dmhitu.  mdenthllt^hltorboemio  ^r- 
minuhi :  Annufn  tardo  rbfaf,  rfttni  mvmuf  sole  vo- 
lubili.  In  pAte/lcit  secunda  tJt^ducliUr,  quod  factnm 
«tiam  A  Lmetib,  I. ),  v.  34S,  ^ed  he^b  ^b  tib  nllo 
poeta  antiquo. 

Cap.  xxxvii.  N.  1.  Cfeid...Judiciutn.  Salrriasius, 
pag.  1M3  Kxercit.  Plibiatt.,  Isidortim  reprehpndit, 
quod  inepte  crBtdVAjudidium^t)p6^ue\\i,t\\iiAGTmce 
xplvni  est  iudex.  Yerum  haec  consuetudo  fuit  non  tsi- 
dbri  tantdnl,  sM  alloriim  etbim  dOctis^lmorum  homi- 
k  htun,  ut  similes  altd^rias  quavtd  1^1  oecaslone  cbm- 
poner^nt.  Meta  in  circo  i^reU  stgrAabutUr,  Ut  facile 
conspiccrenlur,  inde  ipsa  meta  creta  vocala  )$st.  t)o 
ea  Plinilis.  1.  vin,  t.  42  i  Pdfdctd  Ugitimb  cufsu  ad 
eretafn  ster^rd. 

Cap*.  xtxviii.  N.  1.  iq^im  sii^utdres.  De  ^()ui- 
tibus  •inmilaribus  ^t  desultoribtis  plufa  laudatiis  Cal- 
Itachius  m  Dil^sert.  de  elrcens.  Lud. 

Cai*.  xxxix.  N.  1.  besuliores.  Hjgltius  loc  cit. 
a  Grialio  :  Vnde  etiam^  Rotndni...  iH  capite,  equo  in 
equMm,  etc,  omi^  de  per  eclipsin.  Vide  notieis 
Munckeri  atl  ciim  locum. 

Cap.  xli.  N.  1.  Rvuiiis  iolti..  roseos  astati.  U- 
gendum  puto  rosseos,  aut  russeos,  ut  nonhulli  legunt 
dpud  Casslbdbruth  I.  m  Vdr.,  en.  Sl,  ubi  ead^m  mys- 
teiria  eolobum  explicat.  Vide  Saimasium  pdg.  98  in 
Lampridium,  et  meum  Comment^ium  ad  Prudent. 

hymn.  XI  Peristeph.,  \m.  iSo, 

^  Luserat  e  niihio  msseolani  sailletti. 

C  Adde  Tbrtulliah.  de  dpectac  bap.  9.,  et  Sirmond. 
in  not.  ad  Sidon.  carm.  23.  Post  densatur  aliquid 
d^tAst,  Ut  vidctur,  de  venetis  et  auturnito. 

N.  2.  Coeco  decorantur.  Relpublic»  tempore  texil- 
ihm  erat  tunica  purpurea,  scu  putticeA,  ut  dixi  ad  c  3 
hujuslib.n.  5,  albos  zsi#riits.  Hordtius  1.  ilt,  Od.  7 
favohios  vocAt  etindtdoft.  Virgilius  I.  ttt  ^.,v.  120  : 

Pecaduin  zephyris  felicibus  albaro. 

Cap*  iaii.  NUm.  2.  Ibi  proslafent.  Ih  veteribus 
exemplaribus  legitur  ibi  pfosternereniur.  Sic  Vulgata 
Jerem.  ii,  20  ;  m  prostefnebaris  merttrix.  Alque  ita 
quoque  legit  Lipsiiis  I.  i  Elcct. .  c.  ili  qui  afnrmat, 
eleganter  Isidorum  &gere  de  ritu  in  soehatn  produ- 
cendi  scorta.  Plura  ipse  in  bamdem  rem  addit  ex 
Plauto,  Livio,  Slatio  et  Tertulliaho.  Facile  alia  con- 
geri  possent,  si  vacarct.  Observandum,  apud  proba- 
tos  auctores  prostibulum  non  accipi  pro  liipahari,  sed 
pro  meretrice,  quee  ante  stabulum  quaestus  diUi^ni  et 
^nocturni  causa  sedebat,  seu  prostabal;  indc  prosti- 
bulum  et  proslibula  vocata. 

Cap.  xlui.  N.  1.  Quod  pulpitum  orchestra  voca- 
batur.  Jul.  Cass.  Dulerigerus,  qui  cruditum  bpus  de 
theatro  scripsit,  discrimen  inter  ofchestram,  pulpi- 
tum  ct  scenam  ex  PoIIuce  corifirmat  I.  x,  c  13. 

Cap.  xlvii.  N.  1.  Musici  scenici.  Quia  scenic«s  ethy- 
mele  seu  pulpito  ihsorviebant.  Nam  proprie  thymelici 
ab  scenicts  differebinl :  scenici  in  sceha  fabulam  ^ijc- 
banl,  thymelici  ih  orcheslra  seu  pulpilo  riaUsicis  ih- 
strumcntis  prsccincbaul. 

Cap.  xLviii.  N.  1.  Histriones.  Festus  :  Histriones 
dicti,  quodjprimum  ex  Ilistria  venerint.  Livius,  Va- 
lerius  Maximus  ct  alii  reclilis  putaut,  ct  noriicri,  et 
artem  histrionum  a  Tuscis  oritfmem  rcpctcre,  apud 
quos  vox  hisler  sigriificabat  salTalorcm. 

Cap.  l.  N.  1.  Adolescentes  nobiles.  Rectius  Fes- 
tus  juvenes  italos :  nam  temporc  Mm^  Roriiani  ado- 


im 


AD  S.  ISIDORI  ETTM0L06.  AWAU  NOTJB. 


iOSi 


191 


lesoentes  nulli  erant,  ut  communis  fert  opinio.  Yarro  m  fose  Indum  calculorum  describit,  ait  v. 

Salios  a  saltando  dictos  docet  1.  iv  de  Ling.  Lat. ,  c.  1 5.  *^  _  _    Ut  citos,  el  fracta  permmpat  in  agmina  mandra. 


Gap.  li.  N.  2.  Quorutn  odisti  auctores.  In  vete- 
ribus  exemplaribus  odire  debes,  quod  retineri  posset. 
Notanda  etiam  est  phrasis  ^uorum,  neque  facilemu- 
taverim  in  cujuSt  quamvis  id  in  nonnullis  Codicibus 
repcriatur.  Apud  Tertullianum  c.  10  L  de  Spectaculis 
ex  editione  Pamelii  legitur,  corporis  fluzu...  per 
fluxum...  et  lyris.,.  Mercurios  mancipes  habent. 
OderiSt  Christiane  quorum  auctores  nonpotes  non 
odisse.  Ex  Isidoro  qusedam  in  boc  libro  Tertulliani 
correcta  esae  prffimonemur.  Posset  ex  Tertulliano 
apud  I»dorum  legi  fluxu  et  fluxum  quod  moliitiem 
significat. 

Cap.  ui.  N.  1.  Amphitheatrum.  Raderus  in  pro- 
lemmatis  ad  Martialem,  c.  5,  de  amphitheatro  quae- 
dam  aCfert  quse  ad  hunc  Isidori  locum  explanandum 
faciunt. 

N.  2.  NonnuIIi  bic  inchoabant  librum  xxiu,  ante 


caput  de  ludo  equestri.  Yide  c.  93  Prolegonem.,  n.  32  |  summum  tribus 


Idcm  autem  significant  mandra  et  caula. 

Cap.  Lxiif.  N.  1.  Tesserce.  Andreas  Senftlebius  de 
Alea  veterum,  c.  5.  n.  I,  affirmat  Isidorum  me- 
moria  lapsum,  ssepe  ea  quse  scribit  confnndere,  ut 
tesseras  cum  taliSt  et  hos  cum  illis.  Differebant,  qm- 
dem  tali  et  tesserx^  nam  tesserae  erant  quadratfie  ez 
omoi  latere  :  tali^  etsi  habebant  sex  latera,  quataor 
tanlum  lateribus  insistere  poterant,  (fi\A  dno  reiiqiip. 
incurva  erant.  Sed  cum  jaclus  similis  esset  e  pyrgc 
in  alveolum  in  utroque  ludo,  scriptores  interdum 
unum  pro  allero  ponunt.  Neque  vero  perspicuum  est. 
tesseras  ablsidoro  cum  talis  confundi :  de  tesseris 
enim  semper  loquitur,  nunquam  talos  memorat.  Dii- 
ferentia,  talorum  et  tesserarum  explicatur  a  J.  i. 
Erneslo  in  Clavi  Cicerouiana,  verho  Talu*.  Diversus 
etiam  erat  numerus  talorum  et  tesserarum;  nam  ta^ 
lis  quatuor  ludebatur,  tesseris  plerumque  duabus  id 


ubi  aliae  similes  librorum  seu  titulorum  divisiones 
indicantur. 

Cap.  liv.  N.  4 .  Retiarius.  Nomen  eruditissimi  viri 
qui  de  retiarlo,  etc.,  scripsit,  cur  Grialiua  tacuerit, 
causam  non  video.  Non  paucos  qui  de  ludo  gladia- 
torio  scripserunt,  recenset  Fabricius  in  Bibliograph., 
c.  48,  n.  12,  Pelrum  Fabrum,  Hieronymum  Hercu- 
rialem,  Octavium  Ferrarium,  Nicolaum  Calliachinm, 
Lipsium,  Maffeium,  etc.  Nonnulla  etiam  a  me  notata 
sunt  in  comment.  ad  1.  ii  Prudenlii  contra  Symmach. 
Yix  dubium  mihi  est,  quin  Chaconis  conjectura  vera 
sit,  adversarium  cusptde  insequentem,  ut  ex  c.  seq. 
magis  liquet. 

fikP.  Lv.  N.  1.  Fenre^  reti.  Vetera  exemplaria  exhi- 
bent  rete,  quod  retineri  posset,  ut  in  mare,  prasse- 
pe,  etc.,  de  quo  jam  alibi  dixi. 

Cap.  lvi.  Num.  i.  Consecutos,  passive,  exemplo 
Varronis  apud  Priscianum  I.  viii. 


Gap.  lxiv.  N.  1.  Aleatores,  Senftlebius.  loc.  cit., 
c.  5,  describit  integrum  hoc  caput  ,  et  addit  :  RuU. 
quidquid  est  ineptiarum  Hispalensium.  Quis  aleo' 
iorum  de  hoc  potius  quam  de  lucro  captando  sollici'' 
tusfuit?  Ridcndus  vcro  ipse  Senftlebius.  Qius  enim 
eum  docuit  eos  omnes  qui  alea  ludebant  de  lucro  cap- 
tando  cogilasse?  aut  eos  eiiam  qui  de  lucro  captando 
co^itabant,  allegoriam  quamdam  in  ipso  ludo  non  ad- 
misis8e?Gonfer  quae  Isidorus  ex  Casaiodoro  et  aliis 
c.  36.  eiseqq.  de  e()uis,  equitibus,  peditibuset  equo- 
rum  coloribus  explicuit,  a  gentilibuis  inventa,  ut  va- 
nitates  suas  excusarent.  Salmasius,  p.  245,  v.  36,  ia 
Flavium  Vopiscum  observat,  figuras  aleae  ab  (aidoro 
vocari  vias,  o|uod  Graeci  dSov  appellant,  et  vetus  epi- 
gramma  scnptorum  tramitem ,  scUicet  Uneas  per 
quas  ealculi  currebaot. 

Cap.  lxv.  N.  1.  De  vocabuUs  tesserarum.  Seof- 
tlebius,  loc.  cit.,  c.  5,  Isidorum  reprehendit  ,  quod 


Cap.  lvii.  N.  1.  Velites.  De  velitibus  plura  supra  v  quinionem  in  taiis  contra  Julium  PoHucem  collocet. 


I.  IX,  c.  3,  n.  43. 

Cap.  lviii.  N.  1.  F^arum /^u^a.Raderusinpro- 
lemm.  ad  Martial.,  cap.  7  et  pag.  37,  agit  de  fera- 
rum  pugna,  totumque  ferale  certamen  ex  Martiali 
aliisque  scriptoribus  explicat. 

Cap.  lix.  Num.  i.Ha^c  quippe  Spectacula.  Hsec,  ut 
multa  alia  hujus  argumenti,  desumpta  sunt  ex  Ter- 
tulliano  de  Spectacul.,  et  in  Apolo^.  c.  38.,  ubi  ait : 
Nihil  est  nobis  dictu,  visu,  auditu  cum  insania 
circiy  cum  impudicitia  theatri,  cum  atrocitateare- 
noi,  cum  xisti  vanitate.  Prudentius  Uam.,  v.  361  : 
Vesania  fervida  circi. 

Cap.  lx.  N.  1.  Alea^  id  est  ludus  tabula?.  Tabula 
et  alea  pro  eodem  accipiuntur.  Concil.  Eliberit.,  c. 
79,  Si  quisfidelis  alea,  iaest  tabula,  luserit,  etc.  Vide 
Savaronem  in  not.  ad  Sidonium  p.  17.  Becmanus, 
p.  523,  alea:  originem  Graecam  quaerebat,  cui  adhae- 


Sed  nulla  hic  talorum  exj^ressa  mentio,  et  capitis  ti- 
tulus  tesseras  aperte  nominat.  Nomina  vero  jactuam^ 
quae  Isidorus  explicat,  tesseris  et  talis  accommodan 
possunt :  imo,  ut  ipse  observat,  appeilatio  pro  varie- 
tate  temporum  varia  fuil.  Senftiebius.  ioc  ciL,  c.  4, 
n.  10,  advertit  quod  latera  talorum,  quse  ab  aliis  su* 
pina  et  plana  vocantur,  ab  Isidoro  suppi  et  plani 
dicuntur.  Fesi\xs^suppumtaii,antiqui  dicebant^  queim 
nunc  supinum  dicimus.  Ad  G[U8e  verba  Scaligernotat, 
partem  tali  lusorii,  Dicriov  dictam,hoc  est  supinam^ 
com  talus  ita  caderet,  ut  esaet  illa  superior  suppum 
vocatum  fuisse.  Quod  Isidorns  trionem  et  quatrwnem 
dicit,  aiii  temionem ct  quatemionem  vocant.Octavios 
Ferrarius  1.  lEIect.,  c.  16,  docet,  venerem  dictum 
fuisse  jacLum,  qua  quatuor  tali  diversa  facie  singuli 
cadebant,  senionemf  quo  omnes  tali  in  latus  conca- 
vum  cadebant,  vel  duo  in  convexum,  duo  in    conca- 


rent  Vossius  inEtymoI.,  et  Senftlebius  de  Alea  veter.  n  vum,  caniculam,  quo  onmes  quatuor  tali   in  recto 
c.  2,  qui  c.  3  aftirinat  Isidori  opinionem  de  Alea  *'  gradu  stabant. 


milite  omnes  sequioris  saeculi  scriptores  secutos.  Id. 
c.  11,  n.  i,  Isidorum  coarguit,  quod  dixerit,  tabula 
luditur  pyrgo  :  nam  pyrgo  uon  ludebatur,  sed  per 
pyrgum  :  quam  litem  grammaticis  decidendam  re- 
linquimus,  cum  de  re  constet.  Nam  quod  per  pyrgum 
tesserse  pergerent,  c.  seq.  refert  Isidorus. 

Cap.  lxii.  N.  1.  Per  ca^ia5.  Videtur  derivati- 
vum  a  calces.  Reperitur  etiam  calces  pro  calculo  apud 
Priscianum  I.  vi.  Isidorus  ordinales  vias  videtur 
intelligere  de  calculis  ordinariis,  aut  qui  ordiue  mo- 
ventur,  de  quibus  rursus  infra  c.  67.Itaquenonsatis 
assequor,  quid  sit  quasi  per  calculas.  lilud  inicrim 
occurrit,  legendum  quasi  per  caulas.  Varias  cellulas 
tabulse  lusorise  mandras  vocat  Martialis  1.  vu,  ep.  71, 

Mandris  et  vitreo  latrone  clausus ; 
et  auctor  Panegyrici  ad  Pisonem  Lucano  afficti,  qui 


Gap.  Lxvi.N.i.  (7om/»om^ur,ete.Mart.l.xiY,ep.  16. 

Qoarit  compositos  manus  improba  mittere  talos. 
Pro  voluerit^  fortasse  voluerint. 

Cap.  Lxvii.  N.  1.  Calculiparttm^  etc.  SeDftleblas, 
qui  Isidorum  objurgare  quodammodd  sibi  propo- 
suerat,  loc.  cit.,  c. li,n.  il,  Recte  tandemMy  oZi- 
quando  Isidorus ,  et  doctrinam  hoc  c.  conteotam 
explicat.  Sahnasius,  p.  246,  v.  19,  in  Fl.  Vopiscam 
tradit,  ea  omnia  quse  de  ordinariis  calculis^  et 
va^,  et  incitis  scribit  Isidorus,  ad  latrunculos  ease 
relerenda  ;  quse  viri  doctissimi  male  referunt  ad  doo- 
decim  scriptorum  ludum,  quem  Hispani  Damas  di- 
cunt.  Calculi  tn^  t<t  sunt  scacco  matto.  Isidorusin  glo- 
sis  :  Mattum  humectum.eic.  Cicero,epist.  12,1.  xvi, 
ad  Aiticum,  Et  via  matta.  Sic  constaoter  Mss.,  ot 
Sabna8iustestatur.£diti,t;ta  inepta.  E  calcalis  indtiSf 


1085 


AD  S.  ISmORI  ETYM0L06.  AREVAU  NOTiE. 


1026 


natam  est  pmerbium  ad  incitas  redigi,  hoc  est,  ad 
lineas,  quibos  calculi  omnino  moveri  non  possent, 
Etsi  autem  Charisius  lib.  i  docet,  unius  tanlum  ca* 
sum  incitas  esse,  ut  inficiasj  suppetias,  etc.,  tamen 
reperitur  eiiam  ad  incita  redi^i,  hoc  est  loca  :  et  ter- 
mmi,  qui  amplius  promoven  non  poterant,  inciti 
dicebantur.  Incitus  igitur,  nt  similia  alia,  duas  con- 
trarias  significationes  habet :  sumiturenimpro  con" 
citato;  et  abin  privativa  pro  immobili.  GonferGlos- 
sarium  Isidorianum  verb.  Incitce  eum  notis. 

Gap.  Lxvin.  N.  4.  Interdicta  legibus.  Non  solum 
canooiciSy  sed  etiam  civilibus.  Vide  prseter  alios 
Ferdinandum  Mendozam  ad  concil.  Eliberitan.  apud 
Labbeum  tom.  I.  pag.  4361  et  seq. 

Gap.  lxix.  N.  1.  Pila,  De  lusu  pil»  videndi  Bie- 
ronymus  Mercuriah'8,  Petrus  Faber,  Octavius  Perra- 
rius,  Yossius,  et  alii  recensiti  a  PaJ)ricio,  c.  28  Biblio- 
graph.,  n.  6.  Sphcera  vox  Grseca  est,  in  cujus  ori- 
gine  Hebraica  indaganda  Becmanus  versatur.  Isido- 
rus,  uti  multa  alia,  ita  eliam  et  nomen  et  duos  ver- 
siculos  Dorcatii  nobis  eonservavit :  quem  sibi  aliunde 
ignotum  Fabricius  in  Biblioth.  med.  sevi  fatetur,  ubi 
versus  describit  mendose  ex  aliqua  veteri  editione. 

N.  2.  Plinius,  1.  vii,  c.  66,  quatuor  pilarum  gene- 
"t^a  distinguit,  trigonatem^  paganicamy  follem^  har^ 
mstum.  Pila  arenata  fortasse  ea  est  quse  harpastum 
dicitur.  Martialis  1.  iv,  epigr.  19, 

Sen  lentum  ceroma  tens,  tepidumque  trigona. 
Sivd  harpasta  manu  pulyemienta  rapis. 
In  harpasti  ludo  vicloria  ejus  pariis  erat  guse  har- 
pastum  extra  limites  adversarise  partis  ejiciebat.  Pro 
jutpt/a  alii  habent  quipilam :  malim,  quiillam,  Sd- 
iicet  qui  in  pilae  ludo  peccabant,  snram  feriendam 
'jrsebebant. 

UBER  DECIMUS  NONUS. 

Caput  PRiifUM.  N.  1.  De  navibus,  Scriptores  de  re 
navali  veternm  in  thesauris  Gronoviano,  et  Grsevia- 
no  videri  possunt* 

N.  2.  Faxo  pro  fecero,  fecerim,  uti  (axim  pro  fa- 
ciam,  reperitur  m  multis  probatis  scriptoribus. 

N.  3.  Nauclerus,  Etymologia  naucleri  fortasse 
proprielatem  rei  indicat,  noo  veram  vocis  originem : 
nauclerus  enim  esse  potest  a  navicularius,  ut  nauta 
a  navita,  Non  desunt  tamenqui  Isidorianam  etymo- 
logiam  genuinam  esse  tradant.  Yide  Becmanum,  p. 
726,  et  Savaronem  in  Sidon.  1.  vi,  ei; .  8.  Atque  id 
persuadet,qood  Grseceeodem  modo  diciturvai&xX7)poc. 

N.  4.  Quasi  cohibemator,  Hoc  certe  etymon  a  cri- 
tids  nostris  nequaquam  admiitetur,  nisi  quatenus 
explicat  partem  aliauam  muneris  gubematorisnavis. 
Apud  Laberium  guhemium  non  pro  ^^ematore,  sed 
pro  gubernalione  acdpiendum  multi  putant,  In  Di- 
gestis,  pro  archigubemius  alii  prsefemnt  archiguber- 
nus.  Verbum  ab  Isidoro  prolatum  gubemio  repetitur 
a  Papia,  et  in  Glossariis  antiquis,non  aliunde,  ut  puto 
desumptum,  nisi  ex  ipso  Isidoro. 

N.  5.  Navita.  Servio  et  Isidoro  contrarius  est  Fe- 
stus,  ex  cujus  sententia,  a  Fulvio  Ursino  suppleta, 
colligitur  :  Navftas  secundum  incormptum  consu- 
etudinem  dictos,  quos  nunc  nautas  dicimus. 

N.  8.  Gnavum.  Grialius  intexlu  reliquit  ^naimm, 
quamvis  in  nota  prseferre  videatur  navum.  Multi 
quidem  navtim  pro  gnavum  scribunt ;  sed  retineri 
nihilominus  poterit  gnavus^  admissa  etiam  etymolo- 
gia  Isidoriana,  sivecumFeslo  dicamus,  navum  dicti 
a  navium  celeriiate.  Apud  Isidoram  malim  noverit 
pro  novit. 

N.  9.  Ratesprimumj  etc.  Quintilianus,  1. 1,  c.  2  : 
Si  nemo  plus  effecisset  eo  quem  seqriebatur,  adhuc 
ratibus  navigaremus.  Serv.,  i  -£n.,  v.  47:  Ratbs  : 
abusive  naves...Hinc  navicuke  cumremis  ratiariw. 
dicuntur, 

N.  10.  Non  transibit.  Vulgatae  verbasunt :  Neque 
trierisfnagna  transgredietur  eum.  Vox  ^rimf  Graeca 


H  est,  pro  qua  Latini  dicunt  triremis.  Reperitur  trieris 
in  muHis  veteribus  inscriptionibus,  sea  non  in  pro- 
batis  Latinitatis  scriptoribus,  nisi  uno  vel  altero  loco, 
in  auo  varia  est  lectio  trieris,  seu  triremis, 

N.  12.  Libum(B.  Isaacus  Vossius  dissertationem  de 
triremium  et  Liburuicaram  constructione  edidit. 

N.  13.  Rostratce.  Rostratarum  navium  mentio  pas- 
sim  occurrit  apud  veteres  scriptores.  Rostra  pleram- 
que  erant  trifida,  ex  quo  asra  tridentia  a  poetis  vo- 
cari  solent.  Imaginem  rostri  trideniis  exhibet  Fabret- 
tus,  c.  4  de  columna  Trajani,  p.  115.  Plura  de  hoc 
argumeoto  Schwarzius  in  dissertatione  de  rostris  fori 
Romani. 

N.  14.  De  dromonibus  qusedam  est  vetns  glossa, 
allata  in  not.  ad  L  xii,  c.  1,  n.  36,  nbi  minus  bene 
etymon  dromonis  repetitur  a  dromedariis.  Nomen 
musculi  pro  navi  in  Lexicis  desideratur.  E  glossariis 
anii^uis  Ducanffius  hanc  vocem  deprompsit,  qni  ad- 

Bvertit,  in  notis  Tironis  inter  alia  navigioram  vocabula 
occurrere. 

N.  15.  Unde  et  calones.  Apud  Vulcanium,  et  alia 
vetera  exemplaria  legimr :  Vnde  et  calones  navicuUe^ 
qum  ligna  militibus  portant.  Pignorius,  p.  120  et 
seq.,  de  Servis,  ubi  de  calonibus  et  caculis  agit,  ita 
Isidoram  deformem  vitiOt  ut  ait,  non  suo  emendabat. 
Vnde  et  calones  et  caculas,  qui  ligna,  etc.  Quse  satis 
prudens  conjectura  est.  Advertit  ea  ligna  fuisse  fu- 
stes  et  clavas.  Juvencus,  I.  iv,  v.  514  : 

Pars  strictis  gladiis,  pars  fidens  pondere  dav». 
Gonfer  c.  34  hujus  iib.  n.  2  et  6. 

N.  16.  Ancyromagi.  Vox  ex  Isidoro,  ut  puto,  re- 
peritur  in  antiquis  glossariis,  sed  non  uno  modo 
scripta,  aut  corrapta ;  sdlicet  anchiromagus,  anqui- 
romagus,  anguiromagus,  angromagus.  Confer  Du- 
cangium. 

N.  17.  Cormpte  baselum.  Inde  Hispani  vocant  b(^ 
xel.  Fortasse  isidoras  scripsit  pictis  phaselis;  nam 
r  Virgilii  versus  est : 

Bt  circum  pictis  vehitur  sua  rara  phaselis. 
Achilles  Statius  contendit  scribendum  phasellus  cum 
duplid  i^cui  alii  repugnant^  ut  docet  Yulpius  ad  Ca 
tuliumi  p.  18. 

N.  18.  Scapha,  quse  xoctaoxoicoc.  Joan.  Scbefferas, 
L  II  de  Militia  navali,  c.  2,  ex  glossis  V.  T.,  quaram 
meminit  Heinsius,  Exercit.  Sacrar.,  hsec  refert :  Sca- 
pha^  sive  catascopus  est  navicula  levis  ex  vimine 
factaj  cmdoque  corio  contecta. 

N.  19.  Barca.  Sanctus  Paulinus  Dolan.,carm.  21, 
al.  13,  ad  Gyther.,  v.  95  : 

Ut  mox  salubri  barca  prssidio  foret 
Puppi  superstes  obnitsB. 
Alios  antiquiores,  qui  de  barca  loquantur ,  non  faeile 
reperies.  Nomen  ipsum  barcas  in  vulgares  linguas 
transiit. 
N.  20.  Paro.  Gonservavit  nobis  Isidorus  hos  versi- 

•  culos  Giceronis,  non  alibi  exstantes.  Parones  ab  in- 
sula  Paro  dictos  nonnulli  existimant. 

N.  21.  Myoparo.  Myoparones  a  PhaseHs  diyersos 
forma  non  fuisse,  quoramdam  sententia  est.  Historia 
quam  hoc  loco  Isidoras  allegat  qusenam  fuerit  non 
invenio.  Repono  contecta  cmio,etc.,  pro  contexia. 

V.  n.  26.  .       ,    , 

N.  22.  Celoces.  In  versu  Ennii  nonnalli  male  le- 
gunt  celonis,  pro  celocis.  Schefferas,  de  Milit.  naval., 
1.  II,  c.  2,  biremes,  vel  triremes,  exponit,  non  de  duo' 
bus  aut  tribus  remorumordinibus,  sed  de  duobus  aut 
tribus  remis,  i\u  dicunt  celocem  navem  illam  fuisse 
quse  aut  uno  remo  regeretur,vel  a  pluribius  quidem, 
sed  ita  ut  singuli  homines  singulos  remos  tractarent. 
N.  24.  Hippagoaus,  In  Grialii  textu  erat  hippopon 
gus ;'mnoi. recte hippagogus.  Hujus  modi  naves  di- 
cebantur  aut  hippagogi,  aut  htpvaai,  aut  hippaginei* 
De  pontonio  Scnefferus,  1.  iv,  de  Milit.  naval.,  c.  1, 
exia|imatlegendum:iVofimit  remti/co  progredipoteet. 


1«» 


AQ  S.  ISdMW  fiTYMQbQC^.  ^WfkU  NQTi;* 


im 


Firq^batur  eaim  oHi^  i<^  (ua^  cujos  capit;^  \U  U^amr 
au\Q  ripam  pertiaentia,  airi||;ab<uiiu(  pafia,  ut  aUracto 
tuue  ^equeretur  navis,  uti  et  bodia  fieri  videipus. 
Proinde  4^  bao  ratione  aocipienda  lunt  verba  j^uh- 
jectalsidori :  Hinc  ^t  tra}0ctus,^U.^q\im^w  Servius, 
a  quo  ea  Isidorus  accepit,in  a^iain  rcm  ea  protulerit. 

().  95.  liembuS'^.,  caupilus.itk  npnaullia  cxempla- 
ribus  Isidori  scribitur  limbus^  vel  quia  cst  a  Qracca 
XUv,  ut  ait  ScbefTeruSf  lop.  cit.,  I,  u,  p,  9i  vel  potiua 
guia  in  Msa.  passim  e  et  t  confu^auntur.Iaem  Schcfr: 
ferus  oeuset  (egendum  capulus  ei(  ftlos^i^  ^rabicov 
latinis  Yulcauii»  Lembustt  etc.  Apud  uelUuui  alii  le-? 
gunt  caupuli^  alii  capuliy  alii  capulici,  Et  hqc  uUi- 
ii)U(u  for^asse  Grialius  in  noL  voluU  sqribeire^ 

N.  26.  Caroiilfus^^t  portemia,  Verba  Isidorl  de  cat 
rabo  c^m  Farc^lliuu^  retulisset  addidit ;  Sed  nuUum 
itk  Aanc  rem  affert  {jatini  iionei  SQriptaris  exfim^. 
plum,  Sed  quot  parieruutvcterum  opera,  qoibus  Isi- 
dorufi  usus  ^tj  eth^m  ubi  auctprem  nullusp  nominatt 
De  carabo  vide  supra.  n.  18.  Onomasticum  Roswey- 
di,  et  Ducan|ium.  Ante  Isidoruoi  usus  eadem  voce 
fuit  sanctus  Gregoriua  Uagnus.  NQnnuili  Editi  exbi- 
bent  apud  Isidorum  eontexta  cr%^  f^rio^  uU  etiam 
n.  21«  de  piyoparone.  Grialius  hqc  Ioq.  comecta.u^ 
21,  contextay  aed  utrohique  iegendum  cmtecta^yT^ 
portemia  Martiuiua  soribeqduni  o^qsehat  portk^ium 
ex  Hesychio.  Papias  retiouit  por^^tuui^  cum  Isidoro., 
In  Ducangii  auc|ario  legitur  e^em  uoljope  piurUnnat 
ex  Nicolao  Speeiaie.SQaileru&  conj[i^ii4»at  Scyitki^t  ^ut 
Sarmatici  generis^qm^L  inEditia  inyepiehat  SyrkUici 
generis.  Yide  ejua  notaa  id  BiosaaviUBa  laidoiiaaum. 

N,  27.  Caudic(B,  ForUMia  fectius  eril  caudiGem»  Ut 
nonqulli  lecMut  apud  G^inw,  K  ^j  0.  V^, 

Cap.  91.  N.  i.  CumhUi^  ItoaijfOjKluai  ia  Onoroailteo» 
verbo  Cuba,  ex  Glossario  Camberonensi  ms.^proferl « 
Cuba  e(»trema  pars  navis  Hota^  ea  qu<iid  Vf^j^ct 
a^uis.  CwBfkba  m$  dieiiur  lectiia  a  eiuband^'  U^ 
tini  frequentius  scribunt  cymba  a  Grttco  »&t4i4,  ca- 
vu^  recesiU^. 

N.  3.  Coluviiarian  Fe^itua  yerho  Wayalis  s^ribi^ 
Sufe  quod  cohumbafia  in  t^ve  ^ppeilantur  e^,  q^h 
bus  remigentt  etc. 

N.  4.  Afea.  Schefferus»  4^  Milit.  uaval,  I.  i,*  0.  6, 
emendari  jub^t  laidor^iu  ^oc  modo  :  Agearia  sunt 
loca  in  saw,  p&r  quee  ad  remiQ^  borU^UMr  accedit^ 
ex  glpgsario  tatinpgenqanio^  ms,  :  Agiaria  loca  ^iu» 
dam  in  navibus,  qua^  pi^e  xenm  hoxtator  accidii^ 
quod  ex  Isidoro.  ut  alia  piura,dea9Bipiuiu  videtur.  At 
Festus  scripiurae  nostrse  favet.  Yefsuea  pnaii  vel  ^ 
Mss.  Isidori,vel  ex  cop^ecturis  alii  ajio  modo  legunt: 

Multa  foro  ponens,  amvio  loniatfepletiff} 
aut : 

\    ..  *^^ta  foro  ponit,  ^  fiiMi  longa  repWlpf • 
Scaliger  ad  Fesium  : 

Mult^forom,  poi^  p^  ageaq^eloi^  rep^t^f. 

Gerda  iii  Adv.  saer.,  e.  I7a,  b.  6,  ei  velari  glesaft* 
rio,  ad  hanc  rem  profBrt :  Eg$aimr  koriaiofncaM. 

N.  6.  lomm.  Yerha  Senrii  ad  vii.  M^  t.  28,  haec 
siinl:  ToNax:  Amt  dicH  adeeuHmdis  fluctikus,9icut 
ionsoret  a  Umdmdis  et  demUieudis  capillis.Schdi^ 
raa,  loa.  cit,  1.  n.  c.  ft,  ila  IsNloFi  verSa  emendabat, 
vel  snpplebat  :  Remi  a  removendis,  et  Tonu,  aton- 
dendis  et  dueutiendi»  ftucHbus,  sicut  Umsores,  etc. 

N.  7.  Falmiuta.  Onid  proprie  ait  palmula^  expli- 
eat  PolIui,in  Onomaat.,  1. 1,  c.9.  FTequentios  scribi- 
tar  oMimina,  qnam  antemna^  quidquid  sit  de  etym. 

N.  8.  Maleolu.  Qriaiins  cum  aliis  edidit  mallsoHs; 
sed  scribendnm  videlnr  cnm  Scheffero,  loe.  eit.,Kb. 
D,  c.  5,  makoHs,  ex  nuLlorum  seu  pomorum  simili- 
tndine.  Nani  mahis  qno  facilins  eaai  velis  antenna 
devaretnr,  ligaa  qoffidam  arlHcalarta  histar  pomorngi 
aiMUmdala  habehal.  Hac  fecil  Sfupirina,  c^jvs  Terba 
Isidonia  descriprit,  nisi  quod,  ol  adfertit  Grialias, 
aialit^»  pa»  n^  paroil. 


A     N.  9.  Cittm ;  fjffiida-,  Npnius,  c.  i&,  u.  28.  aia  ra- 
^  fert  ver&nm  CatuUi  Veroaeuais,  ui  ait :  lucida  f  aa 

splend^t  summi  car^kosia  malu 
N.  iO.  TrockUm.  PoUux.,  inOnomast..t.II,p.  iin, 

de  trurocheis  veierum  agit.  G^ruiu  exemplum  ir  pa- 

leif  nonHttUia  Itato  cemitur  ad  sublevaQdam  aquam. 

Trochloam  rMi(aBM(»diatai|idocetYi(ruvi«i,  hb.  x, 

can.  2, 

%i^.  P<^^iM](i(l4«^Becmantta,  p.  8€4, enm Peraila 
el  aliis  partisculus  s^m  ferticuius  dediieil  a  piertu, 
Gopamunis  scribepdi  rat^Q  eal  por^ta^uliis,  et  haac 
tei^eo,  quapavis  Grtalius  exhiheat  porticulue. 

N,  14.  TonsiUia.  Inversu  Eauii  arodidefin  legea- 
dum  configunt  littore  adt^ncas,  Festos  :  Tomilkmp^ 
lus  delatus  in  «(oumaiii  et  cykfpide  preeferratue,  fui 
navis  rcli§andi»  cd^sa  in  Uttore%  ^itur^  Eiampla 
proferl  Actii  et.Paenvii,  fro  detatus  Trgsadnai  viida- 
tur  dalatus. 

N,  15.  An^ra-  '^tate  Saryii  etUidori (oHaMa eiua^ 
9  suetttdo  (^plLUttit  ttt  scribereturaniilMraoam  aapifa- 
tiooei  uuno  oerle  aneora  scriU  9o)et»  qaod  reoliaa 
eat,  ct  retineadund. 

Q4P.  III,  N.  3.  Artemgin-  Ba3rfitta.de  Da  aavali,  p. 
i21.  existimat,  ari^tHon.etn  esso  vetum  Mvis  malus. 
Schefferua  contra  ciuq  laidoip  oaateadit  eaaa  lahim 
narvum,  auod  recte  Labeonis  leatimonia,DI.  I.  k.  t. 
16,  leg.  242,  confirmat.  la  recto  castt  artemon  dkt- 
tur  a  Mbeooe,  et  ab  isidoro  atian  aum.  soper., 
sed  hoc  loca  oiemplaria  hahehant  artemo^  qaod  mu- 
tatum  voiui  in  artemonj  ut  Grmsa  eiiam  ^oilap. 

N.  4.  In  i^nsqtte  axemphuribns  esl  sipmrum  ;al- 
que  quidem  ita  noaattlh  aeslhaai  a  gr»ee  olf«pc<  3  sed 
aonuBttnia  aeriptura  ast  MjipanMvt,  aat  eupperus. 
Nonnulii  cum  Festo  supparum  confundunl  enm  do- 
lone,  de  quo  xmva^  ^  N^  damnl  %ex  cum  Isldoro 
e^iaUmaa.^  fed^yw  ^^  ^xtreaiuo»  ai^ulttin  voli : 
a^  fcurt^l^  i4  uomen  Drijnum  mulo  extremQ  vali 

etributum  fuit,  deinderuni,(][uo  tendi^ur  volum,  alaa- 
tremo  a^gulo  alligatur.  Fupis,  quQ  veli  pe%  ?lligalur, 
cap.  sea.»  num.  3,  ab  tsidoro  fropes  vocaUup. 

Cap,  a.  Nt  <•  Servii  yer^Mi,^aa  i,  lEu.»  v.731,  suat : 
FaN4kHa.  quce  sunt  intra  ceram ;  dicta  a  funikm^ 
quos  aute  ti«uf^  po^yri  ^a  civcumdatos  kt^uer^ 
inguUores.  Unde  et  funera  dicu^twr. 

N.  2.  Cucfkrbas^  Papiaa,  Ugu.M(ii,  et  Joamiesdaiar 
ttua  cureulias  vocant.  In  glossario  AratHCO^tin^fMl 
corcuba^  lor%m.  Eadeiuvide^uresaevox  Kp«4  Yega- 
Uum  I.  u,  rei  veterin,  c,  ^,  ei  impfraW  Iioooem, 
1.  et  t.  XI,  God.  Justin..  ub^  legi  aolel  a^eumat  Ittt 
curcumia  pro  frenp  et  capiatro. 

N.  3.  5t  veli^  In  turpili^yeraHaliihabeat^'  ve(ts, 
sinistxnm» 

N.  5.  Siaphoxi-  Fs^hrieiu8,ia  hislAria  siuebihliothee^ 
par^.  3,  M*adit  ex,  GreQiOj,  apud  Isidorum,  hoe  Weit 
f»ae  SapboncfJn  p^  Safonftn^  seu  &»tiofiem,qui  Gam- 
pani»  iluvlus  est  inter  S^iuessam  ttrt)em,ai  Vttlia^ 
g  nnm  flumen,  ^t  ttuuc  Sff^  dicitur*  A^  Isidorus  oerte 
saphonem  prp  funo  acer pit,  neque  in  CmciUi  yena 
quidquan\  cat  quod  persuadeat.  sarpiOBeai  aaia  de 
fluvio. 

N.  6.  Prymnesium.  Pro  pryiao^um  parpanm  in 
antiquis exemplaribus  Iegei)a|ttrprosnes/ttim,  aliwn 
olim  advertit  Paulua  Leopardus  1.  i,  Emeiid.»  a.  i8. 

N.  7  Anquina.  Nonius,  c.  iS.  n.  16,  ex  LaeiUa: 
Fuqis  emm  prseciius  cito,  atq^a  aiiquina  sokitai 
Quidam  putant  lefi^endum  anj/uina,  aut  angis^Aw^ 
Ponium  m  Nonnullis  Editionibus  esl  ancora  soluta» 

N.  8.  Fa/yit^j.  Poeta  celeberrimvui  sffic^idi  Augualei, 
de  quo  praetor  alios  mulla  Yu^ius»  ii\  QOt.  ad  U  iv 
Tibulli,  carm.  i,  v.  180. 

Valffius,  «terno  propior  noq  alter  Homerp^ 

N.  10.  Catapirafem.  Ynlcanius  ita  annp^l :  hs 
veteri  Codice  yta  est : 

&j|ie  eataparatem  pve^o  M.  deforpt  nnctun^ 
Pmahi  puieiUem  Rid»,  nu^  inalaxam. ' 


i099 


AB  S.  I9ID0RI  BTYMOLOG.  4RHVAU  NOT Jl. 


\m 


In  alio  ▼eL  Oed.  : 

Hano  calaflofaten  poer  eodem  defoM. . . 

Eqid  plumbi  paiiilam  radis,  Uniqiie  mataxaoi* 
In  alio  exemplan : 

Hanc  oataporaiem  paer  fK>deqi  i^^xK  -  nnctam 

Plambi  paxillam.., 
Alii  legant : 

Haqc  catapiratem  puer  eodem  deferat,  ancam 

Plaaibi  paaxillam  rodas,  liniqae  metaxam. 
Rodus  idem  est,  ^c  rauduSf  vel  ruduSy  Fesius  in  rO' 
dus :  Vulgus  quid^  in  usu  habuit  ^vocem  rodus) 
nonmodopro  osre  imp^fecto,  utLucilius,  cum  a%t  t 

Plambi  paxillam  rodas,  liDiqae  metaxam. 
Pro  metaxam  nQDnuIH  scribunl  mataxam,  atqne  ita 
edidit  Grialius,  et  Itali  vocant  matassa  filum  giome- 
ratum,  et  convolutum,  de  quo  infra  Isidorus.  e.  89. 
In  Lucilii  versu  aliqui  mutaxam  accipiunl  pro  funi- 
culo,  aut  filo. 

N.  4.  Retes,.,  Conojpeum.  Melins  esset  rv^in  bq- 
minativo  casu,  qui  a  Prisciano  agnoscitur.  Conopeum 


m  S$rm  PoleHiiSf  sm^  ut  Grialius  acri)ut,  S^rlit,  apo- 

M  crypham  csse,  ct  sseculo  depaam  xv  confictam,  qs- 

tendi  in  comroent.  ad  Prud*  hjmik.  9  Perist,  v.  (1. 

Gap.viu.  N.  i,  Slrtk^^om.Interopera  Yar.,de  De- 
dieationesub  ascia,  p.  270,  et  DOt.  2|28,  corrigendum 
dicitur  apud  Isidorum  structor^  pro  instr^ctores ; 
sed  mullo  anie  Grialius  jam  ediderat  structores. 

N.  2.  Machiones,  Barthiua,  1.  xi  Adv,  c.  %1^  aa- 
serit  se  in  veteribus  Godicibas  laidori  invenisse  i^at 
tionespromachiones^  utvulgaii  exhibent.  Ipse  aute^ 
censet  legendurq  machinanes^  et  lnterpretiiltur  do  ii.^ 
qui  maeiiiTMs  floaudebaBt  quaslibet.  SficmaQ^3«  ju 
637,  ait  Isidorum  inleUigere  QiWorm  mcissones,  sis% 
fabroa  cffimeniarios,  qui  olim  a  machiwk  maa/tt|M>- 
ne5,  postea  maehione$  proQuiiliattt  ill^  Bifipa^co  Qli 
Gallico,  quo  ch  pingue  s  valet. 

G4P.  X.  N.  i.  Jnstaurare*  Ab  instar  derivant 
etiam  Yarro  et  Feitua. 

N.  3.  Aibus^  tihurHnuSyColumbinm.flumatiUs, 


dicitur,  quia  Grseci  culices  yocaDt  xcovtDicoc  non  a  R  ^o«9ta,ru^rtM.6rialitt8  ita  diaUnguit,  a/^tM,  ^t^ur^lv 

innuit.  nwy  eolumbinus^  fluviatilis :  ita  alii  Editi,  nisi  quQq 


Canopo  urbe  JSgvpti,  quod  Isidoms 

Cap.  VI.  N.  i .  Propter  operis  sdHcet  firmttatem : 
id  Grialius  interpretatur  de  fabro  ferrario.  Sed  revera 
id  pertinere  viaetur  ad  explicationem  vocis  f(^i 
nam  faber  dicitur  omnis  artifex,  qui  faeit  aliquid  e 
quavis  duriore  et  firmiore  maleria,  ut  faber  aurariusi 
tignarius,  elc.  Neque  apud  antiquiores  fabri  nomeA 
magis  proprium  erat  ferrarii,  guam  aliorum.  Illi  vero, 
qui  ex  cera,  gypso  aut  simili  materia  aliquid  faeie- 
bant,  plastes  vocabantur. 

N.  3.  Habet  et  medicaminis  usum.  ^emistichiom 
casu  fortasse  formatum. 

N.  5.  Fabrica.  Proprie  est  fiibri  cujusvis  offieina. 
Isidorus  pro  officina  fabri  ferrarii  nsurpat,  ut  supra 
fabrum  pro  fabro  ferrario. 

N.  6.  Favilla,  Barthius,  Hb.  xtii  AHv.,  cap.  47, 
observat  Prudentium,   h^rmn.   10.   Gatb.   famllam 


fluvialis  habent  profhmtialis. Melius  videretur  (^lbus^ 
tiburtinus,  cohimbinus^  fluviatHis  aut  fiuvialis  ex 
Paliadio,  1. 1,  t.  iO :  Caicemquoque  ex  alho  saxadur 
ro^  veL  tiburtino,  aut  coiumbino  fiuviali  coquemus, 
aut  rubro,  aut  spongfLa^  etc.  Yerum  loidorua,  ut  ex 
sequentibua  patei,  non  &o1um  tibwFtinum  a  colum^ 
bino,  sed  Qtramqae  a  fiiuviatHi  distingttit. 

N.  5.  Vapor^.  Id  eat,  igni ;  ita  enim  Prudentius 
aliique  multi  vaporem  pro  igne  usuf pant. 

if.^.Martalitaie  eimolUtie.Vlmm^Mx^s^,  c.22, 
in  recentioribus  eorreelis  fiditionibua  exbibet  moriar 
Utate  materiof.  Sed  Isidorua  aiiud  videtur  legisse. 

N.  7.  Arenutius.  Fortasse  arouac^^s ;  hoc  enim 
{idjectivo  Plinius  utitttr. 

N.  8.  FiperinuB  eonehleatius^  Ab  alUs,  quod  sciaia 
non  reoensentar.  Pre  eosci^lia^iiijlQirtasse  legendum 


usurpasse  pro  quovis  minuto  pulvere,  ac  nequaquam,      cochleatus ;  sed  alibi  etiam  in  Maa.  laidori  pro  cach- 
tantum  poetam  alligari  crrammatieorum  deoisionibus^  C  lea  reperitur  eenchiea. 


qui  faviUas  deserlas  ignc  scintillas  definiunt,  nt  Ser- 
vius,  praecipue  ad  1.  iii  JSneid.  De  nostro  Isidore  hsec 
addit :  Servii  quidem  ipsa  iUa  verba  transcripsit  /«i- 
dorus^  l.  XIX,  c.  6,  Origin.^  nisi  tamen  ex  hufus  conh 
mentario  VirgiUanis  glossis  quisjpiam  illevtt,  ut  /sr- 
dorum  solent  posterioris  ann  schoHastas  ad  verbum 
exscribere;  qua  in  re  a  doctissimis  etiam  viris  ipsi 
injuria  manifesta  fit  plagii  accusantibus  eum,  qni 
ipse  concipilaiur  mirificismodis.  Scilicet  ut  muHi  pu- 
tant,  ex  antiqoioribus  Isidorum  auctum,  ita  Barthius 
suspicatur,  ex  Isidori  commentariis  plurima  in  anti- 
quiorumlibrosirrepsisse.  Hoccertum.Isidorum  plagii 
non  esse  aceusandum,  etiam  cum  constat  eum  ex  aa« 
tiquionun  commentariis  profecisse.  Id  enim  in  prse- 
faiione  ipse  testatur. 

N.  7.  Carbo  vero^  quad  ftamma  caret.  Hoc  jam  non 
esl  Servii  ad  cit.  1.  Xi,  v.  788.  Aiiivolunt  carbonem 


N.  11.  Span§m.  Griatioa  inlextu  scripsit  sfungia, 
hi  not.  sphungsa.  Rescripsi  spong^>  ul  1.  xii.c.  6,n.  60. 

N.  14.  Domarum^  ficUhum  operum.  Uaec  ita  in 
nonnullis  exemplaribus  reprseaeniantQF  i  Dam^tuv^j 
fictihum  operum,  ad  ptarietes,  et  fundamenta^  qt/ue 
coctis  latereuUs  ad  tecta  tnUxrieuUs  teijfut^sqme  ap- 
tantur.  \n  alis  ila  diatiiigQitur,  Domorum.  FiciiUum 
operum  ad  parietes  et  ad  fuadamentat  Qoctis  hter' 
cuUs  ad  tecta  imbricuUs  teguUsque  apkkntur* 

N.  20.  6rah«sfm»j.  Id  est,  lapts.  \ei\^^grati^^ 
simum, 

Gap.xiv.N.  ^Xiihostrotasunt  elabarata  arfe  p^- 
turas.  Salmasius,  Bxercit.  Piiiuap,,  p.  1215,  affirmat 
Isidorum  cenfuDdere  cameraa  veierum,  iq  quibii^ 
erantcoronse  ex  gypso,  cum  cameria  recentior\iPfit  aei^ 
veris  laquearibus,  in  quibtta  Bulium  gypaand.  Sied  non 


explicat  eur  in  veris  laqusaribus  gypao  lacos  form^ri 
esse  a  GrBeco  xa^f  o^.'  Observandum  lignl  friistQm,  n  non  peluerinl.  De  veterum  pielQra,  seulptura,  plaa- 
igne  perustum,  etiam  carbonem  voeari.  v  tice,  caelatnra,  eic. ,  ouriosie  dissertatiopea  collectse 

Gap.  VII.  N.  1.  fudes.  Orialius  in  textu  tudis,  in     sunt  in  Theeaurei  Gronoviano  Antiquit.  GreBoar.  et  i|i 


not.  tudes^  quod  pneferendum;  nam  tudes  tuditis 
dicitor.  Festus :  Tudites  mallei  a  tundendo  dicti. 

N<  2.  MuUorum  magnis.  Barthius  1.  xxvii  Adv., 
c.  2,  existimat  versum  secttndum  Lucilii  posse  esse 
anapsestum,  qui  hexametrum  sequitur;  nam  LneiHi 
satyrse  non  solo  hexametro  scriptae  erant-,  el  in  quo- 
dam  veteri  libro  ita  i^yenit  exaratum  : 

Multa  magnis  ictibus  tundit. 
Nonnulli  referunt 

Magnis  muUoram  ictibus  tnndit. 

Alii  tentant  supplere  hexametrum  aliquo  addimento. 
N.  i.Limum  lene  est.Limus  ac|]ectiYe  esiobUquus, 
transversus,  Umus  substantive  est  coenum  illud  mol- 
)ius  quod  ab  aquis  deferri  solet.  De  hoc  foriaase  Isi- 
dorus  loqaitttT.  Inscriptionem  septticndemSer^aiil 


Orseviano  Antiquit.  Romanap. ,  ut  scriptorea  ()tt08  Fa- 
bricius  In  BibliogFapb.  eomnemorat,  pnB^r^am. 

C.  xvn.N.  3.  Sinapis,  etc.  Ex  PHnio,  ].xxxv,f.  6. 

N.  i.Pontica.lps2L  smopis  rubriea  pooliea  dioebalur. 

N.  5.  Suricum.  Salmasius,  p.  1157  Bxercitat.  Pli- 
nian. ,  Isidorum  pcrpcram  hariolari  ait,  qaod  Syr^ 
cum  ita  appellatum  sit  a  Syris  Phosnicibus  ;  ipse  au- 
tem  ccnset  dictum  Syricum  a  Syro  insula,  ut  ab  ea- 
dem  Pherecides  Syrius  nuncupatur.  Pliniua,  lib. 
xxxiii,  c.  7,  a  med.  ,  et  lib  xxxv,  c.  6,  a  med.,  de 
Syrico  colore  agit.Harduintts  eoa  reprebenditqui  con- 
tni  Mss.  apnd  Plinium  legunt  Scyricwm.  Notandum  eai 
quod  Isidorus  ait  Syrico  libronim  capita  scrihi^«  D^ 
qpa  veteri  consuetiMiiiie  conferendi  sm^  m^\  dff  r^ 
diploraatiea,  et  arte  coigneaaindi  C^im 


iosi 


AD  S.  ISmORI  ETTMOLOG.  ARETAU  NOTiS. 


103S 


N.6.  Scepe  fit  aut  Hnopide.  Glarias  esset  scepe  fit 
sinopidet  et  sandyce  mistis. 

N.  7.  Minnim.DeMinio  flmnine  videl.x\'n,c.21,n.  38. 

N.  8.  A  dracone.  Fortasse  auia  iEgyplii  draconem 
vocarunt  Kneh.  Alii  originero  Hebneam  investigant. 
Cinnabaris  plures  sunt  species :  alia  est  fossilis,  alia 
factitia  ex  sulphure  etargentovivo.  YideMatthioIium 
ad  Dioscorid.  i.  v,  c.  59.  Alia  cinnabaris  species  ex 
arboribus  in  India  instar  gummi,  inciso  prius  cor- 
tice,  emanat.  Species  cinnabaris  ex  dracone  et  bar- 
ro  fabulosa  a  muitis  creditur.  De  origine  vocis  cin- 
nabaris  exstat  erudita  dissertatio  Joan.  Philippi  Ca- 
selli,  qui  bunc  Isidori  locum  mirifice  illustrat. 

N.  13.  Exusta  rubrica.  Fortasse  legendum,  Fit 
quoque  et  ochra  ex  usta  rubrica,  Grialius  contra- 

rium  vult. 

N.  14.  Vesioriani.  Harduinus  quoque  apud  Pli- 
nium  vestorianum  legendum  contendit. 

N.  15.  Rubeaaue.  ApudGrialium  etalios  Editoset 
Mss.  legitur  rtti^a^i^  .-reposuiru^ia^u^/ita  enim 
scribitur,qaamvis  interdum  m  Mss.  i  ia  e  commutetur. 

N.19.ds^a.  DeusuidemfereVitruvius,  1.  vii,c.21. 

N.  21.  Estenim.  S»peisidorus  usurpat  enim  pro 
autem,  quod  apud  alios  etiam  reperitur. 

N.  22.  Annulare.  Grialius  sic  distinxerat :  Annur 
lare,  qu^d  vocant  candidumf  est.quo.         k 

N.  23.  Chalcanthum,  In  veteri  Editione  sine  anno 
ita  legitur :  Chalcanthum  dictum,  quod  calcis  est  thy- 
mum,  id  est,  flos^  unde  et  apud  Latinos  aeris  /los  ap^ 
pellatur.  Quse  varia  lectio  notata  etiam  fuit  a  Yulca- 
nio.  InC.  Vat.  623,dequoinProlegomen.,  c.  93,  n. 
34,eademexplicatio  pro  voce  c^ton^/iumadhibetur. 

CiLP.  XVIII.  N.  2.  Prava.  Pravus  proprie  est  distor- 
tuSy  non  rectus ;  hinc  pro  Titioso  et  improl)0  sumitur. 

N.  3.  Martellus  machina.  De  martello  vide  c.  7, 
n.2.demac/u'na,c.  8,n.2,hujus  lib.In  mea  veteriEdit. 
ita  haec  concinnantur  :  Martellus  mediocris  malleus 
dictus  per  dimintUionem.  Machines  dicti  a  machi- 
nis,  quibus  insistunt  propteraUitudinem  parietum. 

Cap.  XIX.  N.  2.  Apud  Papiam,  ugutionem,  Joan- 
nem  de  Janua,  et  vetera  glossaria,  quse  pleraque  ex 
Isidoro  sumunt,  pro  sarcitector  legHur  etiam  sarti- 
tector,  aut  sartatector,  quasi  a  sarta  tecta^  aut,  ut 
sequiori  sevo  dicebatur,  sartatectum. 

N.  3.  Ellychnium.L.  xvii,  c.  6,  n.25,  hoc  ipsum 
refertur,  ubi  edidi  etiam  ellychnium  pro  lychnum, 
ut  habentalii,aut  lycnium,\xi  hoc  locobabetGrialius. 

N.  4.  Materia.  Ex  materia  Hispani  retinent  voca- 
bulum  madera  de  ligno,  ulalibi,  opinor  dixi. 

N.  6.  Tholus...  cuplas..Auctantes.  Dicebatur  etiam 
aedificium  rotundum  ;  de  quo  vide  Resweydum,  in 
Onomastico.  De  cuplis  idem  fere  repetunt  Papias  et 
Joannes  de  Janua.  Luctantes  Latine  vocari  solent 
cantherii  aut  capreoli. 

N.  7.  Scindulas..,  epigri.  Qui  scandulas  scribunt, 
ab  scandendo  deducuni.  Stewechio,  ad  Vegetium  de 
Re  milit.,  1.  II,  c  23,  placet  scriptura  scindula^  et 
etymon  ab  Isidoro  prolatum.  Apud  Augustinum,  Pal- 
ladium  et  Senecam  Philosophum  alii  legunt  epiuros^ 
alii  epigros^  alii  aliter.  In  Augustini  verbis  a  Grialio 
citatis  epigri  a  clavis  distinguuntur,  ut  clavi  lignei  a 
clavis  ferreis.  Gatakerus,  1.  ii  Adv.  Mi8cellan.,c.  19, 
existimat  utramque  vocem  epigri,  et  epiuri,  probse 
notse  esse.  Bochartus,  Char.  1. 1,  c.  38,  hujusc^  rei 
explicaiionem  adbibeodus.  Vide  etiam  Glossarium 
Isidori  cum  notis. 

N.  9.  Astridore.  Lucretius,  lib.  ii,  vers  410.  Serra 
ttridentis  acerbus  Horror.  Hyginus  quoque,  et  alii 
sequioris  sevi,  utuntur  verbo  exsulo  active. 

N.  H.  Securis...dolabra.,.  dextralis,  In  operibus 
Variorum  de  dedicalione  sub  ascia,  cum.  not.  Ma- 
zochii,  p.  185  et  seq.,  plura  leguntur  de  etym. 
securis,  et  hoc  loco  Isidori,  qase  huc  refero.  Quod  Isi- 
^gpxB  ait,  securim  ex  altera  parte  acutam  esse,  ex 


A  altera  fossoriam^  fortasse  describit  securim  soi  eevi; 
"  vel  potius  exdudenda  sunt  verba  ex  altera  fossoria, 
Ita  etiam  Isidorus  de  suo  sevo  videtur  loqui,  cum 
dolabram  et  securim  unum  facit  cum  Hesychio  et 
glossariis.  Ita  auiem  haec  condnnari  possent :  Quasi 
semicuris;  ex  una  enim  parte  acuta  est.  Hcec  et 
apud,  etc  Htec  et  dolabra,  quod  habeat  duo  labra :  ex 
una  enim  parte  acuta  est,  ex  altera  fossoria,  Nam 
securis  simplex  est  dexlralis,  (quh)  dexter(e  habilis, 
Dolabram  vero  non  a  labris,  sed  a  dolo  dici  creden- 
dum  est.  Haec  fere  ex  loc.  dt.  Opportuna  quidem  con- 
jectura  est,  quod  librarii  securi  ascripserint  verba  ex 
altera  fossoria,  qnod  proprium  est  aolabra^  Atquod 
continuandum  sit  nam  securis  simplex  est  dextralis^ 
mihi  non  probatur.  Barthius,  1.  i.  Adv.,  c.  4.  Dex- 
trales  sunt  secures  una  manu  habiles  moveri^  ut 
exponuntur  ab  Isidoro,  et  hodieque  manet  hcec  vox 
apud  HispanoSy  quorum  idioma  retinenHssimum 
est  Latinitatis,  Grialius  in  textu  edidit  reservavit 
Qcum  aliis,  in  not.  servavit. 

N.  12.  Ab  hastulis,  Nonnulli  corri^^t  ab  assulis^ 
sed  bene  ab  astulis,  aut  ab  hastuUs,  Vide  1.  xvii, 
c.  6,  n.  26. 

N.  ili,Scobinad.  q.  terendo  scoben  f.  Cantherium,,, 
Galla,..  Guvia,,.  In  Editis,  mendose.  Scophjma  dicta, 
qupd  hcerendo  scophem  faciat,  Locum  correxit  Sal- 
masius,  p.  1077  Exercit.  Plinian.,  et  conrectionem 
indicavit  Mariettus,  ut  dixi  ad  Prud.  h  i  contraSym., 
V.  439,  Ltma  terens,  In  Cod.  Vat.  623,  de  quo  in 
prolegom.,  c.  93,  post /acia^  Canterium,  GtAia,  Ei 
illico  :  Incipit  l,  xxvii,  secundum  aliguos, 

Cap.  XX.  N.  1.  Ordisse.  Fortasse  Isidoras  aeripsit 
ordiri,  hoc  est,  monstrasse  ordiri^  et  colorare. 

Cap.  XXI.  N.  1.  Camisia  vocatur.  Mi^vitidem 
nomen  in  linguas  ^ulgares.  Vide  Ferranum,  de  Re 
vest.,  1.  III,  c.  5,  Ducangium,  et  c.  seq.,  n.  29. 

N.  3.  Pileum,  Et  mleus  dicitur.  Pro  galeriam, 

Cfortasse  legendum  galeriumf  vel  galeram;  nam  ga^ 
lera  pro  gakrus  antiquitus  usurpabatur.  Vide  c  30 
hujuft  libri,  n.  5. 

Cap.  xxji.  N.  1.  Tegmen,  Per  syncopen  dicitur  a 
tegumen,  vel  tegimen;  quse  scriptura  magis  criticis 
placet;  tegumen  antiquitatem  redolet.  Incuimentum 
ab  induitur  quidem  est;  sed  quod  Isidorus  adjungit 
intus,  peculiarem  vocis  proprietatem  desifpat,  non 
etymon.  De  re  vestiaria  veterum  consulendi  Lakarus 
Bayfius,Octavius  Ferrarius,AIbertus  Rubenius,etalii, 
qui  etiam  de  peculiaribus  vestium  generibus  scripse- 
runt,ut  Donius,Manutius,  Tbeophilus  Raynaudus,  etc. 

N.  2.  Vestimentum,  Quod  de  indumento  modo 
dixi  de  vestimento  pariter  intelligendum  est;  nam 
vestimentum  est  a  vestitus,  non  a  vestigium, 

N.  7.  Pectoralis.  Ammiaous,  I.  xiv,  c.  9,  al.,  30. 
Tuniculapectoralis. 

N.  8.  Manuleata.  Grialius  in  textn  edidit  mani- 
cleataj  sed  in  not.  prsefert  nianuleata,  uti  etiam 
p  emendat  Brissooius,  I.  i  de  regno  Persarum,  n.  64. 
Apud  alios  quoque  veteres  nonnuUa  varietas  in  hac 
voce  occurrit.  sed  communior  scriptura  est  manu" 
leata,  manulea,  Confer  Ducangium. 

N.  9.  Clavis.  Clavos^  quos  vocatlsidoms,  Alcuinos 
appdlat  virgulas,  Amaiarius  Uneas^  Joannes  Diaco- 
nus  zonas,  Rabanus  tramites,  ut  observat  MonlCau- 
conius,  t.  III  Antiq.,  part.  i,  1.  i,  c.  6,  ubi  agit  de 
lato  clavo,  et,  ex  mss.  glossis,  in  quibus  auclor 
laudatur  Placidus  (fortasse  Placidus  Lutatius),  pro- 
ducit,  ClavuSj  purpurata  vestis.  Quod  Isidorus  ait 
dalmaticam  esse  tunicam  sacerdotalem,  innuit  eam 
fuisse  vestem  propriam  maxime  episcoporum.  Glossse 
Arabico-latinse :  Dalmata  vestis  scxerdotalis  candida 
cum  clavis  purpureis.  Plura  de  dalmatica  congerit 
Ducangius  in  glossario. 

N.  15.  Bombycinum  dicitur.  Yid.  not.  ad  lib.  xi 
c.  5.  n«  8. 


1033 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


4034 


N.  44.  Holoporphyra.  Salmasias,  in  Trebclliam  ft  pridium,  p.  428,  v.  45,  legil  :  Tubruci,  quod  a 
Pollionem,  p.  208,  corrigil  o/oy^ra  pro  oloporphyra^  "  bracis  usque  ad  tibiam  perveniant ;  ei  interpvelatur 
aut /lo/oporj^/iwra.  Isidorus,  inquil,  non  malus  muliis 
locis  auctor,  olovera^  tota  ex  purpura  interpretatur ; 
vulgo  cditum  oloporphyra ;  Mss.  quos  vidimus  olO' 
phara,  olofera,  oloferia.  Non  dubium  quin  olofera 
aint  olovera ;  sic  fasculum  pro  vasculum  in  glossis 


Isidori.  De  hac  corruptela  in  scribeado,  qua  f  pro 
V  io  Mss.  saepe  occurrit,  dixi  ip  not.  ad  Sedulium,  l. 
I,  vers.  4967,  ad  prosam.  Olovera  autem  exponit 
Salmasius  dici  a  vero  colore,  ex  Grseco  et  Latino,  ut 
epitogiumy  etc.  Advertit  male  alios  scribere  olobe- 
rum  a  beris, 

N.  45.  Byssum,  Sirmondus,  t.  4  opcrum,  p.  977, 
de  bysso  agit.  Plinius,  lib.  xix,  c.  4  :  Lino,  quod 
ignibus  non  absumatur^  principatus  in  toto  orbe. 
Proximus  byssino  mulierum  maxime  deliciis  circa 
Elim  in  Achaia  genito. 

N.  48.  Segmentata.  Salmasius,  in  Flavium  Vopi- 


bracas  ab  Isidoro  pro  pedulibus  poni,  ut  ab  interprete 
quoque  Juvenalis,  nimirum  pro  crurum  vel  pedum  te- 
gumentis. 

C4P.  xxiii.  N.  4.  Gallis  lenas.  In  Cod.  Valic.  623, 
de  quo  proleg.,  c.  93,  n,  34,  varietas  quaedam  esl, 
Galli  lineay...  Hispanis  strinqens.  Nonnulli  legunt 
luma:  pro  lence.  Yide  Glossarium  Isidorianum  cum 
not.,  verb.  Luma. 

N.  2.  Et  sarabara.  In  Vnl^ala :  Et  sarabala  eorum 
non  fuissent  immutata.  Alii  scribuut  5ara/ya//a  pro 
saraoara.  Tertullianus  ususest  femin.  gener.  De  hac 
vocc  vide  Indicem  onomasiicum  Zaccariae,  et  PoUu- 
cem,  t.  II,  p.  4335.  Quaedam  eliam  ego  observavi  in 
comraenl.  ad  Prud.  Apoth.,  v.  443,  ex  doctissimo 
praesule  Simone  de  Magislris.  Boitarius,  t.  III  Rom. 
subterr.,  p.  58,  cxistimat  Danielis  verbum  sarabara 
intelligendum  esse  de  capilum  tegminibus,  qualia  aii 


scum,  p.  224,  V.  40,  ita  explic  :  Sursum  versum  Q  Isidorus  videri  in  capite  magorum  picla,  ct  qualia 


texere ;  trama,  vel  fila  infra  erant^  atque  adeo  in 
superioribus  texebatur  vestimentum^  et  sic  trama 
semper  pectine  ad  superiorem  partem  ducebatur^  et 
truaebatur^  atque  id  sursum  versus  texere  etin  alti- 
tudinem  vocabant.  Mariana,  in  not.  ad  I.  i ,  contra 
Judaeos,  c.  38,  censet  tunicam  rectam  fuisse  Christi 
tunicam  inconsutilem^  de  qua  in  Evangelio  Joannis, 
desuper  contexta  per  totum.  Fortasse  tunica  recta 
vel  a  superiori  parte,  id  est,  desuper  inchoabatur, 
vel  ab  intcriori,  hoc  est,  sursum  versus.  Segmentata 
vestis  est  tessallata,  emblematis  distincta.  Symma- 
chus,  1.  IV,  ep.  42 :  Segmentata  vestis. 

N.  20.  Citrosa.  Apud  Naevium  ciirosam  vestem 
alii  exponunt  odore  mali  citrei  fragrantem.  Vide  Ma- 
crobium,  1.  iii  Saturn.,  c.  49.  Pro  concrispa  apud 
Isidorum  melius  esset  concrispata. 

N.  22.  Acu  textilis.  Gibertus  Guperus,  Observat. 


vetus  pictura,  quam  iliuslrat,  m  capile  trium  illorum 
puerorum  exhibet. 

N.  3.  Lence  saga.  lo  Glossario  Isidori  est  Luma  sa- 
gum  quadrum.  Hinc  Salmasius  in  Treb.  Pollion.,  p. 
499,  V.  45,  ait  apud  Isidorum  hoc  loco  non  legen- 
dum  lence,  aut,  ut  alii  habent,  linnce,  sed  lumce.  Al- 

?[uc  ita  legit  Salmasius  apud  PoIIionem,  et  lumum 
umi,  aut  mma  lumx  deducit  ex  Graeco  XwjjLa.  Adi- 
sis  Bochartum,  1. 1  Ch.,  c.  42,  et  Dict.  Ducangii. 

N.  4.  Rhenones.  Alii  rhenones  derivant  a  f  ivb;,  pel" 
lis.  De  verbo  reptos  conferenda  est  epistola  40  inler 
Bonifacianas :  Reverentice  vestrx  direxitdevotio  mea 
caucum  argenteum  intus  deauratum,  et  duo  repta, 
Et  ep.  77  :  Misimus  vobis  parva  xenia,  id  est,  rep- 
tem  ruptilem  unam. 

N.  5.  Vestis  Sarda.  Quod  in  Vulcanio,  et  aliis  le- 
gitur  vestis  Germanica,  error  apertus  est  ^  nam  su- 


lib.  II,  cap.  42,  emendat  acu  textili,  hoc  est,  texto-  ^  pra  ait  Sardis  mastrucce.  Prudentius  Getis  quoque 
rum,  nam  acus  absolute,  ut  ait,  ponitur  pro  acu,  C  mastrucas  iribuit.  Frequentior  scriptura  est  mastru' 


qua  Phrygioncsvestes  ornabant.  Non  assentior.  Tex" 
tilis  hoc  loco  idem  sonai  ac  texta,  ut  apud  alios 
auctores ;  ct  idem  est  acu  texta  atque  acu  ornata. 
Vcstes  non  solum  coQsuuntur  acu  ,  sed  et  acu  texun- 
tur,  aut  ornanlur,  et  haec  erat  Phrygionum  ars  vestes 
acu  texere,  ornare,  pingere. 

N.  24.  PannuciascTibiiuT,  non,  utapud  Grialium, 
pannutia,  aut  panu/ia.  NonnulU  interpretantur  Bau- 
cidem  pannuciam,  boc  cst,  rugosam,  vietam,  Sed 
Petroniusin  Satyric,  c.  44,  de  veste  pannucia  c\^tq 
loquitur,  hoc  est,  pannis  consuta,  Pro  colobium  in 
Cod.  Theod.  occurrit  colobus.  Lebitonarium  dicilur 
etiam  lebiton,  lebeton,  levitico.  Vid.  exempla  in 
Onomastico  Rosweydi. 

N.  25.  Lumbare.  De  lumbari  et  renali  multa  Can- 
gius  in  Glossario. 

N.  27.  Licinum.  Apud  Vegetium,  lib.  ii,  c.  22  et 


ca ;  sed  mastruga  apud  alios  etiam  occurrit. 

N.  6.Linamentis.  Brissonius,  1. 1  dc  Regno  Persa- 
rum^  n.  64,  pro  Hneamentis  awi  linamentis  corrigit 
velamentis,  ex  Juslino,  I.  i,  cap.  2,  g  3.  Annotator 
Brissoniiconjicit  velamentis.kVmd  esilinamentum  a 
lino^  aliud  lineamentum  aut  liniamentum  a  lineis, 

N.  7.  Cirro5.  Salmasius,  Exercit.  Plinian.  p.  762, 
asserit  cirros  non  esse  crispos  capillos,  ut  cfuidam 
annotant,  sed  cirrum  in  Grsecis  esse  nodo  coUec- 
tum  crinem  in  vertice,  in  Germanis  crines  in  nodum 
tortos.  Latine,  nt  ait  idem  Salmasius,  cirrus  est  cri- 
nium  nodus.  Plerique  alii  cirros  dicunt  esse  capiIlo<i 
natura  crispos^  seu  contortos.  Grani  erant  capilli  ef- 
fusi  et  sparsi :  quse  vox  Gothica  creditur.  Concilium 
Bracarense  i,  anno  564^,  c.  44 :  Item  placuit  ut  lec^ 
tores  in  ecclesia  in  habitu  sceculari  omati  non  psal- 
lantf  neque  granos  gentili  ritu  demittdnt.  Alii  pu- 


28,  de  Re  veterin.,  licinium  est  licium  medicamine  i|  tant  granos  esse  eam  barbae  partem  quae  infra  nares 
illitum  plagis  sanandis.  De  licino  alia  significalione  ^  esi.seu  mystacem.  Confer  Ducangium,  verb.  Grani, 


nihil  invenio. 

N.  28.  Armilausa.  De  armilausis  referam  verba 
Conradi  Samuelis  Schurzfleischii,  disputat.  philolo^. 
philosoph.  85,  n.  44  et  45  :  «  A  Rhenonibus  di- 
versse  erant  circuracellionum  vestes,  quae  forma  et 
similitudine  referebant  Hispanorum  tunicas,  quas  ar- 
milausas  dixerunt,  de  quibus  scholiastes  Juvenalls, 
PauUnus  Nolanus,  Isidorus,  etc.  In  exemplaribus  Isi- 
dori  lcgi  solet  armelausa,  sed  cum  plerique  alii 
scribant  armilausa,  et  in  Mss.  facile  t  in  e  mutetur, 
restitui  armilausaj  quo  spectat  ipse  Isidorus,  quasi 
armiclausa.  Fortasse  ex  nac  armilausce  voce  origi- 
nem  ducitnomen  Hispanum  almilla.  Plurade  armt- 
lausa  Ducangius. 

N.  29.  Camisas.  De  camisa,  seu  camt^ta,  c.  praec, 
n.  4.  Dc  cama ,  lib.  xx,  c.  44.  Hispani  adhuc 
cama  pro  lecto  dicimus. 

N.30.  Tubraci,  quod  a  bracis.  Salmasius,  in  Lam- 

Patrol.  LXXXII, 


Cinnabar  fortasse  indicat  colorem  rubrum  vestium 
Goihicarum,  vel  quod  Gothi  faciem  rubrica  notarent. 
VideSirmondum,  l.I, p. 880.  Pictorum gens quaenam 
sit  quaeri  potest.  Virgilius  Pictos  soc&yii  Gelonos,  1.  ii 
Georg.,  V.  445,  quod  interprelatur  Servius  5<t^ma<a 
habentes,  ut  pictique  Agathyrsi  apud  eumdem  Vir- 
gilium,  1.  IV  Ma.,  v.  446.  Isidorus  septemtrionales 
Britannosforteintelligit,dequibus  Claudianus,  de  iii 
consul.,  Honor.,  v.  54  : 

Ille  leves  Mauros,  nec  falso  nomine  Pictos. 

N.  8.  /n  t;tri5  tonsi  capilli,  in  mulieribus  redun^ 
dantia  crin.  Mulieres  a  redundantia  crinium  poetse 
maxime  laudare  solent,  ut  contra  lurpes  sine  crini- 
bus  feminas  esse  dicunt.  Salmasius  opus  edidit  de 
caesarie  virorum,  et  mulierum  coma. 

Cap.  miv.  N.  3.  Cujus  similitudinem,  etc.  Hoc 
arguii  Isidori  setate,  saltem  in  Hispania,  nuUum  fuisse 


1035 


AD  S.  ISroORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOT^. 


i036 


togaeusum.Slataas  togatas  plurimas  etiamnum  Romae  J| 
et  alibi  videre  licet.  Toga  non  valde  dissimiiis  erat 
stolx,  ui  haec  ab  Isidoro,  cap.  seq.,  describitur.  /n- 
stita,  scu  fascia  satis  longa  iogw  subsuta  stolam 
videtur  effecisse,  aut  iia  produxisse,  ut  ad  lalos  demit- 
leretur.  Antiquissimis  temporibus  toga  communis  erat 
utriquc  sexui.  Postea  vestis  virorum  propriafacla  esl, 
sed  ita  ut  meretrices  ea  uti  cogerentur. 

N.  6.  Toga  candida.  Isidorus  innuii  colorem  togae 
album  fuisse,  qui,  addita  crela,  candidior  fiebat.  Hoc 
ipsum  confirmat  Manutius  Pauli  filius,  de  Quaesitis 
per  ep.,  L  iii.  c.  1. 

N.  8.  Trabea.  Gulberlethus,  de  Saliis,c.  40,  ex  Isi- 
doro  et  Servio,  refellit  Lipsium,  qui,  ad  L  ui  AnnaK 
Taciti,  docct  trabeam  fuisse  propriam  vestem  equi- 
tum,  non  regum,  ducum  et  augurum.  Servius,  ad  vii 
Mn.,  v.  612,  ex  Suetonio,  iria  Irabeae  genera  fuisse 
tradit  :  Unum  diis  sacratum,  quod  est  iaJitum  de 
purpura.  Aliud  reaum,  quod  est  purpureum,  habet  p 
tamen  albi  aliquia.  Tertium  augurale,  de  purpura  et  B 
cocco. 

N.  9.  Sallustius :  Togam.  Salluslii  verba  alibi  non 
exslant  :  innuunt  per  metonymiam  imperatorem  pa- 
cem  bello  mutasse. 

N.  13.  Sagum.  Bocharlus,  L  i  C.,c.  42,  observal  sa- 
gum  esse  a  sacco^  non  contra  saccum  a  sago;  adeo- 
que  negare  videtur  sagum  verbum  Gallicum  esse. 

N.  15.  Mantum,  Yox  manio  adhuc  apud  Hispanos 
viget,  sed  pro  fusiori  vesie  accipitur.  In  Glossariis 
scribitur  etiam  mandum  pro  mantum.  De  manto, 
ejusque  etymologia,  fuse  agit  Ducangius,  et  quiejus 
Glossarium  auxerunt, 

N.  17.  Casula.  Non  solum  pro  veste  cucuUata  su- 
mebatur,  sed  etiam  pro  ipsa  cuculla.  Tbeodemarus  ab- 
bas :  Cucullam  nos  esse  dicimus  quam  alio  nomine 
CASULAU  vocamus.  Accipitur  eliam  pro  planeta,  seu 
veste  sacerdotali.  Rabanus,  L  de  Ordine  Antiphona- 
rii,  c.  21,  et  ex  eo  Ugulio  et  Joannesde  Janua  :  Co-  Q 
sula  dicitur  vulgo  planeta  presbyteri,  quia  instar 
parv(B  casce  totum  tegit,  et  stgnat  charitatem,  PJura 
alia  Ducangius  laudatus.  Bonarrotius,  in  Vitra,  p.  170, 
planetam  ex  penula  derivatam  ostcndit,  neque  ejus 
ut  vestis  sacrae,  mentionem  ante  conciiium  iv  Tole- 
tanum  anno  634,  reperiri  astruit ;  in  quo  tamen  con- 
cilio  alii  patenam,  non  planetam,  Icgunt.  Nonnulli 
usum  planetae  a  diaconis  adhibilae  jam  tempore  san- 
cti  Gregorii  Magni  invaluisse  colligunt  ex  Joanne  dia- 
cono,  qui,  L  iv,  c.  83,  Vitse  sancti  Gregorii,  imagi- 
nem  Gordiani  diaconi  jussu  ejusdem  sancti  Gregorii 
effictam  describit,  cujus  habitus  caslanei  coloris  pla- 
neta  erat  sub  dalmatica.  Vide  Botlarium,  tom.  I  Romae 
sublerr.,  p.  206.  Isidorus  fortasse  scripsit  Grasci  pla^ 
netas  dictas. 

N.  18.  Fortasse  legendum  illienim  birrum  pirrum 
dixerunt,  Glossae  veteres  :  Buffbv,  favObv,  xa\  Twpfbv. 
Glossae  Isidori  :Birrus,rufus.  Birrus  pro  quavis  vestc 
sumebatur,  scd  aliquando  pro  ^umptuosa,  ut  in  re-  D 
gula  sancti  Isidori,  c.  13  :  Linteo  non  opportet  mo^ 
nachumindui^  orarium,  birros,  planetas  non  estfas 
tt^i.  Nonnulli  etiam  birrum  proprium.fuisseepisco- 
porum  indumentum  censent,  quod  rochetum  vulgo 
vocant.  Dc  birro  Rosweydus  in  Onomastico  copiose 
agit,  praeter  alios  quos  Ducangius  excital. 

N.  19.  Pelliculis  melonum.  Certum  videtar  ab  Isi- 
doro  scripium  de  pelliculis  melonum.  Nam  praeter 
Papiam  ct  Ugulionem,  qui  Isidorum  ferc  exscribunt, 
in  eadem  sunt  senlentia  Joannes  Hierosolymitanus, 
c.  38,  de  Instit.  monachor.,et  Theodemarus  abbasin 
Epist.  ad  Carolum  Ma^um.  Quod  tegumentum  ideo 
sic  appellatum  est,qutasolebant  antiquitus  deillius 
animantis  pelle  fieri,  quod  iielos  propter  rotundi- 
iatemsui  corporisappellatur.  Hoctamen  etymon  pa- 
rum  viris  criticis  placet. 

Cap.  XXV.  N.  1.  Regillum  estprcelautum.  In  Cor 
dice  Vaticano  623,  de  quo  in  Isidoriani.s,  c.  93, 
n.  34,  legitur  cum  Griaho :  Regillum  est  praslaU'' 


tum ;  alii  praslatum.  In  laepli  explicatione  Isidonis 
consentit  Grfficis.  Vide  Joan.  Nicolaum,  c.  12,  de 
Triumpho  Romanorum. 

N.  3.  Stola.  Exemplar  stoio&  matronalis,  ut  hoc 
loco  ab  Isidoro  describitur,  cernere  licet  in  nummo 
veteri  Pietalis  sic  velalae  apud  Malthseum  Broverium 
de  Niedec,  in  opere  de  Adorationibus,  c.  13.  Fer- 
rarius  tamen,  I.  iii  de  Re  vestiaria,  c.  17,  deceptum 
hoc  loco  Isidorum  contendit ;  nam  stola  est  po- 
tius  tunica  ad  talos  demissa.  Huc  certe  faciunt  plu- 
rimi  veteres  scriptores,  qui  de  stola  loqnuntur.  Sed 
potuil  stola  esse  demissa  ad  talos,  quamvis  caput 
quoque  cooperiret.  Vid.  c.  praec,  n.  3. 

Ib,  Nonnulli  scnbunt  recinium.  Varro,  L  iv  de 
Ling.  Lat.,  c,  30  :  Antiquissimi  amictus  ricinium 
id,  quod  eo  utebantur  duplici  ab  eo  quod  dimidiam 
partem  retrorsum  jaciebant,  aBEJiciEiVDo  EBcmivM 
dictum.  Pro  mavors  multi  exhibent  mafors,  aut  ma- 
phors.  Confer  Rosweydum  in  Onomastioo,  ul  Ducau- 

fium  praeteream.  Bottarius,  t.  II  Rom.  subierr.,  p. 
65,  suspicatur  tegmen  capitis,  qno  quaedam  mulier 
tab.  165  operitur,  esse  mavortem. 

N.  5.  Hoc  apud  vet,,  etc.  Ad  hsec  Isidori  verba, 
Brissonius,  Select.  Ant.  L  i,  c.  4,  ita  censet :  Quod 
ut  ego  aliis  defectus  testimoniis  pro  certo  affirmare 
non  ausim,  ita  exploratum  habeo,  aduiterii  dam' 
natas  vestem  mutasse,  depositaque  stola,  togam 
sumpsisse.  Nescio  an  Isidori  sententiam  confirmet 
quod  ait  Cicero,  I.  ii  de  Div.,c.  69  :  Amicas  amictus 
amiculo.  De  Ttiamar  legimus,  c.  xxxvin  Genes  , 
quod  depositis  viduitatis  vesHbus,  assumpsit  theris- 
trum,  et,  mutato  habitu,  sedit  in  bivio  itineris,  eic. 

N.  6.  Therisirum.  Exponitur  a  Poliuce  I.  vii,  c.  13. 
Tertullianus,  de  Pallio,  c.  4  :  Qualis  ille  Bercules 
in  theristro  Omphales.  In  glossis.  mss.,  quas  inter 
appendices  editurus  sum,  ad  c.  xxxviii  Genesis, 
theristrum  dicitur  liqatura  capitis,  vel  sindones. 
Alia  aiTert  Ducangius  in  Glossario.  In  primo  Tole- 
tano  Codice  exprimuntur  verba  Isaiae  :  De  quo  in 
Isaia  :  Sindones.  et  vittas,  et  theristra. 

N.  7.  Anabolaaium.  De  anaboladio,  sive  anabola' 
gio,  sive  anabolario,  idem  Ducangius.  In  veteribus 
mscriptionibus  anabolium  aliquando  oceurrit  pro 
pallio. 

Cap.xxvi.  N.  1.  Siragulum.  CensentnonnuUicri- 
tici  stragulum,  vestem  stragulam,  sive,  ut  ait  Vul 
gata,  stragulatam  non  pro  amic  lu  apud  veteres  scri- 
ptores,  sed  tantum  pro  lecti  operimento  sumi.  Con- 
Irarius  est  Isidorus,  et  qusedam  veterum  loca  satis 
clare  illi  favent. 

N.  2.  Lodices.la  Editis  ludices,  ut  respondeat  ety- 
mon  a  ludis.  Et  apud  veteres  quidem  o  et  v  facile 
inter  se  commutabantur.  Sed  cum  vera  scriptura  sit 
lodices,  haec  retinenda  est,  quamvis  etymon  genui- 
num  esse  credamus  a  ludis.  Vox  galnapis,  seu  gal^ 
napes,  vario  modo  legitur  apud  scriptores  medii  mi, 
et  in  glossariis  galnabis,  galbanis,  galnape,  ganape, 
etc.  Originem  nonnulli  repetunt  a  galbano,  alii  pro- 
babilius  a  gausape,  vel  gaunape,  quod  est  stragulum. 

N.  3.  Fulcra.  Proprie  suni  fulcimenia,  et  dici  so- 
lent  de  fulcimentis  lectorum,  quse  fortasae  omamenta 
ab  Isidoro  anpellantur,  quia  plerumque  omata  erant. 
Nisi  mavis  alia  ornamenta  lectorum^  quibus  etiam 
fulcimur,  ab  Isidoro  fulcra  vocari,  uti  etiam  reclinor 
toria  capitis.  Papias  :  Reclinatorium  fulcrum  capi- 
tis.  Servius  fulcra  dicit  spondas  lectorum.  Sponda 
proprie  est  exterior  lecti  tabula,  cui  annectuntur  res- 
tes,  quibus  culcita  substinetur ;  sed  accipitur  etiam 
pro  alterutro  lecti  latere,  ac  prsecipue  pro  exteriori, 
quo  ascenditur.  Vide  Vossium  in  Etymol. 

N.  4.  Pulvillus.  Est  diminutivum  Pulvini.  Inter 
pulvinum  autem  et  pulvinar  hoc  discrimen  asaignari 
soletjquod  pulvinus  privatorum  esi,pultnnar  deoram, 
aut  imperatorum,  qui  pro  diis  haberi  volebant.  Ita- 
que  suspicabar  legendum  a  pulvinari,  qui  est  di» 
vorum  lectus.  Sed  L  xx,  c.  11,  n.    3,  reperiiur 


i037 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


1038 


Pulvinar  lectusdivitum*esL  Melius  scribilur  culcita  f^ 
quam  culcitra,  ul  in  Grialii  textu  erat. 

N.  5.  Psila  tapeta.  Pro  siplaei  siplceyUi  inEditis 
legitur,  reposui  psilaeipsil(B;t\on  cnim  notationu- 
mmis  nos  cogil  ul  Isidorum  sipla  scripsissc  credamus. 

N.  6.  Mantelia,  Manteliis  olim  manus  in  mensa 
tergebaotur,  ut  ex  Varronc  colligitur  :  deinde  adhi- 
bita  fuit  mappa  ad  tergeudas  in  mensa  manus,  et 
tunc  mantelia  pro  operiendis  mensis  tantum  adliib*?- 
bantur.  Manet  apud  Hispanos  vocabulum  manteles. 
Grialius  in  lextu  edidit  quasi  manupa^y  in  not.  quasi 
manuppce.  ExempIariaveteravariant.Proma^e//a  aiii 
habcni  mappella,  alii  habent  mappulla.  Mahm  map' 
pulla;  quo  verbo  usus  est  sanclus  Uieronymus.  To- 
ralia  circa  torum  apponebantur  ornalus  gralia,  sed 
.  et  toralia  dicebantur  stragula  toro  superposita.  To- 
ralia  etiam  erant  pretiosiores  mappae ;  nam  tori  pro- 
prie  vocabantur  lecti  pretiose  strati  principum  homi- 
num,  sicut  pulvinaria  lecti  diis  strati.Vide  Hcuman-  ^ 
num.  ad  Ctcer.,  proMllon.,  c.  17.  B 

N.  7.  Sabanum  Grascum  est.  Hispanum  vetus  vo- 
cabulum  nonnulli  credunt;  eo  certe  nuuc  Hispani 
utuniur  ad  lintca  lecti  significanda.  Sabanum  pro  lin- 
teo  usurpantmulti,  Palladius,  Apicius,  Vegetius,  Mai^ 
cellus  Empiricus,  Gregorius  Magnus,  et  alii  videndi 
apud  Ducangium.  Inter  poemata  sancti  Eugenii  To- 
letani,  1.  ii,  carm.  41,  titulus  est :  Ad  sabana. 

Omnibus  effectis,  qusB  posdt  cura  lavacri, 
Praetende  membris  lintea  clara  tuis. 

N.  8.fn  aula^  etc.  Id  etiam  indicat  Varro  apud 
Nonium,  cap.li.  n.  4,  Alii  vocem  auia?a,  auXaCa,  an- 
tiquiorem  Atlalo  rege  esse  astruunt. 

Cap.  xxvii.  N.  1.  Lana  a  laniando.  InEditis  erat  a 
laniendo,  quod  nihil  est.  Festus :  Diianiare  est  di' 
scindere,  et  quasi  lanam  trahere,  unde  lacinia  ;  et 
LANius  diciturj  qui  pecus  discindit. 

N.  2.  Stupa.  Griahus  stuppa  et  stippat  et  stippa*  t 
tores  cum  duplici  pp  scribit ;  et  in  stuppa  c|uidem 
multis  hsec  scriplura  placet,  dissentientibusaliis;  sed 
stipo  semper  cum  p  simplici  efTertur. 

N.  4.  Aranea  vocata.  Apud  Grialium  erat  vocati 
ia  nonnullis  exemplaribus. 

N.  5.  Et  quasi  crassedo.  Papias,  ex  Isidoro  :  P/a- 
dum  est  stupa,  qu^i grossitudo  serici.Sericl  usum 
a  seribus  ad  Persas,  inde  ad  Graecos  et  Romanos  pcr- 
venisse,  et  Justiniani  tcmpore  ovis  bombycum  Con- 
stantinopolim  delatis,  per  Europam  vulgatum  fuisse, 
multi  traduot.  Vide  Vossii  Etymologicum,  verb.  Se- 
ricum,  et  Joan.  Francisci  Giorgetti  commentationem 
de  origine  serici  post  ejus  poema  de  Bombyce,  Ita- 
lice. 

Cap.  xxviii.  N.  1.  £5^  enim  vermiculus.  Goccum 
vermiculum  esse  vetus  fuit  scriptorum  opinio  :  non- 
nulli  rcm  in  dubium  revocaruot ;  recentiores,  experi- 
mcntis  adhibitis,  vermiculos  in  cocco  repercrunt. 

N.  4.  Ostrum.  Succum  concbylii  osirum  proprie  D 
dici,  neque  unius  coloris  essc,  sed  pro  variis  coeli 
plagisatrum,  lividum,  violaccum,  rubrum,  tradit  Vi- 
truvius,  I.  VII,  Architect.,  c.  13.  De  ostri  colore  pur- 
purco  videndus  Pollux,  I.  i  Onom.,  c.  4,  et  Seneca, 
I.  f,  nat.  Qoaest.,  c.  3. 

N.  6.  Ferrugo.  An  Virgilius  do  ferrugine  Hispana, 
an  dc  Pontica  intelHgendus  sit^  non  plane  liquet.  Ser- 
vius  vel  varius  fuit,  vel  solum  de  ferrugiue  pontica 
Yirgilium  accepit.  Alii  Iberam  ferru^inem  interpre- 
tantnr  Ilispanam,  autBseticam.  Et  Virgilius  quidem, 
et  alii  plerique  veteres  poetae,  cum  de  iberis  loquun- 
lur,  Hispanos  sane  intelligunt. 

N.  8.  Menum.  De  melinOy  c.  17  hujusUbri^n.  21. 

N.  9.  Quia  ex  usto,  Legendum  videtur  quce  ex  usta 
est.  De  usta,  c.  17  hujus  libri,  n.  19. 

Cap.  XXIX.  Num.  1 .  InsubuH.  Grialius  in  textu  edi- 
dit  insubuli  cum  aliis  Excusis ;  quod  igitur  in  nota 
iodicat  insula^  mendum  crediderim.  Apud  Lucrctium 
nonnulli  legunt  ensilia.  Apud  Joannem  de  Juana  et 


in  nonnuIHs  glossariis  occurrit  insibulus,  insubulare, 
insublum.  Gruibcrtus,  L  i  de  Pignorib.  sanct.,  c.  3, 
§  \ ,  vocem  insubulus  adhibuit. 

N.  .2.  Alibrum.  In  quibusdam  lexicis  legitur  ala- 
brum  pro  alibrum;  sed  cum  ex  Isidoro  notitiahujus 
vocabuli  ad  auctores  glossariorum  devenerit,  ut  pro- 
num  est  credere,  retinendum  est  alibrum. 

N.  5.  Ex  pilis.  Probat  hoc  etymon  Becmanus,  p. 
562,  ac  rejicit  alia  aliorum. 

N.  6.  Mataxa.  Scribiiur  et  mataxa,  et  metaxa.  Pa- 
pias  globellum  instrumentum  esse  credidit. 

N.  7.  PanulicB.  Apud  Varronem,  I.  iv  de  Ling. 
Lat.,  c.  23,  vario  modolegiiur  panueliumt  panucel- 
lium^  pannuelium,  pannelium.  etc.  Apud  Isidorum 
legi  posset  panuelia,  vel  panuela.  Panucellium  di- 
ciiur  esse  slomus  lanae  carptae,  et  ad  nendum  paratte, 
vel  fusus  nlis  involutus,  vel  radius,  quo  stantcs  pro- 
currunt  lelas. 

Cap.  XXX.  N.  3.  TYara.  Tiarse  formam  curiosc 
dcscribit  Brissonius,  de  Regno  Persarum,  1.  iii,  p.  24. 

N.  4.  Tortilis,  hoc  est,  torta.  Prudentius,  I.  11 
contra  Symmachum,  v.  1085  : 

Intorea  dum  torta  vagos  iigat  infala  crines. 

Vide  commentarium  ad  eum  locum ,  ubi  de  infula  cl 
vittis  disserui.  Argumentum  de  coronis  innumeri 
scriptores  cxplicuerunt,Iaudati  a  Fabricio,  c.  14Bib- 
liographiae.  In  nummis  et  marmoribus  antiquis  cer- 
nere  licet  hostias  iofuiatas  cum  vittis  pendulis.  Vide 
c.  seq.,  n.  6. 

N.  5.  Abapiendo.  F oritisse  ab  apendo ;  nam  apere 
pro  aptus  esse  veteres  dicebant.  Dc  galero  viue  c. 
21,  n.  3. 

N.  6.  Cidaris.  Tiara  polius  erat  quam  mitra.  Apud 
Raynaudum,  de  Piieo,  p.  191,  Cyruscum  diadematc 
circa  tiaram,  seu  cidarim,  conspicuus  cernitur. 

Cap.  XXXI.  N.  1.  Diadema.  In  quibusdam    anti- 

auis  Editionibus  hoc  c.  31  continuatur  cum  praece- 
enti  30,  et  ex  duobus  unum  fit.  Diademate  usas 
etiam  fuisse  reginas,  ex  nummo  Cleopatrse  colligit 
Rupertus,  in  Oratore  historico,  p.  793.  In  pontifice 
idcm  erat  infula  quod  in  rege  diadema. 

N.  2.  Nimbus.  Observanda  est  consuetudo,  jam 
Isidori  tempore  vigens,  depingendi  angclos  nimbo 
ornatos.  De  nimbo  sanctorum  agit  Autonius  Francis- 
cus  Gorius  in  commentario  de  Jesu  Cbristi  mitrato 
capite,  prseter  Bened.  XIV,  et  heterodoxos  Joannem 
Bchm  et  Joann.  Bciskium.  Bonarrotius  in  Vita  vete- 
rum  Ghristianorum,  p.  66,  putat  nimbi  usum  in  an- 
gelorum  ima^inibus  ccepisse  saeculo  sexto,  in  aliorum 
sanctorum  picturis  saeculo  septimo.  Sed  vetusiior 
est  saeculo  sexto  tabula  44,  quam  Bottarius  illustrat 
tom.  I  Rom.  subterr.  p.  199,  inqua  Christo,  saocto 
Joanni  Baptistae  ct  angelo  nimbus  apponitur.  Modo 
apud  Plautum  legitur  :  Quam  magis  aspecto. 

N.  3.  Id.  et  cappa.  Salmasius,  in  Fiavium  Vopi- 
scum,  p,  224,  v.  28,  ad  haec  verba  sic  annotat  : 
Hinc  cii^PiLSdicimus  palliolaquibus  mulieres  caput 
tegunt^et  cappellas et  cappulas  nostrospileos.  Iiali 
ccrtc  galerum  vocant  cappello^  ei  cucullum  Fratrum 
cappucio. 

K.  4.  Mitra,  infula  et  vitta  non  raro  confunduntur 
discrepant  tamen.  Vide  Theoph.  Raynaudum,  de  Pi- 
leo.  Mitra  proprie  est  pileum :  infula  fascia  ;  vittae 
ex  infula  dcpendebant.  Alii  nihilominus  conira  Isi- 
dorum  et  Servium  putant  infulas  dependisse  a  vittis. 
non  vittas  ab  infulis.  Vide  Gesnerum,  in  Thes.,  verb. 
Infula.  Dubitari  potest  quo  pacto  devotae,  seu  femi- 
nae  Deo  sacrae  pro  capitis  ornamento  mitram  sum- 
pserint ,  cum  mitra  ornamentum  meretricum  esse 
consueverit :  quod  et  Servius  testatur  ad  1.  iv  iEn., 
V.  216.  MiTRA,^oc  estjncurvo  pileo.de  quopendebat 
etiam  baccarum  tegimen.  Sane  quibus  effeminatio 
crimini  dabatur,  ctiam  mitba  eis  ascribebatur ; 
multa  enim  lectio  vitras  proprie  meretricum  esse 
docet.  Errasse  Servium  nonnulli  putant.  Vide  NicQ* 


1039 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTiE. 


1040 


laum  Mercerum  ad  Dies  gcnialcs  Alexandri  ab  Alex- 
andro,  l.v,  et  Turnebun»,!.  iv  Adv.,  c.  14,  el  1.  xxix, 
c.  25.  Crediderini  dcvolas  sibi  mitram  accomrao- 
dasse  ,  quia  mitra  propria  eliam  crat  velularum,  ut 
observat  Scaliger  in  Copam  Virgilii.  Ovidius,  Fastor. 
Liv,  V.  517: 

...  Simularat  anum,  mitraque  capillos 
Presserat. 

Color  modcslus ,  ut  arbilror,  mitras  deyotarum  a 
mitris  mcrclricum  distinguebat;  nam  mitrae  mere- 
tricum  versicolores  et  piciae  erant.  Juvenalis,  sat.  3, 
V.  66  : 

Ite,  quibus  grata  est  picta  lupa  barbara  mitra. 

Plinius,  L  xxxv,  c.  9.  Polygnotus  primus  mulieres 
lucida  veste  pinxit^  capita  earummitris  versicolo- 
rihus  operuit. 

N.  5.  Hicula,  Diminulivum  est  a  rica,  tjuod  erat 
tegumcntum  capilis  tlaminicarum,  dum  sacris  opera- 
bantur.  Qaod  nV/u/a  in  nonnuUis  exemplaribus  bditis 
et  MbS.  rcperitur,  librariorumvitium  est,  qui  ssepe^ 
pro  c  adhibebant. 

N.  6.  Vittce.  De  vittis^  c.  praec,  n.  4. 

N.  8.  Discriminalia,,.  cincinni.  Alia  erat  acus 
comptoria,  alia  aurea  discrimina[is,dc  qua  boc  loco 
Isidorus.  Pro  ab  aurihus  fortasse  Isidorus  scripsil  ah 
antiy  nisi  respexil  ad  Graecum  coxa,  aures.  De  aiscer- 
niculOj  sive  acu  crinali  agunt  Joannes  Voweranus  in 
not.  ad  Petronium,  Salmasiusad  Solinum,  Bonannus, 
Monifauconus,  ct  alii.  Griabus  in  texlu  scripserat 
dncini. 

N.  9.  Acus.  Uas  quoque  acus  inter  discriminalia 
recenset  Isidorus ,  1.  xi,  c.  1,  n.  31.  instrumenta 
jQiundi  muiiebris,  e  veteribus  monumentis  delineata, 
exhibel  Pignorias,  de  Scrvis,  p.  200,  aureas  acus 
crinales,  nonnuUa  gcmmatas,  viriolam  c  minuiis  sma- 
ragdis,  inaurem  aurcam,  stalagmium ,  etc.  Confer 
etiam  Guasci  opus  Z)e//e?  ornatrici. 

N.  10.  Quihus  pretiosa,  Hieronyraus,  epist.  10  : 
Prctiosa  cx  illis  (auribus)  novaruyn  segetum  grana 
dependeant,  Piura  de  hoc  ritu  Salmasius,  Exercit. 
Plmianar.  p.  402.  Pliuius,  L  xii,  sub  initium,  aurium 
vulnera  pro  inauribus  commemoral.  Gaspar  Bartho- 
linus  singularem  librum  de  vclcrum  inauribus  edidit, 
cui  mantissam  adjecit  Thomas  Bartholinus. 

N.  11.  Feminis  vero  monilia.  Quinlilianus,  L  xi, 
c.  1  :  MonilihuSy  et  margaritiSy  ac  veste  longa,  qux 
sunt  ornamcnta  femimirum,  deformantur  viri. 

N.  12.  Monile.  A  moneo  dicialii  volunt,  quasimo- 
numentum  ct  pignus.  De  monili  in  modum  serpentis 
inlclligitur  inhcriplio  apud  Gruterum,  p.  70,  num. 
8,  ct  Donium,  cl.  1.  n.  41  :  Deo  jEsculapio.,.  tor^ 
quem  aureum  ex  dracunculis  duohus,  Adisis  Joan- 
Bem  Schefferum,  deantiquor.  Torq.,  §  4,  p.  51  seq., 
et  Bottarium,  t.  [  Romao  subl.,  tab.  17  el  19. 

N.  14.  Murcena  vulgo  vocatur.  Hieronymus,  loco 
a  Grialio  citalo,  utitur  diminutivo  mura^nula:  Aurum 
colli  suiyquod  quidem  uur^nulam  vulgus  vocat,  etc. 
Ac  foriasse  Isidorus  quoque  scripsil  murcenula. 

N.  16.  Dcxtras  communes..,  viriolas.  Grialius  in 
lextu  cum  aliis  edidit  Dextras  communes  esse,  elc. 
In  nol.  aliud  iodical.  Casaubonus  in  Capitolinum,  p. 
440,  V.  20,YuIcanii  scripturam  didop[&i: Dextrascom^ 
muncscsse...  dextrce sunt,  ampla,etante  manicam 
portantur,et  possunt  ihi  jungi  clavo  uno.  El  expooit 
de  dcxtrocheriis^  quse  ante  manicam,  hoc  est,  manus 
cum  brachio  commissuram,  portarentur,  et  clavo 
uno  jungerenlur.  Salmasius,  ad  eumdem  Julii  Capi- 
tolini  locum  ,  censet  Isidorum  corrigendura  in  bunc 
modum  :  Dextrale  est  commune  virorum  et  mulie- 
rum,quia  utriusque  sexus  dextroi  sunt,  Irrideiratio- 
nem  Isidori,  et  addit  ea  quae  apud  Vulcanium  sequun- 
tur,  ampla,  ctc,  non  esse  Isidori,  sedinepti  et  insulsi, 
Qt  ail,  cujusdam  monachi;  nam  veteres  omnes  libri 
iila  verba  non  agnoscant,  quamvis  plures  consulue- 


m  rit,  cum  quibus  libros  Etymologiarum  contulit.  Ve- 
^*  rum  Isidorus  fortasse  scfipsit  Dextrales  communes 
essCy  etc.,suhinteIlectocon^/a/,quod  addidi;  aut  etiam 
Dextras  communes  esse,  elc.  titsi  enim  in  Glossario 
isidori  legitur  dextraliay  brachialia,  tamen  Grsevius 
reponendum  censet  Dextras;  ut  hoc  loco  in  Vulgatis. 
Pro  viriolce  nonnulli  legunt  virilice;  scd  probum  est 
viriolas.  Tertullianus,  cap.  4  de  Pallio,  utitur  voce  vi- 
ritty  veL  ut  alii  legunt,  viriola,  quo  diminutivo  utitur 
etiam  Plinius. 

N.  17.  Lunulas.  Tertullianus,  de  Cultu  feminarum, 
cap.  10  :  Nullas  lunulas  reprobet.  Apud  Plautom  alii 
lunulam,  alii  lunellam  iegunt. 
N.  19.  Periscelides.  Horatius,  1. 1,  epist.  17,  v.  56  : 

Nota  refert  meretricis  acumina,  sspe  catelJaiD, 
Saepeperiscelidem  raptam  sibi  fleatis. 

Cap.  XXXII.  N.  1.  Annuli.  Olim  anus  pro  annus 
scribebatur ;  hinc  varia  est  scriptara,  anulus^  el  an- 

Q  nulus;  neutra  rejicienda. 

N.  2.  Quod  eo  t;ena^u^(2am,etc.  VideMacrobium 
1.  vit  Saturnal.,  c.  13,etGeIlium,  L  x,  c.  10.  De  annu- 
lari  digito  et  levibus  circa  eum  persuasionibus  scri- 
pserunt  Joannes  d*Espagne,  et  Christianus  Falsterus, 
quoscum  muUisahis,qui  deannulisaut  opusculaedi- 
derunt,  aut  abqua  annotarunt,  Fabricius  recenset, 
Bibl.  cap.  17,  n.  8. 

N.  3.  Annulo  aureo  lib,  Verba  Isidori  in  discrimi- 
ne  failere  puiat  Lipsius,  I.  ii  Elcct.,  c.  8  :  Liberis 
enim,  ait,  aureum  annulum  tribuunt,  libertinis  ar^ 
genteum;  falso :  inter  liberos  equiti  et  senatui  soli 
jus  aureiannuli,  Equitesetiamcummilitabant,post 
secundum  hellum  Punicumferreoannulo  utebanturf 
prceter  tribunos,  Dietericus,  in  not.  ad  Brissooiuni, 
leg.  Jul.  de  Aduiterio,  p.  198,  fatetur  plerosque  Isi- 
dori  fidem  indubium  revocare  :  se  tamen  nibil  definire 
ait, cum  jura  pro  diversis  temporibus  vanare  potuerint. 
Cerle  Justiuianus  jus  aurei  annuli  omnibus  liberiinis 

C  dedit,cum  antea  omnibus  ingenuis  jus  ejusdem  aurei 
annuli  jam  esset.  Dc  jure  aureorum  annuloruro  pro- 
diildissertatio  Petri  Burmanni,  anno  1734  recusa  1740. 
Quodautem  Isidorusdistinguit  i n ter  anoulos^m ma- 
tos  ct  solidoSj  id  idcirco  asiruit,  quia  annoli  soiidi  erant 
ex  solida  materia  sine  gemma  qua  ornati  erant  unguli, 
sivc  annuli  gemmati.  Proprie  autem  annuli  solidi  ila 
dicebanlur,  ut  discernerentur  a  perviis,  et  cassis  qui 
concavi  erant  inlus,  utaliquid  coniinere  possent. 

N.  4.  Leve.  Grialius  scribit  lceve  est,  atque  immune 
memhrum.  Non  omittam  verbaipsaTertuIIiani,  Apo- 
loget.  c.  6 :  Cum  aurum  nulla  (femina)  norat  prce" 

'  ter  uno  digito^  quem  sponsus  oppignorasset  pronubo 
annulo...  At  nunc  in  feminis  pras  auro  nullum  leve 
est  membrum,  prce  vino  nullum  liberum  est  oscu- 
lum,  etc. 

N.  5.  Ungulus.  Aut  ungulum,  Pro  annulo  Orco- 
rum  lingua  creditur  dictum.  Verba  Plinii  de  annulis 

H  Samotbraciis  Lipsius  emendare  conatus  est.  Sed  rcfel- 

^  litur  a  Salmasio,  qui  ad  iElium  Spartiaoum.  p.  5,  v.  35, 
relatis  Isidori  verbis,  ait :  Nemo  melius  poterat  aut 
brevius  locum  Plinii  exponere.  VerbaPlinii,  L  xxxm, 
c.  1 ,  a  med. :  Nec  non  et  servitia  jam  ferrum  auro 
cingunt ;  alia  per  sese  mero-  auro  decorant;  cu\u;s 
licentice  origo  nomine  ipso  in  Samothrace  id  ttw- 
titutum  dectarat.  Hiannuli  aLucretio  dicantur  1.  vi, 
V.  1042.  Samothracia  ferrea. 

N.  6.  Thynnam  vocabant.  Dicendum  potius  Thy" 
niam  fuisse  partem  fiithynise.  De  versibus  fere  omnia 
mss.  exemplaria  inter  se  variant,  et  diversae  exstant 
criticorum  conjeciurae.  Ludovicus  Dorleans,  in  novis 
cogitat.  ad  Annal.  Taciti,  p.  534,  pro  certo  ponit  hos 
esse  Ma^cenatis  versus  in  morte  Uoratii.  Jocus  cerie 
Angusii  foit ,  quod  Ma^cenas  io  lapidibus  pretiosis 
yersu  luderet.  Legendum  putat: 

Logens  te,  mea  vita,  nec  smangdos 
BeriIlo8que>  mi  f  lacce,  nec  niteoto 


1041 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG,  AREVAU  NOTiE. 


1042 


Spiro,  candida  margarita  qnaBro, 
Nec  qaos... 


Hi  duo  ultimi  versus  facile  ad  vcram  lectioaem  revo- 
caotur,  quamvis  Grialius  ultimum  corrupte  ediderit : 

AnnaloSy  neqne  jaspios  lapillos. 

Tres  primosita  Grialius  in  textu  expressit: 

Lngente  mea  vita,  nec  smaragdos 
Beriilosqoe  mihi,  Flaece,  nec  nitentes, 
Percandida  margarita  qca^ros. 

Janus  Guillelmus,  I.  i  Veris.,  c.  5.  in  eam  quoque 
sententiam  propendet  versus  csse  Ma^conatis  in  Hora- 
tium,  quosita  emaculatos  exhibct : 

Lngens  te,  mca  vita,  nec  sroaragdos, 
Berillos  neque,  Flacce,  nec  nitentes 
Semper  candida  quaero  margaritas. 


II  N.  5.  Succinctorium,  Papias 5 Mcctnc/om  intcrpre- 
talur,  quibus  tantum  genitalia  tegunlur.  Alii  cadem 
esse  succinctoria  ac  periwmata^  scu  campestria^ 
existioianl.  Mazochius,  l.  IH  Spicil.,  disscrlalioncm 
edidit  de  semicinctio,  et  obscrval,  in  not.  3,  p.  298, 
succinctorium  similc  fuisse  puerorum  braccis  qutn  in 
summo  humero  loris  vinciuntur.  Reprehendit  vero 
liiorum,  quod  cum  dicat  brachilc,  seu  brachiale^ 
nunc  noa  brachiorum,  sed  rcnum  esse  cin|>ulum, 
ptymologiam  deducat  a  brachiis^  cum  deducere  dc- 
biiisset  a  braccis.  Ita  cliam  colligit  succinctorium 
•  vocaium,  quia  renes  succingebat^  non  quod  sub  bra- 
chiis  ductum,  alarum  siuum  ambiret,  atquc  hinc  inde 
succingeret.  At  vero  si  olim  redimiculumy  sive  suc- 
cinctorium,  dyebrachile  alarum  sinus  ambiebat,  at- 

3ue  succingebatfUiUidoTos  narrai,minimeimprobari 
ebet  Isidori  elymon,  quamvis,  procedeule  temporc. 


«,....  D  j-  •    I     .        succinctorium  tantum  fuerit  reuum  cingulum.  Sane 

Exphcal  lang,  morem  Roraaaorum  ponend.  m  luctu  cassianus, V  i  de  Inslilut.  monachor..  c.  6.  eodem 
annulo»  venuslissiraos :  et  advert.t  candtda  esse  pro  g  ^  redimiculum,  succinctorium,  vcl  pro,.rie,  ut 
candtde,  ut  crebra  pro  crebro.  Si  astruamus  versus  ■  \'"^  J,  "'IJ^ZhinL^i..^  «vnAnii  m  a  hmUnU  »i 
esse  M^cenatis,  titu'us  esse  deberei.  M^cenas  ad      \^'^Jl\r±^ifJS?^'^ J^^.^^^^^^^^ 


Flaccum^  vel  in  obituFlacci.  AndreasSchottus,  lib. 
iiObserv.  hum.,  c.  6,  Maecenati  quoque  hos  versicu- 
los  tribuit,  et  qualuor  varias  eorum  lectioncs  exhi- 
bel  :  prima  est  Andreae  AlciHii,  ut  astale,  sic  et  indus- 
trise  laude  prioris  : 

Locentes,  mea  vita,  nec  smaragdos, 
Berillos  mihi.  Flacce,  nec  nitentes, 
Nec  praecandida  margarita  qasero. 

Altcra  parum  discrepans  est  Antonii  Covarruvias, 
qui  initio  legit  Lugenti,  et  in  altero  versiculo  mihi 
mitte,  omisso  Flacce.  Tertia  Tumebi : 

Lugent  te,  moa  vita,  te  smaragdos, 
Berillas  quoqae,  Flacce,  nec  niteutes 
Nunc  per  candida  margarita  qusero. 

Postrema  est  Duza^ : 

Logens  te,  mea  vita,  nec  smaragdos, 
Berillos  mihi,  Flacce,  nec  niteutcs 
Inter  candida  margarita  qusro. 

Bcrillosenim  intercandida  margarita  niientes  Plinius 
quoque  prsedicat.  Omissa  qusesiione  dc  auctore  vcr- 
suum,  et  an  in  obiiu  Flacci  fuerint  compositi,  eos  ita 
edidi,  ut,coIIatis  inter  se  mss.  cxemplaribus.  resti- 
tucndos  esse  censui.  Vide  etiam  &raligerum,  1.  4  Ca- 
talect.,et  Salmasium,  ad  Aureiianum  Vopisci. 

Cap.  XXXIII.  N.  1.  Cinctu...  campestre.  Grialius 
etlidit  in  textu  a  cinctUy  et  unde  et  campestre,  per 
errorem,  ul  arbitror.  In  nonnuUis  Editis  est  campe^ 
stris.  Verum  nomen  eslcampestrefei  in  pluraii  cam- 
pestria,  ut  c.  22,  n.  5.  Arntzenius,  in  Misccllan.,  c. 
i7,  ubi  multa  Aratoris  loca  illustrai ,  ad  vers.  630, 
l.ii.  pro  et  utrisque  minima  censet,reponendum  et 
utriusque  cx  Editione  Parisiensi  anui  1509.  Melius 
fortasse  esset  et  utrisque  minor;  sed  in  Isidoro  lo- 
lerari  potest  et  utrisque  minima,  Advertit  vero  Arnt- 
zenius,  ex  Taubman,  ad  Plautum,  Aulul.  iii,  6,  92, 
semicinctia  esse  vestem,  quje  partem  hominis  anle- 
rioris  a  ciugulo  et  lumbis  ad  pedcs  usque  prsBcingit. 

N.  2.  Balteus.  Ulroque  modo  dicitur  balteus,  et 
balteum. 

N.  3.  Lactantes.  CatuUi  versum  illustrat  Vulpius 
in  not.  ad  carm.  63,  ubi  prsefert  lectionem  luctantes 
vulgatae  lactentes,  aut  lactantes.  Prndenlii  versum 
ita  edidi  cum  Isidoro  contra  Heinsium,  qui  legcrat: 

Nomen  boc  gemm»  slrophio  llligataD  est. 

Confer  commentarium  meum  ad  eum  locum. 

N.  4.  Limus  est  cinctus.  Sperlingius  nescio  quid 
de  Deo  luno  commentus  fuerat  ex  depravata  lectio- 
ne,  lunus  est  cinctus.  Eum  refellit  Gisb.  Cuperus, 
epist.  94,  ad  eumdem  Sperlingium,  adverlens  multos 
jam  olim  correxissc  limus  est  cinctus.  Confer  1.  xv, 
c.  14,  u.  2. 


alarum  sinibus  hinc  inde  succinctis  vocabula  rcbror 
chiatorii  et  succinctorii  derivet.  Ita  ctiam  iu  Vita 
sancti  Eligii,  cap.  34  :  Vlnis  exertis  et  rebrachiatis. 
Et  in  Actis  saucti  Ottonis,  p.  599,  lom.  I  Junii  :  Re- 
brachiatu  manicis,  succinctaque  veste  falcem  dex- 
tra  corripuit.  Quidnam  autem  sit  bracile,  sive  bra^ 
chile,  in  regula  sancti  Bcnedicti,  c.  55,  non  con- 
scniiunt  Benedictini.  Zonam  esse  nonnuili  putant ; 
alii  cingulum  renum.  Videndus  his  dc  vocibus  Du- 
cangius,  apud  auem,  voce  bracHCt  pro  divisumin 
verbis  Isidori  indicatur  demissum,  tan(}uam  correclio; 
scd  Gassianus  quoque  eodem  modo  divisa  dixit.  For- 
mam  rcdimiculi  de  quo  Isidorus  cernere  licet  apud 
Bonarrotium  in  pueronudo  apfucto  in  vilro,  tab.  28. 
Confer  etiam  imaginem  boniPastoris  apud  Botlarium, 
tom.  II  Romae  sublerr.,  tab.  101. 

i.     N.  7.  Vitta  apud  vetores  crat  ligamentum  capitis. 

w  In  hac  significalione,  quod  ea  pectus  vinciatur,  ver-    , 
bum  scquioris  aetatis  essc  videtur,  unde,  opinor,  Ita- 
lica  vox  vita  detluxil,  cum  scilicct  pro  statura  corpo- 
ris  accipitur. 

Cap.  XXXIV.  N.  1.  i  calo,  etc.  Vide  not.  ad  c.  i 
hujus  libri,  n.  15,  et  infra,  n.  6,  hujus  capitis. 

N.  3.  Repertas  usi  sunt.  Utor  cum  accusativo  apud 
Isidorum  el  alios  non  semel  occurrit.  De  crepidis 
exstat  disserlatio  Otthonis  Spcrlingii. 

N.  4.  Calceis  reges  utebantur.  Vulcanius  ita  haec 
conjungil  et  Cassares  forma  eorum. Grialius  et  C(esar 
res.  Forma  eorum.  Quae  duo  vcrba,  tanquam  titulus 
aliquis,  a  caeteris  distinguuntur.  Fortassc  post  eorum 
aliquid  deest.  Dc  forma  calceorurn  Romanorum  Be- 
nedictus  Balduinus  Ambianus  in  opere  de  Calceo 
anliquo,  c.  8,  haec  pecularia  nolat  :  Ut  igitur  hac 
quoque  in  parte  antiqui  calcei  forma  fiat  notior, 
memini,  me  jamdudum,  cum  junior  in  patris  su- 

n  trina  conficiendis  calceis  operam  darem  (et  hinc 

*^mihi  nata  de  calceis  scribendi  occasio)^  vidisse 
singularem  e  decocto  corio  calceumy  qui  certe  non 
calceando  pedi,  sed  capiendo  propinandoque  vino 
scyphi  ad  instar  serviebat.  IHius  forma  talis  erat, 
ut  in  arcuatum  acumen  des^ineret,  similis  HnguiB 
exertm,  versusque  nares  reflexos.  Ejusmodi  fuisse 
veterum  Romanorum  calceum  ausim  asserere. 

N.  8.  ObstrigiUi.  In  Plinii  verbis  a  Grialio  citatis 
nonnulli  legunl  obstrigillis,  repugnantc  Harduino. 

N.  10.  Mullei.  Salmasius  in  Flavium  Vopiscum, 
p.  246,  V.  i3,  hanclsidori  de  mulleis  explicationem 
videtur  approbare,  el  addit  omnia  cum  Tuscis  cal- 
ceamentis  convenire,  de  quibus  S^rvius.  At  in  noi. 
ad  dedicat.  staluae  Regillae  Hcrodis  tradit  lunulas 
calceorum  fuissc  cborcas,  vcl  osseas,  vel  aeneas; 
Isidoro  imposuisse  vocem  ocptSpiov,  auae  malleolum 
significat,  adeoque  lT:ia<pupia  (lunulas)  vertisse  mal^ 
leolos.  Concludit,  calceos  mulleos,  noc  est  rubi;os, 
solum  colore  diversos  fuisse  a  senaloriis,  qui  nigri 


1043 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  mTM. 


1044 


crant.  Mulleis  patricii  ulcbantur,  qui  curulem  magi- 
straium  cepisscnt.  Mulla  alia  addil  Gerda  ad  c.  4 
Tertulliani  dc  Pallio :  Impuro  cruri purum,  aut  mul- 
leolum  inducit  calceum, 

N.  11.  Solo,  Solutfi  pro  aolea  quoque  accipi,  cx 
Plauto  ei  Lucretio  probat  Vulpius,  in  not.  ad  Ca- 
tallum.  Martialis,  I.  ix,  epigr.  75  : 

El  mordere  luto  putre,  vctusque  solum. 

Adde  Prudentium  in  Apotheosi,  vers.  666,  cum  meo 
commentario.  Ex  materia  :  hoc  est,  ex  ligno. 

N.  12.  Diminutivum  socelli.  Forle,  diminutivum 
socculi,  De  caligis  vi(JendusNegronius,qui  eruditum 
opus  de  hoc  argumento  scripsii. 

N.  13.  Sine  solo.  Gatakerus,  Miscel.,  I.  ii,  c.  19, 
censet  frustra  esse  Festum,  qui  cemuum  calcea- 
menti  ^enus,  et  Isidorum,  qiii  soccum  sine  solo  essc 
cx  Lucilii  versu  cxistimaraol.  Iia  eliam  judicat  Vos- 
sius  in  Etym.  Dc  folleatis  variae  sunt  sententiae. 
Grialius  in "  lextu  edidcrat  foliatos ;  in  not.  indicat 
folleatos.  H^fmannus,  in  Lexico,  ad  verbum  FoUnti 
calcei  laxiorcs  interpretatur  calceos,  qui  cum  pes 
premitur,  et  terrte  insistit,  inflantur,  et  tumescunt; 
cam  levatur,  detumescunt,  quod  propiic  follarCf  et 
follicare  dicebatur.  Salmasius  in  Trebellium  Pollio- 
ncm,  p.  182,  v.  17,  observat  veter^^s  dixisse  etiam 
caligem  pro  caligam,  quod  verbis  Isidori  confirmat, 
sola  caligis,  hoc  est,  caligce.  In  glossario  Isidori, 
Caliges,  Gallicce  militum;  al.,  Calces  GallicoB  mili" 
ium.  Grialius  in  textu  edidit  sculponice,  iu  not.  scuU' 
ponece,  quod  alii  quoque  exhibent. 

Ibid.  Sub  Tiberio  Apicius  istc  vixisse  dicitur,  de 

3U0  vide  Plinium,  L  x,  c.  48.  Alii  duo  Apicii  stu- 
io  gulee  dediti  commemorantur,  allcr  circa  tcmpora 
Gaesaris,  alter  sub  Trajano. 

LIBER  VIGESIMUS. 

Gap.  I.  Num.  2.  Stibadium  est  a  Grseco  orio^tc, 
quod  cst  stratum.  Ita  vocabant  Romani  lectum  semi- 
circularcm  pro  tritius  lcciis  mcnsis  rotundis  accom- 
modatum.  Ea,  quse  ad  velerum  convivia,  coeoas, 
escas,  poiiones  spectant,  multorum  operibus  et  dis- 
sertationibus  explicata  sunt  in  Thesauro  Gronoviano 
Anti.  Grsecar.,  tom.  IX,  et  in  Thesauro  Grseviano. 
Ant.  Romanar.,  tom.  XII. 

Ibid.  Ad  cibatum.  Ita  in  textu  edidit  Grialius, 
quamvis  in  nol.  cxprimat  primo  loco  ad  cibitum. 

Gap.  II.  N\im.2.  Alimonia^  alimoniam  ei  alimen- 
tum.  Promiscue  pro  eodem  usurpari  solent. 

N.  5.  /n  duo  necessaria..,  panem  et  vinum.  Hsec 
est  opportuna  ratio  cur  Jesus  Ghristus  ad  £uchari« 
stie  sacramcntum  panem  et  vinum  adhiberi  vo- 
luerit. 

N.  7.  Sola  pultis.  Roctius  cssel  sola  puls;  scd  Isi- 
dorus  saepe  hujusmodi  nomina  ita  format,  ut  nomi- 
nativum  simile  gcnitivo  faciat. 

N.  8.  Satura.  Grialius  in  textu  satyra^  in  not. 
satura,  Vidc  1.  v,  c.  16.  Discrimen  inler  satietatem 
ct  saturitatem  ab  Isidoro  expositum  observari  non 
solet. 

N.  10.  Jentaculum.  Teneo  scripturam  ab  omnibus 
recentam.  Gur  cnim  ab  ca  recessisse  Isidorum  crc- 
dam?  Hispani  quidem  dicunt  jafitar,  sed  mutato 
e  in  a. 

N.  11.  Prandium,  Trebellius  Pollio,  in  Salon. 
Gallicn.,  c.  2  :  Plerique  dicunt  dictum  esse  pran'" 
dium  ab  eo  quod  abbellum  milites  paret,  Olim  cibus 
qui  mane  sumebalur  prandium  vocabatur ;  cibus  qui 
meridie,  casna;  qui  vespere,  vesperna.  Deinde,  cum 
coena  ad  vesperam  differri  coepil,  citms  circa  meri- 
diem  prandium  diccbalur,  anle  mcridiem  jentacu' 
/um,  posi  meridiem  merenda, 

N.  13.  Annojia,  Ab  anno  alii  derivant  annonam. 
Apud  Martialem  Editi  exhibeot  exstructos  pro  ex" 
ce^os.  Vide  Rosweydum,  in  Onomast.,  verb.  Nona 
^^ra,  cl  Prudeutiua»,  hymn.  8  Gathcmcr.,  v.  9,  cum 


H  mco  commcntario,  uli  ctiara  hymn.  6  Per.,  v.  55» 
ubi  agitur  de  hora  solvendi  jejunia  et  semijejunia. 

N.  14.  Communicantes.  Papias:  Communio  dicitur 
spiritualis  esca,  quia  in  commune  ad  vivificandas 
animas  a  cunctis  percipitur  dignis.  Gonfer.  Dacan- 
gium,  verb.  Communio. 

N.  15.  Panis,  T.  I  Inscript.  Acad.  Franc,  num. 
331,  multa  de  pane.  Varias  elymologias  Vossius  re- 
censet.  De  Origine  Seneca,  ep.  9 :  Tunc  farinam  aqua 
sparsity  et  assiduatractatianeperdomuityfinxitque 
panemy  quem  primo  cinis  caliuusj  et  fervens  testa 
percoxit ;  deinde  furni  paulatim  reperti.  ApudFes- 
tum.  lo'*.  cit.  a  Griaiio,  pro  parum  cocius  nonnulii 
l('gunt  iterum  coctus,  quod  ex  Plauto  et  Isidoroconi- 
probaiur.  Diccbalur  eliam  hic  panis  dipyrus,  biscoctus, 
siccusypaximas.paximatium,  de  quo  Rosweydus  in 
Ouomabt.,  verb.  Paximates.  In  glossario  Isidori :  Pa- 
ximatium  panis  subcinericius.  Grial.prseferl  subci' 
neritius. 
B  N.  16.  Spongia.  Grialius  in  texta  edidit :  Spongia 
panis  aqua  diu  malaxatus,  in  not.  aliud  innail. 

N.  17.  Laganum.  Exstat  erudita  Mazochii  disser- 
tatio  tom.  II  Spicil.  bibl.,  ad  cap.  xxix  Exodi,  22, 
23,  de  torla  panis,  crustulis,  laganis.  Verba  ExoJi 
sunt:  Tolles  adipcm  de  ariete..,  Tortamque  panis 
unius^crustulam  consversam  oleo,  laganum  ae  ca- 
nistro  azymorum,  quoa  positum  est  in  conspectu  Do* 
mini.  Haec  Mazochius  praemittit :  iV^mo,  quodsciam, 
pistorii  Scripturie  vocabula  curaiius  illustranda  su- 
scepity  nisi  quod  Isidorus  ea  raro  in  suis  Originibus 
prceterivit,  Verba  hajc  de  lagano ;  qui  primum  in 
agua,  postea  in  oleo  frigitur,  aliense  manus  suspi- 
cione  laborare  Mazochio  \identur,  quia,  Vossio  tcste, 
in  Etym.a  pluribus  Mss.absunt,tamctsi  taganum  prius 
in  aqua  oqui,  postea  in  oleo  frigi  deberein  profanis 
pluribus  lagani  descriploribus  annotatur.  Non  desunt 
qui  alio  niodo  laganum  describunU 

CN.18.  Dulcia.  Hoc  fore  sensu  Prudentius  usurpat, 
Psych.v.  429: 

Sint  hsec  tibi  fercuia  tandem 
Tristia  praeteriti  nimiis  pro  dulcibos  £vi. 

Post  asperso  sumuntur  veieres  editiones  addunt : 
Crusiula  diminutivtm  est  a  crusta:  panis  oleo  con- 
spersus,  in  medio  concavus  et  torius.Hasc  torta  pa- 
nis.  Atqueita  quo^ue  Mazochius  legebat,  quidetorta 
fuse  disserii  loc.  cit. 

N.  19.  De  mola  eaestum.  In  nonnnllis  glossariiset 
Editionibus  Papise  ae  mola  gesium,  quod  non  pro- 
bandum. 

N.  21.  Coctumvocatur.ex  Servio,  xi^neid.,  vers. 
553  :  BT  ROBORE  cocTO.  Aut  aniiquam  hastam  st- 
gnificat ;  nam  mulii  temporis  aliquid  coctuii  voca- 
iur,  etc. 

N.  25.  Axungia  ab  U7igendis  axibus^  ex  Plinio,  I. 
xxviii.  Enjundia  vocanl  Hispani. 
Q  N.  27.  Frumen,  etc.  Id.,  I.  xvii,  c.  3,  n.  2.  De 
elymo  pulpas  consulendus  Vossius  in  Elym.  Noia- 
tionem  ab  Isidoro  indicatam  probat  Becmanus  cum 
Gasaubono. 

N.  28.  In  Lucania,  Ex  Varrone,  lib.  iv,  de  ling. 
Lat.,  c.  24.  Yestigium  nominis  retinent  Hispaoi,  qui 
lucabicam  Imganim  appollant. 

N.  29.  Minutalis.  Varia  specimina  exponit  Api- 
cius,  1.  IV,  c.  3.  In  Glossario  Saxonico  ^lfrici  ntar- 
^ista,  vel  bapiitusa  exponiiur  de  carne  percussa^aut 
tusa. 

N.  30.  Isicia.  Apud  Apicium  scribitur  hvsitium, 
esitium,  isicium.  Jacobus  a  Partibus,  in  glossis  ad 
Alexandrum  lalrosophistam,  I.  ii.  c.  73  :  Isicia  sic 
fiunt  :coquunturpisces^et  postea  ponuniurinaceto, 
vel  vinOf  et  superaspergiiur  pulvis  aromaticarum 
specierum.  De  nominis  notatione  sic  Varro  sentil  1. 
IV,  Ling.  Lat.,cap.  22:  Insicia  ab  eo  (fuod  insecia  ca- 
ro,  etc.  Hinc  nonnulli  scribunt  instcium.  Sed  usus 
obtinuil  ut  n  amiltatnr.  Macrobius,  I.  vii,  cap.  %.  Ah 


1045 


AD  S.  ISmORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOT^. 


1046 


insectioneinsicium  dictumyamissione  Htteratpostea 
quod  nunc  habet  nomen  obtinuit. 

N,Z[,Galatic(s.  Fortassc  non  dirferunl  a  galatina^ 
doqua  Villielmus  Driio,  lib.x,  Philipp. :  Dum  servat 
eis  galatina  vigorem.  Barthius,  ad  hunc  locum  ia- 
teiii^it  jus  crassum,  quod  infusum  pro  conditura 
piscibus,  saporem  ei  vi^orem  carnibus  eorum  diu- 
tius  servat.  De  sphasra  nihil  nunc  occurrit,  nisi  forte 
sit  spira^  pistorii  operis  genus,  de  quo  Festus  et  Cato, 
c.  77,  de  Re  rust. 

N.  32.  Coquinas  magistri  a  jure,  etc.  Hinc  etiam 
arlein  coquinae  codicem  vocabant.  Yide  notas  meas 
ad  SeduHum  in  procem.  : 

Nd  quaeras  opus  hic  Codicis  artificis. 

Nonnulli  putant  a  jure  coquince  usurpari  cceptum 
vocabulum  juris  pro  mquo  quia  portiones  ciborum 
aequalesconvivisdisiribuebanlur.  VideSuidam,  verb. 
Sai-ri),  et  BaiTpb;.  Salmasius  in  Treb.  Pollionem,  p. 
207,  V.  17.  legil  :  Hoc  Grasci  zemam  vocant^  eosque 
refellit  qui  adversus  librorum  auctorilatem,  ut  ait, 
male  restituunt  ^[(o^ibv;  et  ex  gloss.  mss.  producit  : 
Zemas^  ollce,  Sed  non  video  quo  sensu  jus  esculen- 
tum  olla  dici  possit.  Aliud  est  si  zeeme  nomine  in- 
telligaiur  etiam  jus  coquince,  sive  pistorum,  quod 
nonnullis  testimoniis  Ducangius  ostendit.  Vulcaniil^ 
quidem  in  quodam  veteri  Codicc  reperit  zemam; 
scd  alia  exemplaria  variant  fere,  ut  in  omnibus  vo- 
cabulis  Graecis  quae  in  etymologiis  occurrunt,  neque 
satis  a  iibrariis  intelligebantur,  et  ipse  Vulcanius 
^ci)[ji6v  restituendum  censuit. 

N.  34.  Lac,  eic.  T.  I  Patrum  Apost.,  p.  19,  quae- 
dam  huc  attineniia  notantur. 

N.  35.  Quactum,  Apud  alios  vix  reperies;  quajo 
dicunt  Hi<pani. 

N.  36.  Mella  de  rore  erdnt.  Salmasius,  p.  1018, 
Exercit.  Plin.,  de  his  verbisait  :  Isidorus^  non  malus 
scepe  auctor,  dum  vetustiores  sequitur,  saccharum 
pro  MANNA  nobis  exhibet.  Addit  Salmasius,  aerium 
mel  esse  mannam  nostram.  In  versu  Virgihi  Grialius 
aiiique  Editi  et  Mss.  exhibent  hactenus^  pro  quo 
reposui  protinus  ex  Codice  Lucensi,  et  ex  (extu  Vir- 
giliano. 

N.  37.  nEpiOffa;.  Inaliis  exemplaribus  Griaiii  e?t 
iT£p\  Oifeivwv.  Et  mox  sicut  contrario. 

Cap.  III.  N.  2.  Vinum.  Gatakerus,  c.  6,  Advers. 
Miscell.  Posthum.,  c.  5,  advenit  vinum  Graecum  no- 
men  csse,  et  eodem  fere  modo  apud  alias  gentns 
vocari.  Irridet  proinde  non  solum  Isidorum,  qui  vi- 
num  venenum  a  veteribus  vocatum  ait,  et  etymon  de- 
ducit,  quod  venas  repleat,  etc,  sed  etiam  Varronem, 
qui  vinujn  a  vi  (ierival.  Dc  lege,  qua  feminae  apud 
Romanos  vinum  bibere  prohibcbantur,  Pliii.,  I.  xiv, 
c.  13,  Gellius.  Noct.  Aliic.  I.  x,  c,  23,  et  alii.  In 
sacns  Bonae  dese,  scu  Faunae  Fatuae,  mulieres  ro- 
manas  vino  usas  fuisse  constat.  Macrobius,  1.  ii  Sa- 
luin.,  c.  11  aocillarum  facin<is  insij^ne  memorat, 
quae  viros  plurimo  vino  provocaverunt,  diem  festum 
apud  se  esse  simulantes,  etc.  Adhuc  in  multis  regio- 
nibus  turpe  est  feminas  vinum  bibcre. 

N.  3.  Merenda.  De  merenda  sup.  c.  2.  Apud  Gri- 
aliu.n  erat  purum  /it,  pcr  erroremj  ut  arbitror. 

N.  5.  Roseum...  Amineum.  Itah  vinum  rubruni 
rosso  vocant.  Amineum  vinum  a  regione  potius  dic- 
tum  fuit  quam  a  colore,  ut  etiam  aminece  vites,  de 
quibus  dictum  I.  xvii,  c.  5,  n.  18.  Curiosius  est, 
sed  admodum  rarus  liber  Andreae  Bacci  de  naturali 
vinorum  Historia,  de  vinis  Italise,  et  de  conviviis  an- 
tiquorum,  de  vinis  faciitiis  et  cervisiis,  Romae  apud 
Mutium,  1596. 

N.  8.  Honorarium  vinum  etiam  nostro  tempore 
Flandriae  populi  imperatori  ad  ipsos  acccdenti  veteri 
de  more  obtuleruni. 

N.  9.  Unde  et  acidum.  Nonnulli  legcbant  unde  et 
acinum.  Vide  iof.,  n.  11. 

N .  10.  Lactatum, . .  mulsum,  Ilarduinus,  in  loco 


A  Plinii  a  Grialio  citato,  ex  Mss.  lcgit  jactatu  pro 
'*  lactatu.  Potio  ex  aqua  et  melle  est  hydromeli,  seu 
mulsa  aqua.  Muhum  absolute  cst  vinum  melle  ad- 
mistum,  [xeXixpaTov,  amomcli. 

N.  11.  JEnomeli. . .  hydromeli.  Grialius  cum  aliis 
Editis  in  texiu  expressit  cBnomelum^  hydromelum ;  in 
not.  indicavit  (enomeli;  quae  melior  est  terminatio. 
Hydromeli^  ut  nuper  dixi,  est  polio  ex  aqua,  et 
melle;  et  inde  ita  vocatur.  De  /or^a  conferendus  Ro- 
sweydus,  in  Onomast.  verbo  Posca,  ubi  ex  Ms. 
•  glossario  Camberonensi  haec  legimus  :  Acim  dicun- 
tur  projectcB  uvarum  reliquiiVy  elc.  Acinum  vero 
neutraliter  dicitur,  qua  (sic)  lavantur  uvce  post  ex- 
pressumvinum:  acinum  dictum,quasi  aquidum^vo- 
caturque  vinum  secundum,  et  est  potus  servorum. 
In  eodein  glossario  posca,  seu  pusca,  est  vinum  sc- 
cundum  :  sed  verius  posca  est  potio  ex  aquae  acetiquc 
mistura  temperata  :  quae  simpliciter  diccbatur  etiam 
acetum,  de  quo  fortasse  intelligendus  est  Isidorus, 
B  n.  9,  nisl  quod  vinum  aqua  mistum  aperte  exprimit. 

N.  12,13.  Melicraium...  fcecula.  Dc melicrato  dic- 
tum  jam  n.  10.  Fascula  idem  erat  atque  halec;  sed 
ab  Horatio  fascuia  Coa  distinguiiur  ab  halece.  Non 
enim  intcrpungendnm  est  cum  Grialio,  fecula,  Coa. 
Horatius  fceculam  Coam  vocat,  ut  a  communi  discer- 
nat.,  quae  halec  etiam  diccbatur.  Nomen  vero  f(Bcu~ 
lce  Coce  vel  ex  eo  petitum  cst  quod  in  insula  Co 
optima  fiebat,  vel  cx  co  quod  ex  fcece  vini  Coi  con- 
stabat. 

N.  14.  Passum...  defrutum.  Ulpianus,  Digest.  1. 
xxxiii,  til.  6,  leg.  9  :  Siquis  vinum  legaverit,  oeno- 
meliplene  continebitur^  et  vassum,  aefrutum  non 
continebitur.  Eiymologiam  defruti  a  defervendo  No- 
nius  confirmat.  Isidorus  Servium  seculus  fuit,  ad  I. 
ii.Georg.,  V.  93  :  Passum  autem  dicitur  a  paiien- 
do.  Nam  decoquitur  mustumy  et  inde  fit  vassum. 
Hinc  defrutum   dictum  est  quod  defrauaatur^  et 

Cquasi  fraudem  patitur.  Alii  pulant  passum  verius 
esse  a  pando  quam  a  patior,  nam  pa^tor  verbum  de- 
ponens  est.  Confer  Vossium,in  Ktym.,  et  de  defruto 
Plin,  1.  XIV,  c.  9. 

N.  15.  Sapa.  Quid  est  explicant  Varro,  Nonius  et 
Plinius,  l.  eod.  xiv,  c.  9. 

N.  16.  Sicera.  Methodius,  apud  Polhium,  cod. 
227,  sicercB  vocabulo  intelligit  omnem  potionem 
quae  inebriare  potest;  sed  Meibomius,  I,  do  Cerevi- 
sia,  c,  3,  vinum  cx  uvis  expressum  exceplum  vult; 
et  Andreas  Schottus,  Isidorum,  Hesychium,  Zona- 
ramquc  secutus,  verba  meihodii  vertit  :  Sicera  est 
quidquid  extra  vinum  e  vite  expressum  inebriat. 
Vide  Fabricium,  Bibliograph.  c.  19,  n.  5. 

N.  17.  Cervisia,  Hadrianus  Junius,  Animadvers. 
I.  II,  c.  12  :  Constat  autem  hac  cetate  cervisiam 
fieri  ex  hordeo,  quod  prius  madescit,deinde  torre- 
tur,  resiccaturque,  addita  tritici  farina,  adjectis  et 
lupi  salictarii  floribus  cum  fcece  cervisice,  qumfer- 
n  menti  vicem  obtinet.  Quem  conficie7idi  modum  vide- 
tur  et  Isidorus  propemodum  agnovissc.  Alia  addil 
Junius  dc  discrimine  cyihi,  vel  zyihi  veieris  (Hispa- 
nis  celia,  ccelia,  ceria)  a  receuti  cervisia.  De  veteri 
Scytharum  celia,  celia  et  zyttw  disseriationem  edidit 
G.  G.  Kirchmeierus;  tractatum  vero  dc  cervisiis  et 
vino  Joan.  Henericus  Meibomius. 

N.  18.  Celia.  Grialius  scribit  caslia,  usitatius  est 
celia.  Isidonis  verba  haec  de  celia  sumpSit  ex  Orosio, 
1.  v,  c.  7  :  Vltimo  omnes  (Numaniini)  duabus  subiio 
portis  eruperunt,  larga  prius  potione  usi,  non  vini, 
cujus  ferax  is  locus  non  est,  sed  succo  triiici  per 
artem  cqnfecto,  quem  succum  a  calefaciendo  celiam 
vocant.  Suscitatur  enim  illa  ignea  vis...  adjicitur. 
Sed  apud  Orosium  quo  fermento,  quod  melius  vide- 
tur,  quam  quo  fermentato» 

N.  19.  Garum.  Laudaiissimum  fiebat  ex  scombro 
in  Carihaginis  Spartariae  cetariis.  Vidc  Plinium,  l. 
XXXI,  c.  7  et  8. 

N.  20.  Muria.  Martialis,  I.  xiii,  epigr.  103,  de 


1047 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOTJ:. 


4048 


muria  quae  garo  longe  inferior  erat : 

AnlipoUlani,  fateor,  sum  filia  thynDi; 
Essem  si  scombri,  non  tibi  missaforem. 

N.  21.  Rosweydus,  in  Onamasl.,  ptisanam  inter- 

firetatur  dc  posca^  de  qua  supra,  n.  11 ;  zema  boc 
oco  erit  jusculum,  et  opozema  succus  expressus. 
Zemam  pro  olla  vulgarc  esse,  non  Latinum,  dixit 
Servius  ad  1.  iv  iEneid.  Confer  Ducangium. 

Cap.  IV.  Num.  2.  Quare  me  sic.  In  Vulgala,  quid 
me  fecisii  sic? 

N.  3.  Fictilia  vasa  in  Samo.  Huc  respexit  Plaulus, 
Slicho,  acl.  v,  sc.  4,  v.  12. 

At  nos  noslro  Samiolo  potcrio  tamen  bibimus. 

N.  6.  Cretam...  quceSamia  appell.  Fortasse  cr^^a 
Samia  appellabaiur  eiiam  ea  quaenon  lo!!ge  aRoma 
nascebatur,  quamvis  noraen  e  Samo  insula  ortum 
duxerit.  Nam  vasa  quoque  Samia  dicebantur  aiia  quae 
e  creta  insu1a3  Sami  facta  non  fucrant. 

N.  9.  Discus...  quod  det  escas.  Montfauconius,  An- 
liquil.  Expl.l.iii,  c.  4,1.11,  part.  i,ubi  agit  de  discis, 
eiymologiam  quod  det  escas,  rejicii,  ct  advertit,  hu- 
jusmodi  etymologiis  tcslimonium  veterum  Isidori, 
Varronis,et'c.,  parum  auclorilatis  indere.  Discus  certe 
Graecum  est ;  neque  aliunde  constat  quod  antea  iscus 
diceretur. 

N.  10.  Parapsis,  Sirmondus,  t.  I  oper.,  col. 
1889,  in  hoc  vocabulo  explicando  \ersalur,  de  quo 
multi  alii  etiam  egerunt.  Scribiiur  paropsis  a  Tcapa, 
et  o^J/ov,  obsonium^  et  parapsis  a  Tvapi  et  dc<|*\$,  curva- 
tura;  unde  et  absis  vas  escarium  est.  De  patina  con- 
fercndum  c.  8^  n.  2. 

N.  11.  Gavata..,  scutella.  Grialius  ita  distinguit  : 
patentibusque  oris  sit  lancis.  Gabata,  etc,  quod  mi- 
nus  placet.  Sirmondus,  t.  I  oper.,  1.  ii  Ennodii) 
carm.  22,  cujus  est  titulus  :  De  composiile  habente 
septemgavatas^ndvcmigavatam  ex  Martiali  et  For- 
tunato  essc  lancis  genus,  allegatqne  Isidorum  :  Lan' 
cis  gavata^  quasi  cavata,ci  glossas  :  Paropsis  gavata, 
vel  catinus;  sic  enim,  ut  ait,  utrobique  legendum. 
Scutella  diminutivum  esta  scutra,  quod  vasis  genus 
est,  et  fortasse  ab  scuto  nomen  habef.  Sic  a  capra 
fil  capella,  a  mitra  mitella.  Uispani  5cti^&//am  escu- 
dilla  vocant,  Itali  scodella, 

N.  12.  Apophoreta.  Vas  escarium  apophoretis  fe- 
rendis  aptum  Isidorus  apophoretam  vocat;  quo 
auctore,nescio.  Giialius  ediderat  Salinum  vas  aptum 
talibus, 

N.  13.  Illudveterum.  Malim  illud  Martialis;  nam 
in  Alb.  Cod.  est  iliudmetrum  distichon^cX  forlasse 
ex  Martialis  compendio  factura  fuil  metrum. 

14.  Trisceles.  Qui  scribunt  triscilesy  auctoritate 
quoruradam  Ms«.  permoventur  ;  sed  in  antiquis 
membranis  ssepissirae  e  et  i  inierse  permutantur. 

Cap.  V.  N.  3.  Cratera,  In  versu  Virgilii  cratcras 
esi  a  crater,  in  versu  Persii  i  cratera,  craterce,  nisi 
dicamus  ultimam  produclara  ratione  csesurse,  quod 
non  est  necesse. 

N.  4.  Amystis  species  poculi.  Ita  Pollux,  1.  in, 
c.  16.  Utitur  hoc  vocabulo  Sidonius  in  prosa  po^t 
carm.  22,  ad  Pontium  Leontium.  Apud  Horatiura 
nonnulli  amystidcfn  accipiuDi,  non  pro  poculo,  sed 
pro  ipsa  potidne  more  Thracum.Pro  baccea  in  scripto- 
ribus  medii  aet i,  et  glossariis  occurrit  eiiam  bacca, 
baccharium,bacchonicaj)achoaicha^bachia,bachoica, 

Cap.  VI.  N.  1.  Mulii  sciibunt  flascas,  Inveniiur 
etiam  phlascula,  et  phlacoirx  scriptoribus,  ct  monu- 
mentis  aevi  medii. 

N.  3.  Sicula  apud  veteres  Latinos  est  parva  sica. 
Nonnulli  scriptores  sequioris  setatis  siculam  adhibue- 
runt  pro  sicla,  siclo,  sigla,  quae  erat  mensura  liqui- 
dorum. 

N.  4.  Situla.  In  textu  Grialii  erat  sicula;  in  oot., 
rccle,  situla. 
N.  5.   Orca.  Hispaniensem  esso  vocem,  ex  Var- 


H  rone,  allegato  a  Grialio,  non  colligo.  Nam  erant  or^ ^r 
et  in  aliis  provinciis.  Horatius,  1.  ii,  sat.  4,  v.  65  : 

At  pin([ui  miscere  meromuriaque  decebit 
Non  aha,  quam  qua  Byzantia  putruit  orca. 

Plinius,  1.  XV,  cap.  19  :  Ubi  ficorum  copia  abufidat, 
implentur  orcas  in  Asia,  cadi  autem  in  Buspina 
Africce  urbe.  Ex  orca  est  Hispanura  orza, 

N.  6.  Seriola.  Est  diminutivum  a  seria,  quod  Per- 
sius  et  PailadiuH  usurparunt,  scilicei  vas  fictile 
oblongum  et  ventriosum.  De  orcarum  ordine  direcio, 
quod  ait  Isidorus,  aliorum  testimonio  non  compro- 
batur.  Etymon  a  Syria  Joannes  de  Janaa  el  alii 
auctorilatc  Isidori  asseruerunl. 

N.  7.  CupaSy  etc.  Hinc  etiam  copa^  muher,  qua; 
vinum  vcndit,  ct  Hispanura  verbum  copa  \&s,  quo 
aqua,  aut  vinum  biljiiur.  Mulctrum  dicitur  etiam 
mulctralCj  et  fem.  ^en,  mulctraj  quamvis  nonnnWi 
^  aliquid  discriminis  inter  mu/c^ram  eimulctrale  fuissc 
Baftirnicnt.  Mulctrale  saepe  Christiani  vcteres  eftinge- 
bant  in  vitris,  ut  cernere  licet  apud  Bonarrotium,  et 
in  sarcophagis,  utapud  Bottarium,  t.  I  Rom.  subterr. 

N.  8.  Labrum,  De  quovis  vase  amplo  dicilur,  quod 
diductas  in  exleriorem  partem  habeat  oras  instar  la- 
broruin  repandas.  Erat  labrum  balnearium,  vinarium, 
aquarium,  etc.  Significat  etiam  apud  sanaura  Am- 
brosium  et  alios  vas  sepulcrale,  condendo  cadavtri 
aptum.  Isidorus  hoc  loco  accipit  pro  fonte,  quo  in- 
fantes  lavabantur;  qiio  fortasse  spectat  quoJ  Anasta- 
sius  Bibliothecarius  in  sancto  Silvestro  iabrum  usur- 
pat  ad  indicandam  fontis  baptismalis  concham. 

N.  9.  Siphon.  Mazochius,  t.  I  Spicii.  bibl.,  ad 
c.  13,  V.  10,  Genes.  siphonis  etymologiam  inere 
Hebraicam  ostendit  :  Nec  mirum^  inquU,  cum  eo  u^ 
fuerint  Orientales,  ut  ait  Isidorus.  AJia  addit  de 
siphonum  usu  in  hortorum  et  satorum  cultura. 

Cap.  VII.  N.  2.  Alabastritem.  De  alabastrite  di- 

Qctum  ad  I.  xvi,  c.  5,  n,  7.  Ex  onyche  similitcr  tie- 

bant  vasa  unguenlaria,  quibus   maxime  unguentum 

nardura  asscrvari  solitum  erat,  ut  ex  Catullo,  Hora- 

tio,et  Properlio  constat. 

N.  4.  Lenticula,  cic.  Haec  est  lectio  velerum  Co- 
dicum,  ut  agnovit  etiam  Vulcanius,  qui  nihiiominus 
aliam  longe  diversara  expressit. 

Cap.  VIII.  N,  2.  Pateila,  De  patella  confcr  c. 
4,  n.  10,  hujus  libri. 

N.  6.  Moia. ,,  rutabulum.  Graece  [luXu  est  mola, 
[xiSXwv  pistrinum.  Grialius  praetulit  rotabulum;  sod 
apud  alios  scripiores  scribitur  rutabulumj  neque  alio 
modo  scripsisse  Isidorum  constat.  In  Mss.  o  et  u 
passim  inter  se  confundi  notum  est. 

Cap.  IX.  N.  2.  Hinc  et  arcivum.  Forlasse  Isido- 
rus  non  intelligit  archium,  seu  archivum,  quod  a 
Grapco  i^yji  est,  sed  arcivum,  de  quo  in  veten  glos- 
sario  :  Arcivus,  arcens,  vetans^  ut  apadFestum  Sca- 
liger  pro  arcula  avis  legii  arciva  avis,  quae  scilicet 
Oin  auspiciis  vetat  aliquid  fieri. 

N.  3.  Cibutum..,  arcam.  Graece  xiSwTb;  est  arca, 
capsa.  In  glossariis  vet^Tibus  post  Isidorum  repeti- 
lur  cibutum. 

N.  4.  Mozicia.,,  modicum.  Papias,  Mozica  quasi 
modica,  undc  mozus  z  pro  d,  etc.  Ex  Isidoro  Joacnes 
de  Janua  :  Mozina  a  modus  genus  repositoriij  quasi 
modina.  Glossarium  iEllrici  :  Mozyta,  vel  arcula. 
Obscrvandum  apud  antiquos  facile  mutari  ronsue- 
visse  di  in  Zy  ut  zabulus  pro  diabolus,  Zanium  pro 
Dianium.  Huc  pertinet  hoxie  pro  hodie, 

N.  6.  Sitarcias.  Sitarciam, yei  sitarvhiam ^Gnecsim 
originem  habere  probaut  Becmanus  et  alii .  Propric 
sitarcia  est  annona  quae  iter  agendi  gratia  paratur, 
sed  per  raetonymiam  dicitur  de  pera  qua  ca  annona 
contmetur.  Quod  ait  Isidorus,  sitarcias  nautarum 
esse^  non  solum  Apuleii,  sed  aliorum  quoque  aucto- 
ritate  comprobari  posse  videtur.  Hieronymus,  in 
praefat.  commentar.  ia  Matlh.,  ad  Eusebium  :  Miror^ 
cum  Romam  subito  navigaturus,  hanc  iibiame  guas 


1049 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  AREVALI  NOT^. 


1050 


sitarciamdarivolueris,  ut  Matthamm  breviterexpo- 
nam.  Vetas  scholiastes  Juvenalis,  ad  sat.  12,  v.  61  : 
Inter  sitarciam  et  securim  necessariam  putato  ad 
navem  vehendam,  Scd  ad  alia  quoque  extcaditur. 

N.  8.  Canistrum,  Varro,  l.  ivde  Ling.  Lat.,  c. 
25  :  Tryblia,  et  canistra,  quw  putant  esse  Latina, 
sunt  Grasca. 

N.  10.  Sporta  ..  exsparto.  Nonius,  c.  2,  n.  833  : 
Sportas  autab  sparto,  quasi  sparteas,  aut  ab  aspor' 
tando,  Alia  addit  Vulcanius,  quae,  tametsi  a  Mss. 
ahsunt,  tamen  bona  esse  ccnset. 

Cap.  X.  N.  1.  Ab  iani.  Ita  rescribo  ex  nota  Grialii, 
nam  in  texlu  erat  Ao  ignCy  quod  perindee^t.  De  hoc 
vcrbo  culin^  \ide  quae  erudite  annotavil.  v.  cl.  Cie- 
mens  Biagius  in  Monum.  Graec.  L^ttin.,  p.  195. 

N.  2.  Lucerna,,.  ut  Persius..,  cicindela,  Reposui 
ui  Persius.  Grialius,  ex  Servio,  sumpsit  ut  Juvena- 
lis ;  sed  versus  est  Persii,  et  Persium  indicant  Vulca- 
nius  aliique  Edili  antiquiores.  Ratio  Servii  ab  Isidoro 
adoptata,  (juod  si  lucema  esset  a  luce,  non  staret 
versus,  quialonga  essct  /u,  nihil  evincit;  nam  muiia 
sunt  derivata  quae  quantiiatem  mulaiU,  ut  arena^ 
arista  acerbus^  etc.  De  re  ifisa  Varro,  I.  iv  de  Ling. 
Lat.,  c.  25  :  Lucemavost inventa,  quce dicta a  luce, 
vel  quod  id  vocant  GrcBci  X^yyo^,  Pro  cicendela,  ut 
erat  in  Grialii  textu,  etaliisExcusis,  scripsi  cicindelaf 
ila  enim  vocatur  genus  quoddam  muscarum  noctu 
lucentium. 

N.  3.  Hic  tibij  etc.  Forlasse  versus  Hic  tibi,  elc, 
non  sunt  Marlialis,  sed  allerias  anliquioris,  ex  quo 
Martialis  profecerit. 

N.  4.  Lacunaria.  De  lacunaribus,  quae  pcndentia 
siot  lumina,  aiibi  raentio  non  occurrit. 

N.  5.  Funalia,  ctc.  Vide  1.  xi,  c.  2,  n.  34,  Pli- 
nium,  I.  XVI,  c.  38,  et  Kirchmannum,  de  Fun.  Ro- 
man.,  c.  3,  I.  ii.  Non  omiltam  monere  bocloco,  quod 
rnultis  aJiis  potuissem,  quam  negligens  fuerit  recens 
criitor  Matritensis,  qui  id  ita  commisit  lypis  :  Funa- 
lia  candelabra  apud  veteres,  quibus  funiculi  cera^ 
vel  kujusmodi  alimento  luminis,  obliti  figebantur, 
OmittuQtur  verba  exstantes  stimulos  habuerunty 
aut  uncos.  Ita  passim  similia  errata  occurrunt ;  ne- 
que  ulla  omnino  apparet  erratorum  correctio.  Sem* 
lerus,  in  not.  ad  Giossarium  Isidorianum,  verbo 
ScolaceSy  veteres  corruptas  Editiones  hoc  loco  corri- 

§ii,  Grialianae  immemor,  aut  inscius.  Velle  aulem  vi- 
etur  scolias,  non  scolice,  scilicet  a  mascuIinoax6Xiot. 
N.  8.  Lucubrufn,  etc.  Ita  fere  ex  Isidoro  Papias,  et 
alii  lexicographi,  et  glossographi.  Forcellinus  lu^U" 
brum  inter  barbara  rejectum  dicit  esse  quidquid  ex 
arida  materia  est  ad  concipiendum  ignem. 

N.  10.  Ad  prasnuntianda;  Grialius,  aliique  Editi, 
ad  pronuntianda.  Sed  verum  esl  prasnuntianda, 
quod  eliam  legiiur  I.  xv,  c.  2.,  n.  37,  ubi  eade»n 
verba  occurrunt. 

Cap.  XI.  N.  i.Lecticce.  Plura  de  lecticis  vide  apud 

Lipsium,  I.i,  Elecl.  c.  19.  LccticasBilhynorum  inven- 

tum   fuisse  existimabant  vctercs ,  ut  animadveriii 

Vulpius,  in  not.  ad  Catulhim,   p.  39.    Commui.ior 

scripiura  apud  Csesarcm,  Piinium  ei  alios  est  storea 

a  (iTopfw,  sterno.  Grialius  edidit  storiatu^,  storia. 

N.  2.  Cama...   Grabatum,.,  Bajonola,  De  cama 

vid.  I.  XIX,  c.  22,  n.  29.   Grabatum  ncutro  genere 

apud  aniiquiores  vix  reperielur;  Graecc  est  xp46aTo;, 

vcl  xp<i66aTo;.  Ciceroui ,  Martiali  el  aliis.  masc.  gen. 

grabatus  pro  lecto  humili,  in  quo  mendici  cubabant, 

et  merctrices  diobolares.  Foriasse  apud  Isidorum  le- 

gendum  grabatus.  Pro  bajonola  Ducangius  legendum 

censuit^a/u/owa,  ulapu  i  Ugutiouem  :  Bajulona  lec» 

tus  qui  in  itinere  bajulatur.  [naliis  glossaiiis  varia 

est  hujus  vocis  scriplura,  ut  in  Mss.  quoque  Isidori. 

N.  3.  Pulvinar  Uctus  divitum,,,  Spingas,,.  Puni- 

cani.  Id.  I.  xix,  c.  26.  n.  4.  Confer  notam.  Spingas 

et  spingatas  effigies  Ducangius  sphingas  esse  intel- 

ligit,  et  advertit  cjusroodi  sphingas  in  sellis  conspi- 

cere  licere  in  acbate  sanctae  Capellse  Parisiensis,  qui 


A  habetur,  apud  Santamantium.  De  Punicanis  lectis 
agit  etiam  Plinius,  I.  xxxiii.  c.  11.  Erant  simili  de 
causa  fenestras  Punicanas  appellalae,  Punicana  coa- 
gmenta^  etc.  Nonnulli  legunt  primum  Carthagine 
advectiy  quod,  omisso  a,  magis  Latinum  est. 

N.  4.  Primum^  inquit,  elc.  In  Cod.  Val.  93,  ut  in 
aiis  veteribus  cxemplaribus,  sic  legitur  :  De  quo  Su' 
tyrius  de  Vita  sua  :  Primo,  in^uit,  contra  consue^ 
tudinem  imperatorum  pro  lectis  lecticis  utebantur. 

N.  5.  Spondas...  Pluteus,  Duae  erant  spondas  lecti, 
altera  exierior,  (juae  simpiiciter  sponda  lecti  diceba- 
tur,  altcra  interior,  parieti  admota,  pluteo  munita, 
ad  quam  uxores  cubabant,  quae  pluteus  vocabatur. 
Vocabulum  sponda  ad  Italos  transiit.  In  triclinaribus 
lectis  contrario  modo  sponda  dicebatur  pars  inlerior 
mensae  admota,  pluteus  pars  exterior.  Vide  Gesne- 
rum  in  Thes.,  verb.  Pluteus. 

N.  7.  Feretrum...  Capulus,  Dc  feretro,  supra,  1. 
xviii,  c.  9,  n.  1.  Etymon  capuli,  quod  super  ca- 
B  pita,  etc,  rejiciebat  etiam  Kirchmannus,  de  Funer. 
Romanor.,  I.  ii,  c.  3.  Capularis  senex  est  Caecilii, 
apud  Fulgentium,  de  prisco  sermone,  n.  23.  Plautus, 
Mil.  glor.,  act.  iii,  sc.  1,  v.  33  : 

Itane  tibi  videor  lam  Acheranticus  ?  tam  capnlaris? 

N.  8.  Hinc  et  scabelli.  Rectum  esset  Hinc  et  sca- 
bella,  quas,  elc.  Lactantius,  I.  iv,  c.  12,  ex  psalmo 
cix,  2,  (Mxii  suppedaneum  pedum  tuorum;  Vulgata 
scabellum  pedum  /twjrttm.  Quintilianus,  I.  i,  c.  4, 
al.  6  :  Discat  puer  quid  in  litteris  proprium,  quid 
commune^  quce  cum  quibus  cognatto ;  nec  miretur 
cur ex  scMiTio  fiat  scabellum.  Apud  Plinium  reperi- 
tur  scansilis  adjectivum  ;  sed  scansile  pro  gradibus, 
ctc,  ad  medium  aevum  rejicitur,  de  quo  Ducangius, 
verb.  scandile,  scansile,  ex  Papia  et  aliis. 

N.  9.  Cathedrce  doctorum.  Joannes  Andreas  Schmi- 

dius  disquisitionem  edidit   de   cthedris   doctorum 

vetcrum,  lenae,  anno  1683.  Etiam  postquam  consue- 

p  tudo  invaluit  discumbendi  in  conviviis,  aliquando  viri 

w  quoque  sedcntes  epulabantur;  praesertim  in  conviviis, 

lunebribus,  ut  observalur  in  veteri  pictura  coemeterii 

sanctorum  Petri  et  Marccllini,  apud  Bottarium,  t.  II. 

Rom.  subterr.,  tab.,  127.  Confer.  etiam  t.  III.  tab. 

141.  Aldiis  Manuiius,  Pauli  filius,  de  Quaesitis  per 

ep.,  1.  i,  c.  4,  accurate  a^^it  dc  accumbendi  et  co- 

medendi  rationc,  et  advertil  turpem  quidem  visum 

*  fuissc  in  muHcribus  accubitum,  sed   poslea  conta- 

gione  morum  depravatas  accumbere  coepissf». 

N.  10.  Sella.  Olim  sellas  fuisse  communes  ulrique 
fcxui,  cathedras  vcro  ad  mulicrcs  pertmuisse,  sed 
ita  ut  viri  molliores  cathedris  uti  non  abnuercnt,  post 
Lipsium  docet  Scherferus,  de  Re  vehic,  1.  ii,  c.  4. 

Cap.  XII.  N.  1.  Carrum,  Schefferus,  de  Re  vehi- 
culari  I.  ii,  c.  27,  exislimat  carrum  vocabulum  esse 
a  barbaris  desumplura,  fone  a  Gailis.  De  Isidoriana 
etymologia  ita  censei  :  (2ut(/^5/cARD0R0TARUM?i4n 
id  circa  quodvertunturl  At  hoc  non  est  cardoinvehi- 
Q  culis,  Sed  nec  auodrotas  habere  videntur,  carros  de- 
claral,  If>se,  1.  ii,  c.  15,  astruit  currum  dictum  a 
currendo,  ubi  cxponit  Isidorum  boc  voluisse  currum 
essc  dictum,  quod  currat,  lanquam  qui  rotas  habeat 
multas.  Confer.  n.  ab  I.  xviii,  c.  35,  n.  1.  Caeterum 
cardo  rotarum,  de  quo  Isidorus,  videtur  csse  axis, 
sive  tignum  illud  teres,  circa  quod  rota  veriiiur.  Alii  ^ 
putant  carrum  dictum  a  quatu^or  rotis,  quasi  qua~* 
drum^  aut  quxirrum,  nt  est  apud  Stephanum  Torna- 
ccnscm,  ep.  229. 

N.  2.  Rheda,  Vocem  esse  Gallicam  tradit  Quinlilia- 
nus,  1.  i,  c.  5,  al.  9.  Scribitur  etiam  rcda ;  sed  quod 
retas  SLTiiiqm  dixprint  pro  rhedis,  aliunde  non  cons- 
tat.  Retas  erant  arbores,  qua;  ex  ri|>is  fluminum  emi« 
nent,  dequibus  Gellius,  I.  xi,  c.  17. 

N.  3.  Carpentum,..Caracutium.  Schefferus,  de  Re 
vehic,  ubi  a^it  dc  carp^n//),  quod  a  Carwen/a  dictum 
putai,  existimai  Isidorum  describere  voluisse  simpli- 
citer  pampaticum  carpentum,  atque  adeo  observat,iQ 
Editione  anni  1595,  pompaticum  referri  ad  carpen^ 


1051 


AD  S.  ISIDORI  ETYMOLOG.  ARBTALI  NOTiB. 


1068 


tumnonsidse^uensvehiculigenus.SedmMduhmmlk     N.   11.   Frumenta  cilluntur.  Senins,  ad   I.    n 
uoo  estquin  Isidorus  soium  verbum  carpeniu,.i dedn-     Georg.,  v.  389  :  Quibus  frumenta  cillentur  a  cilleo. 


cal  ex  carro  pompatico^  sive  pompwy  ui  iuterprf  talur 
ctiam  Vossius  in  Eiym.  Becmanus,  cum  S'  heffero 
lacil,  el  credit  carpentum  pompaticum  ab  Isidorodici 
vehiculi  genu8;sed  suspicaiur  pro  quasi  carrumpom- 
paticum  legendum  quasi  carrum  pendentem,  Lara- 
cutium,  sive  carracutium,  apud  amiquiores  non  re- 
perilur;  ex  Isidoro  snmpserunl  Papias,  glossarium 
Arabico-Latinum  et  Saxonicum.  Capsus  apud  Vitru- 
vium,  L  X,  c.  14,  est  pars  illa  rhedae  in  qua  sededt 
qui  vectanlur. 

N.  4.  Pilentum.  Vulcanius  et  vcleres  Editiones  ex- 
hibcnt :  Pilentumy  vel  petoritum  contextum  quatuor 
rotarum  vehiculum;  quod  S<  hefferus,  de  Re  vebic., 
L  II,  c.  25,  ita  iulerpungendum  putat :  Pilentum,  vel 
petoritum  contextum.  quatuorrotarumvehiculum. 
Peloriium  quidem  erat  quaiuor  rotarum  ;  sed  pilen" 
tum  duabus  tantura  rotis  constitisse,  plerique  tradunt. 


Isidorus  utiiur  verbo  cillo,  cilliSy  quod  periode  est. 

N.  12.  Tesserce  frumentarim  iiiae  erani  quibus  ex- 
hibitis  unusquisque  a  praefecto  anDonse  certam  fru- 
menti  summam  accipiebat,  quales  Romae  olim  pau- 
perioribus  dabantur  levandse  inopiae  causa.  Vide  Sue- 
toaium,  in  Augusto,  c.  40  et  41,  et  Nerone,  c.  11, 
Juvcnalem,  Marlialem  et  alios. 

N.  13.  VerenneSf  etc.  Pspias  addit  esse  instnimenta 
rusticorum.  Qualia  fuerint,  alii  non  explicant.  Colu- 
niella,  loc.  cit.  a  Grialio,  ait  :  Baccas  myrti  /iscelto 
ligneo  inclusas  exprimito.  Ex  quo  fbcellus  a  ple- 
risque  deducitur,  non  /iscellumt  ut  Grialius  innuit. 
Usitatum  nomen  est  /iscella.  In  Glossario  Saxonico 
iGlfrici  :  Fisclum  Eleseocche^  ad  yerbum  oleum  in- 
firmorum* 

Cap.  XV.  N.  1.  Uaustra.  NoniQS,c.  i.  n.  43,  cen- 
SPl,  haustra  esse  cados  quibus  aqua  hauritur,  ma- 


Isidorus,  ut  cx  Grialiana  Editione  coliigitur,  piiento  B  china;  rotae  addiios;  cui  favet  Vitruvius,  1.  x,  c.  9. 

_.  .  ......  Verba  Nonii  hajc  sunl  :  Haustra  proprie  dicuntur 

rotarum  cadi  ab  hauriendo,  sicuti  Grmce  dhrrXia. 

N.  2.  Gyrgillus.  Iiali  dicuut  girellaj  Hispani  poUa. 
Joannps  de  Janua  aliaro  prseterea  significationem  huic 
nomini  tribuit :  Gyrgillus  a  gyrus  instrumentum  fe- 
mininumyquod  alio  nomine  aiciiur  volutoriuni.quia 
vertendo  in  gyrum  inde  fHa  devolvuntur,  Alii  scri- 
bunt  girgillus. 

N.  3.  Telonem.  Pithoeus,  L  n  Adv.,  c.  li,  corri- 
gebat  vel  tellenonem^  vel  tollonem.  Et  nonnuili  qui- 
dem  tollonem  apiid  Plantum  et  Columellam  legunt  : 
sed  pierique  aiii  repugnant.  Tollenonis  meininit  ctiam 
Seneca  philosophus.  In  quibusdam  excusis  iinum  ver- 
bum  e  duobus  fit  Uamalupus.  Salmasius,  in  Tre- 
bell.  Pollion.,  p.  207,  v.  30,  docet,  amam,  sive  ha- 
mam  e  Gra^cis  esse  instrumentum  quo  foditur  hortus, 
non  insirumenlum  ad  restinguendum  i^tiem,  ut  alii 


et  petonto  qualuor  rotas  assignat.  Adisis  commenta- 
rium  meum  ad  Prudentium,  1.  ii,  contra  Symmacb., 
V.  1088,  et  Pithoeum,  Adv.  subs.  I.  i,  c.  5. 

N.  5.  Dasterna.  Vehiculuni  erat  matronarum,  de 
quo  multa  Rosweydus,  in  Onomasi.,  verb.  Bastema. 
Confer  etiam  epigramma  vetus  in  collectione  Pi- 
tbaei  : 

Aorea  matronas  claudit  basterna  pudicas. 

Cap.  XIII.  N.  1.  Baculus.  Baculi  originem  He- 
braicam  Becmanus  exponil. 

N.  3.  Forfices...  forpiceps...  forcipes.  Dubitat  Vos- 
sius,  in  Etym.,  de  Laiinitate  vocis  forpiceps^  quae  ta- 
men  reperitur  in  Orthographia  Cassiodorii,  c.  4,  ex 
Vel.  Dongo,  et  apud  Sidonium,  in  Polcmii  epithal., 
carm.  15,  v.  185,  ex  optimis  exemplaribus.  Alios 
scriptores  modii  aevi,  qui  distinctionem  hanc  Isido- 
rianam  inter  forpex,  forfex  et  forceps  amplexi  sunt, 


et  explicueruni,  recenset,  et  exscribil  Ducangius,  a  volunt.  Sed  loca  a  Grialio  adducta  aliud  suadent. 
quem  satis  sit  mdicasse.  ^  kAAn.  iii«TAnQiom  cni   xiv  v.  aft.»>  •. 


N.  5.  Catenatum.  Fortasse  catenatum^  seu  catena' 
tium^  est  pessulus  quod  Itaii  dicuntca/enacaa,  His- 
pani  cerrojo.  Vox  Hispana  candado,  Itaiica  lucchetto, 
significat  quoddam  instrumentum  quod  sme  ciavi 
clauditur,  et  clavi  aperiiur.  In  Vi(a  sancti  Pructuosi, 
c.  19,  al.,n.  18  :  Hahitaculi  ostia  catcnatis,  et  seriSy 
diversisque  duris  obserantes  claustris.  In  argu- 
mcnto  non  ita  obvio  expiicando  versatis  fuit  Laur. 
Joan.  Molin.,qui  dissertaiionem  De  clavibus  veierum 
edidit. 

Cap.  XIV.  N.  1.  Occulto.  In  editionibns  Lucrelii 
est  occulte  pro  occulto.  Apud  Servium,  ad  i  Georg., 
V.  46  :  Et  sulco  attritusy  etc,  sic  legitur  :  Occulto 
decrescit  vomer  in  arvo. 

N.  2.  Buris.  Dicitur  bura.,  burce.  Griaiius  in  lexlu 
edidit  in  quo  vomer  inducitury  in  not.  innuit  apud 


Adde  Juvenalem,  sat.  xiv,  v.  305  : 

Disposilis  prsedives  hamis  vigiiare  cohortes 
Servorum  noctu  Licinus  jobet. 

N.  4.  Lupus...  Canicula...  Harpax^  Lupi,  hac  si- 
gnificatione  Livius  meminil;  caniculas, neicio  an  alii 
praeter  Isidorum.  Pro  harpax  meiius  essel  harpago. 

Cap.  XVI.  N.  1.  Fressa.Scnbilar  fressuseifresus. 

N.  2.  Lupata.  Montfauconius,  Antiq.  Explic.  l.  iii, 
c.  1,  tit.  4,  pa:t.  i,  agil  de  lupatis  frenis,  qu»  ut 
ex  Isidoro  colligitur,  lupinis  denlibus  instructa  erant. 
Alii  putant  iupalorum  extremas  oras  extra  os  equi 
capitibus  luporum  terminatas  fuisse.  Neutram  ioler- 
preialionem  difficuliate  carere  ait  Moutfauconius. 
Ovidius  lupata  lupos  vocavit.  Coufer  c.  praec,  4,  ei 
Var.  Lcct. 

N.  4.  Antella...  Cingulum.  Grialius  in  textu  con- 
scrvavit  antella,  neque  mutandum  censeo.  Potuil  enim 


Isidorum  legi  includitur.  Apud  Servium  utrumque  utroque  mododici.  In  1  Cod.  Goth.  Tolet.,ad  yocem 
verbum  reperiturad  I.  iGeorg.,  v.  172  :  Dentale  est  Q  i4w<c/to,estgIossapec/ora/ia.BbrardusBelhuoien8is, 
lignum.adquodvomer  includitur...  Nam  fere  hu-      in  Gneci-mo,  c  10  :  Est  antella,  quod  est  in  peC' 


jusmodi  sunt  omnes  vomeres  in  Italia.  Dentale  vero 
est  lignum  in  quo  vomer  inducitur. 

N.  5.  Falcastrum.  E  Gregorio  Magno,  I.  ii  Dia- 
log.,  c.  6  :  Et  dare  ferramentum  jussit^  quod  ad 
falcis  similitudinem  falcastruii  vocatur^  ut  de  loco 
quodam  vepres  abscinderet.  Occurrit  apud  aiios  pos- 
terioris  a;vi  scriptore^. 

N.  6.  Rastrum,  Diversum  est  a  rutro;  nam  hoc 
fodiendse  terrae  inserviebat,  iliud  radendae  ftpolien- 
dae.  Vide  Salmasium,  p.  365  Exercit.  Plinian. 

N.  7.  Qtwd  circa  codicem.  Pafuas :  Quod circa  caU' 
du:em,elc.Giossariiim  Auglosaxonicum  Jillfrici :  Scu- 
dicia,  vel  fossorium  spad.  Scribiiur  etiam  scuditia. 

N.  10.  Tnbula.  Hispanice /n7/o  diciiur.  Hujusin- 
strumenli  fi^urara,  uti  ci  plostelli,  quod  non  multum 
a  tribula  diffcrt,  expressii  Schoptggeniu'».  in  Antiq. 
triliiraj  p.  34  *»•  36  Voce  Pala  utitur  ctiam  Juvon- 
cus  L  U  V.  378.  Vide,  qua;  uotavi  ad  cum  locum. 


ctore  quadrupedantis...  Dicatur postella,  quod  esta 
posterwri.  Scriptum  quoque  reperies  aniela,  anttte- 
na,  postelina,  postela,  etc  Pro  cingula^  fem.  gen., 
Hispani  dicunt  cincha,  luli  cigna,  dnghia.  Ulivur  ca 
voce  Ovidins. 

N.  5.  Sagma...  salma.  5a^a coopertoria  equoruni 
saepe  nominantur,  neque  audiendi  qui  hanc  vocem 
corrigunt,  quaravis  saoma  Graecum  sil,  non  a  sagis 
deductum.  Vide  Casaubonum,  in  CapiloUn.,  p.  37, 
V.  22.  Vox  salma  in  quasdam  vulgares  linguas  tran- 
siit.  Inde  Hispani  vocant  ensalma,  enjama.  For- 
tasse  ex  sagma  orilur  vocabulum  soma  apud  Italos. 
Schefterus,  de  Re  vehicul.,  I.  n,  c  2,  exisiiniat 
sagmas  fuisse  clitellas  quibus  onera  imponebanlur  : 
sellas^  strata,  aut  saga  pertinuissc  ad  homines,  qui 
illis  sedebant ;  «agfma^  aut  clitellasad  onera  recipien- 
da.  Pro  capulum  funis^  aut  funuSy  ut  alicubi  legitur, 
Gi^berius  Cupcrus,  Obscrvai.  I.  ii,  c.  9,  corrijiebjt 


1053 


ORDO  RERUM  QUiE  IN  HOG  TOMO  GONTINENTUR. 


1054 


capulus  funis^  ut  capulus  sil  adjeclivum.  Scd  nul- 
lam  irloneam  raiionem  affert.  Retineamus  erji^o  capu- 
luMy  aut  cum  Isiduri  ^lossario  et  Papia  caplum.  In 
quibusdam  vul^aribus  linguis  cableesi  funi^  uauticus. 

N.  6  Stimuli,  Slimulus  a  Grseco  axtQta  derivatur, 
quod  rsipungo. 

N.  7.  Strigiles...  C/iarac/cr.  Figuram  stngilis  ex- 
prcssit  Mercurialis,  I.  i,  c.  8,  de  Art.  gymnast.  Cha- 
racter  proprie  est  noia  iostrumento  ferreo,  aut 
alio  moilo  insculpta,  inusta,  aut  inscripta.  De  ferro 
candenle,  quo  signabantur  armenta  et  greges,  disse- 


•  rit  Gcorgius  Longus,  de  Annul.  signat.,  cap.  11,  qui 
**  recle  praefoi^bat  ferrum  coloratum  scripturae  qua- 
rumdam  Edi|ionum  ferrum  coloratuni.  Modum  has 
notas  ct  signii  aoimalibus  impriuiendi  describil  Cal- 
purnius,  ccl.  5,  v.  84  scqq.  Kxstat  dissertutio  philo- 
logica  Sigismundi  Friderici  Dresigii,  rlc  Usu  siigma- 
tum  apud  veteres,  ut  omittam  nulum  opus  Theophili 
Raynaudii,  de  Stigmatismo  sacro  et  profauo. 

N.  8.  Cautirtum^  a  xafw,  uro^  NoUe  saepe  cauterio 
pro  signo  inurcbatur,  ne  avari  res  alienas,  praescr- 
tim  armenta  et  greges  usurparent. 


1.  Aslericus  ^  ^ 

2.  Obclus  — •  — 

3.  Obelus  superne  adpunctus  i^  j  — ^ 

4.  Limniscus  — i : — 

5.  Antigraphus  cum  puncto  \^  \? 
0.  Astcriscus  cum  Obelo 

7.  Paragraphus  j     r^ 

8.  Positura  "^  '^  > 

9.  Gryphia  yj 
iO.  Antisigma  ^ 

H.  Antisigma  cum  puncto  ^  ^. 
12.  Diple  >  // ://; 

13.  Diplemp\  crcixov   >  ^ 

\  4.  Diple  repicrci-yp.ivTj  >H  ^»  ^^ 


^>b^n 


NOT^  SENTENTIARUM. 

15.  Diple  c2»€eXia(x£vTi  ^>— ^  "^ 

16.  Diple  aversa  ^  ^  2. 

17.  Diple  Aversa  cum  Obclo  ^   ^  2z 

18.  Diplc  superne  obelala 
i  9.  Diplc  recta,  et  aversa  supcrnc  obeiata 

20.  Ceraauium 

21.  Ghresimon 

22.  Rhi  et  Rho  ^ 

23.  Anchora  superior 

24.  Anchora    inferior 

25.  Coronis  ""^  p^  p^ 

26.  Alogus  yiyl  I  ^.VTI^t 

27.  Figura  accentus  Hyphcn  X/^q/* 


ORDO  RERUM 

QU.E  IN  HOC  TOMO  CONTINENTDR. 


Prafatio. 

J.  Grial  Philippo  ///,  catholico  regi. 
J.  Grial  ad  leciorem. 
VITASANCTI   ISIDORI. 

Prologus. 


9 
11 
13 
19 

!hid. 


Caput  PRiMuii.  ^  Sancti  Isidori  prosapia  iUustris  et  san- 
ta.  —  Institulio  in  litteris.  21 

Cap.  II.  —  Notitiacum  sancto  GrcgorioMagrio.  —  Liber 
Etymoiogiarum  conscriptus.  —  Sciou  tia  sacra  advcrsus  hoi- 
rcscr»,  imprimis  Arianam,  exerta.  21 

Cap.  IIi.  —  Orihodoxa  lides  per  sanclum  Isidorum  pro- 
pagau.  —  Ejusdem  cellula.  —  Clausi  vita.  28 

Cap.  IV.  —  S.  Leandri  episcopi  Uispalensis  obitus,  et 
libri  scripti.  —  Successio  S.  Isidori.  31 

Cap.  y.  —  Cura  in  institutiones  clericorum,monacho- 
rum,  laicorom.  —  Iter  Romanom.  —  Plovia  impeirata. 
—  Mortua  resuscitala.  36 

Cap.  VI.  —  Aiphabetom  Orationis  ad  tentameota  re- 
pellenda  Adversarii  et  Dei  graliam  promerendam.        42 

Cap.  VII.  —  Epistolo;  ad  varios.  Ibid. 

Cap.  VIII.  — Synodus  Uispalensis.  Haerelieus  conver- 
sns,  c«cus  illumiuaius.    -  Epistolae  ad  varios.        Ibid. 

Cap.  IX.  —  Synodus  Toleu  habiu.  Prajclara  in  morbo 
pra;paratio  ad  felicem  oDitom.  43 

Cap.  X.  —  Sancli  Isidori  obitos,  sepultora,  epitaphium ; 
yaria  cncomia.  48 

Cap.  XI.  —  Abbreviatio  Braulii  Caesaraugusiani  epis- 
copi  de  vila  sancti  Isidori,  Hispaniarum  docioris.       53 

Ai'otitia  historica   in  sanetum  Isidorum.  57 

Testimonia  de  sancto  Isidoro  Hispalemi.  65 

J.  Grialis  ad  Etymologiarum  libros  admoHitio.    6ii 

ETYMOLOGIARUM  LIBRI  XX.  73 

Prsefalio.  Ibid. 

LIBER  PRIMUS.  —  De  grammatica.  Ibid. 

Caput    PRiMUM.  —  Do  disciplina  ot  artc.  Ibid. 


Cap.  II.  —  De  septem  liberalibus  artibus. 

Cap.  III.  —  De  litteris  communibus. 

Cap.  IV.  —  De  litieris  Latinis. 

Cap.  V.  — De  grammatica. 

Cap.  VI.  —  De  partibus  orationis. 

Cap.  VII.  —  De  nomine. 

Cap.  VIII.  —  De  pronomine. 

Cap.  IX.  —  De  verbo. 

Cap.  X.  —  De  adverbio. 

Cap.  XI.  —  De  participio. 

Cap.  XII.  —  De  conjunctione. 

Cap.  XIII.  —  De  pra3posilionibus. 

Cap.  XIV  —  De  interjcctiono. 

Cap.  XV.  —  Dc  voce. 

Cap.  XVI.  —  De  syllaba. 

Cap.  XVII.  —  De  pedibus. 

Cap.  XVIII.  —  De  accentibus. 

Cap.  XIX.  —  De  liguris  accentuom. 

Cap.  XX.  —  De  posilura. 

Cap.  XXI.  —  De  noiis  sententiarum. 

Cap.  XXII.  —  De  notis  vulgaribns. 

Cap.  XXIU.  —  De  notis  joridicis. 

Cap.  XXIV.  —  De  notis  mililaribos. 

Cap.  XXV.  —  Dfi  notis  litterarum. 

Cap.  XXVI.  —  De  notis  digilorum. 

Cap.  XXVII.  —  De  orthographia. 

Cap.  XXVIII.  —  De  analogia. 

Cap.  XXIX.  —  De  etymologia. 

Cap.  XXX.  —  De  glossis. 

Cap.  XXXI.  -  De  diffcrentiis. 

Cap.  XXXII.  —  De  barbarismo. 

Cap.  XXXIII.  —  De  soliBcisimo. 

Cap.  XXXIV.  —  De  vitiis. 

Cap.  XXXV.  —  De  meuplasmis. 

Cap.  XXXVI.  —  De  schematibus. 


74 

Ibid. 
77 
81 
82 

Ibid. 
85 
86 
87 
88 

Ibid. 

ibid. 
89 

/6lr7. 

Ibid. 

90 

93 

94 

95 

96 

98 

99 

tbid. 

100 

Ibid. 

101 

104 

105 

106 

Ibid. 

Ibid. 

107 

108 

109 

110 


i055 


ORDO  RERUM  QUJE  IN  HOC  TOMO  CONTINENTUR. 


Cap.  XXXVII.  —  De  iropis. 
Cap.  XXXVIII.  -  De  prosa. 
Cap.  XXXIX.  —  De  inetris. 
Cap.  XL.  —  De  fabula. 
Cap.  XLI.  —  De  hisioria. 


112 
117 
Ibid. 
121 
122 


(^AP.  XLIL  —  De  primis  aactoribas  historiarom.  fbid. 
Cap.  XLHI.  —  De  uliliute  historiae.  123 

Cap.  XLIV.  —  De  generibus  historiae.  Ibid. 

LIBER  SECUNDUS.  —De  rhetorica  et  dialectica.  124 
Caput  PRIMUM.  —  De  rhetorica  ejnsque  nomine.  P)id, 
Cap.  II.  —  De  invenloribus  rhetoricas  artis  Ibid. 
Cap.  III.  —  De  nomine  oratoris  et  parlibus  rhetoricas. 

125 
Cap.  IV.  —  De  iribus  generibus  causarum.  Ibid. 

Cap.  V.  —  De  gemino  statu  causarum.  126 

Cap.  VI.  —  De  triparlita  controversia.  127 

Cap.  VII.  —  D«  quatuor  partibus  oratioois.  Ibid. 

Cap.  VIII.  —  De  cruinque  modis  causaram.  128 

Cap.  IX.  —  De  syUogismis.  Ibid. 

Cap.  X.  —  De  lege.  130 

Cap.  XI.  —  De  sententia.  131 

Cap.  XII.  —  De  catasceve  el  anasceve.  Ibid. 

Cap.  XIII.  —  De   prosopopoeia.  132 

Cap.  XIV.  —  Oe  eihopoBia.  Ibid. 

Cap.  XV.  —  De  gencribus  qua>stionum.  Ibid. 

Cap.  XVI.  —  De  elocatione.  133 

Cap.  XVII.  —  De  trimodo  diccndi  genere.  Ibid. 

Cap.  XVIII.  —  De  colo,  commate  el  periodo.  Ibid. 
Cap.  XIX.  —  De  vitiis   iitterarum,   et  verborum,  et 

sententiarum  cavendis.  134 

Cap.  XX.  —  De  juncturis  verborum.  Ibid. 

Cap.  XXI.  —  Defiguris  verborum  et  sententiaram.135 
Cap.  XXII.  —  De  dialectica.  140 

Cap.  XXIII.  —  De  differentia  dialecticaB  et  rhetoric» 

artis.  Ibid. 

Cap.  XXIV.  —  De  defmitione  philosophiae.  141 

Cap.  XXV.  —  De  isagogis  Porphyrii.  142 

Cap.  XXVI.  —  De  calegoriis  Aristolelis.  143 

Cap.  XXVII.  —  De  perihermeniis.  145 

Cap.  XX VIII.  —  De  syllogismis  dialecticis.  146 

Cap.  XXIX.  —  De  divii^ione  definilionum  ex  Marii  Vic- 

torini  libro  abbreviata.  148 

Cap.  XXX.  —  De  topicis.  151 

Cap.  XXXI.  —  De  opposilis.  153 

LIBER  TERTIUS.  —  De  quatuor  disciplinis  mathemati- 

cis.  Ibid. 

Praefatio.  Ibid. 

Caput  PRiMUM.  —  De  vocabulo  arithmetica)  disciplinse. 

Ibid. 
Cap.  II.  —  De  auctoribns  ejus.  155 

Cap.  III.  —  Quid  sil  numerus.  Ihid. 

Cap.  IV.  —  Qaid  praeslent  numcri.  Ibid. 

Cap.  V.  —  De  prima  divisione  parium  et  imparium.  156 
Cap.  VI.  —  Do  secunda  divisione  totius  numeri.  158 
Cap.  VII.  —  De  terlia  divisione  tolius  numeri.  160 
Cap.  VIII.  —  De  differentia  urithmetica),  geometriae  et 

musicac.  Ibid. 

Cap.  IX.  —  Qaod  numeri  infiniti  existunt.  161 

Cap.  X.  —  De   geomelria}  inventoribus,   et  vocabulo 

ejus.  Ibid. 

Cap.  XI.  —  De  quadripartita  divisione  geometriae.  Ibid. 
Cap.  XII.  —  De  figuris  geomclrise.  162 

Cap.  XIII.  —  De  principiis  geometriae.  Ibid. 

Cap.  XIV.  —  De  uumeris  geometrise.  163 

Cap.  XV.  —  De  musica  ol  ejus  nomine.  Ibid. 

Cap.  XVI.  —  De  invenioribus  ejus.  Ibid. 

Cap.  XVII.  —  Quid  possit  musica.  Ibid. 

Cap.  XVIII.  —  De  iritus  parlibus  musicae.  164. 

Cap.  XIX.  —  De  trifornti  masicae  divisione.  Ibid. 
Cap.  XX.  —  De  prima  divisione  musicac,  quae  harmo- 

nica  dicitur.  Ibid. 

Cap.  XXI.  —  De  secunda  divisione,  quae  organica  di- 

citur.  166 

Cap.  XXII.  — Do  tertia  divisione,  quae  rhythmica  nun- 

capatur.  167 

Cap.  XXIII.  —  De  musicis  numeris.  169 

Cap.  XXIV.  —  De  astronomia;  nomine.  Ibid. 

Cap.  XXV.  —  De  inventoribus  ejus.  Ibid. 

Cap.  XXVI.  —  De  institutoribus  ejus.  Ibid. 

Cak  XXVII.  —  De  diffcrentia  astronomiae  ot  aslrolo- 

giao.  170 

Cap.  XXVIII.  —  De  astronomia)  ralione.  Ibid. 

Cap.  XXIX.  —  De  mundo  et  ejns  nomine.  Ibid. 

Cap.  XXX.  —  De  forma  mundi.  Ibid, 

Cap.  XXXI.  —  De  cobIo  et  ejus  iiomine.  Ibid. 

Cai».  XXXII.  —  De  silu  sphacra?  coelesti'^.  171 

Cap.  XXXIII.  —  De  molu  ejusdem.  Ibid. 


1056 

Cap.  XXXIV.  —  De  cursa  ejasdem  sphajrae.  Ibii. 

Cap.  XXXV.  —  De  celeritale  coBli.  i7l 

Cap.  XXXVI.  —  De  axe  coeli.  ibid. 

Cap.  XXXVII.  —  De  coBlestibus  polis.  172 

Cap.  XXXVIII.  —  De  cardinibus  coeli.  ibid. 

Cap.  XXXIX.  —  De  convexis  coeli.  /bid. 

Cap.  XL.  —  De  januis  coeli.  Ibid. 

Cap.  XLI.  —  De  gemina  facie  coeli.  Ibid. 

Cap.  XLII.  —  De  qaatuor  partibus  coeli.  Ibid. 

Cap.  XLIII.  —  De  Tiemisphaeriis.  173 

Cap.  XLIV.  —  De  quinque  circuUs  coeli.  Ibid. 

Cap.  XLV.  —  De  circulo  zodiaco.  174 

Cap.  XLVI.  —  De  candido  circulo.  Ibid, 

Cap.  XLVII.  —  De  magniludine  solis.  Ibid. 

Cap.  XLVIII.  —  Dc  magnitudine  lonae.  Ibid. 

Cap.  XLIX.  —  Dc  natura  solis.  Ibid, 

Cap.  L.  —  De  cursu  solis.  175 

Cap.  LI  —  De  effeclu  solis.  Ibid. 

Cap.  LII.  —  De  itinere  solis.  Ibid. 

Cap.  LIII.  —  De  lumine  lunae.  176 

Cap.  LIV.  —  De  formis  luoae.  Ibid. 

Cap.  LV.  —  De  interlunio  iunae.  Ibid. 

Cap.  LVI.  —  De  curso  lunae.  Ibid. 

Cap.  LVII.  —  De  vicinitaie  looae  ad  terras.  Ibid. 

Cap.  LVIII.  —  De  eclipsi  solis  Ibid. 

Cap.  LIX.  —  De  eclipsi  lonae.  177 

Cap.  LX.  —  De  differentia  steliaram,  siderom  et  as- 

trorum.  Ibid. 

Cap.  LXl.  —  De  lumine  stellarum.  Ibid. 

Cap.  LXII.  —  De  stellarom  situ.  Ibid. 

Cap.  LXIII.  —  De  cursa  slellarum.  Ibid. 

Cap.  LXIV.  —  De  vario  cursu  stellarom.  Ibid. 

Cap.  LXV.  —  De  intervadlis  ^tellarum.  Ibid. 

Cap.  LXVI.  —  De  namero  circulari  steliarum  178 

Cap.  LXVII.  —  De  stellis  planetis.  Ibid. 
Cap.  LXVIII.   —  De  praecedentia    et    anlegradatiooe 

stellarum.  IbO. 
Cap.  LXIX.  —  De  remotione  vel  retrogradatione  steili* 

rum.  IHi. 

Cap.  LXX.  —  De  statu  stellarom.  IbiL 
Cap.  LXXI.  —  De  nominibos  stellarum,  quibos  e\  cau- 

sis  nomina  acceperunt.  Ibid. 

LIBER  QUARTUS.  —  De  mediciha.  183 

Caput  PRiMUM.  —  De  medicina.  Ibid. 

Cap.  II.  —  De  nomine  eius.  Ibid. 

Cap.  III.  —  De  invenloribus  medicinae.  Ibid. 

Cap.  IV.  —  De  Iribus  haeresibus  medicorom.  Ibid. 

Cap.  V.  —  De  quatuor  humoribas  corporis.  184 

Cap.  VI.  —  De  aculis  morbis.  185 

Cap.  VII.  —  De  chronicis  morbis.  tm 
Cap.  VIII.  —  De  morbis  qui   in  superficie  corporis 

videntar.  ^91 

Cap.  IX.  —  De  remediis  et  medicamioibas.  193 

Cap.  X.— De  libris  medicinalibos.  194 

Cap.  XI.  —  De  inslrumentis  medicorom.  Ibid. 

Cap.  XII.  —  Dc  od(»ribus  et  unguenlis.  195 

Cap.  XIII.  —  De  initio  medicinae.  196 
LIBER  QUINTUS.  —  De  legibos  ettemporibds.    197 

Caput  PRiMDM.  —  De  auctoribus  legum.  Ibid. 

Cap.  II.  —  De  le«ibus  divinis  et  humanis.  196 
Cap.  III.  —  Qoid  differant  inter  se  jos,  leges,  et  mores. 

199. 

Cap.  IV.  —  Qoid  sil  jus  natorale.  Ibid. 

Cap.  V.  —  Quid  sit  jus  civile.  Ibid. 

Cap.  VI.  —  Quid  sit  jus  gentiom.  Ibid. 

Cap.  VII.  —  Quid  sitjus  militare.  2(^ 

Cap.  VIII.  —  Quid  sit  jus   publicom.  Ibid. 

Cap.  IX.  —  Quid  sit  jus  Quiritiom.  Ibi^i. 

Cap.  X.  —  Quid  lex.  ^bid. 

Cap.  XI.  —  Quid  scita  plebium.  /bid. 

Cap.  XII.  —  Quid  senatus  consoltom.  201 

Cap.  XIII.  —  Qoid  conslitotio  et  edictom.  Ibid. 

Cap.  XIV.  —  Quid  responsa  prudonlum.  Ibid. 
Cap.  XV.  — Delegibusconsalaribus,elUibaiiitii8.  Ibid. 

Cap.  XVI.  —  De  lege  satyra.  202 

Cap.  XVII.  —  De  legibus  Rhodiis.  Ibid. 

Cap.  XVIII.  —  De  privilegiis.  Ibid. 

Cap.  XIX.  —  Quid  possit  lex.  Ibid. 

Cap.  XX.  —  Quare  facti  sit  lex.  Ibtd. 

Cap.  XXI.  —  Qualis  debeat  fieri  lex.  203 

Cap.  XXII.  —  De  causis.  tbid. 

Cap.  XXIII.  —  De  testibus.  Ibid. 

Cap.  XXIV.  —  Do  instrumentis  legalibus.  Ibid. 

Cap.  XXV.  —  De  rebos.  206 
Cap.  XXVI.  —  De  criminibos  in  lege  coDScriptis.  209 
Cap.  XXVII.  —  De  pocnis  in  lcgibos  constitutis.    211 

Cap.  XXVIU.  —  De  chronic^e  vocabulo.  214 


1057 


ORDO  RERUM  QUiS  IN  HOC  TOMO  CONTINENTUR. 


1058 


Cap.  XXIX.  —  De  momeniis  ct  horis. 
Caf.  XXX.  —  De  (liebus. 
Cap.  XXXI.  —  De  nocle. 
Gap.  XXXII.  —  De  hebdomada. 
Cap.  XXXill.  —  De  mensibus. 


Ibid. 
215 
217 
218 
219 


Cap.  XXXIV.  —  De  solstitiis  et  aeqninoctiis.  220 
Gap.  XXXV.  —  De  tomporibus  anni.  Ibid, 

Cap.  XXXVI.  —  De  annis.  221 

Cap.  XXXVII.  —  De  olympiadibos,  ellustris,  et  jabi- 

IsBis.  222 

Cap.  XXXVIU.  —  De  saecnlis  et  a^tatibas.  223 

Cap.  XXXIX.  —  De  discretione  temporam.  224 

LIBER  SEXTUS.  —  De  libris  it  officiis  ecclesias- 

Ticis.  229 

Capdt  primum.  —  De  Vcleri  et  Noyo  Testamento.  Ibid, 
Cap.  II.  —  De  scriptoribas  et  Yocabaiis  sanctoram  li- 

broram.  230 

Cap.  III.  —  De  bibliotheds.  235 

Cap.  IV.  —  De  interpretibns.  236 

Cap.  V  —  De  eo  qai  primnm  Romam  iibros  advexit. 

Ibid, 
Cap.  VI.  —  Qoi  apad  nos  bibliothecas  institaerimt.237 
Cap.  Vli.  —  Qui  malta  scripsernnt.  Ibid. 

Cap.  Vill.  —  De  generibas  opnscaloram.  Ibid. 

Cap.  IX.  —  De  ceris.  239 

Cvp.  X.  —  De  chartis.  Ibid, 

Cap.  XI.  —  De  pergamenis.  240 

Cap.  Xil.  —  De  libris  conficiendis.  -  Ibid, 

Cap.  Xiii.  —  De  iibrornm  yocabalis.  241 

Cap.  XiV.  —  De  librariis,  et  eoram  instrnmentis.  Ibid, 
Cap.  XV.  —  De  canonibns  Evanceiiornm.  242 

Cap.  XVI.  —  De  canonibns  conciliorum.  243 

Cap.  XVii.  —  De  cyclo  paschali.  245 

Cap.  XViil   —  De  reliquis  fesUvitaUbns.  250 

Cap.  XiX.  —  De  officus.  252 

LIBER  SEPTIMUS.  —  De  Deo,  angeus,  et  fidelidm 

ORDINIBUS.  259 

Caput  primum.  —  De  Deo.  Ibid. 

Cap.  II.  —  De  FiUo  Dei.  264 

Cap.  lil.  —  De  Spiritu  sancto.  268 

Cap.  IV.  ^  De  eadem  Trinitate.  271 

Cap.  V.  —  De  angelis.  272 
Cap.  VI.  —  De  hominibns  qai  ^odam  prsesagio  no- 

men  acceperant.  274 

Cap.  Vli.  —  De  patriarchis.  281 

Cap.  VUI.  —  De  prophetis.  283 

Cap.  IX.  —  De  apostolis.  287 

Cap.  X.  —  De  reiiqais  in  Evangelio  nominibns.  289 

Cap.  Xi.  —  De  martyribus  290 

Cap.  Xii.  —  De  clericis.  Ibid. 

Cap.  Xiii.  —  De  mooachis.  293 

Cap.  XiV.  —  De  cffiteris  fidelibas.  294 
LiBER  OCTAVUS.  —  De  ecclesia  et  sectis  ditbrsis. 

Ibid. 

Capot  primum.  —  De  Ecclesia  et  Synagoga.  Ibid. 

Cap.  II.  —  De  religione  et  fide.  295 

Cap.  lil.  —  De  hseresi  et  schismate.  296 

Cap,  iV.  —  De  hseresibas  Judsonim.  297 

Cap.  V.  —  De  hsresibus  Cliristianoram.  298 

Cap.  Vi.  —  De  phiiosophis  gentiam.  305 

Cap.  VII.  —  De  poetis.  308 

Cap.  VIU.  —  De  sibyilis.  309 

Cap.  IX.  —  De  magis.  310 

Cap.  X.  —  De  paganis.  314 

Cap.  XI.  —  De  dus  gentiam.  Ibid. 
LIBER  NONUS.  —  De  lhvguis,  gentibus,  REGifis,  mi- 

LITIA,    CIVIBUS,    AFFIXITATIBUS.  325 

Capvt  primum.  —  De  linguis  gentinm.  Ibid. 

Cap.  n.  —  De  genlium  vocabulis.  328 

Cap.  IU.  —  De  regnis  et  militi»  Yocabalis.  341 

Cap,  IV.  —  De  civibus.  348 

Cap.  V.  —  De  affioitatibus  et  gradibos.  353 

Cap.  VI.  —  De  agnatis  et  cognatis.  357 

Cap.  Vii.  —  Deconjogiis.  363 
LIBER  DECIMUS.  —  Vocom  certarum  alphabetum.  367 
LIBER  UNDECIMUS.  —  De  homine  et  portentis.  397 

Caput  primum.  —  De  homine  et  parlibus  ejus.  Ibid. 

Cap.  li.  —  De  selatibas  hominis.  415 

Cap.  lil.  —  De  portenlis.  419 

Cap.  IV.  —  De  transformatis.  424 

LIBER  DUODECIMUS.  —  De  animalibus.  425 

Caput  PRiMUM.  —  De  pecoribtts  et  jumeniis.  Ibid. 

Cap.  U.  —  De  bestiis.  435 

Cap.  III.  —  De  minutis  animantibus.  440 

Cap.  IV.  —  Do  serpentibus.  442 

Cap.  V.  —  De  vermibus.  448 

Cap.  VI.  —  De  piflcibas.  450 


Cap.  VII.  —  De  avibas.  459 

Cap.  VIII.  —  Do  minutis  voiatilibus.  469 
LIBER  DECIMUS  TERTIUS.  -  De  mu:«do  et  partibus. 

471 

PrsBfatio.  Ibid. 

Caput  prihum.  —  De  mundo.  ibid. 

Cap.  II.  —  De  atomis.  472 

Cap.  lii.  —  De  elementis.  473 

Cap.  IV.  —  De  coBlo.  474 

Cap.  V.  —  De  partibus  coeii.  Ibid. 

Cap.  VI.  —  De  circuUs  coeli.  475 

Cap.  VI i.  —  De  aere  et  nube.  476 

Cap.  VIll.  —  De  tonitruo.  Ibid. 

Cap.  IX.  —  De  fnlminibus.  477 

Cap.  X.  —  De  arcu  et  nubium  effectibus.  Ibid. 

Cap.  XI.  —  De  ventis.  479 

Cap.  XII.  —  De  aqnis.  481 

Cap.  Xili.  —  De  diversilate  aquarum.  482 

Cap.  XIV.  —  De  mari.  483 

Cap.  XV.  —  De  Oceano.  484 

Cap.  XVI.  —  Do  Mediterraneo  mari.  Ibid. 

Cap.  XVII.  —  De  sinibus  maris.  486 

Cap.  XVIli.  —  De  sestibus,  et  frelis.  Ibid. 

Cap.  XIX.  —  De  lacis  et  stagnis.  487 

Cap.  XX.  —  De  abysso.  489 

Cap.  XXI.  —  De  fluininibus.  Ibid. 

Cap.  XXU.  —  De  diluviis.  494 
LIBER  DECIMUS  QUARTUS.  —  De  terra  et  parti- 

BUS.  495 

Caput  primum.  —  De  terra.  Ibid. 

Cap.  II.  —  De  orbe.  Ibid. 

Cap.  IU.  —  De  Asia.  496 

Cap.  IV.  —  De  Europa.  503 

Cap.  V.  —  De  Lybia.  509 

Cap.  VI.  —  De  insulis.  512 

Cap.  VII.  —  De  promontoriis.  520 
Cap.  VIU.  —  De  montibas,  caeterisqne  terr»  yocabuiis. 

521 

Cap.  IX.  -^  De  inferioribus  terrae.  525 
LIBERDECUtfUS  QUINTUS.— De  jbdificiis  et  acris. 

527 

Caput  primum.  —  De  civitatibus.  Ibid. 

Cap.  U.  ^  De  aedificiis  publicis.  536 

Cap.  III.  —  De  habiucuiis.  541 

Cap.  IV.  —  De  sdificiis  sacris.  543 

Cap.  V.  —  De  repositoriis.  545 

Cap.  VI.  —  De  operariis.  546 

Cap.  VU.  —  De  aditibus.  547 

Cap.  VIII.  —  De  partibus  sedificiorum.  548 

Cap.  IX.  —  Demunitionibns.  550 

Cap.  X.  —  De  tentorii^.  551 

Cap.  XI.  —  De  sepulcris.  Ibid. 

Cap.  XII.  —  De  aedificiis  rusticis.  552 

Cap.  XIU.  —  De  agris.  553 

Cap.  XIV.  —  De  finibus  agrorum.  554 

Cap.  XV.  —  De  mensuris  agrorum.  555 

Cap.  XVI.  —  De  itineribus.  556 
LIBER  DECUtfUS  SEXTUS.  —  De  lapidibus  et  me- 

tallis.  559 
Caput  primum.  —  De  pulveribus,  et  giebis  terr».  Ibid. 

Cap.  II.  —  De  glebis  ex  aqna.  560 

Cap.  lU.  —  De  iapidibus  vaigaribus.  562 

Cap.  IV.  —  De  iapidibus  insignioribas.  564 

Gap.  V.  —  De  marmoribus.  568 

Cap.  VI.  —  De  gemmis.  570 

Cap.  VU.  —  De  viridioribns  gemmis.  Ibid. 

Cap.  VUI.  —  De  rubris  gemmis.  573 

Cap.  IX.  —  De  purpureis.  574 

Cap.  X.  —  De  candidis.  575 

Cap.  XI.  —  De  nigris.  576 

Cap.  XII.  —  De  yariis.  Ibid. 

Cap.  XIII.  —  De  crystaliis.  577 

Cap.  XIV.   —  De  ignitis.  578 

Cap.  XV.  —  De  aureis.  580 

Cap.  XVI.  —  De  vitro.  582 

Cap.  XVII.  —  De  meUilis.  583 

Cap.  XVIU.  —  De  auro.  Ibid. 

Cap.  XIX.  -  De  argento.  585 

Cap.  XX.  —  De  sre.  586 

Cap.  XXI.  —  De  ferro.  588 

Cap.  XXII.  —  Dc  piumbo.  589 

Cap.  XXIil.  -  De  stanno.  Ibid. 

Cap.  XXIV.  —  De  eiectro.  590 

Cap.  XXV.  —  De  ponderibas.  Ibid. 

Cap.  XXVI.  —  De  mensnris.  593 

Cap.  XXVU.  —  De  signis.  596 
LIBER  DEGUHUS  SEPTIMUS.  -Di  rkbushustigis.  597 


ORDO  BERUIH  QXJM  IN  HOC  TOHO  CONTiNENTDK. 


CjkPVT  pitMUM. — De  ancioril>ui  rer 
Cap.  11.  —  De  colinra  nRTOTaiu. 
Cap.  lU.        i)e  fnimenlis 
"  -    ■■'         Db  leputninjbus. 


c*p.  iv. 

Cap.  V 
C*?.  VI. 


.  arbanbas.  6IM! 

Di!  propnis  nomiDibns  arbornm.        G09 

Cap.  VUI.  —  T>i)  arboriliu»  «toni»Ui'l.s.  630 
Cap.  IX.— De  \\eth\   aromalicis.  sivn  commoniljus.  0*3 

Cap.  X        [)a  oleribus  6:13 

Cap.  XI.        De  odaralis  oleiibns.  638 
LlIieRMClMtJSOCTAVUS.— DeuuAETLDDis.    639 

Caput  fkmdm.  —  Ds  Iiellia.  Ibid. 

C*p.  II.  —  Da  Irium|ibi3.  641 

Cap.  III.  —  Db  fligiiis.  6ii 

Cap.  IV.  —  De  baccinis.  613 

Cap.  V.  -  De  armi9.  6U 

Cap.  VI.  -  De  gladiia.  Ibid. 

Cai-.  VII.  -  Uo  haslis.  645 

Cap.  VUI.  -  De  sagiltiB.  647 

Cap.  IX.  —  De  iiharciris.  Ibid. 

Cap.  X.  —  De  ruDiUs  648 

Cap.  XI.  —  De  arime.  Ibid. 

Cap.  XII.  —  De  clypois.  Ibid. 

Cap.  Xin.  -  De  loHcia.  849 

Cap.  XIV.  —  Dfl  galeis.  Ibid. 

Cap.  XV.  —  Dfl  foro.  650 

Cap.  XVI.  —  De  gpeetatuUa.  <>51 

Cap.  XVU.  -  De  liiilo  iiyinnico.  Ibid. 
Cap.  XVIII.  —  De  Renenbus  jtyniiiicorom. 
C*p.  XIX,       Do  saJiu. 
Cap.  XX        De  cursa 
Cap.  X\1         De  ja 


Cap.  XXII.  —  De  viriule. 

Cap,  XXIll.  —  Da  luclationo. 

Cap.  XXIV.  —  De  palxiira. 

Cap.  XXV.        Dea^oiie. 

Cap.  XXVI.  —  De  gcwribni  afonum. 

Cap.  XXVH.  —  Db  liidis  circonsibu». 

Cap.  XXVIII.        be  cirto. 

Cap.  X\IX.  —  Uo  oraameDlis. 

Cap.  XXX.  —  Do  meiia. 

Cap.  XXXI.  —  De  obeliseo. 

C*p.  XXXII.  —  De  carcoribna. 

Cap.  XXXIII.  —  De  aurigis. 

Cap.  XXXIV.  —  De  qnadrigis. 


Ibid. 
Ibid. 
Ibid. 
Ibid. 
Ibid. 
Ibid. 


-  De  equia  qnibns  c 


Cap.  XXXV.  - 

Cap.  XXXVI.  - 

Cap.  XXXVII. 

Cap.  XXXVUl.        Ue  equitibus. 

Cap.  XXXIX.  —  Ue  desulloribua. 

Cap.  XL.  —  De  pnlilibQa. 

-  De  coloribus  eqnomm. 


-  De  thealro. 


Cap.  XLI.  - 

Cap.  XLU.  - 

Cap.  XLUl.  - 

Cap.  XUV.  —  Da  onheslra. 

Cap,  XLV.  -  De  tragttdia. 

Cap.  XLVI.  —  De  comisdia. 

Cap.  XLVIL       D,!  ll.vmLaina. 

Cap.  XLVIU      -  Uo  bialrionibas- 

Cap.  XLIX.  —  Ue  oiimis. 

Cap.  L.  —  De  sallatoribus. 

Cap.  LI.  _  Qaid  quo  pairono  ngainr. 

Cap.  Lll.  —  Dc  amphithoatro. 

Cap.  LIH.  —  De  ludo  equeslri. 

Cap.  LIV.  -  De  ictiaTiia. 

Cap.  LV.  —  De  ipculoribua. 

Cap.  LVI.  —  Do  laqueariis. 

Cap.  LVU.        l)e  vvliiibus 

Cap.  LVlll.  —  De  ferali  certamine. 

Cap.  LIX,  —  Dc  honiin  cisecTalione. 

Cap.  LX.  —  De  atca. 

Cap.  LXI.  —  De  pyrgis. 

Cap.  LXU.  —  De  calculis. 


Ibid. 
IbiJ. 
Ibid. 
6S3 
Ibid. 
Ibid. 
Ibid. 


Ibid. 
Ibid. 
Ibid. 


t060 

Ihid. 


Cap.  LXm.  -  De  tesseria. 

Cap.  LXIV.  —  Uo  GgUTii  aleaj.  

Cap.  LXV.  —  De  vocabulis  ies«erarna.  661 

Cap.  LXVI.  —  De  jactu  teueraram.  tit-i 

Cap.  LXVIL        De  calcuoriin.  molu.  tbii. 

Cap.  LXVUl.       l)e  intt^rdicLijjio  ale».  Ibii. 

Cap.  LXIX.  —  Db  pila.  Ibii, 
LlltER  DECIXUS  NONUS.  -  De  NAviBOS.fDiFiciis  tr 

YISTIBOS.  Ibii. 

Capct  PRiHoa.  —  De  navibus.  /tiil. 

Cap.  II.  —  Depanihui  Darinm,  el  armuneDiis.  (XA 

Cap.  III.  —  De  velis.  6C1 

Cap.  IV.  —  De  runibus.  6i;S 

Cap.  V.  —  Oe  rclibns.  6ii9 

Cap.  VL  —  De  labrortim  foinacibus.  Ibid. 

Cap.  VU.  —  D->  injirameiiiii  fabrornm.  671 

C*p.  VIU.  —  l)e  fnbricis  pariuiitm.  Ibid. 

Cap.  IX.  —  De  ■JisposiUunc,  (■Tt 

C*p.  X.  —   De   cadsiiuciioDe.  Ibid. 

C*p.  XI.  —  Do  venasiate,  67^ 

C*p.  XII.  —  De  laqneaiiis.  Ibid. 

C*p.  XIU.  —  De  crusiii.  Ibi^l. 

Cap,  XIV.  —  Do  Utbostiolis.  'bi.l. 

Cap.  XV.  —  De  plaslii,  tiTe 

Cap.  XVI.  —  De  picinra.  Ibii. 

C*p.  XVII,  —  De  colorihns.  I*>id. 

C*P.  XVUI.       Ufl  iDstninwntis  jcdilicioinm.  WW 

C*P.  XIX.  —  De  lisQariiE.  Ibii- 

Cap.  XX.  —  De  ioventione   lanilicii.  <iH3 

Cap.  XXI.  —  Db  veste  aaccrdotali  \o  lege.  /6»!. 
C*p.  XXn.  —  De  uominibm  Yestiumeateraroin.  6«« 
"     ,  XXIII.  —  De  propno  qaaramJam  genUuin  ha- 


bilii. 


6MI 


C*p.  XXIV.  —  De  palUi*  viiorum. 

Cap.  XXV.  —  De  palliis   feminaroro.  69i 

Cap.  XXVI,  —  De  sttam  et  reUquis  qnn  iii  u»n  lia- 

beutur.  ^i 

Cap.  XXVU.  —  De  lanis.  ^ 

Cap.  XXVIII.  —  D«  coloribni  veslium.  S« 

Cap.  XXIX.  —  De  inslinnieDtiB  Teslium.  B«i 

Cap.  XXX.  —  Be  ornwnentis.  6'-. 
C*P.  XXXI.  —  De  ornamenlis  capiiis  femiDaram.b>.« 

Cap.  XXXU.  —  De  annnlifl.  ")i 

Cap.  XXXUl.  -  De  cingnUi.  lOf 

Cap.  XXXIV.  —  De  calceamentis.  70* 
LIRER  VlGESmUS.  —  Ds  ps:iii  er  i^tsTRtHXiTTiii  do- 

■ESTICIS   ET  RUSTICIS,  70ti 

CAPtn  i^itiiiVK.       De  menBja.  /6i<l. 

Cap.  II.  —  Duescis.  Ibid. 

C*p.  lll.  -  De  potn.  711 

C*p.  )V.  —  D«  vasis  eseaiiil.  714 

Cap.  V.—  De^asis  p,jloriis.  7IG 

C*F.  VI.  —  De  vasis  vioariis  ei  aqiitiiis.  /bid. 

Cap.  VU.  —  Du  lasia  oleariit.  71« 

C*p.  Vlll.        De  visis  coquinariis.  lb\d. 

Cap.  IX.  —  De  vaiis  reposiloriis.  719 

C*p.  X.  —  De  vaais  lumiDarionun.  TAI 

Cap.  XI.  —  De  lectii  et  sellis.  Tdi 

Cap.  XU.  —  De  vchiculis,  7i3 
Cap.  XUI.  —  De  reliijuis  qnx  in  nsn  habcntur.     7i* 

C*p.  XIV,  —  De  iniiromeDiis  msticis.  7i5 

C*P.  XV.  —  Dfl  instrnmentis  hortorum.  Ti6 

C*P,  XVI.        De  ihstrumenlis  uquarQin.  7iT 

AD  8.  ISIDOnl  liTYMOLUOlARCM  LlllROS  APPE>- 

DICES.  Ti-J 
I'*R5  PHiiiA,  addceem  primos  Ubroi  in  ArcvaU  v<~'" 

mine  tertio  coaleutos.  ' 
P\iis  SEUU^DA,  ad  DlymologiaruLin   decem  pi 

libros  in  Arovili  volumino  qiiarlo  conlcnlos,  T.Vi 

AD  F.TYM0L0G1.\S  VARI^  LECTIOSES.  T5;l 

SEMLEhl  NOT,E  AD  ETYM0LOi)L\.S.  84» 

PR.ANT.  ZACCARI*  ANNOTATIONES-  .„.»5^1 
AREVALI    HOT-E  IH    8.    ISIDORI    UISPU^NM^ 

ETYBOLOGUS.  SJ^ 


Ibid. 


FINIS  TOMl  OGTOGESIUI  SECUNm. 


^OGo 


Clicli;.  —  Ei  lypis  Paidi  Ddpont,  lii  diclA  Bac-d'Atni^,  It. 


3  2044  054  758  867 


3  2044  054  758  867 


3  2044  054  758  867 


3  2044  054  758  867
Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Patrologiae cursus completus sive biblioteca universalis, integra, uniformis, commoda, oeconomica, omnium SS. Patrum, doctorum scriptorumque eccelesiasticorum qui ab aevo apostolico ad usque Innocentii III tempora floruerunt .."

See other formats
